Сыныптағы оқшауланған балалармен жұмыс жүргізудің психологиялық ерекшеліктері


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 БӨЛІМ. БАЛАЛАР ҰЖЫМЫНДАҒЫ ОҚШАУЛАНУ ЖӘНЕ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС МӘСЕЛЕЛЕРІН ТЕОРИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8

1.1 Психология ғылымындағы изоляциялану, оқшаулану, топтан тыс қалдыру ұғымдарына талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2 Қарым.қатынастың адам психикасының дамуына әсері ... ... ... ... ... ... ... .14
1.3 Қарым.қатынас жасаудың бірқатар қиыншылық сипаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
1.4 Қарым.қатынасында проблемасы бар балаларға психологиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
1 Бөлімнің қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

2 БӨЛІМ. ҰЖЫМДА БАЛАЛАРДЫҢ ОҚШАУЛАНУ СЕБЕПТЕРІН АНЫҚТАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28

2.1 Ұжымнан баланың оқшаулану себептерін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
2.2 Баланың темперамент ерекшеліктеріне байланысты оқшаулану себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
2.3 Психологиялық дағдарыс кезеңінде топтан тыс қалу себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
2 Бөлімнің қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45

3 БӨЛІМ. СЫНЫПТАН ОҚШАУЛАНҒАН БАЛАЛАРҒА ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

3.1 Ұжымнан изоляцияланудың алдын.алу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
3.2 Оқшауланған баламен жеке даралық жұмыс жүргізу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50
3.3 Қарым.қатынасында қиындықтары бар балалар үшін ойындар мен жаттығулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53

3 Бөлімнің қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .66

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысынын өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы II казандағы Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2005-2010 жылдарға дейінгі Стратегиялы даму жоспарында - еліміздің жас өспірімдеріне білім беру мен тәрбиелерін жақсарту мен нығайту мәселес баса айтқан. Жастар - біздің болашағымыз ретінде олардың білім деңгейі мен салауаттылығы. сондай-ақ олардың жеке тұлға ретінде жетілуі қоғамымыздын әлеуметтік және экономикалық техникалық жетістігіміздің негізгі шарты.
Адам адам болып жарытылғаннан соң. оның өмір сүруінің негізгі тірегі мен қажеттілігі. сондай-ақ қалыпты өмір сүру жағдайы басқа адамдармен қарым-қатынас жасау болып табылады. Сондықтан балалардың қарым-қатынасындағы мәселе - бүкіл қоғам алдындағы негізгі міндеттер болып қала бермек.
Адам қалыпты өмір сүру үшін, өзінің психикалық қасиеттерін дамыту үшін, жеке тұлғалық ерекшеліктерін жетілдіру үшін, сондай-ақ білім меңгеріп тәжірибе жинақтау үшін адамдармен қарым-қатынас жасайды. Баланың жастайынан айналасындағылармен қатынас жасауы өзінің кім екенін танып, өзін өзгелерден ажырата алудың өзін басқалармен салыстыру арқылы басқа адамдағы қасиеттерді менгерудің балалардың әлеуметтік мінез-құлқы мен жеке басының дамуының негізгі тірегі деп қарастырсақ. онда олардың қарым-қатынас жасауын жақсарту аса қажет болып табылады.
Мектеп қабырғасында оқушыларға білім беру және тәрбиелеу істерінде жалпыға бірдей шараларына көбірек көңіл болінеді. Бұл мектепте балалармен жеке жұмыстар жүргізілмейді деген сөз емес. Оқушылар арасындағы олардын өзара қарым-қатынас ерекшеліктері бойынша педагогикалық іс-әрекетті ұйымдастырылу жақтарына баса назар аудару керектігі туындайды.
Әрбір қоғамның дамуы, әрбір топтың немесе бөлек индивидтің де дамуы - олардың айналасындағылармен қарым-қатынас жасауына байланысты болатын күрделі процесс екені анық. Бұл процесс әрқашан да тиімді әрі нәтижелі түрде жүзеге аспайды, кейде қарама-қайшылықтардың туындауынан және шешілуімен байланысты.
Мектептегі оқушылар арасындағы туындайтын кейбір қарама-қайшылықтар, кейбір балалардың мінез-құлқы мен даралық ерекшеліктеріне байланысты түсінбеушіліктер, топқа енгісі келмейтін жағдайлар жиі кездеседі.
Мұндай жағдайлар бала өмірі мен психикасында едәуір дақ қалдырады. Осыдан келіп баланың дамуында түрлі ауытқулар. сабаққа қатынасының өзгеруі байкала бастайды. Топтың жеке адамға, адамның топқа әсер ету негізінде оқушылар арасында дараланатын немесе оқшауланатын жағдайлар да туындап жатады.
Мектепте баланың жеке тұлталық әлеуметтену барысында оның рухани ұнамды құндылықтарын ескеру арқылы оқушылар арасындағы қарым-қатынасты жақсарту қажеттілігі туындайды.
Оқушылар арасындағы қарым-қатынас сипаты мен климаты баланың тек психикасына немесе жеке басына ғана әсер етіп қоймайтындығы белгілі. Ол баланың оқу-тәрбие істерінде де елеулі орын алады.
Біздің зерттеу жұмысымыздың өзектілігі осы мәселелерді дұрыс жолға қоюға арқылы мектеп тәжірибесіне көмектесу керектігінен туындайды.
Қазіргі кезде мектеп өмірінде қарым-қатынасында проблемасы бар балалардың туындауына кез-келген жағдай әсер ете береді. Туындаған мәселені шешу мектеп психологының негізгі психологиялық қызмет көрсетуі міндетіне кіретіндігі даусыз.
Мектеп оқушылары арасындағы қарым-қатынасты жақсарту мәселесі, сол арқылы баланың білім алып тәрбиеленуін қамтамасыз ету актуалдылығы ешқашан төмендемеген.
Сондықтан мектеп сыныптарында туындайтын қарым-қатынас жасауда қиыншылыктары бар балаларды анықтап оларға дер кезінде көмектесу - қазіргі мектеп алдында қоғам алдында тұрған міндеттердің бірі.
Диплом жұмысының мақсаты: Әртүрлі жас кезенінде балалардың топтан оқшаулану себептерін зерттеу арқылы оларға психологиялық көмек көрсету жолдарын анықтау.
Зерттеу обьектісі: Мектеп жасына дейінгі және мектеп кезеңінде ұжымнан оқшауланған балалар.
Зерттеу пәні: Мектеп жасына дейінгі және мектеп кезеңіндегі балалардың қарым-қатынасындағы оқшаулану ерекшеліктері мен психологиялық көмек көрсету жолдары.
Зерттеудің негізгі жорамалы: Мектеп жасына дейінгі және мектеп жас кезеңінде балалардың сыныптан оқшаулануы сол жас кезеңіндегі даму дағдарысын өткізу ерекшелігіне байланысты.
Зерттеу мақсаты мен ұсынылған жорамалға сәйкес қойылған міндеттер:
• Балалар ұжымындағы қарым-қатынас және оқшаулану мәселелерін ғылыми әдебиеттер көмегімен теориялық тұрғыда зерттеу.
• Мектептегі сыныптык ұжымда балалардың окшаулануын эмпирикалық зерттеу.
• Баланың ұжымнан оқшаулану себептерін анықтау және соған байланысты қарым-қатынасында проолемасы бар балаларды жіктеу.
• Сыныптан тыс қалған балаларды топқа әлеуметтендіру шараларын қарастыру және оларға психологиялық көмек көрсету жолдарын анықтау.
• Қарым-қатыныасында проблемасы бар балаларға арналған ойындар мен тапсырмалар жиынтығын құрастыру.
Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздері: Л.С.Выготскийдің балаға комплексті жүйелік формадағы іс-әрекетті ұйымдастыру теориясы В.Н.Мясишев.
С.Л.Рубинштейн, Л.И.Божович еңбектеріндегі қарым-қатынас мәселесіне арналған ілімдер педагогика және психология ғылымындағы А.С.Макаренконың "жеке адам ұжымда дамиды және ұжым арқылы қалыптасады" қағидасы. О.Осадьконың оқушының алғашқы мұғалімінің педагогикалық тактикасы мен қарым-қатынаска түсу стиліне байланысты
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1 Вопросы психологии. 1996г №3 1016. Проблема социальной изоляции детей.
2 Немов Р.С. Психология. Книга 2. М., Владос, 2000г
3 Рояк А.А. Психологический конфликт и особенности индивидуального развития личности ребенка. М., Педагогика 1998г
4 Куницына В.Н. Казаринова Н.В., Погольш В.М. Межличностное общение. Санкт - Петербург:, 2001 г
5 Смирнова Е.О. Теория привязанности: концепция и эксперимент. // Вопросы психологии 1995. №3.
6 А.В.Дмитриев «Конфликтология». Изд. Гаролрики, Москва 2001.
7 О.Н.Громова «Конфликтология» курс лекции, Москва 2000.
8 А.Я.Анцупов, А.И.Шипилов «Конфликтология». Изд. Юнити. Москва 2001.
9 Е.М.Бабосов «Конфликтология» учебное пособие. Миниск 2001.
10 Н.В.Гришина «Психология конфликта» Сборник «Мастера психологии», Питер 2000.
11 Э.А.Уткин «Конфликтология» Теория и практика. Изд. Экмос, Москва 2000.
12 В.М.Афонькова «Конфликты в коллективе старшекласников и пути их преодоления». Дне.канд.пед.наук, Москва 1979.
13 А.М.Бандурка, В.А.Друзь «Конфликтология». Харьков университете В.Д. Украины, 1997.
14 Ю.В-Баскина «Методтика диагностики родительского отношения» Дис.канд.псих.на у к, Москва 1989.
15 М.Тышкова «Исследование устойчивости личностей детей и подростков в трудных ситуациях» Вопросы психологии, -1987 - №1 - С. 27-34.
16 «Психология» Словарь /Под общ.ред. А.В.Петровского. М.Г.Ярошевского. - М.: Политиздат, 1990.
17 Л. В. Орлова. Акыл-ой енжар окушылар // Воп. Психол. 45-49-беттер.
18 Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. Л., 1969.
19 Бодалев Л.Л. Восприятие человека человеком. Л., 1965.
20 Бодалев Л.Л. Личность и общение. М., Педагогика, 1983.
21 Власов Л.В., Сементовская В.К. Деловое общение. Лениздат, 1980.
22 Гуткина Н.И. Психологические проблемы общения учителя с подростками. Вопросы психологии, 1984, №2.
23 Егидес А.П. Психологическая коррекция конфликтного общения. Психологический журнал, 1984. т.5, №5.
24 Ершов А.А. Как избежать конфликта? В кн.: Труд. Контакт. Эмоции. Лениздат, 1980.
25 Ильин Е.Н. Искусство общения. М., Педагогика, 1982.
26 Кон И.С. Социология личности. М., 1967.
27 Ковалев А.Г. Курс лекций по социальной психологии. М., 1972.
28 Леви В.Н. Нестандартный ребенок. М., Знание, 1988.
29 Леонтьев А.А. Педагогические общение. ML, Знание, 1979.
30 Морено Дж. Социометрия. М., 1958.
31 Михайловский Е. Конфликтные ситуация в воспитании младших школьников. Ж. «Народное^эб-р--ивание», 1976, №5. ------
32 Куликов В.Н. Проблемы общественной психолгии. М., 1965.
33 Красовский М. К вопросу об отношениях между учителями и старшеклассниками. Ж. «Народное образование», 1973 №1.
34 Кричовский Р.Л., Кмить Н.И. Общение классного руковадителя с коллективом старшеклассников. Ж. «Вопросы психолгии», 1984,
35 Краковский В.А. Директор-учитель-ученик. М., Знание, 1982.
36 Обозов И.И. Психологическая культура взаимоотношений. М.. Знание. 1986.
37 Решение конфликтных ситуаций в педагогическом общении. Психология, 1982, вып. 2.
38 Роль общения в формировании личности подростка. В кн.: «В мире подростка». М., 1962.
39 Сильченков А.Ф. Негативные приемы деловых контактов. ЭКО. 1981, №5.
40 Спенцицкий А.Л. Социально-психологические проблемы управления. Л., 1975.
41 Умарский Л.И. Коллектив и личность. М., 1975.
42 Платонов К.К. Общие проблемы теории групп и коллективов. В. Кн.: «Коллектив и личность». М., 1973.
43 Петровский А.В. О некоторых феноменах межличностных отношении в коллективе. Ж., «Вопросы психолгии». 1976. №3.
44 Петровский А.В. Опыт построения социально-психологической концепции групповой активности. Ж. «Вопросы психологии». 1973. №5.
45 Парыгин Б.Д. Основы социально-психологический теории. М., 1971.
46 Шихиров П.Н. Исследования социальной установки в США. Ж. Вопросы философии, 1973, №2.
47 Ярошевский М.Г. Психология в XX столетия. М., 1971.
48 Андреева Г.М. Социальная пихология. М., Изд-во МГУ, 1988.
49 Методология и методы социальной пихологии. /Под ред. Е.В.Шорохова. М.. Наука, 1977.
50 Методы социальной психологии. /Под ред. Е.С.Кузьмина. В.Е.Семенова./Изд-во МГУ, 1977.
51 Социальная психология /Под ред. Предвечнего и Ю.Н.Шерковина./ М.. Политиздат, 1975.
52 Социальная психология /Под ред. Е.С.Кузьмина, В.Е.Семенова./ Изд-во МГУ, 1975.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




_______________________ топ студенті _________________________
"Сыныптағы оқшауланған балалармен жұмыс жүргізудің психологиялық
ерекшеліктері" тақырыбында жазған диплом жұмысына

П І К І Р

Мектеп өмірінде жиі кездесетін, сондай-ақ психолог жұмысында негізгі
міндеттердің бірі болып табылатын мәселе - сынып тобында оқшауланған оқушы
мәселесі. Сондықтан студенттің бітіру жұмысының қарастырып отырған мәселесі
өзекті болып табылады.
Диплом жұмысында балалар ұжымындағы оқшаулану және қарым-қатынас
мәселелерін теориялық тұрғыда жан-жақты зерттеген. Психология ғылымындағы
изоляциялану, оқшаулану, топтан тыс қалған ұғымдарына талдау жасаған. Қарым-
қатынастың адам психикасынын дамуына әсері мен қарым-қатынас жасаудың
технологиясы мен тәсілдері көрсетілген. Қарым-қатынасында проблемасы бар
балаларға психологиялық сипаттама берген.
Ұжымда балалардың оқшаулану себептерін анықтау мақсатында бірқатар
социометриялық зерттеу жұмыстарын жүргізген. Баланың темперамент
ерекшеліктеріне байланысты оқшаулану себептерін, сондай-ақ психологиялық
дағдарыс кезеңінде топтан тыс қалу себептерін дәлеледей білген.
Сыныптан оқшауланған балаларға арналған психологиялық көмек көрсетудің
бірқатар жолдарын көрсеткен. Соның ішінде ұжымнан изоляцияланудың алдын-алу
жолдары оқшауланған баламен жеке даралық жұмыс жүргізу ерекшеліктерін аша
отырып, қарым-қатынасында қиындықтары бар балалар үшін ойындар мен
жаттығулар жиынтығы берілген.
Студенттің жазған диплом жұмысы тақырып мазмұнын толық ашады. Жазу
стилі мен грамматикалық жағынан сауатты жазған. Қорыта келе, диплом жұмысы
өте жақсы жазылған деп бағалаймын.

_______________________ топ студенті _________________________
"Сыныптағы оқшауланған балалармен жұмыс жүргізудің психологиялық
ерекшеліктері" тақырыбында жазған диплом жұмысына

П І К І Р

Диплом жұмысы кіріспеден, 3 бөлімнен, қорытындыдан және қолданылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде зерттеу жұмысының өзектілігі, мақсаты, міндеттері, зерттеу
жұмысының обьектісі мен пәндері дұрыс анықталған. Зерттеу жұмысының
әдістері, әдістемелері, теориялық және практикалық құндылығы дәлелденген.
Зерттеу жұмысының бірінші бөлімінде балалар ұжымындағы оқшаулану және
қарым-қатынас мәселелерін теориялық зерттеген. Яғни психологиялық
әдебиеттердің көмегімен психология ғылымындағы изоляциялану, оқшаулану,
топтан тыс қалған ұғымдарына талдау жасаған. Қарым-қатынастың адам
психикасының дамуына әсері туралы баяндаған. Қарым-қатынас жасаудың
бірқатар қиыншылық сипаттарын келтірген. Қарым-қатынасында проблемасы бар
балаларға психологиялық сипаттама берген.
Зерттеу жұмысының екінші бөлімінде ұжымда балалардың оқшаулану
себептерін диагностикалау мәселелеріне тоқталған. Яғни ұжымнан баланың
оқшаулану себептерін зерттеген, баланың темперамент ерекшеліктеріне
байланысты оқшаулану себептерін және психологиялық дағдарыс кезеңінде
топтан тыс қалу себептерін көрсетеді.
Ал зерттеу жұмысынң үшінші бөлімінде сыныптан оқшауланған балаларға
психологиялық қызмет көрсетудің бірқатар ерекшеліктеріне тоқталады. Диплом
жұмысында қарым-қатынасында қиындықтары бар балалар үшін ойындар мен
жаттығулар берілген.
Қорыта келе студенттің диплом жұмысы біршама аяқталған. теориялық,
практикалық зерттеу жұмыстары жүргізілген ғылыми жұмыс болып табылады.
Сондықтан бітірушінің диплом жұмысы психологиялық қызмет көрсету
салаласында өте құнды материал, әрі диплом жұмысы ғылыми тұрғыда түсінікті
және жеңіл тілде жазылған деп көрсете отырып, диплом жұмысын қорғауға
жіберуге болады.

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1 БӨЛІМ. БАЛАЛАР ҰЖЫМЫНДАҒЫ ОҚШАУЛАНУ ЖӘНЕ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МӘСЕЛЕЛЕРІН
ТЕОРИЯЛЫҚ
ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8

1.1 Психология ғылымындағы изоляциялану, оқшаулану, топтан тыс қалдыру
ұғымдарына
талдау ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ...8
1.2 Қарым-қатынастың адам психикасының дамуына
әсері ... ... ... ... ... ... ... .1 4
1.3 Қарым-қатынас жасаудың бірқатар қиыншылық
сипаттары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
1.4 Қарым-қатынасында проблемасы бар балаларға психологиялық
сипаттама ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
1 Бөлімнің
қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... 26

2 БӨЛІМ. ҰЖЫМДА БАЛАЛАРДЫҢ ОҚШАУЛАНУ СЕБЕПТЕРІН АНЫҚТАУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... .28

2.1 Ұжымнан баланың оқшаулану себептерін
зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
2.2 Баланың темперамент ерекшеліктеріне байланысты оқшаулану
себептері ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
2.3 Психологиялық дағдарыс кезеңінде топтан тыс қалу
себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... 43
2 Бөлімнің
қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... 45

3 БӨЛІМ. СЫНЫПТАН ОҚШАУЛАНҒАН БАЛАЛАРҒА ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТ
КӨРСЕТУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

3.1 Ұжымнан изоляцияланудың алдын-алу
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
3.2 Оқшауланған баламен жеке даралық жұмыс жүргізу
ерекшеліктері ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
3.3 Қарым-қатынасында қиындықтары бар балалар үшін ойындар мен
жаттығулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ..53
3 Бөлімнің
қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... 66

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... .68

ҚОЛДАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ..73
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысынын өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президентінің 2004
жылғы II казандағы Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2005-
2010 жылдарға дейінгі Стратегиялы даму жоспарында - еліміздің жас
өспірімдеріне білім беру мен тәрбиелерін жақсарту мен нығайту мәселес баса
айтқан. Жастар - біздің болашағымыз ретінде олардың білім деңгейі мен
салауаттылығы. сондай-ақ олардың жеке тұлға ретінде жетілуі қоғамымыздын
әлеуметтік және экономикалық техникалық жетістігіміздің негізгі шарты.
Адам адам болып жарытылғаннан соң. оның өмір сүруінің негізгі тірегі
мен қажеттілігі. сондай-ақ қалыпты өмір сүру жағдайы басқа адамдармен қарым-
қатынас жасау болып табылады. Сондықтан балалардың қарым-қатынасындағы
мәселе - бүкіл қоғам алдындағы негізгі міндеттер болып қала бермек.
Адам қалыпты өмір сүру үшін, өзінің психикалық қасиеттерін дамыту үшін,
жеке тұлғалық ерекшеліктерін жетілдіру үшін, сондай-ақ білім меңгеріп
тәжірибе жинақтау үшін адамдармен қарым-қатынас жасайды. Баланың жастайынан
айналасындағылармен қатынас жасауы өзінің кім екенін танып, өзін өзгелерден
ажырата алудың өзін басқалармен салыстыру арқылы басқа адамдағы қасиеттерді
менгерудің балалардың әлеуметтік мінез-құлқы мен жеке басының дамуының
негізгі тірегі деп қарастырсақ. онда олардың қарым-қатынас жасауын жақсарту
аса қажет болып табылады.
Мектеп қабырғасында оқушыларға білім беру және тәрбиелеу істерінде
жалпыға бірдей шараларына көбірек көңіл болінеді. Бұл мектепте балалармен
жеке жұмыстар жүргізілмейді деген сөз емес. Оқушылар арасындағы олардын
өзара қарым-қатынас ерекшеліктері бойынша педагогикалық іс-әрекетті
ұйымдастырылу жақтарына баса назар аудару керектігі туындайды.
Әрбір қоғамның дамуы, әрбір топтың немесе бөлек индивидтің де дамуы -
олардың айналасындағылармен қарым-қатынас жасауына байланысты болатын
күрделі процесс екені анық. Бұл процесс әрқашан да тиімді әрі нәтижелі
түрде жүзеге аспайды, кейде қарама-қайшылықтардың туындауынан және
шешілуімен байланысты.
Мектептегі оқушылар арасындағы туындайтын кейбір қарама-қайшылықтар,
кейбір балалардың мінез-құлқы мен даралық ерекшеліктеріне байланысты
түсінбеушіліктер, топқа енгісі келмейтін жағдайлар жиі кездеседі.
Мұндай жағдайлар бала өмірі мен психикасында едәуір дақ қалдырады.
Осыдан келіп баланың дамуында түрлі ауытқулар. сабаққа қатынасының өзгеруі
байкала бастайды. Топтың жеке адамға, адамның топқа әсер ету негізінде
оқушылар арасында дараланатын немесе оқшауланатын жағдайлар да туындап
жатады.
Мектепте баланың жеке тұлталық әлеуметтену барысында оның рухани ұнамды
құндылықтарын ескеру арқылы оқушылар арасындағы қарым-қатынасты жақсарту
қажеттілігі туындайды.
Оқушылар арасындағы қарым-қатынас сипаты мен климаты баланың тек
психикасына немесе жеке басына ғана әсер етіп қоймайтындығы белгілі. Ол
баланың оқу-тәрбие істерінде де елеулі орын алады.
Біздің зерттеу жұмысымыздың өзектілігі осы мәселелерді дұрыс жолға
қоюға арқылы мектеп тәжірибесіне көмектесу керектігінен туындайды.
Қазіргі кезде мектеп өмірінде қарым-қатынасында проблемасы бар
балалардың туындауына кез-келген жағдай әсер ете береді. Туындаған мәселені
шешу мектеп психологының негізгі психологиялық қызмет көрсетуі міндетіне
кіретіндігі даусыз.
Мектеп оқушылары арасындағы қарым-қатынасты жақсарту мәселесі, сол
арқылы баланың білім алып тәрбиеленуін қамтамасыз ету актуалдылығы ешқашан
төмендемеген.
Сондықтан мектеп сыныптарында туындайтын қарым-қатынас жасауда
қиыншылыктары бар балаларды анықтап оларға дер кезінде көмектесу - қазіргі
мектеп алдында қоғам алдында тұрған міндеттердің бірі.
Диплом жұмысының мақсаты: Әртүрлі жас кезенінде балалардың топтан
оқшаулану себептерін зерттеу арқылы оларға психологиялық көмек көрсету
жолдарын анықтау.
Зерттеу обьектісі: Мектеп жасына дейінгі және мектеп кезеңінде ұжымнан
оқшауланған балалар.
Зерттеу пәні: Мектеп жасына дейінгі және мектеп кезеңіндегі балалардың
қарым-қатынасындағы оқшаулану ерекшеліктері мен психологиялық көмек көрсету
жолдары.
Зерттеудің негізгі жорамалы: Мектеп жасына дейінгі және мектеп жас
кезеңінде балалардың сыныптан оқшаулануы сол жас кезеңіндегі даму
дағдарысын өткізу ерекшелігіне байланысты.
Зерттеу мақсаты мен ұсынылған жорамалға сәйкес қойылған міндеттер:
• Балалар ұжымындағы қарым-қатынас және оқшаулану мәселелерін ғылыми
әдебиеттер көмегімен теориялық тұрғыда зерттеу.
• Мектептегі сыныптык ұжымда балалардың окшаулануын эмпирикалық
зерттеу.
• Баланың ұжымнан оқшаулану себептерін анықтау және соған байланысты
қарым-қатынасында проолемасы бар балаларды жіктеу.
• Сыныптан тыс қалған балаларды топқа әлеуметтендіру шараларын
қарастыру және оларға психологиялық көмек көрсету жолдарын анықтау.
• Қарым-қатыныасында проблемасы бар балаларға арналған ойындар мен
тапсырмалар жиынтығын құрастыру.
Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздері: Л.С.Выготскийдің
балаға комплексті жүйелік формадағы іс-әрекетті ұйымдастыру теориясы
В.Н.Мясишев.
С.Л.Рубинштейн, Л.И.Божович еңбектеріндегі қарым-қатынас мәселесіне
арналған ілімдер педагогика және психология ғылымындағы А.С.Макаренконың
"жеке адам ұжымда дамиды және ұжым арқылы қалыптасады" қағидасы.
О.Осадьконың оқушының алғашқы мұғалімінің педагогикалық тактикасы мен қарым-
қатынаска түсу стиліне байланысты оның ата-анасымен және сыныптастарымен
қарым-қатынаска түсуін және жеке тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына үлкен
әсерін тигізетінін дәлеледейтін зерттеулер - біздін зерттеу жұмысы
теориялық жақтарына арқау болды.
Зерттеу әдістері мен әдістемелері: Топтағы оқушылардын бір-бірімен
қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттеуте арналған бірнеше әдістер мен
әдістемелер қолданылды. Баланың топтан оқшаулану мәселесіне арналған
әдебиеттерге теориялық талдау әдістері социометриялық әдістеме (мектеп
жасына дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балаларға арналған вариант),
топтағы сыныптастарына баға беру әдістемесі адамдардың бір-біріне
тартымдылық деңгейін зеттеу әдістемелері хронометрлі бақылау әдістемелері
анкета бала мінезінің ерекшелігін анықтайтын ата-аналарға арналған
сауалнамалар балалар мен ата-аналардың темпераментін анықтайтын
сауалнамалар жанұядағы және ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас
шкаласы мінезіндегі кешеуленуді білдіреді регисграция парағы (сәбидің анасы
толтырады) қолданылды.
Диплом жұмысының жаңалығы: Әрбір жас кезеніндегі балалардың өзара қарым-
қатынас ерекшеліктеріне байланысты жас даму дағдарыс барысындағы балалардың
қарым-қатынасқа түсудегі қиыншылықтары мен өзіндік мінез-құлық
ерекшеліктеріне байланысты қарым-қатынас жасауға киналатын балалармен жұмыс
жүргізу ерекшеліктерін ғылыми тұрғыда дәлелдеп, психолог қызметінде тиімді
қолдану жолдары көрсетілді.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық құндылығы: Мектеп жасына
дейінгі және мектеп қабырғасындағы оқушылардың құрбыларымен қарым-
қатынасымен әлеуметтік ортада алатын орны бала психикасының дамуының қайнар
көзі. Олай болса бұл мәселелердің теориялық тұрғыда заңдылықтары мен
психологиялық ерекшеліктерін ашудың мәні зор. Зерттеу жұмысымызда бала-
бақша және мектеп қабырғасында жиі кездесетін проблема - топтан оқшауланған
балаларды анықтаудың жолдары көрсетілген топтан оқшаулану себептері ашылған
сондай-ақ мұндай балалармен нәтижелі жұмыс жүргізуге арналған кеңестер
психологиялық қызмет жолдары көрсетілген. Зерттеу жұмысымызда қарастырылған
материалдардың барлығы дерлік мектеп психологының теориялық білімін
жоғарылатып қарым-қатынаста проблемасы бар балаларды анықтап олармен жұмыс
жүргізу шеберлігін арттырады.
Зерттеу жұмысының базасы: Оңтүстік Қазақстан облысы. Шымкент
қаласындағы Н.Оңдасынов атындағы №38 мектеп-гимназиясының мектепке даярлық
тобы мен бастауыш сынып оқушылары.
Диплом жұмысының құрылымы мен көлемі: Бітіру жұмысы кіріспе. үш
бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған 58 әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың жалпы көлемі 86 бет.
1 БӨЛІМ. БАЛАЛАР ҰЖЫМЫНДАҒЫ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ЖӘНЕ ОҚШАУЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІН
ТЕОРИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ

1.1 Психология ғылымындағы изоляциялану, оқшаулану, топтан тыс қалған
ұғымдарына талдау

"Әлеуметтік изоляция", "оқшаулану", "ұялшақтық" жалғыздыққа душар
болған адамның жағдайын сипаттайтын терминдердің бірі. Әлеуметтік қобалжу,
қоршаған орта алдындағы қорқыныш, қауіптенушілік сезімі - семантикалық
жағынан жақын түсініктер.
Психология ғылымында осы бағыттағы зерттеу жұмыстары жоқтың қасы.
Дегенмен қарым-қатынас мәселесіне байланысты анықталатын қарым-қатынасында
өзгешелігі бар екенін сипаттайтын түсініктер кездеседі.
Түсіндірмелі сөздіктерде "изоляция" ұғымы медициналық және құқықтық
терминологиялық мағынада түсіндіріледі. "Изоляция" - термині ауру адамды
немесе қылмыскерді әлеуметтік ортадан мүлдем бөлектеп тастау мен
сипатталынады.
К.Рубиннің ойынша Әлеуметтік изоляция. Әлеуметтік оқшаулану,
Тұйықтық, Тежелгіштік, Ұяңдық сияқты терминдер шындыққа келгенде,
әртүрлі феномендерді белгілейді. К.Рубин өз еңбектерінде Әлеуметтік
изоляция терминін Әлеуметтік оқшаулану терминімен алмастырады.
Әлеуметтік оқшалану термині зерттеуші топ үшін жалғыздықты сипаттайтын
әртүрлі формаларды жалпылаушы ретінде көрсетеді.
Т. Гутеил және Р. Шейдер еңбектерінде изоляция ұғымын жан-жақты
түсіндіруге тырысады. Олардың айтуы бойынша адамдардағы бостандықты шектеу
- әрдайым үлкен жауапкершілікті іс. Тәрбие саласында баланың қандайда бір
теріс қасиетіне байланысты өз бөлмесіне қамап қою яғни бір өзін болдыру
жазасы қолданылады. Көптеген балалар мұны қатаң сөгіс, жазалау деп
қабылдамайды. Дегенмен кейбір балалар өзін мен қажетсіз адаммын, маған бәрі
теріс қарайды деп сезінеді.
Медицина саласында изоляция ұғымы емдеу әдісі ретінде өз алдына,
медикаментоздық емдеу мен психотерапияда қолданылады. Адам сырқаттанған
кезде оны сыртқы қозу әсерлерінен қорғау мақсатында бөлмеде жалғыз ұстайды.
Изоляциялаудың негізгі әдісі - ауру адамды жеке арнайы бөлмеде ұстау.
Оның өзінің заңдық талаптары мен ережелері бар. Мысалы, әрбір 1-2 сағатта
10-20 минуттан бөлменің есігін ашып қойып ауру адамға күтім әрекеттері
жасалады.
Медицина тәжірибесінде изоляторды құрудың төмендегідей принциптерін
көрсетуге болады:
1. Изоляциялану ауру адамға кауіпсіздік жағдайда болуы керек.
2. Мықтылық, яғни изолятор ауру адамның агрессиялы әрекетіне әсер
етпеуі керек.
Күшті психоз немесе жеке адам өзін-өзі тастап жіберуінің айқын көрінуі
кезінде, былайша айтқанда адам оқшауланған жағдайда, ол адам
тітіркендіргіштерге өте сезімтал болып келеді. Психотиптік кезде,
алаңдаушылық, құлап қалу қорқынышы, қозғыш болып келеді. Кейде ауру адам
қозғыш болатыны соншалық, өз әрекетін басқара алмайды, айналасындағы
жағдайларға саналы реакция білдіре алмайды. Ал мұның барлығы қорқыныштың ең
жоғары деңгейін тудырады. Ауру адамдың палатада уақытша аз уақыт болсада
жалғыз болуы, яғни айналасындағылардан шектелуі - қауіпсіздік сенімділік
сезімін тудырады.
Ауру адамның кеңістіктік бостандығы өзгеруіне орай оның психикасында да
өзгерістер байқалады. Қозғыш ауру адам палатада, креслода кішкене жерде
өзін еркін ұстайды. Мұндағы терапевтік эффект-тітіркендіргіштерден
оқшаулануға қоса айналасындағылардан қашықтықтық ұлғаюы ретінде болады.
Изоляция ұғымы - қабылдау қарым-қатынас әрекет және мінез-құлқы
сферасында да қолданылады. Ендігі кезекте бұларға сипаттама беруге
тырысайық.
1. Қабылдау сферасындағы изоляция - изоляция- кезінде біртекті жағдай
құрылуына орай, сенсорлы информацияларды қабылдағысы келмейтін күйі
көрінеді.
2. Қарым-қатынас сферасындағы изоляция. Мұнда изоляция әрекеті - ауру
адамды басқа адамдардан уақытша бөліп тастау көрінеді. Дегенмен мұнда
изоляция ұғымы толық мағынада айтылып тұрған жоқ. Себебі ауру адам басқа
ауру адамдармен қызметкерлермен көрісіп араласа алады. Дегенмен құрылған
дистанция ауру адамның айналасындағылардың алдағы қорқыныш сезімін
төмендетеді.
3. Мінез-құлық сферасындағы изоляция. Егер ауру адам өзінің әрекетін
басқара алмаса, онда изоляция аркылы оны өзінен және айналасындағыларынан
алшақтап бөлектеу арқылы агрессивті әрекет мүмкіндіктерінен арылуға алады.
Бұдан кейін онда кінәлілігін, ұялу сезімдері туындайды.
Изоляцияға көрсеткіш ретінде патогенездік жағдайдагы түрлі психикалық
дамуында бірқатар ауытқулар көрінген жағдайда бола алды. Ауру адамды
қоғамдық ортадан изоляцияламас бұрын, оны оқшаулаудың, яғни бөлектеуді
алдын-ала мұқият ойланып және ресми тұрғыда дәлелді болатындай етіп алу
қажет.
Біз оқыған әдебиеттеріміздің көмегімен медицина тәжірибесінде
қолданатын оқшаулаудың бірқатар ережелерін көрсете отырып, оны психология
ғылымында қолданатын жағдайға орай түсіндіреміз.
Жалпы адамды топтан изоляциялаудың өзіне тән ережелері болады:
1. Адамның өз қалауы бойынша оқшаулау, мұны ұжыммен байланыстыратын
болсак, оқушы сыныпта өзіндік ерекшіліктері мен қалауы бойынша бөлек жүруді
ұнататындығын көрсетеді.
2. Дәрігерлік емдеу мақсатында жоспарлы түрде құрылуы мүмкін. Ал мұны
психология тәжірибесімен байланыстыратын болсак, кей жағдайда баланың өз
мінез-құлқындағы теріс қылықтарды жөндеу мақсатында мұғалім ол баланы
топтан оқшаулата отырып, жеке әрекеттер орындату арқылы, жалғыз өзі
орындату шараларын қолдану негізінде психологиялық коррекциялық жұмыстар
жүргізілетінін көрсетуге болады.
3. Медицина саласында изоляциялау әрекеті емдеу әдісіпе косымша ретінде
қолдануы сияқты педггогикалық тәжірибеде де бала тәрбиесінің әдіс-
тәсілдеріне косымша қолдану арқылы жүргізілуі мүмкін.
4. Медицинада эффектті емес әдістердің орнына қарай изоляция белгіленуі
сиякты психологиялық іс-шараларда балаға қолданылған тәрбиелік әдістер
тиімсіз жағдайда оны жалғыз қалдырып, оқшаулау арқылы жаза қолдану
негізінде жүргізілуі мүмкін.
Жалпы адамды әлеуметтен оқшаулау, яғни изоляциялау өз еркі немесе
міндетті түрде болып бөлінеді. Міндетті изоляция экстремалды жағдайда
қолданылуы мүмкін. Изолятор бөлмесі ауру адамға да оған қарайтын
қызметкерлерге де қауіпсіз болу қажет. Изоляция адамға өзінің қауіпсіздігі
үшін жасалатындығын, ол адам үнемі бақылауда болатындыгын кейін
босатылатындығын ескерту қажет.
Медицина саласындағы изоляциялау әдістемесі төмендегі схема бойынша
жүргізіледі. Мұны кейінірек педагогикалық тәжірибеде қолдану
ерекшеліктерімен түсіндіреміз.
1) Изоляциялау көрсеткіштері сипатталады, қандай адам
изоляцияланатындығы сипатталады;
2) Изоляциялау тактикасы анықталады.
3) Изоляцияланатын бөлмеге қойылатын талаптар сақталынады.
4) Изоляцияны өткізу ережелері қатаң сақталынады.
5) Изоляцияны аяқтау ережелері нақты көрсетіледі.
Изоляцияны қолдануда ауру адамға кері әсер ететін жағдайларда кездесуі
мүмкін, яғни кейбір басқа әффектілер көрінуі мүмкін.
Медицина саласында қолданатын изоляциялаудың құқытық аспектілерінде
айтып кеткен жөн.
1. Түрмелік сипатта жалғыз ұстау қажет болған жағдайда сот шешімі
қажет. Ал көптеген зангерлер мұндай әрекеттер зиянды әрекет деп санайды.
2. Кейбір заңгерлердің көзқарастары бойынша психикалық бұзылуларды
ауруға жатқызбайды. (Т. Шаш еңбектері).
3. Сондай-ақ заңгерлер адамды изоляциялау емдеу жолы емес, оны қоғамнан
оқшаландыру деп есептейді. Сондықтан көптеген заңгерлер қысқа мерзімді
изоляциялық ұғымды ұстанады.
Ендігі көрсетілетін изоляциялау ережелері изоляциялауды басқару ретінде
қолданылатын талаптар болып табылады.
1. Изоляцияланатын адаммен жұмыс істейтін адамдар изоляцияланудың
медициналық, құқықтық және этикалық ережелерімен танысу қажет.
2. Изоляциялануда адамнан рұқсат алады, рұқсат берілмеген жағдайда,
күштеуі мүмкін (медицина немесе заң саласы бойынша).
3. Ауру адамға жауапты жанұя мүшелеріне тезарада байланыс жасау қажет.
Олардың сұрақтарына жауап беру кажет. Дегенмен дәрігерлік құпияны ұстану
керек.
4. Изоляциялауды белгілеу парақта түсінікті етіп тіркелуі тиіс.
5. Шұғыл жағдайларда ауру адам дәрігермен телефон арқылы хабарласуға
болады. Американ психиатрлары изоляциялану ұстаным уақыты бойынша
изоляцияланған адамды алғашқы 3 сағатта әрбір 30 минут сайын үнемі бақылап
отыру қажет деп есептейді.
6. Изоляцияланатын адам медицина қызметкерлерімен алдын ала
мүмкіншілігінше талқыланады. Жоспар бойынша изоляциялану "арқылы аурудың
қай жақтары емделенетіндігін алдын-ала көрсетілуі қажет.
Ендігі кезекте осы айтылғандарды педагогикалық тәжірибеде қолдануға
байланысты сипаттауға тырысайық.
Педагогикалық саладағы изоляциялау әдістемесі төмендегі схема бойынша
жүргізілуі мүмкін.
1) Изоляциялау көрсеткіштері сипатталады, қандай адам
изоляцияланатындығы сипатталады, яғни баланы не себептен топтан оқшаулау
керектігі туралы мәлімет болу керек. Баланың жеке даралық ерекшеліктері мен
эмоциялық әсерлігіштігіне орай кейінгі жағдайда психологиялық жарақаттың
болмайтындығына сенім болу керек.
2) Изоляциялау тактикасы, яни баланы ұжымнан оқшаулаған жағдайда оған
қандай технология қолданылытындығын анықтап алу керек.
3) Изоляцияланатын жағдайлар мен ситуацияларға қойылатын талаптар
міндетті түрде сақталыну қажет;
4) Изоляцияны өткізу барысы балаға ешқандай теріс әсер етпеу керек.
5) Изоляцияны аяқтау жағдайларында одан шыққан нәтиже мүмкіншілігінше
толығымен нақты көрсетілуі қажет.
Оқушының топтан изоляциялану жағдайларында оған кері әсер ететін
жағдайларда кездесуі мүмкін, яғни кейбір басқа мұғалім күтпеген нәтиже,
эффектілер көрінуі мүмкін.
Әрбір мұғалім педагогика саласында қолданатын изоляциялаудың құқықтық
аспектілерін міндетті түрде білуі шарт.
1. Түрмелік сипатта жалғыз ұстау қажет болған жағдайда сот шешімі,
сондай-ақ ата-ана рұқсаты қажет. Ал көптеген ата-аналар мен заңгерлер
мұндай әрекеттер зиянды балаға теріс әсер етеді деп санайды.
2. Кейбір ата-аналар мен заңгерлердің көзқарастары бойынша баланың
мінез-құлқында дөрекіліктер мен теріс қылықтар болған жағдайдың өзін де оны
психикалық бұзылуларға жатқызбайды.
3. Сондай-ақ ата-аналар мен заңгерлер баланы топтан оқшаулау баланың
мінез-құлқын жөндеу жолы емес, оны қоғамнан оқшаландыру деп есептейді.
Сондықтан көптеген мұғалімдер, ата-аналар, заңгерлер баланың ұжымнан
оқшаулану мерзімі қысқа болғанды дұрыс көреді.
Мектеп қабырғасында көрінетін баланың ұжымнан оқшаулану жағдайлары
бірнеше себептің негізінде болады. Мұны біз зерттеуіміздің басқа
тарауларында кейінірек кеңінен тоқталамыз. Дегенмен балалардың өз -арасында
туындаған оқшаулану жағдайларын сынып мұғалімі аңғарысымен-ақ оны тиімді
және дұрыс басқаруды, оны басқаруға қойылатын талаптарды тиімді жүзеге
асырып отыру қажет.
1. Изоляцияланатын адаммен жұмыс істейтін адамдар, топтан оқшаулап
тастаған оқушылар изоляцияланудың педагогикалық құқықтық және этикалық
ережелерімен танысу қажет. Ережелерді білмеген жағдайда сынып жетекшісі
сынып оқушыларымен әңгіме жүргізуі қажет.
2. Баланы ұжымнан оқшауламас бұрын, оған алдын-ала ескерту жағдайлары,
өз кемшіліктерін жоюға мүмкіншіліктер берілу қажет тек одан нәтиже шықпаған
жағдайда ғана күштеуі мүмкін.
3. Оқушылар арасында туындаған мұндай жағдайдағы оқшауланған баланың
ата-анасымен немесе балаға жауапты жанұя мүшелерімен тез арада байланыс
жасау кажет. Олардың мұндай жағдайдың не себептен туындағандығын білгісі
келген сұрақтарына жауап беру қажет.
4. Сыныпта болып жатқан бұл процесті мұғалім үнемі бақылап қадағалап,
ситуацияларды белгілеу арқылы парақта түсінікті етіп тіркеп отыруы тиіс.
5. Шұғыл жағдайларда бала мұғаліммен кеңесе алатындай жағдайды
ыңғайластыру керек, яғни бала ең болмағанда мұғалімге шағымдануға
болатындығын сезіне алу керек. Ұжымда оқшауланған баланы аңғара салысымен-
ақ мұғалім оны алғашқы күндері жиі бақылау арқылы ондағы эмоциялық күйлерді
үнемі бақылап отыру қажет.
6. Оқушылар арасында өздері оқшаулап тастаған бала туралы мұғалім басқа
балалармен оның соңы немен аяқталатынын алдын ала мүмкіншілігінше талқылап
алған жөн. Олармен оқушылардың ойлары бойынша баланы ұжымнан окшаулау
арқылы оның қай жақтары жөнделетіндігін алдын-ала көрсете алатындай болу
қажет.

1.2 Қарым-қатынастың адам психикасының дамуына әсері

Қарым-қатынас — жалпы адам өмір сүруінің негізгі жағдайы. Адам қалыпты
өмір сүру үшін, өзінін психикалық қасиеттерін дамыту үшін, жеке тұлғалық
ерекшеліктерін жетілдіру үшін, сондай-ақ білім меңгеріп тәжірибе жинақтау
үшін адамдармен қарым-қатынас жасайды. Қарым-қатынас арқасында ғана адам
өзінің кім екенін танып, өзін өзгелерден ажырата алады, өзін басқалармен
салыстыру арқылы баска адамдағы қасиеттерді меңгереді. Қоғамнан тыс адам
өмір сүре алмайды. Адам психикасының дамуындағы қарым-қатынастын ролі
ерекше. Сондықтан адам өзгелермен қатынасқа түсу арқылы ғана қалыпты өмір
сүре алады.
Адам дүниеге шыр етіп келіп түскеннен бастам-ақ айналасындағылармен
қатынас жасай бастайды. Өмірінін алғашқы кезеңінде биологиялық сипаттағы
қарым-қатынас болса, одан әрі оның қарым-қатынас сипаты әлеуметтік сипатка
түсе бастайды.
Мектеп жасына дейінгі балалардың ересектермен қарым-қатынасы туралы
М.И.Лисина зерттей келе балалардың әлеуметтік мінез-құлқы мен жеке басының
дамуын тек ересектермен қарым-қатынасьшен ғана түсіндіруге болмайтындығын
атап өтеді. Баланың жасы ұлғайған сайын оның жеке басының дамуында қарым-
қатынас ерекше орын алатындығын айтып өтеді. Өз құрбыларымен қарым-қатынас
жасай отырып, өзінің ішкі жан дүниесіндегі тұйықтықты аша алады, өз
құрбылырымен өзара әрекеттесе отырып, өз көзқарастарын жеткізе алады.
Тек балалардың қарым-қатынас ерекшеліктерін зерттеу ғана олардың
арасында туындаған қиыншылықтарды баскаруды жеңілдетеді, топтағы барлық
балалармен өзара қатынасты толық құруға жол ашады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың өз құрбылары арасындағы қарым-қатынас
сипаты көбінесе ойын әрекетерінде көрінеді. Ойын барысында туындаған кейбір
келіспеушіліктер мен конфликтілер баланың топтан оқшаулануының бір себебі
болып табылады. Осыған орай психологиялық конфликтіні олардың ойын іс-
әрекеті жағдайында зерттеу, сонымен қатар еңбек іс-әрекетінде бақылау
арқылы топтан оқшауланатын баланы зерттеу оңайырақ.
Ойын кезіндегі балалар қарым-қатынасының құрылымы мен мазмұны. Ойын -
мектеп жасына дейінгі балалардын негізгі іс-әрекеті бола отырып, ол жан-
жақты әрекет негізінде балалар қарым-қатынасының бірқатар типтерін
ажыратады.
А.Н.Леонтьев балалар арасындағы қарым-қатынастық ойындарда
фантастикалық өлшемдер кездесетіндігін көрсетеді. Оның айтуы бойынша шындық
әрекет шындық тәсілдер және заттармен шындық бейне жасау болады. Сюжетті-
рольдік ойындарда әрбір баланың сюжетке, рольге, рольді орындауға қатысы
көрінеді.
Рольге бөліну немесе ойыншықтарды бөліп алу негізінде туындаған
конфликті нәтижелердің соңғы нәтижелері адалдыққа бағытталған жағдайда
баланың адамгершілік нормаларын меңгеруге бірқатар әсер етеді.
Кей жағдайда педагогтың басқаруымен жүргізілген ойындар сырт қарағанда
жағымды қатынас болғанымен дәрігер ролінде ойнайтын баланың орнында топтағы
әрбір бала болғысы келуі мүмкін, яғни емделуші емес, емдеуші болатын
балалардың қалауы болуы да мүмкін. Осының негізінде балаларда үнсіз келісу
туындайды.
Ойын қатынасындағы сыртқы көріністін тағы бір түрі рольдік, іскерлік
қатынаста педагогтардың, психологтардың бөліп қойғанына байланысты баланың
жеке басының дамуы адамгершілік бағытта көрінуі мүмкін. Дегенмен, баланың
ішкі жан дүниесі, әсері, қызығушылығы мен қажеттілігі өзінің ойында алған
рольдік жағдайына қанағаттану, қанағаттанбау сезімдері жауапсыз қалады.
Ойын кезіндегі қарым-қатынастың сыртқы көріністерінің бір жағы -
баланың өзіндік, жеке даралық қатынасында байқаады. Мысалы, бір-біріне
симпатиялық, антипатиялық селқостық балалар қатынасында көп байқалмайды,
бұл арнайы зерттеуді қажет етеді.
Балалар арасындағы қарым-қатынас ерекшеліктері туралы көптеген
педагогикалық психологиялық және әлеуметтік-психологиялық зерттеулер
анықталып келеді. Сонымен катар балаға комплексті, жүйелік формадағы іс-
әрекетті ұйымдастыру Л.С.Выготский, В.Н.Мясищев, С.Л.Рубинштейн,
Л.И.Божович еңбектерінде терең қарастырылады. Педагогика және психология
ғылымындағы А.С.Макаренконын ойы: Жекс адам ұжымда дамиды және ұжым арқылы
қалыптасады.
Балалар арасындағы жүйелі қатынас балаларда болатын әсерлік
жағдайлардың бір-бірімен тығыз қатынас құратындығын, жеке адам қатынасында
эмоционалды жиынтық құратындығы, топтағы адамдарға үйреніп қалатындығын
оларда эмоционалдық қанағаттану, жағымды әсер алатындығын дәлелдей түседі.
Мектеп жасына дейінті балаларда сыртқы және ішкі — психологиялық
конфликтілер кездеседі. Сырткы психологиялық конфликті — олардың бірлескен
іс-әрекеті барысында туындаған қарама-қайшы көзқарастарынан шығады (мысалы:
жалпы істі таңдау, міндеттерді бөлісу, ойын, еңбек материалдарын бөлісу
рольдерді таңдау).
Ішкі психологиялық конфликт - мектеп жасына дейінгі балалардың негізі
ойын іс-әрекетінде өз құрбылары арасында пайда болады және олар бақылауда
байқалмайды. Мұнда міндетті түрде ересектердің көмегі қажет болады.
Ал мектеп оқушылары арасындағы қарым-қатынас сипатына түсініктеме
беретін болсақ, окушылардың өз сыныптастарымен қарым-қатынас жасауына,
бірлестік әрекеттеріне мұғалімнің жеке тұлғасы үлкен әсерін тигізеді. Оның
әрекеттесуі әртүрлі аспектілерден көрінуі мүмкін.
Біріншіден, мұғалімнің басқа оқушыларымен әрекеттесу стилі баланың
өзімен жасты балалармен әртүрлі қарым-қатынасқа түсуінің алғы шарты болып
табылады. О.Осадьконың зерттеулерінің көрсетуі бойынша оқушының алғашқы
мұғалімінің педагогикалық тактикасы мен қарым-қатынаска түсу стилі, оның
ата-анасымен және сыныптастарымен қарым-қатынасқа түсуін және жеке тұлғалық
қасиеттерінің қалыптасуына үлкен әсерін тигізеді екен. Мұғалімдердің жеке
тұлғалық қарым-қатынасқа түсу стилі және педагогикалық іскерлестік
тактикасының әсері балалардың бір-бірімен конфликтілі қарым-қатынасқа
түспеуінің алғы шарты. Бірақ мұндай стильмен тек төменгі сынып
мұғалімдерінің санаулылары ғана қолданады (15%). Бастауыш сынып
оқушыларының мұғалімдерінін қарым-қатынасқа түсуінің айқын функционалды
стилі (85%) бойынша, олар бір тактиканы қолданады (диктатура). Бұл әрекет
сыныптағы жеке тұлғалық қарым-қатынастардың арасындағы кернеу, күшейтеді.
Екіншіден, мұғалім оқушылар арасындағы болып жатқан қиыншылықтарға
араласуға міндетті. Бұл, әрине қиыншылықтарды басып тастау емес. Ситуацияға
байланысты администрациялық араласу немесе қарапайым кеңес болуы да мүмкін.

1.3 Қарым-қатынас жасаудың бірқатар қиыншылық сипаттары

Әрбір адамның, әрбір ұжымның немесе ұйымның, әрбір елдің бүкіл ғұмыры
қарама-қайшылықтардан құралған. Мұндай қарама-қарсылықтардың табиғатын
әртүрлі адамдардың әрқилы позицияларды ұстануына, әртүрлі қызығушығы
бойынша жетекші болуына, әртүрлі мақсатта талпынуына байланысты өзінің
қажеттіліктерін, қызығушылықтарын және мақсаттарын жүзеге асыруда бір-
бірімен екі немесе одан да көп индивидтердің қарама-қарсы қақтығысқа жиі
түсуімен түсіндіруге болады. Кейде бір-бірінің арасында туындаған қақтығыс
тек бір ғана адамға ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік топқа, кейде
мемлекетке де қарсы күреске түсуі мүмкін. Олар өзінің қарсыласының
мақсатына жетуіңе кедергі жасау мүмкіндігін белсенді іздейді,
қызығушылықтарын қанағаттандырмауын тілейді немесе оның көзқарастарын
өмірдегі бағалаушылығын, алатын орнын өзгертуге тырысады. Дау, қорқыту және
қауіп төндіру арқылы, физикалық күш пен қару қолдану арқылы жүретін -
қарама-қайшылықтық қақтығыстарда кездесуі мүмкін.
Мұндай жағдайдың баланың жеке дара ерекшеліктеріне әсер етпеуіне кім
кепіл.
Бірақ жоғарыда айтылғандардың барлығында қызығушылықтар мен
мақсаттардың қарама-қайшылығы өзара конфликтіге әкеп соқтыратынын мүлдем
білдірмейді. Қарама-қайшылық пен конфликт - бір нәрсе емес, және қарама-
қайшылықтың дамуы әрқашанда конфликтіге ұласпайды. Конфликт туындауы үшін
қарсыластар яғни индивидтер немесе олардың әлеуметтік топтары, біріншіден,
өздерінің мақсаттары мен қызығушылықтарының қарама-қарсылығын сезінуі
қажет, ал екіншіден, өзінің қарсыласына белсенді қарсы әрекеттер жасауы
қажет. Екі немесе оданда көп жеке тұлғалардың топтардың партиялардың,
елдердің, т.с.с.-дың бір-біріне белсенді қарама-қарсылық әрекеттер жасайтын
болса, тек сонда ғана қарама-қайшылықтар әлеуметтік конфликтердің негізг
болып табылады.
Қарым-қатынастағы қарама-қайшылық келіспеушілік дау-дамай ұғымдарының
элементтері қақтығыс, дау, күрес. қарсы тұрушылық деген сөздермен пара-пар
келуі мүмкін.
Берілген сөзге мұндай мағына беру бөлек индивидтердің арасындағы,
олардың топтарынын, мемлекеттердің тағы басқалардың арасындағы қарама-
қайшылық болатындығы туралы шешімге алып келді. Қарама-қайшылықтардың екі
негізгі түрін бөліп көрсетуге болады. Біріншісі, әртүрлі әлеуметтік
қоғамның позициялары, қызығушылы қатары құрайды (оларға отбасы, ұйым,
территориялық құрылым, қоғамдық қозғалыс т.б.). ал екіншісі, үкімет
құрылымының іс-әрекетінің әртүрлі формасынан немесе экономикалық үкіметтік,
политикалық қарама-қайшылықтар болып табылады. Қарама-кайшылықтарды бұл екі
түрі қоғамда конфликттің объективті-реалдық негізін тудырады.
Қоғамдық өмірдің барлық сфералары – экономикалық, саяси, әлеуметтік
руханй жағы барлығы өзара көптеген дифференциацияларға, қарама-
қайшылықтарға, әртүрлі мақсаттар мен қызығулықтарының қақтығыстарына толы.
Сондықтан да қоғамда әртүрлі конфликттерге орын бар. Конфликтке индивидтер
және олардың топтары немесе әлеуметтік топтар, ұлттар. мемлекеттер кейде
мемлекеттердік коалициялары да түсуі мүмкін. Әртүрлі конфликт түрлерін
тудырушы объектілер және оны шешу тәсілдері бар, сонымен қатар конфликтті
әрекеттерді тудырушы субъекттердің түрлері аз емес — олар тек бөлек ерлер
немесе әйелдер, балалар немесе жастар, жұмысшылар немесе студенттер
оқымыстылар немесе жазушылар типтес ғана емес, сонымен қатар олардың бүкіл
топтары — профисоналдық жағынан, партиялық, ұлттық, рухани және тағы басқа
жағынан да болуы мүмкін. Сондықтан өзініз объектісі және субъектісі
бойынша, қарама-қайшылықтарының әрекетінің мінездемесіне қарай, оның
түбірлі негізіндегі себебіне, дамуы мен шешілуіне, тереңдігі мен өту
ұзақтығына байланысты конфликттердің әртүрлі де әрқилы түрлерін ажыратуға
болады. Бірақ конфликттердің әрекеттерінің интенсивтілігінің
функцияларының, қоғамдағы ролінің әртүрлілігіне қарамастан, дұрыс та терең
зейін аударсақ олардың барлығына ортақ ұқсастықтарды сызып көрсетуге
болады.
Конфликттің объектісі болып әлеуметтік ортадағы және қоршаған ортадағы
құбылыс немесе процесс, кез-келген зат болып табылады. Мысалы, жер, су
ресурстары банкке жекеменшілік, мәдениеттік құндылықтар немесе авторитет,
престиж, бедел, басқару, т.с.с.-лар. Ал конфликтің субъектісі болып
әрқашанда адамдар - бөлек индивидттер, сонымен қатар олардың ортақ жиынтығы
- жанұя, ұжым, қызығушылықтары ортақ топтар немесе ұлт және тағы басқа
болып табылады.
Өмірде болатын әртүрлі қилы ситуациялардың арқасында белгілі бір
субъектің (индивидтің немесе топтың) мақсаты мен қызығушылықтары басқа бір
субъектінің мақсатына сәйкес келмеуі мүмкін. Яғни, субъектінің мақсаты
қарсы келген екінші субъектінің мақсаты мен қызығушылықтарын жүзеге асыруын
қиындатады. Мұндай ситуацияның карапайым мысалы спорттық ойын (айталық,
футбол немесе волейбол), мұндағы бір қарсыластың жеңісі екіншісінің
жеңілісіне әкеп соқтырады. Бірақ дау-дамайлы ситуацияға түсетін әртүрлі
индивидтердің немесе топтардың қызығушылыктары мен мақсаттары диадикалық
бөлінумен шектеліп қана қоймайды, мұнда күрделі матрицалық жүйелі көрініс
береді. Мысалы, бір топта оқитын студенттер стипендия алған соң,
кейбіреулері алынған ақшаға кеш өткізуді ұсынса, ал басқалары танымалы
әншінің концертіне баруларын өтінеді, ал үшіншілері тіпті ақшаларын
жұмсағанды қаламайды. Мұндай жағдайда топта конфликтілі ситуация туындайды.
Егер де дау нәтижесінде бүкіл кеш өткізу деген ортақ шешімге келсе, онда
берілген ортада конфликт жоқ деп есептеледі. Ал егер бір студент болса да
бұл вариантқа келіспесе, онда мұндай ситуация конфликтке әкеп соқтыруы
мүмкін. Ондай болса, әртүрлі қызығушыл ықтардың қарама-қарсылығы
конфликтілі жағдай тудырады.
Үнемі қарма-қайшылықты тудырудағы қасиеттерден өзге балалар оқшаулау
жүргенді ұнатуы ықтимал. Ал бұл жеке балалардың өз алдына ешкіммен қатынас
жасағы келмейтін жағдайларды да тудыруы мүмкін.

1.4 Қарым-қатынасында проблемасы бар балаларға психологиялық сипаттама
Балалардың әлеуметтік-эмоционалдық дамуындагы изоляцияның ролін
психологиялық ғылыми зерттеу жұмыстарынан көруге болады. Бұл тақырыпшада
біз психологиялық әдебиеттерге шолу жасау арқылы балалардың мектепке
дейінгі шақтан жеткіншек жасқа дейінгі аралықта әлеуметтік изоляцияны
зерттеу мәселелері мен қарым-қатынасында проблемасы бар балалардың
психологиялық ерекшеліктерінің көрінуі мен оның дамуын сипаттайтын
мәселелерге тоқталамыз.
Мектеп жасына дейінгі шақта баладағы әлеуметтік изоляция белгілері
үлкендердің үрейін туғызбайды. Жеке дара ойынмен ойнап жатқан бала
тәрбиешілер мен ата-анаға проблемалы болып көрінбейді. Алайда мұндай
балаларды мұқият зерттеген кезде, олардың алдында өз қатары мен қарым-
қатынасқа түсуінде біршама потенциалды қиындықтар туындайтындығы байқалған.
Олай болса өз құрбыларымен қарым-қатынас жасау барысында қиыншылық
туындаудың негізгі себептерін былайша түсіндіруге болады. Олардың ішіндегі
бастылары: 1. Өз құрбыларымен өзара қарым-қатынаста бала инициативасы мен
белсенділігі әлсіз болады.
2. Басқа өз құрбы балаларға инициативалық үндеуі құнсыз болады.
3. Тұлға аралық қарым-қатынастағы проблемаларды өз бетінше шеше
алмайды. Өз құрбылар арасында болған кішігірім қақтығыстар үшін де
ересектер мен үлкендерден көмек сұрап келеді.
4. Өз құрдастарының арасында беделі төмен болады.
5. Вербальді қарым-қатынас деңгейінің төменділіп көрініп тұрады.
Жалпы алғанда мұндай балаларды көнгіш, тыныш және бағынуға бейім деп
сипаттама беруге болады.
Жеті жасқа толғанда баланың әлеуметтік және жекелік қиыншылықтары күрт
өседі. Оларда ұялшақтық, қорқақтық жалғыздыққа ұмтылу, жасқаншақтық
сезімдері пайда болады.
Жеткіншек жаста әлеуметтік оқшаулану деңгейі өседі. Олардың өзіне деген
бағасы төмендеп, өзіне сенімсіздікпен қарайды.
Бұндай қасиеттердің көріну бағыттары психология ғылымында адам
табиғатындағы биологиялық және әлеуметтік мәселелерін зерттеуде ерекше
орынға ие.
Мектеп тәжірибесінде ең көп кездесетін жатылай оқушылардың ақыл-ойы мен
сабаққа үлгеріміне байланысты балалардың өзара қарым-қатынасындағы
ерекшеліктер. Күнделікті мектеп өмірінен белгілі жайттың бірі төмендегіше
көрінеді.
Айталық, ақыл-ойы басқа балаларға қарағанда жоғары сабаққа үлгерімі
жақсы, оқу тапсырмаларына белсене қатынасатын оқушылырға балалар үйір болып
келеді де, ақыл-ойы біршама баяу дамыған, оқу үлгерімі төмен оқу
тапсырмаларына енжар келетін оқушылармен басқа балалар көп жұғыса бермейді.
Ендігі кезекте осындай балалардың қарым-қатынасы мен психологиялық
ерекшеліктерін қарастырып кетейік.
Педагогикалық тәжирібе және психологиялық зерттеулер жалпы білім
беретін мектептерде - оқу барысында арналған бапты талап ететін оқушылар
едәуір кездесетіндігін көрсетеді. Денсаулығына, физиологиялық және
психикалық функцияларының дамуына байланысты норма мен патология арасында
болатын оқушыларда кездеседі. Мұндай балалар оқу үлгерімі төмен, артта
қалған, әлеуметтік дезадаптацияланған оқушылар болуы мүмкін. Мұндай
балалардың ерекше тобын ақыл-ойы енжар (интеллектуал пассив) окушылар
құрады. Олар біршама ақыл-ойы артта қалған балаларға ұқсас болып келеді.
Ақыл-ойы енжар себебі көптеген әртүрлі жағдайда олардың дамуындағы
ауытқуларға байланысты емес, оларды оқыту мен тәрбиелеудің
жеткіліксіздігіне байланысты да болуы мүмкін. Сондықтан ақыл-ойы енжар
оқушыларды ерекше зерттеуді қажет етеді.
Ақыл-ойы енжар феномені бірқатар еңбектерде көрсетіледі. Л.И.Божович,
К.Маркова, М.В.Матюхина, Н.А.Менчинская. Д.Б.Богоявленская, Н. С. Лейтес.
Дегенменде бұл мәселеге ең алғаш Л.С.Славина зерттеу жұмыстарын
жүргізеді. Олардын эксперименті зерттеулерінің нәтижесінде ақыл-ойы енжар
балаларда төмендегіше сипатталады деп көрсетеді.
1. Ақыл-ойы дағды мен ептіктері жеткілікті дәрежеде қалыптаспаған.
2. Ақыл-ой әрекеттеріне теріс қатынас құрады.
3. Шындыққа танымдық қатынастың болмауы.
В.С.Юркевич танымдық қажеттіліктің даму деңгейіне талдау жасай отырып,
"ақыл-ой жалқаулық" ұғымына сипаттама береді, яғни ақыл-ой енжарлығы -
білуге құмарлықтың балада болмау нәтижесі деп көрсетеді. Көптеген
зерттеулерде нашар оқитын оқушылар сипаттамасына ұқсас ақыл-ойы енжар
көрінуін түсіндіреді. Дегенмен, "ақыл-ойы енжар" термині жиі қолданбайды
және негізгі екпін үлгермеушілігінің себебіне түседі.
Осыған байланысты ақыл-ойы енжар болуының табиғаты зерттеуден тыс қала
береді, бірінші кезекте оқуда қиыншылықты жеңу міндеттері қойылады.
Психологиялық әдебиеттерге талдау жасай отырып, ақыл-ойы енжар - негізгі
мәселе ретінде Л. С. Славина жұмыстарынан кейін зерттеулер жүргізілмеген.
Бұл параграф ақыл-ойы енжар типтері мен себептерін қарастыруға
арналады. Мұнда ақыл-ойы енжар деп отырған ұғым ақыл-ойы әрекетінің төмен
деңгейі болып табылады. Ал мұның негізі көбіне ақыл-ой ептілігін жеткілікті
дәрежеде көрінетін тәрбие ерекшеліктерінде, ақыл-ой күшіне негативті
қатынас құруға, ақыл-ой тапсырмаларын орындау кезінде басқа жолдар әсер
етуге байланысты. Ақыл-ойы енжарлығы бас миының органикалық өзгерістерден
туындайтын дефектологиялық сипатта көрсетілмейді. Аталмыш мәселеге талдау
жасай отырып, ақыл-ойы енжарлығының 2 түрін кездесетіндігін көрсетеміз:
1. Ақыл-ой әрекетінің операциялы (тәсілдік) - техникалық механизмінің
бұзылуы салдары ретінде ақыл-ойы енжарлығы:
2. Жеке адам сферасының мотивациялық қажеттілігінің дамуының негативті
тенденциясының көрінуі ретінде ақыл-ой енжарлығы;
Ақыл-ой енжарлығының көрінуі кеңдігіне орай жалпы және жеке (таңдамалы)
ақыл-ойы енжарлығы деп бөлуге болады. Жеке ақыл-ой енжарлығы - оқу пәні мен
іс-әрекет түрлерінің таңдамалы қатынасында көрінеді.
Л.В.Орлова осы мәселеге арнап зерттеу жұмысын жүргізеді. Енді осы
зерттеу жұмысын қарастырып көрелік.
Зерттеу бастауыш сынып оқушыларымен жүргізілді ақыл-ой енжарлығының
бастапқы тамыры - мектеп жасына дейінгі кезеңде басталатын болса да,
бастауыш мектеп жасында ақыл-ой енжарлығы айқын көрінеді. Бастауыш мектеп
кезеңінін жас ерекшелік тенденциясы бойынша оқушының танымдық сферасына не
жағымды және не жағымсыз әсер етуі мүмкін. Бұл әсер ақыл-ой енжарлығын не
көрсетпей жіберуі не ақыл-ой енжарлығын айқын көрсетіп жіберуі мүмкін.
Зерттеу жұмысында ақыл-ойы енжар мотивациялық сипаттамасы адамның
мотивациялық қажеттілік сферасынын негативті қалыптасу факторы ретінде
көрсетіледі - бұл танымдық, оқу және жеке адамның өзінің ақыл-ой әрекетінің
негізгі компоненттеріне, мазмұнына әсер етеді. Зерттеу мақсатын жүзеге
асыру үшін мынадай міндеттер қойылды:
1. Ақыл-ой енжарлығының көрсеткіштерін нақтылау;
2. Ақыл-ой енжарлығының әртүрлі сипағы бойынша оқушыларды анықтау және
топтарына сипаттама беру:
Эксперименталдық зерттеу 2 жыл бойы Коломна қаласындағы 41 мектепте
жүргізілген екен.
1 кезеңде 27 баладан тұратын экспериментті осыған дейінгі белгілі ақыл-
ой енжар белгілері бойынша ақыл-ой енжарлар психологиясы сипаттамасы мен
таңдау критерийлері анықталды. Бақылау тобында 18 бала іріктелді, бұларда 1
топтағы балаларға сәйкес таңдалды. 2 кезеңде әрбір оқушының түрлі
эксперименттік әдістемелерді қолдана отырып жүйелі кешенді зерттеу
жүргізілген.
Бірінші кезеңде жүргізілген тәжірибесінде ақыл-ойы енжар балалардың
психологиясына сипаттама беру барысында расында да бұл балалардың қарым-
қатынаста едәуір қиналатының өзіне сенімсіздік басқалармен қатынас жасауына
кедергі жасайтынын сондай-ақ ондай балаларды құрбылары шектетететіндігін
сипаттайды.
Осы зерттеулерден шығатын ой - балалардың топтан тыс болуының бір
себебі - олардың ақыл-ой деңгейі сабаққа үлгерімі, сондай-ақ оқу
тапсырмаларына селқостық болып табылады.

1 Бөлімнің қорытындысы
"Әлеуметтік изоляция", "оқшаулану", "ұялшақтық" "бөлектену" — жалғыздық
сезімін басынан өткізетін адамның күйін сипаттайтын терминдердің бірі.
Әлеуметтік қобалжу қоршаған орта алдындағы қорқыныш, қауіптенушілік сезімі
құрбыларының шектеп тастауы. конфликтілі жағдайдағы топтан оқшаулану
сезімдері бала психикасындағы көп толғандыратын жайт.
Сондықтан 1 бөлімде біз балалар ұжымындағы оқшаулану және қарым-қатынас
мәселесін теориялық зерттеу барысында зерттеу мәселесіндегі терминдерге жан-
жақты талдау жасауға тырыстық.
Адам психикасының қайнар көзі - қарым-қатынас екендігі тек біздің
зерттеу жұмысымыздың бірінші тарауында ғана дәлелденіп қойған жоқ, сондай-
ақ қарым-қатынас жасау стилі мен технологиясының да адам психикасына зор
әсер ететіндігі жан-жақты ашылып отыр.
Мектеп жасына дейінгі балалардың өз құрбылары арасындағы қарым-қатынас
сипаты көбінесе ойын әрекеттерінде көрінетіндіктен, ойын барысында
туындаған кейбір келіспеушіліктер мен конфликтілер баланың топтан -
оқшаулануының бір себебі болып табылады. Осыған орай психологиялық
конфликтіні олардың ойын іс-әрскеті жағдайында зерттеу, сонымен қатар еңбек
іс-әрекетінде бақылау арқылы топтан оқшауланатын балаға қарым-қатынас жасау
технологиясын дұрыс меңгерту мен үйрету - біздің дигілом жұмысымыздың
негізгі міндеттерінің бірі болып табылады.
Мектеп тәжірибесінде ең көп кездесетін жағдай оқушылардың ақыл-ойы мен
сабаққа үлгеріміне байланысты балалардың өзара қарым-қатынасындағы
ерекшеліктер. Мұнда да айтылатын мәселе қарым-қатынас жасау технологиясы
баланың ақыл-ойы мен сабақ үлгеріміне тікелей байланысты.
Айталық, ақыл-ойы басқа балаларға қарағанда жоғары сабаққа үлгерімі
жақсы, оқу тапсырмаларына белсене қатынасатын оқушылырға балалар үйір болып
келеді де ақыл-ойы біршама баяу дамыған, оқу үлгерімі төмен оқу
тапсырмаларына енжар келетін оқушылармен басқа балалар көп жұғыса бермейді.
Бірінші тарауда айтылған тағы бір жайт қарым-қатынасында проблемасы бар
балалардың өзіне тән жеке даралық психологиялық өзгешеліктеріне сипаттама
беру болып табылады. Ақыл-ойы енжар балалардың психологиясы на сипаттама
беру барысында расында да бұл балалардын қарым-қатынаста едәуір
қиналатынын, өзіне сенімсіздік басқалармен қатынас жасауына кедергі
жасайтынын, сондай-ақ ондай балаларды құрбылары шектететіндігін сипаттайды.
Қорыта келе берілген бағыттардан алынған эмпирикалық материалдар
жоғарыда айтылған проблемаларды тиянақты түсініп, оны шешу үшін көптеген
жаңа мүмкіндіктер ашады.
Мектеп оқушылары арасында туындайтын оқшауланған балалардың- болу
себебін түсіндіретін оқушылапрдың өзара конфликтерін түгелдей болдырмау
мүмкін емес. Конфликттерді алдын алу жолында маңызды роль алатын - тәртіп
болып табылады. Тәртіп - белгілі бір тәртіптілікке бағыну әрекеті арқылы
балаға өзіне қажетті бостандығының толық дамуын қамтамасыз ететін әрекет.

2 БӨЛІМ. ҰЖЫМДА БАЛАЛАРДЫҢ ОҚШАУЛАНУ СЕБЕПТЕРІН АНЫҚТАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

2.1 Ұжымнан баланың оқшаулану себептерін зерттеу
Қазіргі кезде бұл проблемалар көкейкесті болғанымен әлеуметтік
изоляцияның себептерін анықтайтын эксперименттік зерттеулер өте аз. Бұл
мәселеге қатысты К. Рубиннің басшылығымен (Канада) американ психологтарының
және олардың батыс - европалық әріптестерінің осы салада жүргізген
зерттеулері балалардың әлеуметтік изоляцияға ұшырауларының себептерін
түсінуге жол ашады.
Психологтан көмек сұрап келетін балалардың көпшілігі көпшілікпен қарым-
қатынасы нашар, өте тұйық немесе ашушаң болып келеді.
Қарым-қатынастың бұзылуы мектепке дейіыгі және алғашқы мектеп жасында
байқалып қана қоймай соның салдарынан бала өзінің дегеніне жете алмай,
айналадағылармен жанжалдасып, үйде, мектепте дұрыс қарым-қатынас түзе
алмайды. Осы кері қарым-қатынас баланың танымдық және жеке тұлғалық даму
саласына әсерін тигізеді.
Қарым-қатынастың әр түрлі ауытқуларын талдауда, әртүрлі тестілер
қолданылады.
Психологиялық конфликтіні зерттеу әдістемелері.
Зерттеудің бірнеше әдістемелері бар:
1. Топтың құрылысын бір сәтте үшін көру әдістемесі
2. Хронометрлі бақылау әдістемелері
3. Социометриялық әдістеме (мектеп жасына дейінгі балаларға және мектеп
оқушыларына арналған вариант)
4. Баға беру әдістемесі
5. Тартымдылық деңгейін зеттеу әдістемелері
6. Анкета
Балалар арасындағы конфликтілердің пайда болу себептерін арнайы
экспериментті ситуациялар аркылы зерттеуге болады. Диплом жұмысының
тақырыбы мен зерттеу мақсатымызға орай біз аталмыш зерттеу әдістерінің
бірқатарын жүргіздік. Әуелі зерттеуде баланың өзімен қатар жас құрбы
-құрдастарының арасындағы қарым – қатыснасын, оның осы ортадағы мәртебесін
анықтауда "Социометрия" әдісін қолдандық.
1 - сұлба. Матрица
Окушылардың аты-жөні 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бастауыш сыныптағы ғылыми жұмыс
Әлеуметтік педагогтың дарынды балалармен жұмыс жасау ерекшеліктері
Жоғары сынып оқушыларымен жұмыс жүргізудің ерекшеліктері
Мүмкіндігі шектеулі балалармен жұмыс
Қиын балалармен жұмыс
Грамматикамен жұмыс істеудің психологиялық ерекшеліктері
Дарынды балалармен жұмыс
Математика сабағында дарынды балалармен жұмыс
Дарынды балалармен жұмыс жасау жолдары
Бастауыш сыныптағы оқушының психикалық дамуының ерекшеліктері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь