Жеткіншектердің агрессивті мінез - құлқының психологиялық ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1 ЖЕТКІНШЕКТЕРДІҢ АГРЕССИВТІ МІНЕЗ . ҚҰЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АНАЛИЗІ
1.1Агрессия мәселесін зерттеудегі шетелдік және отандық психологияның ықпалы
1.2 Жеткіншектік кезеңнің психологиялық ерекшеліктері
ЖЕТКІНШЕКТЕРДЕГІ АГРЕССИВТІ МІНЕЗ . ҚҰЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЭМПЕРИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ

2.1 Әдістемелерді және зерттеу базасын таңдау
2.2.Зерттеу қорытындыларын интерпритациялау және талдау ҚОРЫТЫНДЫ

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ТІРКЕМЕ А
КІРІСПЕ

Адамдағы агрессия мәселесі қазіргі таңда біздің қоғам үшін ең маңызды мәселелердің бірі, себебі біз онымен күнде көшеде, транспортта, мектепте кездесеміз. Қоғамда болып жатқан террор, жәбірлеу, суицидтің өсуі сияқты әлеуметтік қауіпті құбылыстардың қатты белең алуына байланысты агрессия мәселесі зерттеудің негізгі обьектісі болып отыр. Соңғы уақытта адамдағы агрессивті мінез-құлық проблемасын зерттеу бүкіл әлем психологтарының өзекті зерттеу бағытына айналып отыр [1;25]. Бүгінгі таңдағы бұқаралық ақпарат құралдары жеткіншектерді агрессивті әрекеттерге еліктіріп, үйретуде. Батыс мәдениетінің біздің қоғамымызға енуі жастар мен жеткіншектерде девиантты мінез – құлықтың пайда болуына, нашақорлыққа, сексуалды құмарлыққа және т.б. жайсыз жағдайлардың өсуіне әкелді.
Қазіргі таңда көптеген психологтар агрессия – бұл өзіне мұндай қатынасты қаламайтын тірі жанға басқа біреудің зиян келтіруі немесе мақсатты түрде жәбірлеуді білдіретін мінез – құлықтың кез келген формасы деген анықтаманы қолданады. [2; 18] Сонымен қатар өз - өзіне бағытталған агрессивті мінез – құлық әрекеттерін білдіретін - аутоагрессия деген бар дейді. [3;416]
Барлық қасиеттер сияқты агрессия да индивидтерде әртүрлі дәрежеде көрініс табады, біреулерінде мүлдем жоқ болса, басқаларында шексіз болады. Агрессияның болмауы енжарлық пен конформдылыққа, ал оның шектен тыс дамуы қақтығысқа, қоршағандармен өзара түсініспеушілікке әкеледі. Агрессия адамда белгілі бір мөлшерде болуы керек, себебі адамда ол болмаса, адам дамымайды, енжар болады. Жеткіншектер үшін әлеуметтік қоршаған орта мәнді роль атқарады, ерекше орын алады, себебі ол айналадағы ортасымен қарым – қатынасқа түсу арқылы дағдыларды игереді, дамиды. [4;82]
Сонымен қатар жеткіншектердегі агрессивтілік мәселесі аз зерттелінген. Көптеген ғалымдар ресейде және шетелде зерттеген ғалымдардың назарына мәселенің мынандай аспектілері: агрессияның биологиялық, және әлеуметтік детерминанттары, оны игеру мен оның орнығу механизмдері, агрессияның көрінуін анықтайтын агрессиялық мінез – құлықтың индивидуалды және жыныстық ерекшеліктер, агрессияның алдын алу тәсілдері зерттеу назарына алынды.
Осының барлығы біздің тақырыбымыздың өзекті екенін көрсетеді.
Зерттеуіміздің обьектісі болып жеткіншектердің агрессивтілігі табылады.
Зерттеу пәні: Жеткіншектердің агрессивті мінез – құлқындағы психологиялық ерекшеліктер
Зерттеу мақсаты: Жеткіншектердің агрессивті мінез – құлқының ерекшелітерін анықтау
Зерттеу болжамы: Жеткіншектердегі агрессивті мінез – құлықтың ерекше көрініс беруі сыртқы факторларға, яғни қарым – қатынас жасайтын ортасы, мектеп, және тұлғалық ерекшеліктеріне байланысты.
Зерттеу мақсатымыз іске асу үшін алдымызға келесі міндеттерді алға қойып отырмыз:
1. Психология ғылымында агрессия мәселесін зерттеген ықпалдарды қарастрып, талдау жасау;
2. Жеткіншектердің тұлғалық ерекшеліктерін талдау
3. Жеткіншектерде агрессивті мінез – құлықтың көріну ерекшеліктерінің алғы шарттарын қарастырту;
4. Зерттеу әдістемелерін және зерттеу орнын анықтау;
5. Жеткіншектердегі агрессивті мінез – құлық ерекшеліктерін эмперикалық зерттеу нәтижелерін анықтау;
Зерттеудің теориялық негізі болып ресейлік, қазақстандық және шетелдік концепциялар табылады, олар агрессия мен жеткіншектердегі агрессивтіліктің ғылыми негіздерін ( Р.Беорн, Д. Ричердсон, Л. Берковиц, З. Фрейд, К. Лоренц, К.Г. Юнг, А. Адлер, Э. Фромм, К. Роджерс, В. Франкл, Ф. Перлз К. Хорни, Д. Уотсон, А. Бандура, Д. Долард, С. Розенцвейг, Э. Шпрангер, Ш. Бюлер, М. Мид, А.А Реан, Румянцева, О.Ю. Михаилова, И.А Фурманов, Т.Н. Курбатов, В.И Гарбузов, А.А. Бодалев, Т.В. Роял, Е.Е. Копчанова, Г.П. Бочкарева, П.П. Бельский, С.Я. Белячева, Е.В. Ольшинская, Н.А. Невский, С.Л. Соловева, Ю.М. Антонян) қалыптастырған. Осы зерттеушілердің ішінде (Э. Фромм, К. Изард, А. Р. Ратинов, Т. Д. Марцинковская, А. А. Роял, С. А. Соловьева және тағы басқалар) “агрессия” және “агрессивтілік” түсініктерінің синоним емес екендігін атап көрсетті:
Агрессивтілік – бұл агрессияға дайындықты көрсететін, өз кезегінде агрессивті мінез – құлыққа жататын белгілі тұлға қырларымен сипаттауға болатын тұлға қасиеті, агрессия деп - әдетте деструктивті тұлғааралық өзара әрекеттесуді түсінеді.
Зерттеу әдістері:
1. Тұлғаның психологиялық ерекшелітерін анықтауға арналған
көпфакторлы FPI тұлғалық сұрақнамасы;
2. Агрессивтіліктің көрінуін анықтауға бағытталған Басс – Дарки
сұрақнамасы;
3. М. З. Дукаревичтің «Дүниеде жоқ жануар» проективті әдістемесі;
4. Екі әдістеменің арасындағы корреляциялық байланысты Стюдент
крийтериі арқылы көрсету;
Зерттеу базасы болып, Шығыс Қазақстан облысының Өскемен қаласының
жалпыға білім беретін кәсіптік № 45 мектебі табылады.
Зерттеу экспериментіне екі 8 сынып оқушылары, барлығы 55 оқушы қатысты.
Жеткіншектердің агрессивті мінез – құлық ерекшеліктерін зерттеу практикалық тұрғыдан үлкен қызығушылық тудырды.
Әдебиеттер тізімі:

1. Бэрон Р., Ричардсон Д. Агрессия./Д. Ричардсон, Р. Берон - СПб.: Изд-во «Питер».1997-8-18 бет
2. Эмоции человека. Кэрролл, Е. Изард. /Л.Я. Гозман, М.С. Егорова.-М.: Изд-во Московского университета. 1980.
3. Психологический словарь / А.В. Петровский, М.Я. Ярошевский.-Москва.: 1990.- бет
4. Күләнісова //Вестник КазНТУ им. Альфараби, серия психология и социология//.
5. Ожогов С. И. Н. Ю. Шведова Толковый словарь. – М. – 1999г. 416 бет
6. Абрамова Г.С Возрастная психология. /Г.С. Абрамова – Екатеринбург.1999 – 86 бет
7. Андреева Г.М. Социальная психология. /Г.М. Андреева - Москва 1988 - 428 бет
8. Бандура А., Уолтерс Р. Подростковая агрессия. Изучение влияния воспитания и семейных отношений /А. Бандура., Р. Уолтерс – М.: Изд-ова «Эксмопресс» 2000.- 43 бет
9. Берн Э. Игры в которые играют люди. /Э. Берн - Москва. 1998-39 бет
10.Берковиц Л.Агрессия. Причины, последствия и контроль.СПб.2002. 14-22 бет
11. Немов Р.С. Психология. /Р. С Немов -Том 2. 427 бет.
12. Овчарова Р.В. Технология практического психолого образования.- М.:
2000г/
13. Психологический словарь / А.В. Петровский, М.Я. Ярошевский.-Москва.: 1990.- 416 бет
14. Румянцева Т.Г. Агрессия и контроль. // Вопросы психологии. 1992. № 5-6
15. Смирнова Е.О., Хузеева Г.Р. Психологические особенности и варианты детской агрессивности. // Вопросы психологии. 2002. №1//
16. Фромм Э. Анатомия человеческой деструктивности /Э.Фромм- М.: 1994 78 бет
17. Күлсімбаева Г. Жеткіншектердегі агрессия мәселесі //Вестник КазНТУ им. Альфараби, серия психология и социология. Алматы - 2003//.
18. Хьелл, Зиглер. Теории личности. Серия мастера психологии. СПб 2002. – 114 бет
19. Гришина Н.В. Психология конфликта. /Н.В. Гришина Спб: Питер - 2002
20. Морасанова В.И. Гаралева М.Д. Проявление саморегуляции в различных видах агрессивного поведения. /Журнал прикладной психологии – 2004 №6/
21. Дроздов А.Ю. Агрессивное поведение молодежи в контексте социальнрй ситуации. /Соц.Исслед. – 2005/
22. Кобазева Ю. А. Динамика процесса социализации при переходе от
младшего к старшему подростковому возрасту./Журнал прикладной
психологии 2002 №5/

22. Ким. А.М., Г. Б. Рамазанова. Психологические особенности понимания
23. современными подростками ситуаций насилия / Вестник КазНУ. Серия психология и социологии. № 2 (15)/ /
. Жанғабылова А. /Психология в школе. – Алматы, 2006 № 5/
24. Морозова, Бурлачук. Справочник по психодиагностике – Спб.: Питер,
2003. – 351б
25. Фельдштейна Д.И. Психология современного подростка. Москва.:
Педагогика – 1987. – 14бет
26. Бютнер К. Жить с агрессивными детьми./К. Бютнер – Москва.: - 1991.
27. Понимание современными подростками ситуаций насилия / Вестник /
КазНУ. Серия психология и социологии. № 2 (15)/ /
28. Блекборн Роналд. Психология криминального поведения. /Роналд
Блекборн
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Психология кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: ЖЕТКІНШЕКТЕРДІҢ АГРЕССИВТІ МІНЕЗ –
ҚҰЛҚЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 ЖЕТКІНШЕКТЕРДІҢ АГРЕССИВТІ МІНЕЗ – ҚҰЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНІҢ ... ... ... ... ... және ... ... Жеткіншектік кезеңнің психологиялық ерекшеліктері
ЖЕТКІНШЕКТЕРДЕГІ АГРЕССИВТІ МІНЕЗ – ҚҰЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ... ... және ... ... ... қорытындыларын интерпритациялау және талдау ҚОРЫТЫНДЫ
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ТІРКЕМЕ А
КІРІСПЕ
Адамдағы агрессия ... ... ... біздің қоғам үшін ең маңызды
мәселелердің бірі, себебі біз онымен күнде көшеде, ... ... ... ... ... террор, жәбірлеу, суицидтің өсуі ... ... ... ... белең алуына байланысты агрессия
мәселесі зерттеудің негізгі обьектісі болып отыр. Соңғы ... ... ... ... ... ... әлем ... зерттеу бағытына айналып отыр [1;25]. Бүгінгі таңдағы бұқаралық
ақпарат құралдары ... ... ... ... Батыс мәдениетінің біздің қоғамымызға енуі жастар мен
жеткіншектерде девиантты ...... ... ... ... ... және т.б. ... жағдайлардың өсуіне әкелді.
Қазіргі таңда көптеген психологтар ... – бұл ... ... ... тірі ... басқа біреудің зиян келтіруі немесе
мақсатты түрде жәбірлеуді ... ...... кез ... ... анықтаманы қолданады. [2; 18] Сонымен қатар өз - ... ... ...... ... ... - аутоагрессия деген бар
дейді. [3;416]
Барлық қасиеттер сияқты агрессия да индивидтерде ... ... ... ... мүлдем жоқ болса, басқаларында шексіз болады.
Агрессияның болмауы енжарлық пен конформдылыққа, ал оның ... тыс ... ... ... түсініспеушілікке әкеледі. Агрессия адамда
белгілі бір мөлшерде ... ... ... адамда ол болмаса, адам
дамымайды, ... ... ... үшін ... ... орта мәнді
роль атқарады, ерекше орын алады, себебі ол айналадағы ортасымен ... ... түсу ... ... ... ... ... қатар жеткіншектердегі агрессивтілік мәселесі аз зерттелінген.
Көптеген ғалымдар ресейде және ... ... ... назарына
мәселенің мынандай аспектілері: агрессияның биологиялық, және әлеуметтік
детерминанттары, оны игеру мен оның ... ... ... ... ... ...... индивидуалды және жыныстық
ерекшеліктер, агрессияның алдын алу тәсілдері зерттеу назарына алынды.
Осының ... ... ... ... ... ... ... болып жеткіншектердің ... ... ... ... ...... ерекшеліктер
Зерттеу мақсаты: Жеткіншектердің агрессивті ...... ... болжамы: Жеткіншектердегі агрессивті мінез – құлықтың ерекше
көрініс беруі сыртқы факторларға, яғни қарым – қатынас жасайтын ... және ... ... ... мақсатымыз іске асу үшін алдымызға келесі міндеттерді ... ... ... ғылымында агрессия мәселесін зерттеген ықпалдарды
қарастрып, ... ... ... ... ... ... ... агрессивті мінез – құлықтың ... алғы ... ... ... ... және ... ... анықтау;
5. Жеткіншектердегі агрессивті мінез – ... ... ... ... ... ... негізі болып ресейлік, қазақстандық және шетелдік
концепциялар табылады, олар агрессия мен ... ... ... ( ... Д. ... Л. ... З. Фрейд, К.
Лоренц, К.Г. Юнг, А. Адлер, Э. ... К. ... В. ... Ф. ... ... Д. ... А. Бандура, Д. Долард, С. Розенцвейг, Э. Шпрангер, Ш.
Бюлер, М. Мид, А.А Реан, ... О.Ю. ... И.А ... ... В.И ... А.А. ... Т.В. Роял, Е.Е. Копчанова, Г.П.
Бочкарева, П.П. ... С.Я. ... Е.В. ... Н.А. ... ... Ю.М. ... қалыптастырған. Осы зерттеушілердің ... ... К. ... А. Р. Ратинов, Т. Д. Марцинковская, А. А. ... С. ... және тағы ... ... және ... синоним емес екендігін атап көрсетті:
Агрессивтілік – бұл агрессияға дайындықты көрсететін, өз ... ...... ... ... тұлға қырларымен сипаттауға
болатын тұлға қасиеті, агрессия деп - ... ... ... ... ... ... ... психологиялық ерекшелітерін анықтауға арналған
көпфакторлы FPI тұлғалық сұрақнамасы;
2. Агрессивтіліктің көрінуін анықтауға ... Басс – ... М. З. ... ... жоқ ... ... әдістемесі;
4. Екі әдістеменің арасындағы корреляциялық байланысты Стюдент
крийтериі арқылы көрсету;
Зерттеу базасы болып, Шығыс Қазақстан облысының Өскемен ... ... ... кәсіптік № 45 мектебі табылады.
Зерттеу экспериментіне екі 8 ... ... ... 55 ... агрессивті мінез – құлық ерекшеліктерін зерттеу
практикалық тұрғыдан үлкен қызығушылық тудырды.
1 ЖЕТКІНШЕКТЕРДЕГІ ... ...... ... ... Агрессия мәселесін зерттеуде шетелдік және отандық
психологияға ... ... ... ... кең ... ... неге агрессивті әрекет етеді екен, осындай деструктивті ... ... ... үшін ... іс – шаралар қолдану керек? Бұл ... ... бойы ... ... дін ... түрлі позицияларда
қарастырылып келеді. Біздің мың жылдықта бұл ... ... ... ... ... ... ... проблемасымен байланысты сұрақтардың бәріне
жауап табылып жатқан жоқ. [1;23]
Тұрмыстық тілде агрессия былайша ... ... ... ... ал ... ... өзара әрекеттесудегі
жауластықты тудырушы ... ... Яғни ... ашық ... жауласу
болса, агрессивтілік адамның өзара жауласуына әкеледі [1;25] Жалпы ... ... ... ... ... ие. ... және ... күштерді көрсетуші ретінде жағымсыз түрде бағаланады. [3:416]
Әлеуметтік позициядан қарайтын агррссияға келетін болсақ, агрессияға
әкелетін және одан ... ... ... иен ... ... [4;442] ... біреуді агрессивті деп сипаттағанда олар ... ... ... ... немесе күшті бола тұра барлығын өзінше
жасатқысы келеді деп, ... олар өз ... ... деп, ... мәселелерді еш қорқынышсыз қолына ала алады деп сипаттаулары
мүмкін. ... ... ... ... деген қайғы немесе
ауыртпашылық ниетін жасыруы мүмкін. [5;124] Агрессияны тек ... ... ... – құлық ретінде ғана емес, ... ... ... жету ... бар кез ... әрекет деп айтуға болады. [1;18б]
Агрессия құрбанын не жәбірлеуді, не оған зиян ... ... ... мақсат етуді сипаттайды. Агрессияның нәтижесі негативті
салдарға әкеледі. Жәбірлеуден басқа, біреуді қолайсыз жағдайдайға қалтыру,
қорлау, ... ету, ... бір ... ... және т.б ... агрессивті деп атауға болады. А. Басс ... ... ... әрекеттерді сипаттауға мүмкіндік беретін 3 негізгі
шкалаларды көрсетті: [1; 15б]
Физикалық – вербалды;
Белсенді – енжар;
Тура – жанама;
Кесте 1.1 А. Басс ... ... ... |Мысалдар ... | ... ... ... ... күш қолдану, денеге зақым келтіру, соғу, |
|Белсенді - ... |
| ... ... ату, ... ... - | ... ... жанама жолмен бағытталған агрессия ... | ... - тура ... адамға қалаған мақсатына жетуге, немесе қалаған іс - |
| ... ... ... жол ... ... - ... ... ... орындаудан бас тарту: мысалы, |
| ... ... ... ... бас ... ... |Басқа адамды сөзбен ... сын ... ... ... - ... ... - ... адам ... ... - өсек ... ... | ... – тура ... ... ... сұрағына жауап беруден бас тарту. |
|Енжар - жанама ... ... ... ... ... бас тарту. |
Агрессия осындай бірнеше ... ... ...... ... ... не ... келтіру, адам
сүйектерін, мойынын сықырлатады, тісін қайрайды, жұдырығын ... ... ... ... ...... жүрегін ауыртатын сөз құралдарын
қолдану:
1) жағымсыз ой – ... ... ... ... ... көрінуі, жек көру, сенімсіздік таныту
жасырын өкпелеу сияқты қанағаттанбау формасында;
3) ... ... ... мен ... ... ... ... т. б;
5) қорқыту, зорлау;
6) қарапайым айғай - әдетте агрессивті сипатта болады;
Тура агрессия – ... ... ... ... ... -
құрбан қатыспайды, бірақ оған қарсы өсек тарайды.
Агрессияға көптеген анықтамалар берілген:
1) Агрессия - бұл басқаларға зиян ... ... ... ... ... - құлық.
2) Агрессия – қандайда бір әрекет агрессия ретінде көріну үшін ... ... ... ... ... керек.
3) Агрессия – бұл басқаларға денелік немесе физикалық зақым келтіруге
әрекет ету болып табылады.
Қазіргі заманда психологтардың көбі Д. ... ... ... ... ... – өзіне мұндай қатынасты қаламайтын тірі ... ... зиян ... ... ... ... жәбірлеуді білдіретін мінез –
құлықтың кезкелген формасы. [1; 97]
Осылайша, агрессия қандай формада көрінсе де, өзіне мұндай қатынасты
қаламайтынбасқа тірі ... зиян ... ... келтіруге бағытталған мінез –
құлықты білдіреді.
Ол келесі ерекшеліктермен сипатталады:
1) агрессия міндетті түрде әдейі құрбанына зиян келтіреді;
2) ... ... тірі ... ... ... зиян келтіруді
білдіретін мінез – құлық қана қарастырады;
3) Агрессия құрбанының мұндай қатынасты ... ... ... ... ... ... агрессияны эмоция, мотив, ұстаным емес ... ... ... ретінде қарастырады. «Агрессия» термині үнемі ашу – ыза
сияқты эмоциялармен сонымен қатар ... ... ... ... ... рассалы және этникалық ... ... ... ... зиян ... әкелетін бұл факторлардың мінез –
құлықта маңызды рөлді атқаруына қарамастан, олардың бар ... ... ... ... ... табылмайды. Жалпы алғанда ашу, ... ... қол ... күш ... ... ... болып табылмайды, ал
негативті эмоциялар, мотивтер, ұстанымдар әрқашан басқа адмға қарсылық ету
мен тура әрекет етуден көрінбейді деп ... ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді.
Агрессия – бұл бір топ адамды немесе бір ... ... ... физикалық зиян келтіруге бағытталған индивидуалды немесе
ұжымдық мінез – құлық әрекеті. ... ... ... фрустрацияға
деген реакциясы ретінде пайда болып, жек көру, ашу, кек, ыза ... ... ... Ол ... (эмоция, сезім
көріністерінің күші) басқаларға саналы ... ... зиян ... қарсыластық агрессия, ал инструменталды агрессия – мұнда
субьектінің мақсаты бейтарап түрде болады, ал агрессия оған қол жету ... ... ... ... ...... дайындығы
тұлғаның тұрақты қырына - ... ... ... ... болып қақтығыстық, жанұядағы эмоционалды
байланыстың ... ... ... ... ... ... әрекет өз - өзіне бағытталуы мүмкін, бұл аутоагрессия деп
аталады, яғни өзін - өзі өлтіру, өзін – өзі ... өзін -өзі ... ... ...... (фpagress- вызывающий, воинственный, латын
тілінен – нападаю – басқаға физикалық ... ... ... ... ... ... [6;7]
Агрессия жеке индивидте немесе топтарда түрлі формада көрінуі мүмкін, ашық
көріністе – ... ... ал ... формада – жамандық тілеу, ызалану
түрінде көрінуі мүмкін. Осылайша, агрессия қандай формада көрінсе де басқа
тірі жанның өзіне мұндай ... ... зиян ... ...... ... [7; 28]
Агрессия – бұл кейбір обьектілерге немесе адамдарға мақсатты ... ... ...... ... – бұл әлеуметтенудің бұрмалауының
нәтижесі, ата – ананың жазалауды шектен тыс қолдануы, балаларға деген қатал
қатынасының ... ... ... ... ... бағытталған
балағаттау, зорлық, өлтіру әрекеттерінен көрінеді, обьективті жағдай мен
адамның агрессивті ...... ... ... ... ... агрессияға деген дайындық (ыза, ашу) және өзі ... ... ... [5;27]
Зорлау, зомбылық көрсету, қастандық жасау, агрессия мәселелері
көптеген теориялық мектептердің зерттеу обьектісі болып ... ... ... ешқайсысы осы сұрақтарға толық және жан – жақты жауап бере
алмайды, ... ... ... ... зерттеп, түсіндіруге мүмкіндік
береді.
Психоаналитикалық бағыт өкілдерінің көзқарасы бойынша ...... бір ... немесе адамға түрлі себептер бойынша кейбір бастапқы
туа біткен бейсана ... іске ... ... ... ... ... ... - зиян келтіру болып табылатын мінез – құлық.
Бұл құмарлықтарды басу, олардың іске асуын ... ... ...... ... формасына әкелетін, мазасыздық, толымсыздық,
агрессивтілік сияқты сезімдерді тудырады. ... ... ... З. ... ... ... адамның мінез – құлқындағы үйлескен тенденциялар ... ... ... ... ... мен ... бағытталған энергиялар мен
өмір инстингі Эростан туа және ... ... деп ... Агрессия
Либидолы импульстердің бұзылуына, блоктануына деген қарсы реакция ... ... ... З. ... ... ... ... Танатос бар
екенін айтты – бұл өлімге деген құмарлық. Оның ... ... ... ... бағытталған, ал бұл жағымсыз эмоциялар – ыза, ... ... ... ... З. Фрейд барлық адамдардың мінез
– құлықтарын Танатос пен Эростың арасындағы күрделі ...... ... ... ... ... ... тұрады деген. Осы екі
инстинкт арасында үнемі ... ... ... ... басқа
механизмдер (ығыстыру) Танатос энергиясын сыртқа, ал, «Менін» бөлек бағытқа
бұру мақсатында ... ... ... ... ... түрде агрессияның
сыртқа шығып, басқаларына бағытталуына себеп болады.
З. Фрейд агрессияның зорлық ... ... ... ... тән ... ретінде түсіндіреді. Инстинкттер мен оның
әрекеттерін шектеп отыратын ... ... ... ...
қайшылықтың болуы агрессия және зорлық сияқты ішкі қысымдарды тудырады.
Адам ... ... ... және ... ... қатысты зорлық жасайды.
«Жоғарғы Мен» концепциясының аспектісінде «Мен» зорлық, агрессия, «Мен»
және «Жоғарғы Мен» арасындағы қақтығыс ... ... пен ... мен сыртқының арасында қарама – қайшылықты тудырады. . [7;119]
Өмір мен өлімге деген құмарлықтардың ... ...... ... ... ... пен ... (агрессивтіік) арасындағы
полярлігін дәлелдеуімен ... ... ... ... ... ... махаббат та агрессивті (агрессивтілікті) тудыруы мүмкін.
Бұл мінез – құлық өз бастауын адамға тән өлім инстингінен ... туа ... ... сонымен қатар қашып құтыла алмайтын мінез – құлық, себебі, егер
Танатос ... ... ... болса, ол индивидтің өзінде
бұзылулардың пайда болуына ... З. ... ... бұл ... ... ... ... әрекеттердің алдын алудың тиімді
құралдары болуы ... ... жоқ ... / ... әрекеттерді
орындауы.
Агрессивтіліктің пайда болуына және ары ... ... ... ... кезеңдерімен сәйкестенеді. Оральді кезеңде оның байқалуы
сарказмге, өсекке бейім сияқты агрессивті қырларының қалыптасуына әкелуі
мүмкін. Анальді ... ... ... ... ал ол ... қырсықтыққа әкеледі, сонымен қоса ашу - ыза, өш ... ... ... қалыптасуына әкелуі мүмкін.
Яғни агрессивті мінез – құлық адамдағы өлім ... ... алып ... тек туа ... ... ... ... қашып құтыла
алмайтын әрекет екеніне көз жеткіземіз. [8;114]
К. Г. Юнг ... пен ... ... ... ... концепциясымен және архетиптерімен негіздей сәйкесінше
түсіндірді. ... ... ... санасыздықтың санаға, психиканың
санаға әсер етуімен түсіндіріледі. Индивидтің оның қара бір ... ... ... ... және ... ... ал жеңілісі жанының
өлуіне, жеңіп шығуға, қайта өмір сүруге әкеледі. [48;101]
К. Хорни индивидтің агрессия, зорлық көрсететін ... ... ... ... ... ... ... мазасыздығының өзара
байланысын көрсетті. «Адамдарға қарсы қозғалыс» жағдайына ұшыраған ... ... ... қақтығысқа бейім. Агрессия индивидтің
психологиялық қорғанысының көптеген түрлерінің қауіпсіздікке ұмтылу, рахат
алу мен комфортқа деген гипотетикалық ... ... ... ... өкілі К. Лоренц те З. ... ... К. ... ... тән ... ... өз ... алады деп санаған. К. Лоренц бойынша, агрессия - үнемі
«Өлім ... ... ... бұл ... ... табиғи жағдайда осылайша өмір мен түрдің сақталуына ықпал етеді. К.
Лоренц адам өзінің мінез – ... ... ... ... мойындауы керек
деген. Агрессияны зерттеу барысында ол оны ... ... ... ... ... ... ... заңы мінез – құлық пен әрекетті
түсіндіреді деп ... К. ... ... агрессия өз бастауын барлық
адамдарда және тірі жандарда бар туа біткен «Өмір сүру инстингінен» алады.
Агрессивті энергия ағзада ... бір ... ... ... жиналып
шашыраңқы генденеді. Осылайша, агрессивті ... ... ... ... [19;56]
Ағзада қаншалықты агрессивті энергия көп болса, соншалықты оны ... ... ... аз ... ... ... тірі ... өздерінің түр өкілдеріне қатысты зорлық кең тараған. К. ... туа ... ... ... ... ... ретінде
қарастырады. Ол агрессияның әлсіреу мүмкіндігі мен осыған ұқсас мінез –
құлықты бақылау мүмкіндігі туралы ... К. ... ... пен достық
қарым – қатынастары ашық көрінетін құбылыс агрессиямен сәйкес келмейді
және оның көрінуін ... ... ... деген. [19]
Психоаналитикалық бағытты ұстанушылар үшін агрессия инстинктілі,
туа біткен факторлар құралы болып табылады және ... ... ... ... ... ... ... болады. Барлық
материалды қажеттіліктерді қанағаттандыру да, ... да ... ... алу да, адамзат қоғамындағы құрылымда позитивті
әлеуметтік өзгерістер де агрессивті импульсертің пайда болуы мен ... ала ... ... ... ... ... ... агрессивтілікті
зерттеуші Д. Доллард болды. Ол ...... ... ... ... бойынша, агрессия – бұл адам организмінде автоматты пайда
болатын құмарлық емес, ал фрустрацияға ... ... яғни ... тепе ... және ... қол ... ... өтеу жолындағы
қиындықтарды жою әрекеті. Бұл теория инстинкт концепциясына қарсы пайда
болған ... Оның ең ... ... ... ... әрқашан
агрессияға әкеледі» [1;28]
Мұнда агрессивті мінез – ... - ... ... ... ... ... ... – жетістікке жету, эмоционалды тепе – ... ... ... кедергілерді жоюға әрекет ету деп
тұжырымдалады.. Агрессия фрустрацияның салдары ... ... ... соңынан әрқашан агрессия болады. Сонымен ... ... ... ... орындауға деген мотивация күшіне, ... ... саны мен ... маңыздылығымен байланысты..
[1;28]
Бұл теория агрессия әрқашан ... ... ... ... ... ... ... туады деп тұжырымдайды. Агрессия –
фрустрация жүйесі бола ... 4 ... ... ... агрессия,
фрустрация, тежелу, және ығыстыру. Соларға тоқталып өтейік:
Агрессия - басқа адамға өзінің әрекетімен зақым келтіруге әрекет ету
болып ...... іске ... кедергінің пайда болуынан
көрінеді.
Тежелу – бұл күтілген жағымсыз салдардың кесірінен әрекетті бұру және
шектеу ... ... ... ... ... ... күшіне тура пропорцияланған және бұл тежелудің себепкері ретінде
қабылданған адамға қарсы агрессияны тудыратын қосымша ... ... – бұл ... ... ... себеп болған адамға
емес, кезкелген басқа адамға бағытталған агрессиялық әрекеттерге қатысуға
бағытталған. Агрессияның фрустрациялық ... ... ... ... - ... ... болып табылады. Катарсис – бұл жиналып қалған
энергиялардың қысым деңгейінің төмендеуіне әкелетін ... ... Бұл ... мәні ... ... ... ... көрінуін уақытша жеңілдетуге әкеледі, ал ... тепе – ... ... ... ... ... ... әдетте фрустрацияны жиі бастарынан кешіреді, бірақ міндетті түрде
өздерін агрессивті ұстамайды.
Керісінше келесі ... ... ... ... ... ... теория формасын ұстанушылардың бірі
Л. Берковиц болды. Оның ойынша агрессия – бұл туа ... ... ... ... ... күрделі өзара әрекеттесу функциясы. Бұл
фрустрацияның нәтижесінде пайда болады.. Фрустрациялаушы тітіркендіргішке
эмоционалды реакция ... ... ... ыза ... ... Л.
Берковиц агрессияны әрқашан фрустрацияға деген доминантты реакция ... ... ... ... ... ... ... мүмкін екенін
айтқан. [6;]
«Фрустрация – агрессия» деген концепция ... Л. ... ... ... ... ... іске асуы ... емес, ол
оған дайын болуын стимулдайды;
2) Тіпті дайын тұрған жағдайдың өзінде агрессия еш себепсіз пайда
болмайды;
3) Фрустрацияның ... ... ... арқылы шығуы
индивидтте осындай әрекеттерге ұқсас әрекетті ... ... Л. ... фрустрация кезінде тұлға барлық
нәрселерге қорғаныс реакциялардың комплексі ретінде жауап береді, соның
ішінде тек ... ғана ... ... ие ... ... ... [7]
С. Розецвейг фрустрационы тудыратын себептердің 3 типтерін бөліп
көрсетті:
1) Айырылу ( лишение - privation ) – ... өтеу үшін ... бір ... жету үшін ... ... ... «іштей
айырылу» және «сырттай айырылу» деп бөліп ... ... ... ... адамнан тыс тұрған жағдайда, «іштей айырылу» - ... ... ... ... ... ... ... обьектілердің немесе
заттардың жоғалуы, кетуі (de privation).
3) Қақтығыс – бір уақытта бір – бірімен сәйкес келмейтін оянулардың,
амбивалентті сезімдер ... ... өмір ... ... ... агрессия – фрустрационды жағдайлардан шығу
мүмкіндіктерінің бір жолы ... ... ... ... ... қорғаныс реакциялар комплексіне жауап қайтарады.
Әлеуметтік үйрену теориясының авторы А. Бандура, Д. Уотсон болып
табылады. Бұл ... ... ... – бұл ... ... ... ... арқылы әлеуметтену процесінде игерілген мінез –
құлықты білдіреді. Мінез – құлық үлгісі тұлғааралық әсер ету ... ... ... бұл ... ... алғашқы зерттелінуші,
делдалы - ата – ананың балаларын агрессивтілік мінез – ... ... ... бөлу ... [9]
Д. Уотсон агрессияның, зорлық- зомбылықтың көрінуін индивидтің өткен
тәжірибесінің нәтижесі ретінде оның мінез – құлықының сыртқы ортаның әсері
күшті болатынын ... ... ... ... және ... ... ... көріну формасына және оның үздіксіздік деңгейіне
маңызды ... әсер ... ... ... – бұл ... ... ... мінез –
құлықын зерттеу болып табылады. Мұнда басты көңіл алғашқы әлеуметтену
делдалдарын зерттеуге, яғни ата – ... ... ... ... ... үйретуіне түседі. Ата – ананың мінез – құлықы агрессия моделі
ретінде ... ... және ... ата – ... ... да
агрессивті болатыны дәлелденген. Драйв – бұл ағзаны әрекетке итермелейтін
күшті стимул. Әрекетке ояну барысында ... ... тар ... ояну ... ... не туа ... ... Мұндай оятушылар негізгі физиологиялық
процестермен байланысты және қозу күштерінің ... ... өмір ... ... ... ... ... өмір кезеңдерінде дистересстен
босатылуы оны қоршаған ересектердің әрекетіне байланысты, дәл осы басқа
адамдармен ... ... ... ... ... ... ... құрайды және әлеуметтік процестердің негізі болып табылады.
Балалар басқа адамдардың ...... ... ... өз әке –
шешелеріне еліктеу арқылы үйренеді. Бұл ... ... деп ... ... ... ... ... өтіп, нәтижесінде
реакцияның әдеттегі ... ... Өсіп келе ... ... ... ортадан алынған әртүрлі мысалдарға еліктейді.
Осы теорияның тағы бір өкілі А. ... ... А. ... мінез – құлықты анализдеуде ескере кететін маңызды 3 ... ... ... ... игеру әдісі;
2) Олардың көрінуіне мәжбүрлейтін факторлар;
3)Олар бекітілген шарттар;
А. Бандура сонымен бірге ... ... және ... ... ... ... ... ығыстыру – индивидттің бақылаған жағымды
және жағымсыз ... ... ... ғана ... ... ... тиімділігі индивидттің мінез – құлқына, сыртқы бекітілу сияқты
әсер етеді. Әлеуметтік ... ... ... болсақ, индивид
ортаға түсу арқылы онымен өзара әрекеттесу ... ... ... ... ... ... ... агрессивті мінез – ... ... ... К. ... В. Франкл, Ф. Перлз және
басқалар агрессия мен зорлық – зомбылықты өздерінің ... ... ... ... К. Роджерс агрессия мен ... ... ... ... ... қарсы міндетті жауап
реакциясы деп санаған. Агрессия мен зорлық психологиялық қорғаныстың,
масканың бір түрі ... ... ... ағзаның қауіпті деп қабылдаған,
индивидтің өзі туралы ойларына сәйкес ... ... ... болып
табылады. Адам өзінің қасиеттерін, өз - өзін ... ... Ол ... ... ... ұмтылады. Егер ол басқалардың өзі
туралы көзқарасына ... ... - онда ... қобалжу, мазасыздық,
мұндай бағалауға байланысты қобалжуларды сезінеді. Адам олардың күтулерін,
талаптарын орындауға тырысады, сондықтан ол еріксіз, тәуелсіз емес, өз іс -
әрекетін іске ... ... ал К. ... ... агрессия – бұл
еркіндікті шектеуге бағытталған ... ... ... ... ... қарама қарсы пікір айтқан неофрейдизмнің өкілі
Э.Фромм болып табылады. Ол ... ... ... деструктивности»
кітабында нейрофизиологиялық, жануарлар психологиясының, антропологияның
ғылыми мәлімдемесі адамдарда ... ... ... ... бар ... болжамды жоққа шығарады. [7;9]
Э. Фромм зорлық және агрессия мәселесін адамның әлеуметтік сұрағымен
байланыстырады. ... топ ... ... ... белгілі бір
қырларды, соның ішінде зорлық – зомбылыққа қатысты қырларды қалыптастырады.
Э. Фромм ... мен ... әр ... ... және ... шарттарын талдайды. Сонымен қатар Э. Фромм агрессия деп – басқа
адамға, тірі ... өлі ... ... зиян ... ... ... қарастырады. Осыдан, бұл категорияларға әр түрлі реакциялар ... ... ... Сондықтан Э. Фромм мейірімді, сапалы, ... ... ... ... ... ... ... жоқ
зиянды агрессиядан ажыратады. Біріншіден, ол зиянды агрессия туралы ойды,
көзқарасын дамытады. ... ... ... - бұл ... ... ... көрсеткен реакциясы. Бұл адамға да,
жануарға да тән. Мұндай агресся ... ... ... ... ... ... оның салдары – қорқуды немесе оның салдарын жоюды білдіреді.
Биологиялық бейімделмеген зиянды агрессиялар қорқытудан ... ... ... табылады.. Оның негізгі көрінісі - өлтіру және
қатал жарақат – мұның өзіндік рахат ... ... ... жоқ. ... ... ғана емес, сонымен қатар агрессордың өзіне де ... Зиян ... ... ... ... адамның өзінің өмір
сүру барысында төменде тамырымен кеткен адамдық потенциалда ... ... ... ... Э. ... ... ... «өзін - өзі бекіту ретіндегі агрессия» терминдерін қолданады.
«Псевдоагрессия» түсінігін Э. Фромм ... ... ... ... ешқандай зиянды тілектері жоқ әрекеттерді түсінеді. Мысалы бір
адамды кездейсоқ жарақаттау. ... ... ... бұзу мақсаты жоқ және жағымсыз мотивациясы
болмайды. Э. ... ... ... адамның қаталдығы ... ... оның ... ... ... ... ... адамды жануарлар тұқымдарынан ажырататын факторлардан іздеу керек ... Бұл ... ... ... әлеуметтік даму факторын
ескере отырып түсінуге болады.
Сонымен, Фромм агрессия және зорлық әрқашан қоғамда үнемі ... өз ... өзі ... Фромм агрессия мен зорлық проблемасын
адамның әлеуметтік ... ... ... ... Қоғамдық
топтар өз индивидтерінде белгілі қырларын соның ішінде зорлыққа қатысты
қырларды ... ... ... ... ... проблемасының концепциясы жақсы
жасалғанмен, отандық ... да ... орын ... Осы ... ... зерттеу көптеген авторлардың жұмыстарында көрсетілген.
(Л.М Семанюк, С.В.Ениколопов, ... ... ... ... Т.Г.Румянцева, И. А. Фурманов т.б.). Агрессия түсінігі
кейінгі зерттеулерде өз маңыздылығына ие болды. (Ю.М. Антонян, П.А Ковалев,
Т.Н. Курбатова, Р.М. ... ... ... ... бала ... Ол ... ... мен сапаларын оны ... ... ... ... ... мен ... ... қалуы әсерінен игереді.
Жеткіншектердегі агрессивті мінез - құлықты зерттеудегі ... өсуі ... ... ... трансформациясының
кризистік кезеңі көбінде агрессияның өсу деңгейімен байланысты. [10;53]
Жеткіншектердегі агрессивтілік мәселесі ... - ... ... контекісінде түрліше қарастырылады. (
Е.В.Ольшинская, В.А.Троск) жеткіншектік жасқа көңіл аудару осы ... ... ... ... ... бүкіл өмір
сүруі барысында тән болумен ... ... ... әсер ... тәсілдердің болмауы жеткіншектің ... ... ... ... мінез-құлық формасының бейнеленуі ... ... ... ... әкеп ... ... ... феноменін зерттеу көптеген теориялардың пайда
болуына әкелді. О.Ю.Михайлованың теориясынан ... ... ... ... Ол ... ... ... және
әлеуметтік қатынасқа негізделген теория болып табылады деген. [12;10]
Агрессияны сипаттауда екі негісгі түсінік қолданылады: агрессивті
мінез-құлық – ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық формасы және агрессивтілік тұлғаның қасиеті ретінде.
Отандық ... ... мен ... ... көпфакторлы тенденциясы екені анықталды. ... ... ... ... көпдеңгейлі феномен,
күрделі мінез-құлық ретінде қарастыра бастады. [12;10] Агрессивті мінез-
құлықтың ситуативті және тұлғалық детерминантын салыстырмалы ... ... ( ... ). Яғни ... агрессивті әрекетінің сандық
көрсеткіштерінің айырмашылықтарының агрессия құрлымынан ... ... ... ... ... ... ... факторлардың әсеріне байланысты конструктивті
және ... ... ... ... ие ... жүйелік,
әлеуметтік – психологиялық қасиет ретінде қарастырылады, бұған ... ... ... ... психологиялық құрлымында бүтін
феномен ретінде қарастыру қажет екені байқалады ( С.Л.Соловьева) [12;11].
Т.Н. Курбатов (А.Г.Ананьевке ... ... ... ... ... үш ... бөлді: индивидуалды, субъективті іс-әрекеттік, ... ... ... мен бақылау мүмкіндігін мойындау мен жоққа
шығару принципі бойыншақұрастырылған келесі классификацияға бөлінеді:
Агрессивті ... ... ... және ... ... ... ... агрессияны физиологиялық бақылап ... және ... ... және ... ... теориясы деп
бөлінеді.
Агрессияны сипаттауда үнемі екі ... ... ... ... – құлық - өзара әрекеттесуші басқа қатысушыға ... зиян ... ...... кез ... ... (Р. Берон, Д.
Ричердсон) және ...... ... ... ... келген адамның мінез – құлықты өзара әрекеттесу жағдайы мен ... ... ... оның индивидуалды ерекшеліктерімен, анықталатынын
ескеріп, агрессивтілікті агрессивті мінез – құлықтың алғы ... ... ... Кез ... ... мінез – құлықтың артында агрессивті
тұлға тұрған жоқ, дәл осы сияқты кез келген ... ... ...... ... шарт емес (А. А. ... «агрессивті
мінез – құлық» және «агрессивтілік» бір – бірімен байланысты болғанына
қарамастан, олардың ... бір – ... ... ... ... ... 3 жасында қалыптасып,
пубертатты ... ... ... ... ... болып, агрессивті
мінез – құлықтың вербалды тәсілдерін әлеуметтік тиімді, жаңа ... деп ... (И.А. ... ... ... ... зерттеу тенденциясын тек биологиялық
(мысалы, храмосомды аномальиялар) және әлеуметтік (жанұядағы тәрбиелеу
стильі), ... ... ...... ... ... ... ретінде қарастыру көзделуде. ... ... ... ... ... ... әрекеті мен өзара
әсер етуші стимулдардың интерпритациясы), эмоционалды ... ... ашу – ыза ... ерік – ... (жалпы мінез
– құлық пен эмоционалды реакциялар деңгейін бақылау) жатады, ... ... ... модельділігі қалыптасады: қалыптасып келе
жатқан тұлғаның агрессивті қасиетінің әлеуметтену деңгейін диагностикалауға
мүмкіндік беретін конструктивті және ... (Е. В. ... ...... ... мен механизмдерін қарастыру
оның пайда болуын және бекітілуін талдаумен шартталады, яғни басқаларға
қатысты ... ... ... ... ... ... – құлық
формасы мен агрессивті тұлға қасиетінің пайда болу ... [10; ... ... ... ... – құлық ерекшеліктерінің көрінуі
Жеткіншектік кезеңді адамның қалыптасу баспалдағындағы ерекше ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың
екінші жартысында болды. (М. Кле).
Жеткіншектік кезеңді алғаш зерттегендердің бірі С. Холл ... ол ... ... и ... деп ... Мид ... кезең біздің өркениетіміздің фактісі болып табылады,
оның сипаты ең бірінші бала өмір сүретін қоғамның мәдениеті мен дәстүріне
тәуелді болады деген ... ... ... Э. ... бұл жас ... ... жаңа қалыптасуларын
анықтаған, Ш. Бюлер біріншілердің бірі болып, ... ... және ... даму ... ... ... ... В.
Штерн жеткіншек кезеңді қарастыра отырып, бұл жас ... ... ... ... ... ғана деген.
Отандық ғалымдар шетелдік ғалымдарға қарағанда бұл жас ... ... ... ... ... [13; ... ... онтогенездегі күрделі кезеңдердің бірі болып,
жеткіншектік (14–18) ... ... Бұл ... ... ... ... қайта құрып қана қоймай, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... психологияда адам эгоист немесе альтурист қарапайым не
мақтаншақ ... ... деп ... Жеткіншек тек құрдастарының
ішінде емес, сонымен бірге үлкендердің ортасында да белгілі рөлді ойнауға
тырысады. Үлкендерде мына ... ... ... – ол ... ... тыңдау керек деген. Нәтижесінде екі жақта психологиялық барьер
өседі. [1;42]
Егерде бұндай мінез-құлық ... ... ... ... ... ... сферасы мен тұлғалық кризістік бұзылулар
болады. Тұлғалық кризис қоршаған адамдарды өзіндік «Мен» ретінде ... ... ... ... шығу ... ие, ... ... болады да олардың қоршаған ортамен өзарақатынасын бұзады. Ол жоғары
тұлғалық әлеуметтік – психологиялық қасиеттернің сандық жетіспеушілігінің
салдары ... ... Яғни ... психологиялық қасиеттер: мінез-
құлықтың жүйкелік ... ... ... әлсіздігі, құндылықтық
бағдарлану жүйесінің бұрмалануы болып келеді.[14;89]
Жеткіншектік кезең – бұл адам ... ... ... ... ... ең ... ... бірі болып табылады. Бұл кезеңде
ерте орныққан психологиялық құрылымдар түбірімен ... ... ... ... ... ... негіздері қаланады,
әлеуметтік ұстанымдар мен адамгершілік ... ... ... ... Бір ... бұл күрделі кезеңде баланың ... ... ... ... ... үйлесімсіздік болып
табылады. Ересек адамдар мен қарым-қатынасы қарсыласу сипатында ... ... ... ... ... ... ... бұл жас
кезең көптеген жағымды факторларға толы: баланың өз беттілігі жоғарлайды,
басқа ... және ... ... ... мәнді және жан-
жақты бола бастайды, іс-әрекет шеңбері сапалы және мәнді өзгереді, ... ... ... ... жауапкершілігі артады. Жеткіншектік жаста
маңызды рөлді жыныстық жетілумен ... да ... ... ... ... анықталуы организмнің дамуымен байланысты, ол психикалық
дамуға өз әсерін тигізеді. [15; 89]
Жеткіншектің мінез-құлқындағы мазалайтын бір жайт – ол ... ... ... ... қарым-қатынас процесінде тұрақты мінезге айналатын –
жоғарғы мазасыздық, қатігездік, қаталдық, агрессивтілік болып табылады.
[125;]
Жеткіншектік кезең мерзімдігіне, ... ... (14-18) ... ... ... ... Осы ... тұлғалық мінезінің
т.б. қалыптасуы жүреді. Бұлар: балалық шақтан ересектікке өту, ... ... ... ... ... ... ... ағзаның қайта
құрылуы жеткіншекті ортаның жағымсыз ... ... ... Ең ... ... тәрбие табылады, бұқаралық ақпарат құралдары табылады. [17]
Жеткіншектің қалыптасуының ... ... ... ... ... ... ... болады.
Егер жеткіншекте агрессивтілік сияқты тұлғалық қыр бар болса, онда
оның мінез-құлық ... ... ... ... [18;]
1) мұндай жеткіншектер өз қызығушылықтары мен позицияларын ... ... ... және агрессивтілік көрсетеді;
2) оларға өздерін ... ... ... тән, ... ... өз ... ... бағаламау. [19;]
3) «Мен» образын ұстанушылық тән, бұл эгозимді ... ... ... ... ... ... бұлар жанұя, мұғаліммен қарым-қатынас орнатуды конфликт ... өз ... ... ... ... ... қабылдауларына кедергі келтіреді. [20;]
Жеткіншек ересек адамның көңілін өзіне тартуға ғана ... ... ... ... ... ... Өз ... мен ересектердің
арасында белгілі бір рөлді ойнауға тырысады. ... ... ... ... ... әсер ... позициясы
орнығады. Нәтижесінде ересек адам мен ... ... ... соны жеңу ... ... жеткіншектер өзгергендігін көрсету
үшін, өздерінің құқықтары мен міндеттерін көрсету ... ... ... үшін, өзіне көңіл аударту үшін мінез-құлықтың
агрессивті формаларына жүгінеді. [21;]
Агрессивті мінез-құлықтың мәні оны мотивациялық ... ... ... ... рөлді негативті эмоция мен сезімдер сипатындағы
– ыза, қастандық, кек алу, ашу, жиіркеніштілік, қорқыныш, ... кінә ... ... ... Осы ... эмоциялармен
байланысты агрессивті мінез-құлық төбелесте жәбірлеу, денелік жарақат
келтіруде, адам ... ... ... мүліктерді жоюда немесе
зақымдауда көрінеді. Қандай да бір эмоция жалпы алғанда, әртүрлі адамдарға
әртүрлі әсер ... Олар ... ... деңгейіне, бұлшықетке, денеге,
бет әлпетке, қан айналым және тыныс алу жүйелеріне әсер ... ... ... ... өзгерте алады: ашық және жарқын түстен –
қараңғыдан түнекке дейін өзгерте алады. [22;] ... ... ... ... ... ... өздерінің
эмоцияларын көрсету жиілігіне әсер ... ... ... реакция сипатын анықтайды. Балалардың эмоционалды
мінез-құлыққа жауабын сипатындағы мінез оларды ... ... ... ... ... және ішкі ... ... сезімдер, эмоциялар, бастан кешірулер, әдетте адам өмір ... ... ... ... сәйкес көрінеді. [23;]
Қазіргі ғылыми мәліметтерге сүйенетін болсақ, агрессивті жеткіншек –
ең бірінші бұл балаға тән қалыпты ... . Ал ... ... ... ... ... ... істен, оны қоршаған
орта әсерінен көруге болады. Сонымен қатар жеткіншектерде агрессивтіліктің
қалыптасуына ... ... оның ... әсер ... ... ... агрессивті мінез-құлықтың себебін ашуда. Бұл
жерде бірнеше типологиялар қалыптасқан. Мұнда бір ғалымдар психодинамикалық
бағытқа сүйенсе, басқалары психоәлеуметтік даму ... ... ... ... ... ... ... ретінде төмендегі топтарды көрсетуге болады:
Бірінші топ– мінезінде психопатиялық қырлары бар ... топ – ақыл – ... ... ... ... жеткіншектер;
Үінші топ – патологиялық ауытқулары жоқ, бірақ дұрыс тәрбие көрмеген,
надан, ... жоқ ... ... ... ... ... ... соны үйренеді;
Егер баланы жиі сынаса, - ол ... ... ... балаға жиі дұшпандық сезімін көрсетсе, - ол төбелесуді үйренеді;
Егер баланы жиі мазақтаса, - ол қорқақ болуды үйренеді;
Егер баланы жиі ... ... - ол өзін ... ... үйренеді;
Егер балаға жиі түсінікпен қараса, - ол шыдамжы болуға үйренеді.;
Егер баланы жиі ... - ол ... ... ... ... ... мінез – құлқын шартты түрде 4
типке бөліп отыр:
Бірінші топ: ... ... және ... ... ... ... уақытты бос өткізуге, бейімделумен,
құндылықтары мен қатынастарының деформациялануымен ... ...... ... бастан кешірілуіне селқос қарау, бір жерде
өмір сүре алмаушылық, тағы басқа. Олар ... ... ... төбелескіш,
ұстамсыз, ценичный болып келед. Олардың мінез – құлқында физикалық
агрессия басым.
Екінші топ: ... ... мен ... ... ... Олар қызығушылықтарының кеңінен даралануларының
арқасында ... ... ... және ... ... ығыстыру
арқылы бір орынға ие болып қалу ниетімен ерекшеленеді. Олар импульсивтілік,
көңіл – ... тез ... ... ... ... ... Оларға бөтен адамның қайғысы ... ... ... қолдануға ұмтылу оларда жағдайға байланысты көрінеді,
әсіресе кім әлсіз – соларға қарсы бірінші болып шығуға ... топ: ... ... позитивті қажеттіліктер мен
құндылықтары, қатынастары мен көзқарастар арасындағы қақтығысты сипаттайды.
Олар қызығушылықтарының бір ... ... ... ... ... бейім болып келеді, табысқа жетуге ұмтылмайды.
Олардың мінез – ... ... және ... ... басым.
Төртінші топ: Әлсіз деформацияланған ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықтардың
жоқтығы және қарым – қатынас шеңбері шектеулі екені анықталды. ... П. ... ... ... мен ... ... ... келесі агрессивтілік типологиясын ұсынады:
- қарапайым және өзгермейтін қажеттіліктерді қанағаттандыруға ұмтылатын
жеткіншектер;
- үгітке тез түсетін әлсіз ... ... ... әсерімен әрекет ететін жеткіншектер;
Н. А. Невский келесі себептерді көрсетеді:
- ... ... ... ... ... ... қалған жеткіншектер;
- шектен тыс әлеуметтік қараусыз қалған ... Я. ... ... ... ... ... педагогикалық қараусыз қалған пайымдаулары примитивті, ... ... есте ... әлсіз жеткіншектер;
- аффективті бұзылуларымен ... ... олар ... ... ... келеді, истерикалық мінез-құлық формаларыр
көрсетеді;
- қақтығысшыл, байлаусыз жеткіншектер; [27]
Батыс психологиясының жұмыстарында агрессивті ... екі ... ... ... ... ... ... әлеуметтеген
мінез-құлық формаларының қырлары бар жеткіншектер;
2)Әртүрлі психологиялық бұзылулармен сипатталатын әлеуметтенбеген
агрессивті мінез-құлқымен айрықшалатын балалар; ... ... ... ... жанұяда, оның
мүшелерімен қарым-қатынаста, құрдастарымен, мұғалімдермен қарым-қатынаста
жатыр. Сондықтан ... ... ... ... дұрыс қарым-қатынас
жасап, дұрыс көңіл бөлу қажет, тәрбие беру қажет; [29]
Балаларды жазалау агрессияны басумен ... оны ... да ... Бала ... және ересек адам агрессивті әрекет ... ... ... ... үйренеді.
2)Бала көргенін бақылап үйренетіндіктен, физикалық зорлықпен тәрбиеленген
бала ... ... ... Ол өзін ... жиі тіл ... сияқты
ұстайды, бірақ бөтен адамдармен, құрдас балалармен ... ... ... өсіп ... ... қарағанда өзін агрессивті
ұстайды.
Жазалау – бұл балаға ересек ... ... ... ... Сондықтан баланы жазалауға болмайды, себебі, бала өзі де сол модельді
үйреніп, өзіне қажетті кезде сол ... ... ... ... ... ... ... қазіргі заман
жеткіншектерінің әлеуметтену ... ... оның ... мен ауытқулардың көрінуіне әсер ететін факторларды зерттеуде
көптеген сұрақтар ... ... үшін ең ... осы ... ... баланың агрессивті
мінез құлықты көрсетуге қалай есер етеді, несімен ... ... ... алу ... ... ... «Жанұя – бұл өз кезегінде қоғамның «психологиялық делдалы»
болып табылады. ... ... ... ... ... ... түрлі әлеуметтік мәселелерді шешуге және қоғамға бейімделудің негізі
болатын мінез ... ... ... ... институты бұл - жанұя. Бала балалық
шағында жанұядан не алса, соны ... өмір ... ... ... ... өмірінің маңызды кезеңін өткізеді, сондықтан тәрбие институты ретінде
жанұя өте үлкен рөлді атқарады.
Ата – ананың мінез – құқы мен ... – бұл ... ... ... ... ... ... және
әрекеттеріне қатысты тұрақтылық. [31]
М. Мид примитивті қауымдастықты зерттей келе, өте қызықты бақылаулар
жасады. Негативті ... бар ... ... ... ... ... ... Жеке алғанда ересектермен әрекеттесу стильі
төмендегідей болады: анасы баласын омыраудан ерте суалдырады, ұзақ уақытқа
жұмысқа кетеді.:Бала мен ... ...... сирек болады:
Нәтижесінде келешектегі тәрбие салқын болады негізінен жазалау жиі болады,
балалардың бір – ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінбейді. Нәтижесінде балада мазасыздық, күдіктенушілік,
күшті агрессивтілік, эгоизм, және қаталдық сияқты қасиеттер қалыптасады.
[32;]
А.А. Бодалев баланың басқа ... және оның іс - ... ... үшін беделді ересекті бағалаудың қайталануы болып ... ... Осы ... ата – ана ... өз ...... қарастырып,
өлшейтін этолоны болып табылады. Ата – ана әлеуметтік пайдалы тәжірибе мен
бірге оның өте эмоционалды ... ... да ... ... ... байқауынша, ата – аналардың өздері балаларының ... ... ... тіпті жақтарын алыпжатса да мән бермегендей күй
танытқанмен, оған қуанады екен.[33]
Әртүрлі авторлар мінез – құлықында ауытқуы бар ... бар ... ... ... ... ... Бұл ... қарама –қарсы
келмейді, кейде бір – бірін толықтырады.
Г.П. Бочкарева келесі жанұя түрлерін көрсетеді:
1) Ата – ана өз балаларын ... ... ... және ... ... ... атмосфералы жанұя.
2) Жанұя мүшелері арасындағы эмоционалды байланысы жоқ, ... ... ... ... ... қарау. Бала мұндай
жағдайда эмоционалды маңызды ... ... тыс ... ... ... Балаға әлеуметтік қаламайтын қызығушылықтарды көрсететін, бұзылған
адамгершіліксіз атмосфералы жанұя. Мұнда бала аморальді өмір сүру салтына
көшеді. [35]
Дубровина ... ... ... ... ... жанұяны
көрсетеді. Бұл түсінік психологиялық жайсыздықтың бір неше ... ... ... ... жүйкелі - психикалық бұзылулармен немесе
химиялық тәуелділікпен ауыратын жанұя. Балаларға мүмкін ... ... ... ... факторларға, жанұясының жағдайларына
тұрақсыздық қосылады.
Негізгі мәселе бұл ... ... ... ... ... ... ... дұрыс емес типі қолданылатын түрі.
В.И. Гарбузов ата – ананың балаларына негативті қарым – қатынасының 3
түрін көрсетті:
А Типі – теріс ... ... ... ... ... ... ... қорғансыздық, өзіне деген сенімсіздік, өзін біреу
тастап ... ... ... Бала ... арқа ... адамын
сезінбейді, сонымен қатар теріс айналу идентификациялау ... ... ата – ... ... ... ... суық
қатынастарда балада жауап қайтаруда позитивті мінез – құлық болмайды. Бұл
баланың өзіндік реттелу қабілетін төмендетеді.
Б типі – ... ... ... ... тыс талапты қатынас, шектен
тыс сын тағу, кез ... ұсақ ... үшін ... Бұл тип ... ... ерік – ... қалыптасуының бағытталуына бағытталған үлгі
сияқты. Дегенмен, ол негативті ... ... ... ашушаңдық,
тыйым салған нәрселерді орындауға ұмтылу және тағы басқа. Мұнда ата – ана
тарапынан ... сын ... ... сондықтан жағымды нәтижеге
әкелмейді. Балаға сын айту онда толымсыздық сезімін, ... ... ... күту ... ... Э. ... Т.В. Роял
көрсеткендей, көбіне жанұяда мұндай орынды алушы бала топта жоғарғы орынға
ие ... ... және ... болып келеді. Сонымен бірге осы
тұақсыздық топта баланың өзін - өзі нақтылау үшін агрессивті мінез – ... ... ... типі – ... ...... тәрбие: (бала өздігімен
әрекет ету мүмкіндігінен айрылған ... тыс ... ... Бұл ... ... ... дамуын бұзады. Ол балаға ата – аналық махаббат пен
жылылық сезімін алуға мүмкіндік ... ... ... тыс қамқорлық
инфантелизмге, өз беттіліктің болмауына, шешім қабылдай алмаушылыққа ... ... ... ... әкеліп, өзіндік реттелуге деген
тұлғалық қабілеттілікке әкеледі. Психологтардың ... ... ... ... болып келеді. Олардың қорғансыз екенін ескере келе,
оларда жанама агрессия ... ... ... яғни ... ... басқа жансыз ... ... ... ... ... ойын ... ойыншықтарын жазалайды және тағы
басқа). Осылайша балаға деген немқұрайлы қатынас бала мінез – ... ... ... әкеледі. Бала тұлғасында агрессивті
қасиеттердің көрінуіне негіз болатын жанұялық қатынастар мен ... бір ... ... бар (Е.Е. Копченова):
1) Ата – ана тарапынан мейірімнің жетіспеуі
2) Балаға деген қызығушылықтың жоқтығы, селқостық.
3) Ата – ананың баламен қарым – ... ... ... ... Е. ... ... 4 қолайсыз жағдайды көрсетеді:
1) Әртүрлі деңгейдегі гиперқамқорлық: баланың бүкіл ішкі өміріне қатысушы
тілегінен (оның ойын, сезімдерін, ... ... ... ... ... тыс ... ... оны бүкіл өмірін бақылау – енжарлыққа,
өз бетімен әрекет ете ... ... ... ... ... ... шектен тыс қамқорсыздық. Жеткіншек ойына не келсе
соны істейді, оның ... ... ... Бақылаусыз, қараусыз қалады, ал
жеткіншектер қанша қарсы шықса да, ата-аналарынан тірек іздейді.
3) Жанұя «кумирін» құрайтын ...... ... кез келген әрекетіне
зейін қою және ... ... ... тыс ... айту.
4) Жанұядағы «золушканы» құрайтын жағдай – ата-аналары балаларынан гөрі
өздеріне көп көңіл бөледі.
Ата-аналар қарым-қатынасының ... ... ... ... сезімдеріне, күйзелістеріне деген селқос қарау.
Балаларының алдында жауапкершілік пен борыш сезімінің болмауы, балаларына
деген жақындық, жылылық ... ... ... ... ... ... ... сезімі мен өтірік
махаббаты, селқостық пен екібеткейліктің артында тұрады. Осылайша, мұндай
ата-ана ... ... ойы мен ... ... ... Баланың ерке қылықтарынан аса алмау, эгоистік қажеттіліктерін өтеуге жол
беру. Балаға сенбеу, оның мінез-құлқын шектен тыс ... ... әсер ... ... үшін күрес. Баланы зат сияқты басқару, баланың ойын,
оның әрекетін шектеу. Бұл ... ... ... ... ... мен бала ... ... отбасылық және қоғамдық қызығушылықтың
ортақтығы. Мәселені бірігіп шешу, оларды шешуге қатысу, ... ... ... балаларда бірнеше жолдар арқылы
қалыптасады:
1) Ата-ана жанама түрде өз балаларындағы агрессивтілікті мадақтайды, немесе
айналадағы ортаға, және ... ... ... ... ... Ата –ана агрессивтілкті көрсеткен үшін балаларын жазалайды;
Ал бұл келесі мынандай қорытынды жасауға себеп бола ... ... ... ... көрсеткені үшін өте сирек жазаласа,
балада шектен тыс агрессивтілікті тәрбиелейді.
2) Баланы агрессивтілігі үшін ... ... да ... ... ... тәрбиелейді.
3) Баладағы агрессивтілікті ақылға сиятындай етіп, басатын болса, әдетте
бала агрессивті ... ... ... ... ... ... алады.
Жанұя тәуелсіз өсіп келе жатқан жеткіншекке, олардың өзіндік ... ... ... қажет.
Ата-анамен есейіп келе жатқан балалар арасындағы өзара икемделу
қаншалықты жайлы және ... ... ... ... жайлы жағдайда өз-
өзімен тұлғалық үйлесімділікте дамып жетіліп, жат қылықтар мен әдеттерден
бір қадам аулақ болады.
Жеткіншек жастағы мінез-құлықтың ... және ... ... ... ... бар, ... тәрбиесіндегі кемшіліктер, мінез
акцентуациясы, бұқаралық ақпарат құралдарының әртүрлі нәрселерді еркін
ақпараттауы, ... ... ... фильмдер мен эротикалық
фильмдерді еркін көрсетуі, ... ... ... ... ... ... күн ... мазмұнды құрастырылмауы,
әртүрлі қақтығыстарға түсуі себепші болып табылады. ... ... ... ... ... ... агрессивті
түрлері бойынша болатын бокс, күрес, хоккей, футбол (Уонн Д, Бренк 1990)
сияқты ... ... ... ... мінез-құлқы күшейетіні
анықталған. [35]
Жеткіншектердің агрессивті мінез-құлық ... ... ... ... қатынастарында, сонымен қатар ол үшін референтті болып
саналатын топта қабылданған нормалар ... ... ... Жеткіншектік
кезең басталғанда сыртқы орта балаларда өзінің жанұялық ... ... ... ... ... Ол өзі ... ... алған әлеуметтік
топтарға кіріп көргісі келеді, ол ... ... ... ... ... арасында «өзіміздікі» болғысы келеді. Стихиялық қалыптасқан
құрдастар компаниясына ... мен ... ... ... ... ... Мұндай топтар мінез-құлық түрлері мен дивиантты
құндылықтарды насихаттап, ... ... ... ... ... ... жеткіншектердің оқуға зауқы соқпайды, сабағы
нашарлайды, өз міндеттерін ... ... үй ... ... ... ... ... босқа өткізе бастайды. Осындай әрекеттер
жеткіншектердің өз бос уақытын мазмұнды өткізе алмағандығынан, индивидуалды
қызығушылықтарының жоқтығынан, үйірме, ... ... Ал ... бос ... ... «өткір сезімдерді» сезінуге
итермелейді. Арақ пен наша, ұрлық, ұсақ-түйек төбелестер ... сүру ... ... ... ... мазасыздықтың жоғарлауы компанияларда
қалыптасатын стихиялы-топтық қарым-қатынас процесінде тұрақты сипатқа ие
болады. Бірақ бұл ... бұл ... ... ... әлеуметтік-маңызды қатынасы әлеміне қабылдамай қойған жағдайда,
орынбасу ситуациясы ретінде ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары, компьютерлік ойындар, жеткіншектің
ортасы, ... ... ... болатын қақтығыстар,
жанұядағы эмоционалдық байланыстардың бұзылуы, ата – ананың ...... ... және ... тәрбиелеу сипаты мен жағдайы болып
табылады.
Сонымен қатар агрессивтіліктің себептері болып жеткіншектің тұлғалық
ерекшеліктері, яғни темперамент, мінез, ... ... ... ... ... ... шектен тыс болдырмау үшін осы
факторларды жою ... ... қай ... бала ... ... санасып, оның
индивидуалды ерекшелігін ескеріп, ақылдасып отырған абзал. Жеткіншек бала
өзінің өмір ... ... ... әлі ... ... кем ... қолымнан бәрі келеді» деп есептейді. Бұл
кезеңде айтылған құрғақ ақылға құлақ салғысы ... ... ... ... да, оның ... ... ... ерекшеліктерін ескеріп,
икемі бар жаққа қарай баулып, қоғамдық пайдалы істерге икемдеп, ... ... баға ... оның ... қойған мақсаттарын айқындауға
көмектесу арқылы, ... ... ... сырласу, оны қолдау, әрқашан оған
дем беру балада агрессияның көрінуін азайтады. Бұл бір ... ... ... ... ... ... етеді. Теориялық талдау негізінде жеткіншектердің
келесі агрессивті мінез – ... ... ... ... төбелескіштік, физикалық агрессия, ... ... ... ... ... МІНЕЗ – ... ... ... ... және зерттеу базасын таңдау
Зерттеуміздің мақсаты болып жеткіншектердегі агрессивті мінез –
құлықтың психологиялық ... ... ... ... ... тұлғалық сұрақтама FPI, агрессивті реакциялар мен
диагностикалауға арналған Басс – Дарк сұрақнамасы және «Дүниеде жоқ
жануар» (РНЖ) проективті әдістемесі.
Көпфакторлы ... ... ... жылы ... ... 1970 жылы ... шықты. (Авторлары: Й.
Фаренберг, Х. Зелг, Р. Гампел; модификацицяланған “B”формасы)
Сұрақнама мінез - құлық түрлеріне ... ... ... ... өмірдегі қиындықтарға деген көзқарасын сипаттайтын
көзқарастардан тұрады.
Бұл көпфакторлы тұлғалық тест Батыс Еуропа елднрінде қолданылады.
Тұлғаның кейбір қасиеттерін зерттеп ... үшін және ... ... жайлы маңызды ақрапат алуға мүмкіндік береді, тұлғаның
қасиеттерін дұрыс позицияларын, клиникалық ... ... үшін ... ... сұрақнаманың 4 формасы бар: А, В, С,
К. Әдістеменің жетістік жағы болып, қанша көп ... ... ... ... ... Көп ... тұлғалық
сұрақнама келесі факторларды диагностикалайды:
Невротикалық – мазасыз, қиын ... әрең жол ... ... тым ... уайымдайды.
Спонтандық агрессия – импульсивті, шыдамсыз, ойланбай ірекет етуші,
депрессивті, қорқақ, өзіне сенімсіз, өзі іштей ... ... ... - бұл ... депрессивті синдромдардың
белгілерін анықтауға арналған. Шкаладағы жоғары бағалар эмоцианалды күйде,
мінез құлықта өзіне және әлеуметке деген қарым- ... ... ... қашқан, именшек, ұялшақ, сенімсіздік, қайғылы
ашуланшақтық )- эмоцианалды тұрақсыздықты ... ... ... ... ... кезіндегі эмоцианалды тәуелсіздікке теңелді.
Қозғыштық- шыдамсыз, импульсивті, қозғыштық, ынталы, тұрақсыз, кінәлгіштік.
Үйірлік - әлеуметтік белсенділік көрсеткіші. ... ... ... қатынасқа түсуге және қарым- қатынасты қанағаттандыруға ... ... ... ... ... ... - ... тұрақтылықты көрсетеді. Жоғары бағалар өмірдегі
болатын жағдайлардағы стресстік күйге ... ... және ... ... тұрақты, берік, төзімді. Өзіне - өзі сенімді, сенімді, іскер.
Реактивті ... - ... ... ... ... ... бағалар психопатизацияның бар екендігін,
сонымен қатар әлеуметтік ортаға агрессивті мінез- ... ... ... реакция- өз пікірін қорғау, реактивті агрессивтілігі, өз ... ... ... ... беделді.
Ұялшақтық - өмірлік жағдайларды жеңе алмайтын, яғни қиыншылықтарды,
стресске үнемі түсетін, ... ... ... ... ... ... яғни ... ортамен қарым- қатынас орнату
үшін ... бар ... ... ... ... қатынасқа түсу деңгейі орташа, сенімсіз,
ұялшақ, ашуланшақ.
Ашықтық – қоғамдық ... орны және өзін ... ... ... бағалар өзін сынау ... ... ... ... қатынасқа түсу деңгейін анықтайды.
Адалдық- бұл өзін сынаушылық, ашықтық, өзінің ... ... ... ... ... ... яғни әйелдермен ерлердің арасындағы
айырмашылықтарды тексеруге арналған.
Экстраверсия- интровнрсия - шкаладағы жоғары көрсеткіштер тұлғаның
экстараверттілігін көрсетеді. Ал ... ... ... және ... ... жақсы қарым- қатынас, қоғамдық
ортада жоғары активтілікті көрсетеді, бірақ кейде адамдардан қашқалақтауды
байқкатады, бұл ... ... 5 ... ... яғни 5 шкаласымен-
достық және 2 шкала – спонтанды агрессия
Эмоцианалды лабильділік - жоғары ... ... ... көрсетеді, мінез- құлқының үнемі өзгеруі, ... ... өзін ... жетіспеуі. Төменгі көрсеткіштер өзін- өзі ұстауды
айтады.
Эмоцианалды лабильділік- тұрақтылық, ... ... ... ... Мінез –құлқының өзгеруі, қозғыштық, зорланушылық,
депрессивтілік, ашуланшылық ... ... ... бұл ... 4 ... ең негізі 4 депрессивтілік және 4 шкала қозғыштық.
Маскулинизм - феминизм - ... ... ер ... типі ... іс- ... ... ал ... әйелдердікі.
Батылдық – нәзіктік- активтік- оперативті деңгей, өз пікірін айта алу, тез
шешімге келе алу. Бұл фактор 7 ... ... ... 1 ... ... және 8 шкала- адалдық.
FPI сұрақтамасы 12 шкаладан тұрады. Сұрақтаманың жалпы саны- 111-ші сұрақ
ешбір шкалаға кірмейді, себебі ... ... ие. ... “Иә” немесе
“Жоқ” деп жауап беру қажет. Орындау үшін 20- 25 минут беріледі.
FPI ...... ... – да бейімдеген.
Басс – Дарк тұлғалық ... 1957 жылы ... ... агрессия, агрессивті және ... ... ... ... А. Басс пен А. ... ... 75 ... тұрады, зерттелінуші «Иә» немесе «Жоқ» деп жауап беруі
қажет.
А. Басс ... ... не ... не оған зиян ... ... ... ... етуді сипаттайды, агрессияның нәтижесі негативті
салдарға әкеледі деп тұжырымдайды. А. Басс пен А. Дарки өз сұрақнамаларын
құрастыра отырып, агрессия мен ... ... ... ... ... ... ... – басқа адамға қарсы физикалық күш жұмсау;
2) Жанама агрессия – ... ... ... ... агрессия (өсек,
ызалы қалжындар) жанама түрде немесе ешкімге бағытталмаған агрессия;
3) Ашуланшақ – кез келген қозу негізінде ... ... ге ... ... ... ... – қалыптасқан заңдар мен дәстүрлерге енжар қарсылықтан
белсенді күреске дейінгі мінез – құлықтағы оппазиционды манера;
5( Өкпе – айналадағыларға шынайы және ... ... ... ... және қызғаншақтық;
6) Күдіктенушілік – басқа адамдарға сенбеушілік пен оларға қатысты
қауіптенушіліктен бастап, басқа адамдар зиян әкеліп, соны жоспарлайды деп
пайымдау;
7) Вербалды агрессия - ... ... ... ... шу) және
сөздік жауап мазмұны (қарғау және қорқыту) арқылы көрінуі;
8) Кінә сезімі – субьекттің өзін ... адам деп, ... ... деп
сезіну пайымдауларын көрсетеді;
«Дүниеде жоқ жануар» (РНЖ) проективті әдістемесі.
Бұл әдістемені М. З. Друкаревич тұлғаны зерттеу үшін ұсынған. Зерттеу
әдістемесі психоматорлы ... ... ... ... ... бұл ... жеткіншектердің агрессивтілігінің
ерекшеліктерін (мазасыздығын, өзіндік бағасын, агрессивтілігін) зерттеу
үшін
қолдандық.
Сурет салу үшін А4 ... ақ ... ... ... ... ... ... фантазия бейнесі субьекттің «Мен» - бейнесімен байланысты.
Сурет сөйлемнің метафрасымен байланысты. Суреттің мазмұны ... ... ... ... мен ... сурет салушы тұлғаның метафралық
сипаттауы ретінде қабылданады. Талқылау барысында жеке ... ... ... ... ... ... жоқ жануар бейнесі мен
зерттелінушінің «Мен» - бейнесінің арасында байланыс бар екені және
қақтығыс жағдайында және қағаз бетіндегі сурет пен оның ... ... ... және ... ... арасындағы
байланыс пен фантазия тәжірибесімен шартталғаны дәлелденген. Сурет
нәтижесі бойынша, ... ... ... мазасыздығы жайлы қорытынды
жасауға болады, болашаққа немесе өткен шаққа бағытталған агрессивтілік
деңгейін анықтауға, сенімділікті, және тағы ... ... ... ... ... ... ... болып: суретте не салынуына
қарамастан үшкір және откір нәрселердің болуы (мүйіз, құлақ, тырнақ,
клешни т.б). ... ... ... екенін тістерді көрсетіп салуынан
көруге болады. Суреттегі мазасыздықтың белгісі болып, көптеген сызықтар,
олардың өшірілуі, суреттің штрихі, қатты бастырылуы, бүкіл бетке штрихтің
үлкеюі, Өзін - өзі ... ... ... ... орналасуын анализдеуінен
көрінеді.
М.З. Дукаревичтің «Дүниеде жоқ жануар» проективті ... ... ... ... ... Кеңістікте орналасу семантикасы;
б. Графикалық ерекшеліктері: сызықтарды сипаттау және ... ... ... орталық бөлігі
б. фигураның басты бөлігі
в. ерекше бөліктері, тематикалық аспект
г. сурет атауы
Л.Ф. Бурлачук пен С.М ... ... ... әдістеменің нәтижелер арасындағы байланыстрадың сенімділігі
дәлелденген.
Осылайша, белгіленген методикалар бізге жеткіншектердің агрессивті
мінез – ... ... ... ... ... береді:
вербалды агрессиясын, спонтанды агрессия, ашуланшақтық, күдіктенушілік,
жанама агрессия, реактивті агрессия, мазасыздығын , қаталдық,
агрессивтілік.
Эмперикалық зерттеу базасы болып, Өскемен қаласының № 45 ... ... екі 8 ... оқушылар қатысты, барлығы 55 бала.
Зерттеу 2007 жылдың 1 мамыр айынан 23 мамырға ... ... ... ... ... және талдау
Эмперикалық зерттеудің нәтижесін қарастыра келе, жеткіншектердің
агрессивті мінез – ... ... ... ... көшейік. Берілген әдістемелердің матрицасы Тіркеме А - ... 2.1. ... ... ... FPI ... шикі ... ауыстыру
| |Шкалалар |
| |1 |
| ... ... ... |
|физикалық ... % |41,9 % |7,2 % ... ... |20 % |47,2 % |32,8 % ... |45,4 % |36,3% |18,3 % ... |17,0% |36,1% |46.9% ... |65% |30% |5% ... |55% |24% |21% ... ... |74% |26% | ... сезімі |58% |42% |- ...... ... ... ... әр ... ... пайыздық
көрсеткіштер
Сурет 2.2 Басс – Дарки әдістемесі шкалалары бойынша жоғары деңгей
көрсеткіштері
Оу – пайыздық ...... ... ... 50,9% ... 2. ... агрессия 20% құрайды.
3. Ашуланшақтық 45,4 % құрайды. 4. ... 17,0% ... Өкпе 65%. 6. ... 55%. ... ... -74% 8. ... 58%
Сурет 2.2. Басс – Дарки әдістемесі шкалалары бойынша орташа деңгейі
Оу – пайыздық көрсеткіштер
Ох – деңгейі
1. Физикалық ... 41,9% ... ... ... 47,2% құрайды.
3. Ашуланшақтық 30 % құрайды.
4. Негативизм 36,1,% құрайды.
5. Өкпе 30%.
6. Күдіктенушілік 24%.
7.Вербалды агрессия ... Кінә ... 42% ... ... ... ашуланшақтық, жанама агрессия, вербалды
агрессия тән екенін байқаймыз. Жеткіншектер әдістемені орындау барысында
бір – біріне агрессивті ...... ... көрсетті. Әсіресе, вербалды,
физикалық және ашуланшақтық сияқты мінез – құлық ... ... ... ... физикалық, спонтанды, жанама агрессия
түрлері және күдіктенушілік, негативизм, өкпе сияқты мінез – құлықтың
психологиялық типтері тән.
«Дүниеде жоқ жануар» ... ... ... ... ... |
| ... ... ... - өзі ... - өзі |
| | | ... бағалау |төмен бағалау |
|Топтар |80,6 |63,6 |65,5 |15 |
1. ... – 80,6 ...... Өзін ... ... – 65,5 ... төмендету - 15 пайызды құрайды.
Сурет 2.3 «Дүниеде жоқ жануар» әдістемесінің көрсеткіші
Оу – пайыздық көрсеткіштер
Ох – ... 1. ... 2. ... 3. Өзін ... ... Өзін ... бағалау
Әдістеменің нәтижесі бойынша, зерттелінушілерде агрессивтілік жоғары
деңгейде 80,6 %, яғни оқушылардың барлығында ... ... ... және өткір нәрселер, мүйіз, қан, ауыздың ашылып
тістердің көрінуі, тұяқ, құлақ, қысқыш және қиятын заттар салынған.
Мазасыздық 63,6 % ... ... Оны ... ... ... ... ... салынғанынан, суреттің қатты батырылып салынғанынан, салынған
суреттегі жануардың көздерінің үлкейтіліп салынулары, ... ... ... ... ... оларда мазасыздықтың бар екенін
сипаттайды.
Оқушылардың барлығында өзін - өзі бағалау деңгейі жоғары деп ... ... өзін - өзі ... ... деңгейі 65,5% құрайды.
Оқушылардың суреттерінің көбі үлкен болып, беттің жоғары бөлігінде
орналасқан. Сонымен қатар топтың жарты бөлігінде өзін - өзі ... ... 15% ғана ... ... ... ... ... орналасуы)
Жалпы барлық оқушылардың өзін - өзі бағалауы жоғары. Тек оқушылардың
15% өзін - өзі бағалау төмен.
Жалпы проективті әдістеме бойынша, ... ... ... Бұл
жеткіншектердің өзін - өзі нақтылауымен байланысты болыуы мүмкін. Сонымен
қатар өзін - өзі бағалау жоғары. Оқушылар өздерін ... ... Бұл да ... ... тән өзін - өзі ... маңызды деп
санау, өзіндік «Менінің» жоғарлауымен байланысты
Оқушылардың көбіне өзін ... пен өзін ... ... ... тән. Бұл ... жас ... тікелей байланысты, себебі
оқушылар жеткіншектік кезеңде өздерін таба алмай жүреді. Сондықтан өздерін
нақтылау үшін агрессивті ... ... ... ... ... ... ... оқушылар өз - өздерін салмақты ұстап, өмірге,
айналадағыларына көзқарастары өзгереді. Бұл оқушының тұлғалық
ерекшеліктеріне, ортасына тікелей ... ... ... ... қырлары тән деп айтуға болады.
Жалпы жеткіншектердің ... ... ... ... ... ... ... түсінбеушілігіне қарсы
қарсылық формасында көрінеді. Сонымен қатар жеткіншектерде агрессивтіліктің
дамуына табиғи ерекшеліктер де әсер ... ... қоса ... ... деген қажеттілігін немесе өсіп келе жатқан адам жағдайдан шығудан
төбелестен басқа амал таппаған соң, қажеттіліктерін өтеу үшін ... ... өсіп келе ... ... ... ... ішкі және сыртқы шарттарының күрделілігі мен қарсылығына
қарай агрессивтіліктің дамуы мен пайда болуына алғышарттар құра отырып,
тұлғалық ... ... ... ... ... ... жүргізе келе, біз осы таңдап алған әдістердің
арасындағы байланысты анықтау үшін, екі әдістеме: Көпфакторлы тұлғалық
сұрақнама мен Басс – ... ... ... ... ...... ... қаншалықты толық ашуға мүмкіндік береді
деген міндет қойдық. Екі ... ... ... ... орташа арифметикалық мән қолданылады. Мәнділіктің байланысын негіздеу
үшін Стюьдент t - ... ... t – ... мәні ... ... ... айнымалы мәндері m1және m2 - ... ... ... ... ... G / N ... – бұл ... ... - ... ... ... критерйдің мәнін тауып, Стьдент критерйінің мәні бар кесте бойынша,
еркіндік деңгейін анықтаған соң, екі әдістеменің орташа көрсеткіштерінің
арасындағы ... ...... мәні ... сайын, мәнділік те арта түседі.
|Параметрлері |FPI ...... ... кв. ... | 3,18 | 4,8 ... ... | 3,18 ... ... ... ... ... (t= 3,18жағдайында және Р>
0,05) t= 3,18, Р>0,01 жағдайында екі ... ... ... ... ... біз ... агрессивтілік,
агрессивті мінез – құлық түсініктерін, ... ... ... формаларын
анықтадық.
Агрессия - құрбанын не жәбірлеуді, не оған зиян ... ... ... мақсат етуді сипаттайды. Агрессияның нәтижесі негативті
салдарға әкеледі. Жәбірлеуден басқа, біреуді қолайсыз ... ... ... ету, ... бір ... айыру және т.б сияқты
көріністерді агрессивті деп атауға болады.
Агрессия табиғаты мен агрессивті мінез – ... ... ... ... ... К.Г.Юнг, Э. Фромм,
неофрейдистер, гуманистік бағыт, бихеовиристік, ...... ... ... және отандық психологяда қарастырған.
Осыған сәйкес, біз алдымызға ... ... ...... ... мақсат етіп қойдық.
Зерттеу болжамымыз болып, жеткіншектердегі агрессивті мінез – ... ... ... ... ... яғни ... – қатынас жасайтын
ортасы, мектеп, және тұлғалық ерекшеліктеріне байланысты. Жеке алғанда,
агрессивті мінез – ... ... ... агрессивтілік,
мазасыздық, тітіркендіргіштік, ашуланшақтық болып табылады.
Болжамның іске асуы үшін жеткіншектердің агрессивті мінез – ... ... ... бар ... ... ... ... тест FPI;
2. А. Басс – Дарки сұрақнамасы;
3. М.З. Дукаревичтің ... жоқ ... ... ... Өскемен қаласының № 45 кәсіптік білім беру мектебінде жүргізілді.
Зерттеу нәтижелерінің қорытындысы болып, ... ... ... ... ... ... өзін – өзі ... спонтады агрессия, мінез – құлқында тұрақсыздық, депрессивтілік,
қозғыштық, импульсивтілік, сонымен қатар дамуға күш ... ... ... ... ... де көрініс берді, яғни досшылдық, ... ... ... ... батылдық және т.б сияқты көрсеткіштер
нәтижесін алдық. Бқл нәтижелер ... ... ... ... ... ... ... Р., Ричардсон Д. Агрессия./Д. Ричардсон, Р. Берон - СПб.: ... ... ... Эмоции человека. Кэрролл, Е. Изард. /Л.Я. Гозман, М.С. Егорова.-М.:
Изд-во Московского университета. 1980.
3. Психологический словарь / А.В. ... М.Я. ... ... ... ... КазНТУ им. Альфараби, серия психология и
социология//.
5. Ожогов С. И. Н. Ю. Шведова Толковый ... – М. – 1999г. 416 ... ... Г.С Возрастная ... /Г.С. ... ... – 86 бет
7. Андреева Г.М. Социальная психология. /Г.М. Андреева - Москва 1988 -
428 бет
8. Бандура А., ... Р. ... ... Изучение влияния
воспитания и семейных отношений /А. Бандура., Р. Уолтерс – М.: Изд-ова
«Эксмопресс» 2000.- 43 бет
9. Берн Э. Игры в ... ... ... /Э. Берн - ... 1998-39 ... ... ... последствия и контроль.СПб.2002. 14-22
бет
11. Немов Р.С. Психология. /Р. С ... -Том 2. 427 ... ... Р.В. ... практического психолого образования.- М.:
2000г/
13. Психологический словарь / А.В. Петровский, М.Я. ... 416 ... ... Т.Г. ... и ... // ... психологии. 1992. № 5-
6
15. Смирнова Е.О., Хузеева Г.Р. Психологические особенности и варианты
детской агрессивности. // Вопросы ... 2002. ... ... Э. ... человеческой деструктивности /Э.Фромм- М.: 1994 78
бет
17. Күлсімбаева Г. Жеткіншектердегі агрессия ... ... ... ... серия психология и социология. Алматы - 2003//.
18. Хьелл, Зиглер. Теории личности. Серия мастера психологии. СПб ... 114 ... ... Н.В. ... конфликта. /Н.В. Гришина Спб: Питер - 2002
20. ... В.И. ... М.Д. ... ... в различных
видах агрессивного поведения. /Журнал прикладной психологии – 2004
№6/
21. Дроздов А.Ю. ... ... ... в ... ... ... – 2005/
22. Кобазева Ю. А. Динамика ... ... при ... ... к ... ... возрасту./Журнал прикладной
психологии 2002 №5/
22. Ким. А.М., Г. Б. Рамазанова. Психологические особенности ... ... ... ситуаций насилия / Вестник КазНУ. Серия
психология и социологии. № 2 (15)/ /
. Жанғабылова А. ... в ...... 2006 № ... Морозова, Бурлачук. Справочник по психодиагностике – Спб.: Питер,
2003. – 351б
25. Фельдштейна Д.И. Психология ... ... ... – 1987. – ... Бютнер К. Жить с агрессивными детьми./К. Бютнер – Москва.: -
1991.
27. Понимание современными подростками ... ... ... /
КазНУ. Серия психология и социологии. № 2 (15)/ /
28. Блекборн Роналд. Психология криминального поведения. /Роналд
Блекборн
ТІРКЕМЕ А
| ...... ... |
| ... ... |Маз-қ |Өз.жб |Өз.т.б|
|1 |1 |1 |0 |
|1 |0 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|0 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |0 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|0 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |0 |1 |0 |
|0 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |0 |1 |0 |
|1 |0 |1 |0 |
|1 |0 |1 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|0 |1 |0 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |1 |1 |0 |
|0 |1 |0 |1 |
|1 |1 |1 |0 |
|0 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |0 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|1 |1 |1 |0 |
|0 |1 |0 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |1 |1 |1 |
|1 |1 |1 |1 |

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жеткіншек шақтағы агрессивті тәртіптің мәселелері жөніндегі теориялық анализ54 бет
Дамытушы және қалыпқа келтіруші жұмыстардың модельдері5 бет
Девиантты мінез көрсетудің себебі, оларға көмек түрлері3 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыскерлігі - әлеуметтік мәселе ретінде56 бет
Сәбилік кезеңде балалардың үлкендермен қарым-қатынас рөлі25 бет
Қылмысқа барған жасөспірімдердің делинквентті жүріс-тұрысының псиологиялық ерекшелігін анықтау20 бет
Агрессивтік мінез-құлықтың теориялық мәселелері12 бет
Болашақ педагогты жеткіншектердің көркемдік мәдениетін қалыптастыруға даярлау82 бет
Діни дәстүрлер арқылы жеткіншектердің рухани-адамгершілігін қалыптастыру80 бет
ЖеткIншектердIң даму ерекшелIктерIнIң кейбIр мәселелерI48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь