Мектеп жасына дейінгі балалар агрессиясы және оны психологиялық түзету, дамыту жолдары

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Агрессияның психологиялық теориялық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.1 Табиғи агрессия және оның қазіргі кездегі психологиялық
көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2 Агрессияның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
1.3 Балалар бойында кездесетін агрессивтілік әрекеттің пайда
болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2 Мектеп жасына дейінгі балалардың аггрессивтілігін
эксперименталды зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

2.1 Зерттеу әдістемелерін таңдау, зерттеу бағдарламасы ... ... ... ... ... ...30
2.2 Зерттеу барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
2.3 Зерттеу нәтижелерін өңдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34

3 Агрессивті балалармен жүргізілетін психологиялық түзету.дамыту
жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
3.1 Агрессивті балалармен жүргізілетін психологиялық түзету.дамыту
жұмыстарын өңдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
3.2 Педагогтармен және агрессиялы балалардың ата.аналарымен
жүргізілетін жұмыстар бағыты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
3.3 Агрессиялы балалармен түзету.дамыту сабақтары ... ... ... ... ... ... ...46

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
КІРІСПЕ

Қазақстан Республикасының білім беру жүйесін дамытудың мақсаттары мен міндеттерін, құрылымы мен мазмұнын және негізгі стратегиялық бағыттарын айқындайтын білім беруді дамыту тұжырымдамасы мемлекеттік тәуелсіздікті қалыптастыру мен нығайтудың, елдің прогресшіл дамуының негізін құрайды. Бұл тұжырымдамада көрсетілгендей ағымдағы жағдай және білім беруді дамытуды тежейтін факторлар бөлімінде негізгі мәселе мектеп жасына дейінгі жас кезеңдегі эмоциялық дағдарыстар деп көрсетіледі. Сондықтан соңғы жылдары мектеп жасына дейінгі балалардағы агрессивтілік жағдай бой көрсетіп келеді.
Осы бала бойындағы агрессиялы әрекеттің пайда болуын психологтар жан-жақты түсіндіреді. Агрессияның қай түрі болса да, бұл өзгеге қиянат көрсету дегенді байқатады. Агрессияның қай түрін зерттейтін психологиялық бағыт болмасын әр қайсысы өзінше түсіндіреді.
Психоаналитикалық бағытты ұсынғандар: З.Фрейд, А.Фрейд, Э.Фромм, А.Адлер, К.Юнг, К.Хорни және т.б. анықтауы бойынша агрессия — инстинкті, қастандық әрекет, бұл сана мен санасыздықтың арасындағы дау-дамай, адамның психологиялық қорғанысының бір түрі.
Әрекетке тиесілі бағыт: бұл жерде агрессиялық қимыл, эволюциялық процеске емес жағдайға байланысты қарастырылған. Дж. Доллард, Л.Берковитц, С.Розенцвейгтер агрессияны - фрустрация әсері деп қарастырған.
Гуманистік бағыт: (К.Роджерс, В.Франкл, Ф.Перлз) түсіндіруі бойынша агрессия – бұл шектелген бостандыққа индивидтің мәжбүр болған жауабының әрекеті. Агрессияны түсіндіру – бұл психологиялық қорғаныстың жан-жақты әр түрі.
Әлеуметтік оқыту бағыты: (С.Н.Ениколопов, Л.Берковиц, Д.Зильман) бұл түжырымның құрамына агрессиялылық – яғни үйрету нәтижесінде қалыптасқан әрекет, мінез көрінісі болып қалыптастырылады.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 11 қазандағы №1459 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2005-2010 жылдарға дейінгі Стратегиялы даму жоспарында — бала тәрбиесі мен білім беру жүйесін нығайтуда баланың эмоциялы күй-жағдайына көбірек көңіл бөле отырып дамыту негізгі мәселесі болып қарастырылған.
Бүгінгі таңда осы проблема ауқымды, өзекті мәселе. Қоғамның дамуындағы жеке адамның эмоциясы тұрақты нормада болуының қоғамға әсері, экономикалық техниканың жетістіктеріне жетуге итермелейтіндігі. Президент Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында былай деді: «Біріншіден, осы өңірде тұрақсыздық пен діни экстремизм етек жая бастауы. Екіншіден, географиялық орналасуы жағынан алғанда Қазақстан бел ортасында тұрған өңірде есірткі таратудың тыйылмай отыруы». Нашақорлық, өзгеге қиянат зорлық көрсету сияқты осындай жағдайлар адам бойында кері әсердің жиылуы, агрессивтілік әрекеттің осылай бой көрсетуі - өзін және өзгені талқандауы. Бұл көрініс баланың тұлғалық дамуында қалыптасуының алдын алу, мүны мектепке дейінгі жастан бастап қолға алу қажеттілігі. Яғни ерте мектепке дейінгі жас, тұлғаның оң көрсеткішті құндылықтарының дамуының негізгі фундаменті. Балаға ерте жастан ішкі кері әсерін, өзіне немесе өзгеге бағыттау емес, оны ойын арқылы затқа ауыстыру жолдарын үйретіп отырған жағдайда, бала өсе келе осы артық энергияны еңбекке, спортқа т.б. яғни қоғамға пайда келтіретін тұстарына жұмсап, үлестіріп отырады (жеңілдейді).
Осы проблеманы көпжоспарлы зерттеуде, осы бағытта психология саласында жұмыс жасаған көптеген отандық авторлар тізімі (Г.А.Андеева, В.В.Знаков, Л.П.Колчина, О.Ю.Михайлова, А.А.Реан, Т.Г.Румянцева, Я.Л.Коломинский т.б.) кездесті.
Біздің зерттеу жұмысымыздың теориялық бөлімінде агрессия анықтамалары мен сипаты, агрессивтіліктің пайда болу себептері мен шығу көздері талданады. Осының негізінде мектеп жасына дейінгі балалардың бойында кездесетін агрессияның айқын дәлелдемелер арқылы түрлері көрсетілген.
Осындай жағымсыз агрессия туындауының алдын-алу мақсатында балалардың өзімен және олардың ата-анасымен жүргізілетін бірқатар психологиялық кеңес беру шараларын тиімді қолдану жолдары айқындалады.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей агрессиялы балалармен психологиялық түзету-дамыту жұмыстары мынадай төрт бағытпен жүргізілген жағдайда едәуір агрессиялы күйді жеңілдететіндігін дәлелдейді.
Агрессиялы баланың ызалы кезінде олармен мүмкіншілігінше ыңғайлы карым-қатынас құра отырып, агрессиялы күйін жағымды жаққа қарай өзгертуге тырысу қажет. Әртүрлі жағдайларда баланың өзін-өзі ұстай білуге психологиялық тренингтер арқылы үйрету керек. Агрессиялы балалармен дау-дамай кезінде жағымды қарым-қатынас жасаудың тиімді жолдарын қарастырған жөн. Балалармен психологиялық жағдай құру арқылы эмпатия, адамға деген сенімділік қасиеттерін дамытуға байланысты психологтың өзі үлгі болатындай болу қажет.
Адамның өзіндік агрессиялы күйлерін реттеп, бақылау жасау арқылы адам көптеген жетістіктерге жетуі даусыз.
Балаларға неғұрлым көбірек психологиялық көмек көрсетіп, ойындар ұйымдастыру арқылы олардың сеніміне кіріп кері әсерден арылуға көп мүмкіншілік жасауға болады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Эмоциялық күйлер сипатын көрсететін мәселе бойынша ізденген авторлардың тұжырымдамасында мектеп жасына дейінгі бала агрессиясы және оның түзету-дамыту жолдарына аз көңіл бөлінген, аяқталмаған тұстары көп.
Агрессиялық қалып мәселесінің қазіргі уақытта бала бойындағы, мектеп жасына дейінгі шақтан бастап ауқымды бой көтеруі. Ата-аналар осы проблема бойынша өзін, баласын агрессиядан арылтып, жеңілдету мақсатында психологтан көмек сұрап келуінің жиілеуі.
Біздін зерттеу жұмысымыз, аталған мәселені шешуге арналады.
Зерттеудің мақсаты: мектеп жасына дейінгі балалардың агрессивтілік
1. Хюстман Р., Хетфильд Дж. Фактор справедливости или... - М., 1992.
2. Цапкин В.Н. Единство и многообразие психотерапевтического опыта // Психологическое консультирование и психотерапия. Хрестоматия - т. 1. Теория и методология. - М., 1999. 29 с.
3. Н.Л.Кряжева. Развитие эмоционального мира детей., - М. 1996.
4. М.И.Чистякова Психогимнастика - М., Просвещение, 1990. - 128 с.
5. Эмоциональные нарушения в детском возрасте и их коррекция / В.В.Лебединский, О.С.Никольский, Е.Р.Баенская, М.М.Адлер. Практика и теория индивидуальной психологии. - М., 1995. 36 с.
6. Бекмуратова.Г.Т. Мінез-қүлқында ауытқушылықтары бар балалардың ерекшеліктері психологиялық тұрғыда зерттеу. Этнопсихология және этнопедагогика,конференциядағы материалдар тезисі. -А.2005 ж.
7. Берон Р., Ричардсон Д. Агрессия - Спб., 1997.
8. Божович Л.И. Личность и её формирование в детском возрасте - М., 1868.- 112 с.
9. Божович Л.И. О вреде физических наказаний (беседа). // Божович Л.И. Проблемы формирования личности. Избранные психологические труды. -М-Воронеж, 1995.
10. Бреслав Г.М. Эмоциональные особенности формирования личности. - М., - 1875.
11. Булянов М.И. «Ребёнок из неблагополучной семьи.» - М., 1988.
12. Бурменская Г.В., Карабанова О.А., Лидерс А.Г. «Возрастно-психологическое консультирование.» - М., 1990. - 136 с.
13. Буянов М.И. «Беседы о детской психиатрии.» - М., 1992. - 255 с.
14 Дубацкая О.Б. (Павлодар) «Коррекция как метод психического развития детей», Шоқан тағылымы-9 конференциядағы материалдар тезисі. 2004ж. Көкшетау.
15. С.Колосова «Агрессия и агрессивность» газета «Школьный психолог». 2000г. №26,27,28.
16. Бютнер К. «Жить с агрессивными детьми.» - М., 1991. - 88 с.
17. «Возрастная и педагогическая психология». / Под ред. А.В. Перовского. - М., 1979.-288 с.
18. «Вопросы изучения и воспитания личности» — т. 1 - Л., 1926. - 111с.
19. Выгодский Л.С. «Педагогическая психология». - М., 1997.
20. Гарбузов В. И. «Практическая психотерапия.»- СПб., 1994. - 196 с.
21. Гиппенрейтер Ю.Б. «Общаться с ребенком. Как?» - М., 1995. - 239 с.
22. Дильтей В. «Описательная психология.» - Спб., 1996. - 314 с.
23. Ениколопов С.Н. «Некоторые результаты исследования агрессии» // Личность преступника как объект психологического исследования. – Под ред. А.В.Петрова - М.: Из-во Наука, - 1979. - с. 21 - 46.
24. Завражец С.А. «Агрессивные фантазии в детском и подростковом возрасте» // Вопросы психологии. - 1993. - №5, С. 8 - 16.
25. К.А.Абулханова «О субъекте психической деятельности» 1973г.
26. Залужный А.С. «Детский коллектив и методы его изучения.» - М - Л., - 1937.- 144 с.
27. Запорожец А.В. «Особенности агрессивного поведения.» - М., 1991.
28. Запорожец А.В. «Особенности психологии детей раннего и школьного возраста.» - М., 1985.
29. Захаров А.И. «Как предупредить отклонения в поведении ребенка.» - М., 1980.-128 с.
30. Изард К.Е. «Эмоции человека.» - М., 1980. - 290 с.
31. Каган В.Е. «Психология и психотерапия: гуманизация и интеграция // психология с человеческим лицом: гуманистическая перспектива в постсоветской психологии» // под ред. Леонтьева Д.А. Щур В. Г. - М., Смысл. 1997.
32. Каган М.С. «Мир общения. Проблема межсубъективных отношений.» - М, Политиздат, 1988. - С. 335.
33. Ковалёв В.В. «Семиотика и диагностика психических заболеваний у детей и подростков.» - М., 1985.
34. Коттлер Дж., Браун Р., «Психотерапевтическое консультирование.» - С - П., 2001.-34 с.
35. Лалаянц И. «Энергия агрессии» // Семья и школа 1995. - №6. 3 - 9 с.
36. Лебединский В.В. «Эмоциональные нарушения.» - М., 1990.
37. Левитов Н.Д. «Психиатрический состав агрессии» // Вопросы психологии . 1972. - №6.
38. Левитов Н.Д. «психическое состояние агрессии» //Вопросы психологии 1967.- №6.
39. Лисина М.И. «проблемы онтогенеза общения.» - М, 1986. - 145 с.
40. Массен П., Конджер Дж., Каган Дж., Хьюстон А. «Развитие личности ребёнка.» - М., 1987.
41. Мерлин В.С. «Очерк интегративного исследования индивидуальности» - М., 1986. 254 с.
42. Мухина В.С. «Проблемы генезиса личности». - М., 1985. - 103с.
43. Мясищев В.Н. «Персонология , психология и медицина.» // Клинико- психологические исследования личности. - Л., Медицина. 1971. - С. 5 - 19.
44. «Нравственность. Агрессия. Справедливость» // Под ред. А.М. Матюшкова. - М., 1992. - 4 с.
45. Обозова А.О. «О семейной консультации» // вопросы психологии. 1984. - №3.41 с.
46. Одаренные дети, //под общ. ред. В.Г. Бурменской и В.М. Слуцкого. - М., 1991.
47. Психологический словарь // под ред. В.П. Зинченко, Б.Г. Мещерякова. - М., 1996. -312 с.
48. Психологическая диагностика: Проблемы и исследования» / под ред. К.М. Гуревича. - М., 1981.
49. Репина Т.А., Стеркина Р.Б. Общение детей в детском саду и семье. -
        
        «Мектеп жасына дейінгі балалар агрессиясы және оны психологиялық түзету-
дамыту жолдары» тақырыбында дайындалған ________________________ ... I К I ... ... ... бала бойындағы агрессиялы әрекеттің пайда
болуын психологиялық тұрғыда жан-жақты түсіндіреді. Агрессияның ... ... ... ... ... ... ... бойынша, гуманистік бағыт, сондай-ақ әлеуметтік оқыту бағыты бойынша
сипаттап береді.
Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығында бала тәрбиесі мен білім
беру жүйесін нығайтуда ... ... ... ... көңіл бөле
отырып дамыту негізгі мәселесі болып қарастырылған. ... ... ... ... ... нормада болуының қоғамға әсері, экономикалық
техниканың жетістіктеріне жетуге итермелеуіне орай, бүгінгі ... ... ... ... ... ... ____________ таңдап алған
тақырыбы орынды деп есептеймін.
Диплом жұмысының теориялық бөлімінде агрессия анықтамалары мен ... ... болу ... мен шығу ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың бойында кездесетін агрессияның
айқын дәлелдемелер арқылы ... ... ... ... ... ... мақсатында балалардың
өзімен және олардың ата-анасымен жүргізілетін бірқатар ... ... ... ... қолдану жолдары айқындалады.
______________________ балаларға неғұрлым көбірек психологиялық көмек
көрсетіп, ойындар ұйымдастыру арқылы олардың ... ... кері ... көп ... ... болатындығы тәжірибе жүзінде дәлелдей
білген.
Студент агрессияның табиғи шығу жолдарын және ... ... ... ... ... теориялық зерттеген, мектеп жасына дейінгі
балалардың эмоциялық күйінде көрінетін агрессия ... ашып ... ... ... балалардың агрессиялық әрекетін эксперименталды
зерттеген, мектеп ... ... ... агрессиясын жеңілдетуге
бағытталған бағдарлама құру арқылы психокоррекциялық жұмыстарын жүргізген,
мектеп жасына ... ... ... ... ... ... нәтижесі бойынша нұсқаулар мен ... ... ... де ... ... ... ... жұмысты өте
жоғары бағалаймын.
______________ топ студенті _______________________ «Мектеп жасына дейінгі
балалар агрессиясы және оны ... ... ... ... ... ... ... жетекшісінің берген
ПІКІР
Әрбір қоғамның экономикалық-техникалық ... ... ... ... – сол ... жан-жақты дамыған, эмоционалды тұрақты,
өмірдің кез-келген қиын ситуацияларында ... ... ... байланысты. Ал мұндай қасиеттің меңгерілуі мектеп жасына дейінгі
кезеңнен-ақ қалыптасатыны белгілі. Осы ... ... ... ... ... ... ... дейінгі балалардағы агрессивтілік
және оны психологиялық түзету-дамыту жолдарын ... ... ... ... болып табылады.
Ізденуші _____________ өзінің диплом жұмысының бірінші бөлімінде жалпы
психологиядағы агрессияның теориялық негізіне ... ... ... және оның ... ... ... ... Вербальды,
физиологиялық агрессия және агрессияның ... да ... ... ... ... береді. Балалар бойында кездесетін
агрессивтілік әрекеттің пайда болуы туралы ... ... ... ... _________________ өз тәжірибесінде жинақталады.
Диплом жұмысының екінші бөлімінде студент ... ... ... ... ... зерттеу мақсатында зерттеу
әдістемелерін дұрыс таңдай білген, зерттеу бағдарламасын ... ... ... ... эмпирикалық тұрғыда ұйымдастыра білген.
_____________ агрессивті балалармен жүргізілетін психологиялық түзету-
дамыту жұмыстарын арнайы ұйымдастырылған іс шараларын ... ... ... ... және ... балалардың ата-аналарымен
жүргізілетін жұмыстар бағыты көрсетіледі.
_____________ ұсынып отырған агрессиялы балалармен ... ... ... бойы ... ... іс-
тәжірибесінен алынып, сыннан өткен.
Қорыта келе, ізденушінің диплом жұмысы ғылыми тұрғыда ... ... ... ... тұрғыда дәлелденіп келтірілген.
Тілі ұғынықты, жатық ... Өз ... ...... мен ... ... Мектеп психологы, ата-аналар,
мұғалімдер үшін құнды еңбек деп санаймын.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.................................................................
.......................................... 3
1 ... ... ... ... агрессия және оның қазіргі кездегі психологиялық
көзқарастары................................................................
..........................9
1.2 ... ... ... ... агрессивтілік әрекеттің пайда
болуы.......................................................................
...............................22
2 Мектеп жасына дейінгі балалардың аггрессивтілігін
эксперименталды
зерттеу.....................................................................
30
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Агрессивті балалармен жүргізілетін психологиялық түзету-дамыту
жұмыстарын
өңдеу.......................................................................
.........37
3.2 Педагогтармен және агрессиялы балалардың ата-аналарымен
жүргізілетін ... ... ... түзету-дамыту
сабақтары...........................46
Қорытынды...............................................................
.................................61
Қолданылған ... ... ... беру ... ... мақсаттары мен
міндеттерін, құрылымы мен мазмұнын және негізгі стратегиялық ... ... ... дамыту тұжырымдамасы мемлекеттік тәуелсіздікті
қалыптастыру мен нығайтудың, елдің ... ... ... ... Бұл
тұжырымдамада көрсетілгендей ағымдағы жағдай және білім беруді ... ... ... ... мәселе мектеп жасына дейінгі жас
кезеңдегі эмоциялық дағдарыстар деп ... ... ... жылдары
мектеп жасына дейінгі балалардағы агрессивтілік жағдай бой көрсетіп келеді.
Осы бала бойындағы агрессиялы әрекеттің пайда болуын психологтар жан-
жақты ... ... қай түрі ... да, бұл ... қиянат көрсету
дегенді байқатады. Агрессияның қай түрін зерттейтін психологиялық бағыт
болмасын әр қайсысы ... ... ... ... ... ... ... К.Юнг, К.Хорни және т.б. анықтауы бойынша ...... ... бұл сана мен ... ... дау-дамай, адамның
психологиялық қорғанысының бір түрі.
Әрекетке тиесілі ... бұл ... ... ... ... емес ... байланысты қарастырылған. Дж. Доллард, Л.Берковитц,
С.Розенцвейгтер агрессияны - фрустрация әсері деп қарастырған.
Гуманистік бағыт: (К.Роджерс, В.Франкл, Ф.Перлз) ... ... – бұл ... ... ... ... ... жауабының
әрекеті. Агрессияны түсіндіру – бұл психологиялық қорғаныстың жан-жақты әр
түрі.
Әлеуметтік оқыту бағыты: (С.Н.Ениколопов, Л.Берковиц, ... ... ... ... – яғни ... ... ... мінез көрінісі болып қалыптастырылады.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 ... 11 ... ... ... ... ... 2005-2010 жылдарға дейінгі
Стратегиялы даму жоспарында — бала тәрбиесі мен білім беру ... ... ... күй-жағдайына көбірек көңіл бөле отырып дамыту
негізгі мәселесі болып қарастырылған.
Бүгінгі таңда осы проблема ... ... ... Қоғамның дамуындағы
жеке адамның эмоциясы тұрақты нормада болуының қоғамға әсері, экономикалық
техниканың ... ... ... Президент Н.Ә.
Назарбаевтың Қазақстан халқына ... ... ... ... осы
өңірде тұрақсыздық пен діни экстремизм етек жая ... ... ... ... ... ... бел ... тұрған
өңірде есірткі таратудың тыйылмай отыруы». Нашақорлық, өзгеге қиянат зорлық
көрсету сияқты осындай жағдайлар адам ... кері ... ... ... ... бой ... - өзін және ... талқандауы.
Бұл көрініс баланың тұлғалық дамуында қалыптасуының ... алу, ... ... ... ... ... алу қажеттілігі. Яғни ерте мектепке
дейінгі жас, ... оң ... ... дамуының негізгі
фундаменті. Балаға ерте жастан ішкі кері ... ... ... ... ... оны ойын ... затқа ауыстыру жолдарын үйретіп отырған
жағдайда, бала өсе келе осы ... ... ... ... т.б. ... пайда келтіретін тұстарына жұмсап, үлестіріп отырады (жеңілдейді).
Осы проблеманы көпжоспарлы зерттеуде, осы бағытта психология саласында
жұмыс жасаған ... ... ... ... ... В.В.Знаков,
Л.П.Колчина, О.Ю.Михайлова, А.А.Реан, Т.Г.Румянцева, Я.Л.Коломинский т.б.)
кездесті.
Біздің зерттеу жұмысымыздың теориялық ... ... ... ... ... ... болу ... мен шығу көздері
талданады. Осының негізінде мектеп жасына ... ... ... ... ... дәлелдемелер арқылы түрлері көрсетілген.
Осындай жағымсыз агрессия туындауының алдын-алу мақсатында балалардың
өзімен және ... ... ... ... психологиялық кеңес
беру шараларын тиімді қолдану жолдары айқындалады.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей агрессиялы балалармен ... ... ... төрт ... жүргізілген жағдайда едәуір
агрессиялы күйді жеңілдететіндігін ... ... ... кезінде олармен мүмкіншілігінше ыңғайлы карым-
қатынас құра отырып, агрессиялы күйін жағымды жаққа қарай ... ... ... ... ... өзін-өзі ұстай білуге психологиялық
тренингтер арқылы үйрету керек. ... ... ... ... ... ... тиімді жолдарын қарастырған жөн. Балалармен
психологиялық жағдай құру арқылы ... ... ... ... ... ... психологтың өзі үлгі болатындай болу қажет.
Адамның өзіндік агрессиялы күйлерін реттеп, бақылау жасау арқылы адам
көптеген жетістіктерге жетуі даусыз.
Балаларға ... ... ... көмек көрсетіп, ойындар
ұйымдастыру арқылы олардың сеніміне кіріп кері ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі: Эмоциялық күйлер сипатын ... ... ... ... ... ... ... дейінгі
бала агрессиясы және оның түзету-дамыту жолдарына аз ... ... ... ... ... ... қазіргі уақытта бала бойындағы, мектеп
жасына ... ... ... ... бой ... ... осы ... өзін, баласын агрессиядан арылтып, жеңілдету мақсатында психологтан
көмек сұрап келуінің жиілеуі.
Біздін зерттеу жұмысымыз, аталған ... ... ... ... ... ... ... балалардың агрессивтілік күй-
жағдай ерекшеліктерінің сипатын ашу, сонымен қатар, агрессивтілік ... ... ... ... көмек көрсету жолдарын
айқындау.
Зертеу мақсатына орай мынадай негізгі міндеттер қойылды:
1. Агрессияның табиғи шығу ... және ... ... ... ... ... ... зерттеу.
2. Мектеп жасына дейінгі балалардың эмоциялық күйінде ... ... ашып ... ... жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... ... ... ... агрессиясын жеңілдетуге бағытталған
бағдарлама құру арқылы психокоррекциялық жұмыстарын жүргізу.
5. Мектеп жасына дейінгі балалардың агрессиясын жеңілдетуге бағытталған
психокоррекциялық жұмыстардың ... ... ... мен ... ... төрт-алты жас аралығындағы агрессивті балалар.
Зерттеу пәні: мектеп жасына дейінгі балалардың агрессивтілігін түзету
процесін ... ... ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың
агрессивтілігі арнайы ұйымдастырылған психокоррекциялық ... ... ... ... және ... ... ... зерттеу
жұмысымызға өзек болған агрессияны инстинкті, қастандық әрекет, сана ... ... ... әрі ол жеке ... психологиялық
қорғанысының бір түрі ретінде қарастырған З.Фрейд, А.Фрейд, Э.Фромм,
А.Адлер, К.Юнг, ... және т.б. ... ... ... ... емес жағдайға байланысты қарастырған Дж. Доллард, Л.Берковитц,
С.Розенцвейг ілімдері; К.Роджерс, ... ... ... бостандыққа индивидтің мәжбүр болған жауабының әрекеті қорғаныс
реакция туралы ілімі; әлеуметтік оқыту бағытын көрсететін ... ... ... үйрету нәтижесінде қалыптасқан
әрекет, мінез көрінісі ретінде қарастырған тұжырымы.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... материалдар, агрессиялық күйді сипаттауға бағыттылған теориялық
материалдар психология ғылымындағы ... ... ... ... ... ... ... мен агрессивтілік ... ... ... ашып көрсетеді. Мектеп жасына дейінгі
балаларда көрінетін агрессиялы ... ... ... ... ... агрессия туралы ілімдер ересек
адамдардағы кейбір санадан тыс болатын, оның ... ... ... ... ... астарын түсіндіреді.
Зерттеу жұмысының практикалық құндылығы: Қазіргі қоғамамызда ... ... ... ... ... алу мақсатында, оның едәуір ерте
көріну себептерін түсіндіруде, агрессиялы әрекетті болдырмау тұрғысында бұл
зерттеудің ... зор ... ... ... ... дейінгі балалардағы
эмоциялық тұрақсыздықты реттеу мақсатында жүргізілген жұмыстар, олардың
агрессиясын ... ... ... сол бағдарлама бойынша
жасалынған практикалық сабақтардағы ... ... ... ... ... ... сыныптағы балаларға да қоладануға
тиімді және ол өз ... ... ... ... ... ... ... бағытталған психокоррекциялық жұмыстар нәтижесі
бойынша жасалған нұсқаулар мен ... бала ... ... ... ... ... мен ата-аналарға таптырмайтын қазына болып
табылады.
Зерттеу жұмысының базасы: зерттеу жұмысы Шымкент ... ... ... бала бақшасында жүргізілді. Бүкіл мектепке даярлық және
ересек топтарынан ... ... ... алынған диагностиканың
нәтижесінде 20 бала (ұл-қыз аралас) іріктеп алынды.
Зерттеу әдістері: теориялық ... ... ... талдау
әдісі, диагностикалық әдіс: бақылау әдісі, «табиғатта кездеспейтін жануар»
әдістемесі, ойын әдісі, ... ... ... ... әдісі.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі: мектеп жасына ... ... ... ... бойынша дайындалған диплом
жұмысындағы материалдар Республикалық ... ... ... М.О. ... ... ... Қазақстан мемлекеттік
университетінде өтілген 9 студенттердің ғылыми-практикалық ... ... ... ... материалдар жинағында жарық көрді.
Тараз институтында өтілегн аймақтық студенттер ... ... ... ... ... ... ... мектеп психологы,
педагогтары мен ата-аналарға көмекші құрал ретінде "Баланың сезімдік әлемін
дамыту" тақырыбында әдістемелік нұсқаулар дайындалып, мектеп ... жыл ... ... өтіп ... ... құрылымы: Диплом жұмысы 3 бөлімнен, қорытындыдан,
қолданылған ... және ... ... ... ... ... түрінде келтірілген.
1 Агрессияның психологиялык теориялық негізі
1.1 Табиғи агрессия және оның қазіргі кездегі ... ... ... ... ... ... құбылыс эмоциялық құбылыс болып табылады. Дегенмен эмоцияның
жан-жақты қырларының ерекшеліктерін әрбір жеке адам ... ... ... ... бұл ... ... ... шексіз болып қала
береді.
Эмоциялық тұрақсыздықтың бір көрінісі – агрессивтілік адамның жеке
тұлғалық касиет ... де, ... жан ... ретінде де
зерттелінеді. Сондықтан бұл ... ... ... бағыттан тұрады.
Психоаналитикалық бағыт – бұл тұжырымның негізін қалаушы З.Фрейд.
Ұзақ жүздеген жылдар бойы, оның ... қызу да ... ... ... ... ... ... және агрессивтілік моральдық
тақырыптың ой ... ... ... ... объектісіне айналды.
Фрейдтің бастапқы жұмыстарының тұжырымы бойынша бүкіл адамзат әрекеті бұл
тікелей ... ... ... ... өмір ... ... ...
мықтылануына бағытталған энергия көзі. Агрессия бұл тұрақты емес, ... ... ... ... бір ... келе ... сай ... оқулықтарда көрсетілгендей агрессияның
деректемесінің тәртібін психоаналитикалық анықтамада - ... ... ... - өлім мен ... деген инстинкті қызығушылық,
ұмтылыс. Фрейдтің ұғымы бойынша танатос бұл ... ... ... жарық өмірдің аяқталып, талқандалуына бағытталған.
Үлкен қарама – қайшылықтың бір бағыты өмірдің сақталуы мен талқандалуы,
ал басқа механизмдер қызмет етуі танатос ... ... ... бой ... ... бағыттау. Фрейдтің тұжырымы бойынша бүкіл адамзат
әрекеті эрос пен ... ... ... ... мен тартыс
күшінің нәтижесі. Осылай танатос жанама себепкер болу арқылы ... ... өзге ... бағытталады.
Агрессия, өзгеге бағытталу: Инстинк пен әлеуметтік норманың бір-біріне
қайшылығы, қимылдың шектелуінен ішкі жағдайдың туу ... ... ... ... ... Адам ... ... өзгеге және қоршаған
сыртқы ортаға ... ... ... ... және ... ұмтылуы, осы
қарама-қайшылықтың түсінігі махаббат пен ... ... ... ... ... зорлық-зомбылықты әкелсе, ал ... ... ... ... агрессияны табиғи қайнар
деп қарастыруы писсимистілік. Бұл ... тек туа ... ... ... іштен шықпай қалуы индивидтің өзін-өзі талқандалуына әкеліп
соқтырады. Агрессияның сыртқа эмоция арқылы ... ... ... ... ... ... сыртқа шығарылуы көңілге үміт ұялатады.
Осылай әрдәйым ... ... ... ... ... мен өсекке жақындылықты бойына сіңдіруі мүмкін.
Этиологиялык көзқарас: ... ... – бұл ұзақ ... даму
деп қарастырады. Лоренцтың ойы бойынша агрессия – бұл ... ... ... үшін ... ... ... және ... тән қасиет. Адам бұл
өзінің әрекеті табиғатқа тиесілі екенін түсінуі қажет. ... ... ол оны ... ... табиғи заңдылық деп қарастырады.
Агрессия генетикалы фонды жақсартуға көмектеседі, яғни күшті ... ... ... ... ... қала ... ... жануарлар өз ұрпағын
сақтап қалуға күші жетеді. Агрессивтілік ... ... ... ... мезетте жиналған энергияның саны, өнбойынан агрессияның сыртқы шығуына
әкеледі. Басқа тіршілік иелеріне ... ... ... ... ... ... ойы бойынша бүкіл тіршілік иелерінде
туа біткен инстинкті тартыстан басқа, ол ... ... ... ... ие және бұл ... өзінің құрбанына қиянат әкелетін әрекетке
тиесілі. К.Лоренц осылай тұжырымдай келе агрессияны құтыла ... ... күш деп ... Сондай ақ оның айтуы бойынша агрессияны
жеңілдетіп, ... ... ... ... ... Оның жорамалы
бойынша адам әртүрлі әрекеттер жасау арқылы, біреуге қиянат келтірмейтін
жағдайлар, ... ... ... ... ... ... ... бойынша – достық жылы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... гипотеза: Адри - Голливуд сценарисі «әуесқой архиолог», ... ... ... ... ... іріктеп алу нәтижесінде
аңшылықтың жаңа түрі пайда болуы: «Біз аштықта болмас үшін – ... ... ... ... тұрмасақ онда біз тіршілік етуді тоқтатар едік.
Біз аңшылыққа анатомиялық және ... ... ... ... ... адамзат агрессиясының негізін құрайды. Адридің ... осы ... ... адам ... ... – қару-жарақтың шығуы,
адамды бір-біріне шабуылдайтын тіршілік иесін құрайды.
Э.Фроммның агрессияга көзқарасы: Агрессия – бұл ... ... ... зорлықтың бірнеше формасын көрсетеді: ойын арқылы зорлық,
біреуден кек алу үшін, ... жай ... ... ... ... ... жүгіндіруі, оны қорғансыз объектіге айналдыру, оған ... ... ... ... ... мақсат-қайғыруға мәжбүр ету.
Адам өзі жаңа нәрсені біліп, шығара алмаған кезде, ол өз ... ... Яғни ... ... болмаған кезде зорлыққа, агрессияға жол береді.
Адам бойындағы қайрымдылыққа, махаббатқа, сенімге ... ... ... ... Көңілі қалу өмірді жек көруге әкеліп соқтырады.
Зорлық-зомбылық бір ... және ... ... ... мүмкін. Зорлық-
зомбылық талқандауға бағытталса, ал өмірді қорғауға бағытталған – ... ... ... ... ... өзінің бостандығын,
мәртебесін қорғауға бағытталған, мұның негізгі мақсаты құрып – қалыптастыру
болып ... ... ... фрустрациялық қажеттілік пен құмарлық
көпшілік арасында ... ... ... мен ... ... ... деп атап ... зорлық пен агрессия проблемасын адамның әлеуметтік мінез-құлқы
сұрағымен байланыстырды. Көпшілік топ өз индивитінің ... ... ... ... ... ... ... агрессияга көзқарасы: агрессия, зорлық-зомбылық ... адам ... ... ... деп түсіндіреді. Индивидтің дау-
дамайы оның ... ... ... ... рухани талқандалуы, жеңуі,
жаңаруы.
Агрессивтілікті эмоцияның көріну әрекеті, яғни сырттан немесе іштен
келген тітіркендіргіштерге ... ... ... ретінде көрсетуіне
орай бірнеше теориялар бар. Олай болса, соларға тоқталып кетейік.
Әрекетке тиесілі бағыт: агрессия және ... Бұл ... ... ... ... емес, жағдайға байланысты ... ... ... бұл ... ... ... ... көзқарасы бойынша агрессия – бұл адам бойындағы автоматталынған
құмарлық ... ... ... ... ... үшін ... ... ләззат алу мен эмоциялық ... Бұл ... ... ... бұл ... көрінісі, ал фрустрация әр уақытта
агрессияны өзіне ілестіреді. Агрессия – ... бұл төрт ... ... ... ... тежелу, орнын баса тұруы.
Агрессия – бұл өзінің іс-әрекеті арқылы өзгеге қиянат келтіру ниеті.
Фрустрация - көзделген реакцияны орындалуында ... ... ... ... ... мен ... ... саны және
осы көріністің мотивациялық күшіне байланысты. Мақсатқа жету және мақсатты
бағытталған әрекеттің санынан кейін фрустрация басталады.
Тежелу – бұл ... ... ... ... ... ... алдын орайтын әрекет.
Агрессиядағы қондырылған тежелу акті кез келген болатын шабуылдың
күшімен тікелей ... ... ... акті қосымша
фрустрация ... ... осы ... ... ... ... ... оянуының артуы, агрессияны адамға қарсы
қояды.
Орнын баса тұру – бұл бөгде ... ... ... ... ... ... бұл фрустрацияның шығуы, оның негізгі түбіне
қатысты емес.
Фрустрация теориясының ... ... бірі ... ...... ... үш маңызды түзету енгізді.
а) Фрустрация міндетті түрде агрессивті әрекеттен тарамайды, ол оған
дайындық ... ... ... ... күйде ыңғайлы жағдай тумаса ушықпайды.
б) Фрустрациялық жағдайдан ... ... ... ... шығатын
болса, онда ол әрдайым осы іспеттес әрекеттері, дағдыға айналып ... ...... ... үш ... бөліп көрсетті:
1. Мақсатқа жетуге қажетті нәрселер болмауы болмаса ... ... ... ... және ... ... болып бөлінеді.
«Сыртқы айрылу» - фрустратор адамның өзіне байланысты емес; ... ... ... адамның өзіне байланысты.
2. Затты болмаса қандайда бір объектіні ... ... ... ... бір ... ... үйлеспейтін жағдай, тұрақсыз күй
немесе қатынас.
Агрессия фрустрациялы жағдайдан шығудың бір жолы болып қарастырылады.
Әлеуметтік оқыту теориясы: жағымсыз әсер. Басқа ... ... ... әлеуметтік ортада қалыптасады, туындайды. ... ... ... ... – бұл ... ... тәжірибесінің
қорытындысы, оның іс-әрекетіне қоршаған ортаның әсері.
Әлеуметтік ... ... – бұл ... ... ... ... Бұл ... үлгі тұлғааралық қарым-қатынастың құралы ретінде, яғни
адам әрекетінің құрлымы, өзгерісі, қатынасы ... ... ... ... ... ... бастапқы әсерін анықтап, үйренуі – бұл ата-
ананың бала тәрбиесіндегі агрессиялы ... ... ... ... ... ... басуының негізгі себебі, агрессивті ата-ана,
агрессивті бала тәрбиелейді. Мұндай теорияның ... ... ... ... ... үш жағдай енгізді:
- осы іспеттес әрекеттердің дағдылануы;
- олардың әрекетін итермелейтін факторлар;
- оларды нақтылайтын жағдай.
Аталған ... ... ... адам ... ... көп
қолданған жағдайда, ол оның әрбір іс-әрекетінің бір бөлігі болып қалады.
Агрессивтілік әрекеттің маңыздылығы мен табыстылығы ... ... ... ... бой ... оның ... ... едәуір көтерілуі,
әрдайым табыссыздықтың қайталануы – тенденция күшінің тежелуіне әкеледі.
Бұл теорияның басқа ... ... ... қорғаныс болып табылады.
Қорғаныс түсінігі – бұл қандайда бір әрекеттің белгіленген реакциясы, яғни
бөгде ... ... және ... ... бақылауда ұстауы. Бұл мақтау
немесе сөгіс, кекету болмаса күлу, достық ... ... ... болуы
мүмкін. Қорғанысты екі формаға бөледі:
- жағымды қорғаныс – реакцияның соңынан ілесетін ... бір ... ... немесе сол деңгейде ұстап тұрады.
- Жағымсыз қорғаныс – бұл ... ... ... ... ... өте көп, ... ... және көтермелеу.
Қорғаныстың төрт ... ... Егер бала ... соңынан жағымды қорғаныс түрін қолдансақ –
онда жағымды көтермелеу қортындысы.
2. Егер жағымды ... ... осы ... ... ... ... алынып тасталатын болса – онда жағымсыз жазалаудың қорытындысы;
3. Егер реакцияның соңынан – жағымсыз қорғаныс ілессе – онда ... ... Егер ... ... заты ... ... ... алынып
тасталса – онда жағымсыз көтермелеудің қортындысы.
Бала агрессияны көрсетуде әрдайым қолдау тауып отырса, онда ... ... ... өсіп ... ... агрессияға қолдау тауып
отыруы, біртіндеп дағдыға айналады, осының ... ... ... ... түсінігі бойынша агрессияның үш негізгі функциясы
бар:
1. Агрессия ... ... ... ... ... ... Мұндай
агрессияның бой көрсетуі, адамның «мен» тұжырымын қаншалықты түсінетініне
байланысты, мұндай адам ... ... өзін ... ... ... ... мүмкін;
2. Агрессия – психологиялық ішкі қысымның сыртқа шығуын ... ... ... Өз мақсатына жету: «жолымдағының бәрін ... ... мына ... шыққым келеді».
Агрессияны жан-жақты түсіне білу қажет: ол өсек айту, ... ... ... болуы мүмкін. Агрессия адамның өзіне де бағышталуы мүмкін.
Аутоагрессия – бұл өзіне әртүрлі қиянат жасау: денені ... ... ... ... өзін ... ... қандайда бір әрекеттің өзін-өзі
талқандауға бағышталуы. Қазіргі уақытта мұндай ... ... ... орын ... ... ... агрессия әрекетін қадағалауға болады.
Д.Зильманның тұжырымы бойынша кейбір жеке жағдайларда агрессияның құлшынысы
жоғары болған жағдайда, оны ... алу ... ... бағыт. К.Роджерс, В.Франкл, Ф.Берлз және т.б. еңбектері
агрессия мен зорлықты өзінің негізгі ... ... ... ... бойынша агрессия мен зорлық ... ... ... ... мәжбүр еткенге, қарсы әрекеті.
Агрессия және зорлық психологиялық ... бір ... ... ... ... жауабы, яғни қауіп төнетін жағдайда индивидтің өз
жайында ойлауына сәйкес келмеуі. Адам өз ... ... ... ... Ол ... өмір мен ... ұмтылады. Өзі жайында өзгенің ойына
көбірек көңіл бөлуі, ішкі тебіреністермен қаупі күшейіп, ... ... ... Адам ... талап етуі мен үмітін ақтауға ... ол ... ... ... ... ... ... «агрессия – бұл шектелген еркіндікке ... ... ... ... ... ... ... түрлі әдебиеттік
қайнар көздер бойынша ... ... ... ... қорытынды
жасауға болады.
Бүгінгі таңдағы психологиядағы агрессия проблемасында нақты жинақталған
бағыттарының (фрейдизм, бихевиоризм және т.б.) «агрессия» ... ... ... ... ... ... ... «агрессия сезімінің
астында өз серіктестігін балағаттап, ... оны ... ... Басс ... мен ... ... ... олар барлық уақытта
үйлесіп, барлық уақытта ... ... А. Басс және А. ... ... ... ... ... вербальды және жанама
агрессияның ... ... ... ... ... қастандық
– бұл күдіктенгіштік пен өкпелегіштік деп ... ... мына ... ... қоюға лайықты:
«агрессия жан-жақты құбылыс көрінісі болғандықтан, оны айырып, анықтап алу
өте қиын. ... ... ... ... олардың әр тұстарындағы бір-
біріне өзара байланыстарын көре білу қажет». Агрессияның жан-жақты әр ... ... ... ... көп ... ... түсінік
қолданады: агрессия – бұл балағаттауға болмаса біреуге, тірі ... ... ... ... ... бір ... ... жануар мен адам арасындағы агрессиялы әрекетті
айыра білу қажеттілігі деп ... ... ...... ... ... ... түсінігі,
себептері, мотиві жайында агрессивті әрекет ештеңе хабарламайтынына көңіл
аудару қажет. Бала агрессиясының өсу ... ... жөн, ... ... ... даму ... кезеңінде бой көрсететін
эмоциялық күйдің тұрақсыздығы. Г.М.Бреслевтің айтуы бойынша «баланың ... ... ... ... яғни этика критериясының
рамкасына жатпайтын әрекеттерімен бағалауы – бұл методикалық қателік».
Н.Д.Левитов ... ... ... ... және ... ... танымдық жағдайды бағдарлай білу (оның түсінігі) және шабуылдайтын
объектіні анықтап, өзін болатын жағдайға қоя білу.
- эмоциялық компонент – ... ... ... ... ... ... қадағалай алмауы.
- жігерлілік компоненті – агрессиялы әрекет үстінде еріктің формальды
құндылықтарын көрсете білу – ол ... ... ... және күштілігі мен инсиотивтілігі. Агрессиялы ... ... ... ... ... бүкіл күрес жоғарыда айтылған
құндылықтарды қажет етеді. Мектеп жасына ... ... ... бұл құндылықтар дамымаған формада бой көрсетеді. Баланың ерте
дамуында агрессияны қажетті деңгейде түсіне ... оны тек ... ... дұрыс бағалай білуге және өз әрекетінің соңын, өз көңіл-
күйін меңгере алмаған ... ... ... ... еңбегінде баланың проблемадағы моральдық әрекетінің ... ... ... өте қызық. Эмоциялық күй жағдайдың сырт
көрінісін меңгеріп, дамыту ... ... ... ... ... ... саналы түрде басқарып дамыту.
Эмоциялық күйін ұстай білу, қандайда ... ... ... сезімді бағындыра отырып, оны басқа формаларымен байланыстыру, жан-
жақты мақсатты бағыттау. Яғни «айналадағы ... ... ... үшін ... роль ойнамайды деген тұжырымға келдік. Себептілік
агрессия – бұл ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер. Бұл себептіліктің көпшілігі физиологиялық ортаның
күйімен тығыз қауымдасқан. Мәселен: ауаның жоғары температурасы агрессияның
көтерілуіне мүмкіндік ... ... ... ... ... дабыр-
дүбір, шу қозуды күшейтіп, агрессияның ... ... ... ... ... ауа ластанған (мысалы: темекінің түтіні
т.б.) жағдайда агрессиялы реакция күшейеді. ... ... ... ... жәйттер индивитті агрессиялы реакцияға
итермелеуі мүмкін. Агрессия күшеюі де ... және ... ... да ... ол ... ... мен өзіндік санасына әсерін тигізеді.
Адам қимылын жинақтап қарағанда өзін ... ... ... ... ... уәкілі, яғни өз санасын публикалық түрде ... адам ... мен ... ... көп ... бөлген жағдайды – онда өзіне деген өз
санасы жайында ... ... ... екі ... де ... ... ... төмендеуіне мүмкіндік қаблеттілігінде. Осы
тақырыпқа байланысты Т.Г.Румянцева ... ... ... және
тұжырымдамалық теорияның негізгі, адамзат агрессиясы қазіргі ... ... даму ... тура ... теорияның ауқымды
бөлімі бекіту негізін құрайды. Адамзат агрессиясы қазіргі замандағы өзекті
мәселенің бірі. Осы ... ... ... ... ... ... жайындағы кейбір психологиялық теориялардың актуалдылығына көңіл
бөлсек.
1.2 Агрессияның түрлері
Психолог А.А. Реан "агрессия" және "агрессиялылық" ... екі ... ... ... ... деп ... ... - бұл бөгде
адамға болмаса, ... мен ... ... ... тура бағышталған
қиянат.
Агрессиялылық – бұл жеке ... ... ... ... ... ... түсіндіре келе, мұны былай тұжырымдауға болады.
Егер агрессия – бұл әрекет ... ал ... ... әрекетке
дайындық.
Адамдағы агрессия мәселесі қазіргі біздің қоғам үшін ең ... ... ... болып жатқан террор жәбірлеудің өсуі сияқты
әлеуметтік-қауіпті құбылыстардың қатты белең алуына байланысты ... ... ... ... ... ... құбылысы сапалық және сандық сипаттамаларға ие. ... ... ... ... ... ... ... біреулерде
мүлдем жоқ болса, басқаларда шексіз дамиды. Агрессивтіліктің ... пен ... алып ... Ал оның ... тыс ... ... ортамен өзара ... ... ... ... бір ... ... анықталады
(П.Б.Ганнушкин); агрессияның пайда болуының жиілігі және ... ... ... адекватты емес дәрежесі; агрессияға ... ... ... ... дәрежесі. Агрессия жеңіл ситуацияда
вербальды формада, ал ауыр ситуацияларды физиологиялық аиуто және ... ... ... және ... агрессияны бес түрге бөледі. Оны ... ... ... ... барлық түрлерін бүкіл жастағы адам бойынан табуға
болады, ал кей жағдайда бұл ерте ... ... бере ... ... әртүрлі формасы мектеп жасына дейінгі жастағы балаларда
да кездеседі. Психологияда вербальды және ... ... ... ... әр ... ... және жанама түрі бар.
Оларға қысқаша мінездеме берейік:
1) Вербальды агрессия.
а) Жанама вербальды ...... ... қорқытуға
бағышталған. Бұл әртүрлі айыптау сөз, шағым түрінде кездеседі ("Маған Сауле
тиісіп кетті", "Айбек төсегін жинамады", т.б.); көпшіліктің көңілін ... ... ... ары кет!", "Маған кедергі жасама", ... ... ... ... ... ... келіп, сені түрмеге
отырғызады", "Мен сені қуып жетіп, тістеп, ұшаққа отырғызып, биік таудың
үстіне апарып ... сол ... ... ... ... ... ... агрессия – балағаттау, қорлаудың вербальды
формасы. Балалар арасында ... келе ... ... вербальды
агрессияның дәстүрлі түрі – ... ... ... ... ... ... "Сұмырай", т.б.)
2) Физиологиялық агрессия.
а) Жанама физиологиялық агрессия - өзгеге физиологиялық әрекет ... ... ... бағышталған. Бұл өзгенің іс-әрекетін затын бұзуы
(басқа баланың құрастырып отырған конструкторын бұзу, ... ... ... т.б.); ... затын талқандау болмаса бұзу (бала біреудің ... ... ... ... ... ... оның ... көз жасы
мен үрейін бақылау).
ә) Тікелей ... ...... ... физиологиялық әрекет
арқылы шабуылдап, жарақаттауға бағышталған. Бұл қорқыту түрінде (бала
құрбыларына жұдырығын ... ... ... ... ... тістеу, тырнау, шашын жұлу, суық құрал ретінде таяқты, шаршыларды
қолдануы).
1.3 Балалар бойында кездесетін агрессивтілік әрекеттің ... ... ... ... бағыты психоаналитикалық бағыт (А.Фрейд).
А.Фрейд өз әкесінің жыныстық және агрессиялық инстинк қатынас көзқарасын
бөлісе ... оның ... ... ... ... аральды
агрессивтілік, анальды садизм және т.б. А.Фрейд бала ... ... ол ... ... ... қорғаныш механизмдерінің
бірі деп қарастырады. Осыған байланысты оның түсінігі бойынша агрессия оның
«менінде» өткен немесе болатын жағдайда қорқыныш пен ... ... ... ... бұл ... «меніне» тікелей қауіптің пайда болуы.
Баланың агрессивті құлшынысы осылай объектідегі ... ... ... бекітеді.
Индивидуалды психологияның негізін қалауша А.Адлер – баланың бүкіл
дамуында өзіне ... емес ... ... ... ... ... деп ... Бала ұзақ уақыт біреуге тәуелділігіне
күйзіледі, ол өзіне тіптен көмексіз болған кезде күн ... үшін ... ... ... жетілмегендігі, өзіне сенімсіздігі және өз бетінше
алып кете алмауы, отбасында қоршаған ... ... ... ... қатты
қайғыруға әкеліп соқтырады. Бұл кем бағалы сезімді тудырады, қоршаған
ортада жетістікке ... ... ұзақ ... ... агрессиясына, қорқыныш та жатады, И.Бютнер бала агрессиясының жиі
кездесетін екі себебін көрсетеді: біріншіден, жығылып ... ... ... ... ... ... қалу ... өткенге
қапалық, өзі шабуылдауы. Нақтылап бала агрессиясын айта кетсек, бұл кезде
санасыз агрессия импульстері тікелей ... ... ... ... ... ... Э.Эриксонның айтуы бойынша адам бойындағы қастандық бұл
өмірінің бастапқы жылдарында ... ... ... сенімділік жүйеленіп
орнықтағандығы. Эриксонныың тұжырымына келіссек, баланың адамдарға, өмірге
деген ... мен ... оның ... ... ... құндылығына
байланысты. Мектепке дейінгі жастағы инициатива аралық ... ... ... ... қарай ойын» деп атады.
Қазіргі кездегі бала агрессиясы біздің өмір ... ... ... ол ... ... ... ... ол баланы
қоршаған адамдарға ғана тиесілі болмай (ата-аналары, ... ... ... ... және ... ... қарым-
қатынасында елеулі қиыншылықтар тудырады. Агрессия бала ... ... ... ... ... ... көрсеткіші
бойынша агрессивтілік қажетінше нақты, уақытына қарай мүмкіндіктері мол,
бала кезіндегі ... ... орта ... ... кезінде бекем
әлеуметтік немесе антиәлеуметтік әрекетке ауысуы мүмкін. 8 жасар ... ... ... ... деңгейде болуы және әлеуметтік
байланыстан қашқақтауы, ары қарай оқу ... ... ... ... төмен, интелектуалды дамуы төмен деңгейде,
бейімделуі нашар болуы мүмкін. Бала жастағы ... оның ... ... ... ... оның ... ... тұлғалық дамуын
анықтайды. Бала агрессиясын зерттеуге арналған, алғашқы зерттеу біздің
елімізде 20-30 жылдары ... бұл ... сол күйі ... ... ... ... ... негізінде өткізіледі. Осы кездерде бала
психологиясы өзінің алдына қойған ... бала ... әсер ... ... ... тәрбие және тәрбиенің ... ... ... мен ... ... ... ізденуге, жеке тұлғаның қасиеттеріне
диагностика жасауына, интеллектің даму деңгейіне көбірек көңіл бөлінді,
сондай-ақ тұлға дамуында ... ... , ... ішкі ... ... де көңіл бөлінді.
Балаларда агрессивтіліктің негізгі себептері: балалар үшін әлеуметтік
қоршаған орта мәнді роль атқарады, ... ... ... ... олардың құрбылары мен тұлғааралық қатынастарында, сонымен қатар
ол үшін ... ... ... ... ... ... ... іздеу керек.
Бала кездегі мінез-құлықтың бұзылуы және агрессиялықтың ... ... ... ... ... ... акцентуациясы, әр түрлі конфликтілермен байланысты болады.
Балалардағы жаңа ... ... ... ... ... ... сананың өсуі, ... ... ... ... ... ... шақтың ішкі қарама-
қайшық аумағы және оның ... ... ... өзара әрекеттері
балаларға қатты әсер етеді. Бала үшін ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше тез тәуелсіздікке жету жағдайы
ерекше болады. Өзінің даму кезеңін басынан ... ... көп ... екі түрі қалыптасады:
1. Бірінші типтегі балада өзінің жеке позициясын сақтау үшін қоршаған
ортамен ... ... ... ... ... ... ... карсылық мінезді, қарсыласуды және ... ... ... ... ... Екінші типтегі бала микроортаның кері әсерімен ерекшеленеді, себебі
қоршаған ортамен мінез-құлықтың ... ... әлі ... ... ... басқаларға деген қатынастарда сарапшыл емес, өзара қарым-
қатынастың жағымсыз жағын ... ... ... ... ... қалыптасуынан балалар өзінің дамуын өзгертуге тырысады, алайда
мінез-құлықтық ... ... даму ... ... жетудің
адекватты құралын таба алмайды. Сондықтан олардың динамикалық тенденциялары
негізінен мазмұнды, мағыналылығынан ... ... ... ... ... тән ... ... құрастыру процесінің мотивтерімен
байланысы, қоғамдық жағымды мақсаттары мен баланың әлеуметтік мәнді мінез-
құлықтың ... ... ... ... әкеліп
соғады. Бала кезде мінездің кейбір бітістері өмір ... ... ... үшін әр ... тәрбиесін және жеке тұлғалық ерекшелігін,
эмоциялық-мотивациялық сферасындағы қажеттіліктің ... ... ... ... ... ... ... қоғамға қарсылық көрсететін терең
тұлғалық өзгерістер байқалады. Бала-бұл сананың өзіне ... ... тану ... ... ... ... өзіндік жетілуге жағдай
жасайды.
Бала кезде ... ... ... ... ... ... нормаларын игеру,өзінің мінез құлқында пайда
болған бағалық пайымдау жүйесіне жетекшілік ете бастайды. Міне, сондықтанда
мінез-құлықтың қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... құрылымына тәуелді болады. Бала кезде өзіндік ... яғни ... ... ... ... негізгі жетекшісі
компоненттері, өзбеттілік дәрежесі, әртүрлі және қоғамдағы күрделі өзара
байланыстар жүйесіндегі адамдармен қарым-қатынастағы ... ... ... ... ... ... проблемасының орнауында
«агрессия» және «агрессивтілік» түсінігін айырып, ажырата білу ... ... ... ... ... тереңдетіле калдырылады,
осыған орай бір топ адамның болмаса бір адамның агрессивтілік әрекетінің
әлеуметтік көпшілік тарихи ... ... ... ... мен ... ... ... Балалардың агрессивті мінез-құлқымен ... ... ... өзара байланысты зерттеу өте маңызды. Өзіндік бағалау
процесі субьектінің агрессивтілігін шешу детерминантына ие ... ... ... ішкі ... ... ... ... Егер әділетсіз
шабуыл жасасаса, яғни субъектінің ар-намысына тисе, онда ... ... ... ... ... Кейбір зерттеулер
бойынша агрессияның төмендеуі өзіндік ... ... ... ... ... (С.Фишбах). Агрессия сферасын анықтаушы нормативті
стандарттар, балалардың агрессивтілік әрекетін дағдыланған ... ... ... ... ... ... ... әрекеттері
болу үшін, субъектінің зейіні соларға ... ... Яғни ... ... ... ... ... дамудағы бала жасының дағдарысы балалық
пен есеюдің арасындағы шекара ретінде күрделі өтеді. Баланың өзін ... ... ... мәні ... ... ... жеке
даралығын іздеген қажеттілікке жауап ретінде индивидуалды тәжірибесі арқылы
туындайтын «Меннің» тұрақты және ... ... ... ... өз ... бір жағынан балалық әуестенулер мен
олардың объективті салдары негізінде ұғынады. «Мен-бейнесі» адамның әлемдік
бейнесін ... ... ... мен сфера ретінді туынды сипатқа ие
болады.
Балалардың «Мен бейнесі» өзіндік ... ал ... сана ... ... ие. ... ... «Мен-бейнесі» бір мифологиялык
табиғатқа ие болады. Миф ұғымы «Мен-бейнесімен» мен тұлғаның өмірлік
стратегияларын, оның ... ... ... ... ... өз менің жайлы индивидуалды мифті құруы, өзіндік сана сезімдермен
«Мен-бейнесінің» бір-бірінен ерекше ... ... ... ... ... ... басқаша қарау қажет екенін болжайды. Мұнда
балалардағы дағдарыс дербес сипат ... екі ... ... ... ... жалғастырмайды. Өзіндік бағалау кәмелетке
жетпегендер үшін олардың ... ... ... ... ... ... және ... конфликтілеріне, төбелестеріне, фантазияларына және басқада
әлеуметтік қолдау ... ... ... мәнді әсер етеді.
Өзіндік бағалау агрессиялық мінез-құлыққа белгілі-бір өзгешеліктер
әкеледі және көп ... ... ... ... ... ішкі әсерленулер мен
эмоциялық реакцияларды, әрекет пен іс-әрекет мотивациясын анықтайды, өзін
және ... ... не оң не ... ... ... ... ... кезеңді екі түрлі ықпалмен түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... және
отбасындағы эмоциялық өзара қатынасқа екпін қойса, 2-шісі ... ... ... ... рөльдік конфликтпен, рөльдік
анықталмағандықпен және әлеуметтік күту сияқты ... ... ... ... бала ... ... жалғыздық және өзін
жоғалтуды бастан кешіру жағдайы эмоциялық ашықты тудырады. Эмоциялық ашығу
құрбыларының арасында қанығады, мұнда ол ... бір ... ... яғни ... тән ... ... қосылу, рөльдік мінез-құлық
идентификация, мазасыздану мен кінә сезіміне бөлену ... ... ... ... ... бағалау процесі субьективті агрессивті мінез-құлықтың ... не ... не оны ... ішкі міндетті нормативті
стандарттарды реттейді. Агрессия сферасын анықтайтын ... адам ... ... ... ... қоғамда
өтіп жатқан процестерді өзіне лайықты болатындай қабылдап, оған ... ... ... ... ... ... сана ... бала өзін қоғам мүшесі ... ... ... мәнді позицияларда нақтыланады. Балалардың конфликтілігі «Мені»
бір жағынан болмыста ... ... ... ... ұмтылуынан
тұрса, басқа жағынан белгілі бір тандау мен іс ... жете ... ... ... жасында өзіндік бағалаудың негізгі функциясы: іс-әрекет пен мінез-
құлықты реттеу болып табылады. Мысал. «Мен ... ... деп ... ортаға сенбеген қатынаспен қарағандай болады. Адекватты емес
күмәндануларда бала ... ... ... өзі ... ... ... ... орта да оған негативті тұрғыда қарайды.
Жоғары өзіндік бағалау болған кезде балалардың мынадай ... ... ... шеттен тыс регокігіштік. Реніш-сезім, яғни бұл қоршаған орта
оған әділетсіз ... ... ... ... Шын ... ... да ... көрініп жатады.
Ал өзіндік бағалауы ... ... ... ... ... - Өзі ... көзқарасы өзгереді, мен
бақытсызбын, әдемі емеспін, жолым болмайды деп санайды, ... ... ... ... ... типі жатады және мазасызданудың
деңгейі жоғары ... ... тән ... Олар ... ... ... ... күйін қалыптастырады. «Толық сезінбеу комплексін» бекітеді.
Өзіндік бағалау шектен тыс ... ... ... жеткіншектерде
тәуелділік, өз бетінше ... ... ... ... ... сияқты қасиеттер басым болады. Балаларда өзіндік ойлау
өзіндік бағалау қалыптасу үшін ... ... әсер ... ... құрбы-құрдастарының арасында алатын орны, педагогтардың қатынасы.
Бала қоршаған ортада өзі туралы қалыптасқан көзқарастарды салыстыра отырып
өзіндік бағалауын дамытады.
2 Мектеп ... ... ... ... ... ... ... әдістемелерін таңдау, зерттеу бағдарламасы
2.1.1 Зерттеу бағдарламасы
Зерттеу мақсаты: мектеп жасына дейінгі 5-6 ... ... ... бағытталған психологиялық түзету-дамыту жолдарын өңдеу.
Зерттеу міндеттері:
1. Түзету-дамыту жұмыстарын жүйелеп бағдарлама құру.
2. Бағдарламадағы әдістерді қолдану арқылы сыналатын топқа тиімділігін
бағалап тексеру, ... ... ... ... нәтижелерді талқылау.
4. Зерттеуге алынған экспериметті топтағы балалардың агрессивтілік
әрікетіне түзету-дамыту жұмысының тиімділігін ... ... ... ... дейінгі – 20 бала аланды, Шымкент
қаласындағы №70 бастауыш мектеп бала-бақшасы. Ересек және ... ... 127 ... ... нәтижесінде агрессивтілі әрекет деңгейі
жоғары балалар реттеліп алынды. Бұлар әр түрлі әлеуметтік жағдайдағы ... ... пәні ... 5-6 ... ... агрессивті әрекеттің пайда
болу процесі алынды.
Агрессивті мінез-құлықтың қалыптасуына әсер ететін факторлар.
Көптеген ... ... ... тап ... ... ... мен қарым-қатынастағы базалық әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлықты талдаудың үш кезеңін бөліп көрсетті:
1. Әрекеттерді меңгеру тәсілдері;
2. Олардың көрінуіне себеп болатын факторлар;
3. Солар бекітілетін жағдайлар.
Әлеуметтік үйренудің когнетивті-бихевиористік ... ... ... ... өмір сүретін қоғам мен сонда қабылданған
әдеттегі жауап реакцияларының дамуымен байланысты. Когнетивті-бихевиористік
концепсия шеңберінде ... ... ... ... ... ... ... Агрессиялы әрекет-қылықты бекіту мен дамыту негізін
ата-аналар баланы алғашқы жылдарда қалай тәрбиелегеніне ... ... ... әсер ... ... факторлардың
бірі-жанұядағы қатынас. Ата-аналарының агрессивтілігінен, агрессивтілік
және қылмыстық ... ... ... ... ... бала
агрессивті болады. Ата-ана тарапынан агрессивті мінез-құлықтың шектен тыс
болуы балаға зиян келтіреді. Бала ... ... ... ... ... мәжбүр болған жағдайда онда аутоагрессия күшейе түседі. Қатал
жазалау жаңа фрустрацияға әкеледі. ... ... ... ... ... ... жоғарылай бастайды. Агрессивті әрекет ата-
анасының ашуын көтере алмаған жағдайда және кедергіге жауап бере ... ... ... ... бастайды. Осыған байланысты агрессияның
дамуының маңызды шарты тек ... ... ғана ... ... болмауы немесе олар тарапынан үнемі ... ... ... ... да жатады.
Балалардың агрессивті реакцияларының өзіндік бағалауы мен ... ... ... ... ... сайын жалпы агрессия көрсеткіштері
де соғұрлым ... ... ... ... ... сайын
физиологиялық агрессияға бейімділіктің көрінуі жоғарылайды. Парциалды
өзіндік бағалау, яғни ... ... ... ... өзін ... ... негативизм сияқты агрессия формасымен кореляцияланады.
Адамда агрессивтілік мінезбен байланысты әр түрлі екі ... ... яғни ... және оны ... ... ... ... бағытта
индивид қоршағандардың - әрекетін өзіне ... деп ... ол ... қолданады. Ал агрессияны басу бағыты – индивид өз ... ... ... ұят ... деп ... бейім болу ниетінен тұрады.
Балалардың агрессивтілік мінезінің мотивтеріне кино мен ... ... ... ... байланысты агрессиялы әрекеттің төрт түрлі
мәселелері қозғалады: меңгеру ... яғни ... ... ... не күшейтеді? Эмоциялық салдардан туындаған мәселе;
жағдай ... ... ... ... ... ... ... құралдар арқылы агрессивтілік мінездің жаңа түрлерін
меңгереді: «қабілеттендіруші», «қоздырушы» моделдері. ... ... тән ... ... деңгейінің өсуімен байланысты болады. Егер
бала ... ... ... ... ... өсе келе
агрессиялық басым болып өз жалғасын табады.
2.1.2 Зерттеу әдістемелерін таңдау
Біз жұмысымыздың басында, ... ... ... бізге
балалардың агрессиясының анықтауға көмектесетін зерттеу материалдарын
жинадық. Мұнда ... ... ... ... әдіс – ... ... ... Бұл тұлғаны зерттейтін жобаланған әдістемені
1985 жылы М.З.Друзкевич ұсынған. Бұл ... таза ақ ... ... ... жануарды ойлап тауып, ... ... ... ... әдіс – ойын ... ... Бұл үшін бір типтегі екі ойын
іріктеп алынды, ойын ... ... ... он ... ... әр бала ... уақыт аралығында ойыннан шет қалып ... ... және ... ... қалады, қандай да бір қимылдың ... ... ... ... ... орын дайындау болмаса кеглиді алу, олардың
саны балаларға қарағанда біреуі кем. Ойын ... әр ... ... арнайы схемада балалардың агрессиялы реакциялары ... ... ... ... бала ... ... ... барысында бала әрекетін бақылау үшін әрбір топта он ... ... екі ... ... ойын ... оның мәні әрбір бала
қандай да бір ... ... тыс ... ... әрбір баланың агрессивтілік реакциясы арнайы схема
бойынша бақыланып отырды, ол ... ... ... ... ену ... Ойын ... ... шығу кезеңі.
Баланың әрбір кезең бойынша әрекеті мынандай катигориялар ... ... ... және ... әрекеті;
2. Сөйлеу;
3. Агрессивтіліктің көрінуі;
4. Жанама агрессия.
Бұл әдістеменің негізгі көрсеткіші баланың ... ... ... ақ ... ... ... ... көріністер
болып табылады.
Бұл әдістеме баланың жарыстық ойын ситуациясындағы эмоциялық реакциясы
мен әрекетін едәуір ... ... ... (№1 ... агрессивті балалармен жұмыс жасаудан алдын іріктеп алынған жиырма
адамды екі топқа бөлдік:
1) Эксперименталды ... ... ... ... көрсеткіші екі топтыңкі де ... ... ... ... эксперименталды топпенен, өңделген
бағдарлама бойынша түзету – дамыту ... ... ал ... ... ... ештеңе жүргізілмеді. Жасалған жұмыстың ... екі ... ... ... ... ... ... тобы мен бақылау тобының арасындағы өсу ... ... ... ... ...... сабағының алдындағы зерттеу қорытындысы.
|Эксперименталды топ ... тобы ... ... |Ойын |Кездеспейтін жануар ... |
| | | |10- |
| | | ... ... Р. |5б. |12б. |1. ... Қ. |8б |
| | ... бал ... ... |5-6 бал аралығында. ... ... ... |5-6 б. |«Кездеспейтін жануар» |10-156. ... ... ... ... ... ... Р. |3б. |5б. |1. ... Қ. |6б. |
| | | | ... ... |1. Кері ... |1. Жаттығу: «Танысу» |Үнтаспа, |
| ... ... ... ... |
| ... ... |тұрақтандыру, ойлауын, есте|Кішкене |
| ... ... ... ... |жастықшалар |
| ... |2. ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| |2. ... ... ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... Ойын: «Екі тайпаның | |
| ... ... ... ... ... |
| ... түсіну сияқты |дене агрессиясын қимыл | |
| ... ... ... ... шығару. | |
| | |4. ... ... көз, | |
| | ... ... кері | |
| | ... жеңілдеп, өзіне | |
| | ... ... | |
| | |5. ... «Бірге ойласып | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... | |
| | |6. ... | ... сабақ. |1. Тіл мәдениетін |1. Жаттығу: «Тілек шоғы». |Шоқ гүл бумасы |
| ... ... ... жасаған жақсылығың|үнтаспа, |
| ... ... ... ... сезіндіру.|кассета баяу |
| |сенімділік | ... ... |
| ... дамыту. |2. Ойын: «Жорықтағы | |
| | ... ... ... |
| | ... ... білуге, | |
| | ... ... | |
| | ... «Сен | |
| | ... ... ... |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... «Ырылда арыстан, | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... және дене | |
| | ... ... | |
| | |5. ... | ... ... |1. «Жақсы сөз жарым |1. Жаттығу: ... |
| ... ... ... ... |кассета |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |жастықшалар |
| ... ... ... ... ... |2. ... |2. Ойын: «Балалар футболы».|жинағы |
| ... ... ... ... дене |Бес ... |
| ... ... ... ойын ... ... әуен. |
| |сезіндіру. ... | |
| |3. ... |3. ... «Кет жамандық | |
| ... ... ... ... Мақсаты:| |
| ... ... кері ... | |
| | ... ... | |
| | |4. «Бес ... ... би». | ... ... |1. Дене ... |1. Жаттығу: «Мен бәрінен де|Үнтаспа, |
| ... ... ... ... ... |
| |2. ... ... алу ... ... ... |Үлкен жастықтар|
| |арқылы дененің ... ... ... |
| ... ... ішкі |2. «Өз ... ойлап тап» |Суланған ақ |
| |қаупін ... ... ... ... |
| |3. Арт ... ... ... бейсана|түрлі- түсті |
| ... ... ішкі ... арттыру. ... ... |
| ... ... |3.Ойын: «Бұзылатын мұнара».|әуен. |
| ... ... ... балаларды | |
| ... ... ... ... | |
| | |4. ... ... да, | |
| | ... ... ... | |
| | ... ұстау, бой | |
| | ... кері ... |
| | ... | |
| | |5. ... ... | |
| | ... Мақсаты: | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... ... түсіре | |
| | ... ... | |
| | |6. ... | ... ... ... бет |1. Жаттығу: «Күлкі» ... |
| ... ... ... ... |
| ... дамыту.|бір-біріне жақсы көңіл-күй |Жағымды ырғақты|
| |Вербальды емес ... ... ... |
| ... |2. ... ... Ия!» | |
| ... ... ... | |
| | ... ... | |
| | |3. ... «Екі қошқар» | |
| | ... ... ... | |
| | ... ойнауға, | |
| | ... ... | |
| | |4. ... ... | |
| | ... ... жақын | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... | |
| | |5. ... «Күн ... | |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... өз ... | |
| | ... ... әсерлене | |
| | ... ... ... | ... ... |1. ... ... |1. Жаттығу: «Күлкі». ... |
| ... ... |2. ... «Кім ... |жағымды әуен |
| ... ... ... Мақсаты: өзінің |Жайма қағаз, |
| ... ... ... ... қуанта |түрлі-түсті |
| ... ... ... ... |
| ... ... |тәрбиелеу. Адам өміріндегі | |
| ... ... ... |күлкі ролінің маңызы | |
| ... ... ... ... | |
| | |3. Би: ... ... | |
| | |4. ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... ... жылы | |
| | ... оятып, қиялын | |
| | ... | |
| | |5. ... | ... ... |Өзін-өзі қабылдауын, |1. Жаттығу: «Қуаныш» ... |
| ... өзін ... ... ... әуен. |
| |бағалауын дамыту. ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... |2. ... «Тыпырлау» | |
| | ... кері ... | |
| | ... ... | |
| | ... | |
| | |3. ... «Ауыл ауласындағы | |
| | ... ... | |
| | ... ұйымшылдыққа | |
| | ... ... ... | |
| | |4. Би: «Су асты ... | |
| | |5. ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... бала бойындағы | |
| | ... ... ... | ... ... |1. Жағымды |1. Жаттығу: «Шуақты ... ... |
| ... арттыру. |Мақсаты: ойынның әртүрлі |кассеталар |
| |2. ... ... ... ... ... ... ... сенімін |жауапкершілікке баулу. ... |
| ... Ұсақ қол |2. ... «Төмпешіктер» |(түйме, моншақ |
| ... ... ... ... тіл ... |т.б.) ... |
| | ... үйрету. |Ақ қағаз |
| | |3. ... ... ... ... |
| | ... ... ... |қаламдар, |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... | |
| | |4. ... «Құпия» | |
| | ... ... тіл | |
| | ... ... ... | |
| | ... | |
| | |5. ... ... | ... жалпы саны: 8, аптасына бір рет.
Сабақты өткізу уақыты: 35 ... ... 6-8 ... ... ... жүргізілген «пиктограмма» әдісінен көрініс.
1. Болат Р. 6 жаста ата-анасы толық отбасынан шыққан.
Диагностика нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... балада агрессиялы әрекеттің мынадай
критериялары байқалады:
Қорғаныс агрессиясы - өздігінен балаларға тиіспейді, қоршаған ортадан
өзіне қауіп ... өзін ... үшін ... ... ... жағдайларда – физиологиялық тікелей агрессияны қолданады: қолына
түскен затты (тас,ойыншық, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... әрекеті отбасы факторларымен байланысты болуы
мүмкін, деген себеппен «Отбасы ... ... ... алынды.
Баламен әңгімелесе отырып диагностиканы талдау нәтижесінде: отбасы мүшелері
бір-бірімен өте салқын қарым-қатынаста екені, бала өзін ... ... ... ... ... ата-анасы авторитарлық тактикаға көп
жүгінетіндігі, агрессивтілігі байқалып тұр. ... ... ... ... ... ... ... Балаға кері
әсерді жеңілдетуге бағышталған арт ... ... ... жүйеленіп құрылған түзету-дамыту сабақтарының
нәтижесінде, онда агрессивтілік ... ... ... ... көрінді.
2. Әділ Б. 5 жаста. Ата-анасы толық отбасынан шыққан. ... ... ... ... ... диагностика жасау
нәтижесінде: балада агрессивтілік әрекет ... ... ... Баланың
лидерлік қабілеті жоғары, эгоистік тәрбие ... ... ... ... құрбыларына өзінің дегенін жасатамын деген
мақсатта әрдайым жанжалдасып қалады. Ешкімге қосылмай өзі ... ... және ... ... ... көп ... Біреудің
ойнап отырған ойыншығын алып қою, салған суретін жырту болмаса олармен
тікелей ... ... ұрып ... ... әрекеттері басым.
Түзету-дамыту сабақтарында агрессияны затқа ауыстыра отырып кері
әсерден жеңілдеу салдарынан, ата-анасымен әрдайым ... ... ... ... ... ... таным процестерінің артқаны байқалды.
3. Марат Ә. 5 жаста. Анасының тәрбиесіндегі жалғыз бала, әкесі жоқ.
«Кездеспейтін ... ... ... ... ... ... ... агрессияның басым екені байқалды. Құрбы-құрдастарымен бірлесе
ойнай отырып әрдайым – біреуді мазақ ету, ұрсуға, біреудің жөнін ... ... ... ... ... өңдеу нәтижесінде, баланың анасының алдында
қандай да бір қорқынышы бар екені көрінеді, балаға жылулық жетіспейтіндігі
байқалады.
Түзету-дамыту сабақтарының ... ... ... ... ... азайғаны байқалады.
4. Самат А. Ата-анасы толық отбасынан ... ... ... болған.
Топта балалармен қарым-қатынасы өте нашар, көп ойнамайды бір өзі оқшау
отырады, көпшілікке араласуы өте ... Кей ... ... ... ... ... ... кетеді (мұндай жағдай өте сирек
кездеседі). «Автопортрет», «Кездеспейтін жануар» әдістемелерін ... ... ... ... ... байқалуы. Бала әр
жағдайда – физиологиялық тікелей агрессияны қолданады, көп ... ... ... сабақ барысында балаға арт терапиясы және құм ... Оның ... ... ... суретті жақсы салатын қаблеті бар
екені көрінді. Сондай-ақ коррекция нәтижесінде құрдастарымен ... ... ... Асем И. Асырап отырған ата-анасы, қызды 3 жасында балалар ... ... ... ... қуып ... бір ... тыныш отыра
алмайды, әрдайым біреумен ұрысып, жанжалдасып жүреді.
Диагностика ... ... ... әрекеттің басымдылығы
байқалады. Тікелей физиологиялық және тікелей вербальді агрессияны ... Кей ... ... ... ... де бой ... ... «Отбасы суреті» тестін интерпретациялау нәтижесінде асырап
алған ата-анасы ... жылы ... ... тек ... байқалды.
Түзету-дамыту сабағының нәтижесінде кызда балаларды тістеуі ... ... ... жоқ, оған ... ... ... ... жалғастыру
нәтижесінде мүлдем қойып кетеді деген үміттеміз. ... ... ... ... ... ... ... байқалды.
3.2 Педагогтармен және агрессиялы балалардың ата-аналарымен
жүргізілетін жұмыстар бағыты
Отбасы тәрбиесінің ерекшеліктері мынада: ата-ана тарапынан жылылық пен
мейірімнің жетіспеушілігі, агрессияға көбірек ... ... ... ... мен ... жасаған зерттеуінде: ата-ана тәрбиесінің
тәжірибедегі ерекшелігіне айрықша назар аударсақ, олар әрдайым ... ... ету ... агриссивті балалар өсіреді; агрессиялы
әрекетті көтермелеуі, қатал жазаға қарсы көрсетілген агрессияны басып, ... ... ... Осы зеррттеуде көрсетілген фрустрация қажеттілігі, ата-
анаға тәуелді қарым-қатынас, балалардың қастандық ызасы мен ... ... мен ... ... онан әрі әлеуметтік процесс
тереңдетіле түседі.
Қорытындылай келе ... ... ... ... өз ... жіберіп,
қадағалаудың жоқтығы, болмаса қатал жазалау тәсілдері баладағы агрессия
деңгейінің артуына мүмкіндік жасайды.
Агрессивтілік әрекет, ... ... ... ... ... ... қызғаныш, көреалмаушылық, жек көру, өкпелеу, қорқыныш,
ыза, қапалық сезімдерімен тығыз байланысты, әсіресе бұл көріністер 5-6 ... ... ... бір ... болмағандықтан жиі кездеседі.
Баланың алғаш ... ... ... ұзақ жылдарған берілуі мүмкіндігін
атап айта кетуіміз аса қажет. Бұл ... ... ... ... формасы өзінен-өзі ұлғайуы мүмкін, міне сондықтан да
жасөспірімдердің кейбір әрекеттері, ... ... кері ... ... 5-7 ... балалардың психикалық дамуының нормада
болуы оның эмоциялық ... ... оның ... ... бағыштылығы. Л.С.Славин атап көрсеткендей, жағымсыз күйзеліс бұл
балаға қандай да бір қажеттілігі ... ... ... ... алмауы.
Агрессиялы балалардың ата-анасы және педагогтермен жасалатын жұмыстар
бағыты.
Ал, агрессиялы балалармен түзету-дамыту жұмысы төрт бағытта жүргізілуі
қажет.
1. Агрессялы балаға ызасын ... ... ... оны ойын арқылы
затқа ауыстыру жолдары.
2. Әр түрлі жағдайларда баланы өзін-өзі ұстай білуге үйрету.
3. ... ... ... ... ... жағымды дұрыс
жолдарын қарастыру.
4. Эмпатия, адамға ... ... ... ... ... ... ... сабақтар құрылымы мынандай:
1. Өзара жылы қарым-қатынас түзу;
2. Агрессия түрлерін (физиологиялық, вербальды) шығару шаралары.
3.3 ... ... ... сабақтары
1 сабақ
1. Тақырыбы: "Танысу".
Мақсаты: Зейінін тұрақтандыру, ойлауын, есте сақтауын дамыту.
Барысы: Қатысушылар дөңгелене ... ... ... ... ... ... ... атын және атының бас әрпінен келетін сүйікті көкөніс
немесе жеміс-жидекті ... ... "өте ... деп ... ... ... баланың атын, ұнататын көкөнісін (жемісін) ... ... ... ... әр ... өзін ... бұрын – бірінші, екінші,
т.т. осылай алдындағы балалардың атын, ұнататын жемісін ... ... ... Әр ... өзін ... ... басқа ойыншылар зейін
салып тыңдап, өзінен алдыңғылардың ... ... ... өзін таныстыру
қажет.
2. Тақырыбы: "Жемістермен ұрысамыз".
Мақсаты: Вербальды агрессияны шығару.
Барысы: Балаларға жаман сөзбен емес, жемістермен ұрысуды ұсынамыз: "Сен
... "Ал сен - ... "Сен – ... "Ал сен ... ... ... бастамас бұрын бұл ойын екенін ескерту. Ал соңында
осы айтылған ... ... ... ... ... (балаға кері
әсер бермеуі үшін). Мысалы: асқабақ – бұл өте дәмді, тәтті, ... ... ... бар, ... ... ... Тақырыбы: "Екі тайпаның төбелесі".
Мақсаты: Тікелей дене агрессиясын қимыл арқылы шығару.
Барысы: Ойынға кішкене жастықтар керек. Балалар екі ... ... екі ... ... ... ... Әр топ өз ... атын ойлап
табады.
Әр ойыншының қолында бір-бір жастықтан. Осы жастықтармен ... әр ... ... ұрып, төбелеседі. Ойынның соңында екі тайпанын
ойыншыларын бір-бірімен қол алысып, достасуға шақырады.
Ескерту: Жүргізуші балалар төбелесіп ... ... ... қатты
немесе оқыс ұрып қоймауын қадағалап тұрады.
4. Тақырыбы: "Үшінші көз, оян!".
Мақсаты: Кері ... ... ... ... ... ... Адам тек ... ғана көріп қоймайды. ... мен ... ... мен байсалдылығы – ... ... ... ... "сұқ саусағыңды" созып, мұрныңның үстіңгі, екі қастың
ортасына қой. Бұл жерде сенің үшінші ... ... ... ... тілінің
бағытымен 6-10 рет уқалаймыз. Уқалай отырып: "Оян, үшінші көзім, ... ... деп ... айтамыз.
- Енді сендер бұрынғыға қарағанда әлдеқайда ақылды, ұстамды, ... ... ... ойласып жасалған қимыл" этюді.
Мақсаты: Ептілікке үйрету.
Барысы: Балалар жұп-жүп болып ... Әр жұп ... ... қажет.
Тапсырма:
- қайықтың ескегі;
- жіпті жинап орау;
- арқан керу;
- шыны ыдысты ... ... ... ... аралау;
- жұбымен билеу, т.с.с.
Релаксация.
2 сабақ
1. Тақырыбы: "Тілек шоғы".
Мақсаты: Жасалған (айтқан) ... ... ... ... ... дәңгелене түрады, әрқайсысының ... ... өзі ... ... ... ... ... бір-біріне
тілек айту арқылы ұсынады. Гүл шоқтары бірте-бірте көбейіп, жүргізушіні
өзіне бір ... гүл - ... ... ... ... ... ... жақсылық жасасаң, ол өзіңе қайтіп оралады деп, жүргізуші ... ... ... ... ... ... жасай білуге, ептілікке үйрету.
Барысы: Жүргізуші: "Біз бәріміз ... ... ...... Оның ... ... ... тұрады. Жолбарыс
күшіктерін жорықта аң аулауға үйретеді. Ал күшіктер жолбарыстың жасаған
қимылдарының ... ... ... отыруы қажет, оларға анасының алдына
шығып кетуге болмайды. ... ... ... ... ... аяғының ұшымен
алдыға қояды, тырнақтары ұзын алдыңғы бір аяғын алдына қарай созып, артқы
екінші аяғын ... ... ... ... белі мен кеудесін төмен
түсіріп, абайлап өзінің көздеген ... ... ... 5-6 ... шабуылдан кейін, денесінің бәрін, аяғын жиырып отырып, ең
соңғы, шешуші шабуылға ... "Ха!" ... ... ... ... Ал ... осы қимылдың бәрін ... ... ... отырулары қажет.
3. Тақырыбы: "Сен арыстансың!".
Мақсаты: Бойындағы кері әсерлерден арылтып, сенімін арттыру.
Барысы: Жай әуен ... ... ...... ... күшті,
өзіне-өзі сенімді, қайсар, ақылды да ... ... көз ... Ол өте ... ... ... Бұл ... аты – сенің
атың сияқты, күшті аяқтары – сенің қолдарың сияқты, ... ... ... мен шымыр денесі – ... ... ... осы ... ... ... ... ырылда, тарсылда поезд, тарсылда".
Мақсаты: Вербальды және дене агрессиясын шығару.
Барысы: Жүргізуші: "Біз бәріміз арыстандармыз, ... ... ... ... кім ... "ырылдай" алады екен. "Мен - ыр-
ылда арыстан, ыр-ылда" дегенде жоғары дауыспен бастайсыңдар.
Кәне, тағы да кім қаттырақ ыр-ылдай ... Өте ... ... ... ... сенімді, айбатты тұрысын көрсетіп, қаттырақ
ырылдауын талап етеміз.
Сосын балалар бірінің ... бірі ... ... ... ... қояды. Бұл паравоз. Оның дөңгелектері пышылдап, ысқырып ... ... ... бір-бірін тыңдап, көршісінің иығына туралана бастайды.
Паравоз бөлменің ішінде әр ... ... жүре ... біресе -тез, біресе
жай, біресе - бұрылып, біресе - ... ... ... ... ... аялдамада ауысады.
Ойынның соңында "жарылыстың" әсерінен бөлініп, еденге бәрі құлайды.
Релаксация: Балаларға ... ... ... ... ... ... денелерін босаңсытып жатуды ұсынады. Өздерін орманда көгалдың
үстінде жатқандай сезіндіреді. Жүргізуші балаларды ... ... ... ал ... оны ... ... лебі деп ... сабақ
1. Тақырыбы: "Амандасу - сәлемдесу".
Мақсаты: Балаларды біріктіріп, өзара сенім жағдайын жасау.
Барысы: Балалар жүргізушімен бірге ... ... ... Амандық
сөздерді әндетіп айтуға жаттығады.
Қайырлы таң, Асқар! (күліп, басын изеу).
Қайырлы таң...! (жүргізушінің атын атайды).
Қайырлы таң ...! ... ... ... бір-бірінің аттарын атап
шығады).
Қайырлы таң, аспан! (жоғарыдағы қимылдарды жасап қайталайды).
Қайырлы таң, ... ... ... ... ... жандарына
жайып, кейін түсіреді).
2. Тақырыбы: "Балалар футболы".
Мақсаты: Жанама дене агрессиясын ойын ... ... ... екі топқа бөлінеді. Доптың орнына жастық (подушка).
Жүргізуші - әділқазы. ... ... - ... ... ... ... ... алуға болады. Негізгі мақсат - қақпаға гол салу.
Ескерту: Жүргізуші ойын шартының дұрыс орындалуын қадағалап ... аяқ, ... бос ... ... ... бұзғандар ойын алаңынан
шығарылады.
3. Тақырыбы: "Кет, жамандық (қастандық), кет".
Мақсаты: Ішкі кері әсерлерінен арылу.
Барысы: Ойыншылар кілемнің ... ... ... ... ... Көздерін жұмып бар күштерімен, қолдарымен жастықты, аяқтарымен
еденді ұрады. Олар қатты дауыстап: "Кет ... кет!" деп ... 3 ... ... ... Сосын қатысушылар жүргізушінің
нұсқауыменен аяқ, қолдарын алшақ ұстап ... ... ... әуен ... 3 ... ... Балалар қолдарымен жастықты ұрып жатқанда, бір-бірінің
қолына тиіп кетпеуін қадағалау.
4. Тақырыбы: "Бес түрлі қимылды би". ... ... ... үшін ... 1 минуттан тұратын әр түрлі ... ... ... ағысы" – ырғақты әуен, дөңгелене, жүмсақ ырғақты, тіке ... ... ... ... өтіп жатқан" – қатаң әуен - жылдам, күшті, ... ... ... әуені.
1 минут
3. "Сынған қуыршақ" - негізсіз әуен - әр ... ... ... ... ... ("сынған қуыршақ" сияқты)
1 минут
4. "Көбелектің ұшуы" - ... ... әуен - ... ... ... ... ... - тыныш, бірқалыпты әуендер жинағы - (судың дыбысы, теңіз
шуылы, ормандағы құстың әуені, т.б.) дыбыстар, - еш ... өз ... ... ... ... соңында балалардан қандай қимылдың ұнағаны, оның
қайсысы жылдам, оңай ... ... қиын ... ... ... Тақырыбы: "Мен бәрінен де әдемімін".
Мақсаты: Баланың өзін- өзі бағалауын арттыру.
Барысы: Төмендегі ... ... ... ауылдамын.
Қиындықтан қорықпаймын.
Мен жаспын, қандай әдемімін.
Мен ұзақ өмір сүремін.
Менің қолымнан көптеген жақсылық келеді.
Мен барлық туыстарымды жақсы көремін.
2. ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
Барысы: Жастықтардан үлкен мұнара тұрғызамыз.
Негізгі тапсырма: Қатысушылардың әрқайсысы осы мұнараның ... ... ... ... ... ... "А-а-а", "Ура", т.с.с
деп айқайлайды.
Осы мұнараның қабырғаларын бұзбай секірген қатысушы жеңіске жетеді.
Ескерту: Әр қатысушы өзіне ұнаған ... ... ... ... ... ... ... жоғары дауыспен: "жарайсың", "өте
жақсы!". "Жеңіске жеттің!", т.с.с. сөздермен демеп отырады.
3. ... "Өз ... ... ... ... ... ... тұрады. Музыканың әуенімен
(жылдам немесе жай) әр түрлі қимылда билейді, қатысушылар дәл осы ... ... ол ... ... ... ... Ол ортаға шығып
өзінің биін ұсынады, осылай шеңбер бойы ... ... ... Тақырыбы: "Демал да, тамаша ойлан".
Мақсаты: Өзін-өзі ұстау, бойын босаңсытып, кері ... ... ... ... ... дем ал:
- ойша ойлан - "Мен арыстанмын" - терең тыныс алып, деміңді шығар.
- ... айт - "Мен ... - ... ал, ... ... дауыстап айт - "Мен таспын" - тыныс ал, ... ... ... айт - "Мен ... - тыныс ал, деміңді шығар.
- дауыстап айт - "Мен бірқалыпты тыныш ... - ... ал, ... ... ... суретін саламыз".
Максаты: Әуенді сезініп, қабылдап, қағаз бетіне түсіре білуге үйрету.
Қажетті заттар: ... ақ ... ... ... ... ... сендер қандай түстерді (сары, қызыл, ашық
көк), қайырымды, қайғылы түстер (жасыл, қою көк), ... ... ... деп ... Енді ... ... еске ... болғаннан
кейін, бірқалыпты лирикалық әуенді тыңдай ... осы ... ... ... ... ... талап етеміз. Әуеннің ырғағына қарай
балаларға бояуларды өз бетінше таңдауға мүмкіндік береміз. Баланың ... ... ... сезімде жұмыс істегенін бақылаймыз.
Релаксация.
№5 сабақ
1. Тақырыбы: "Күлкі".
Мақсаты: Балаларды бір-біріне жақсы көңіл-күй сыйлауға ... ... ... ... ... отырады. Бір-бірінің
жүздеріне тура қарап, жымиып күледі. ... ... күн ... көңіл-
күйлерінің жақсы болуына әсер етеді.
2. Тақырыбы: "Жоқ! Ия!".
Мақсаты: Вербальды агрессияны шығару.
Барысы: Балалар ... ... ... ... ... "Жоқ! жоқ!" ... Жүргізушінің белгісі бойынша жүгіруді жалғастырады, бірақ
кездескенде ... ... ... "Ия! Ия!" деп ... ... ... Өзінің жақын адамдарын ... ... ... ... ... жест ... байланыс.
Барысы: Балалар шеңбер құрып отырады. Барлығы - актерлер, жүргізуші —
көрермен. ... ... ... ... керектігін ұсынады.
- Күзгі бұлт.
- Ренжіген адам.
- Қатыгез сиқыршы тәрізді қатуланыңдар.
- ... ... ... Күн.
- Айлакер түлкі.
- Қуанышты бала.
- Сендер күнді көріп тұрған сияқты күлімдеңдер.
- ... ... ... ... ... ... екі ешкі тәрізді ашуланыңдар.
- Жұмыстан келген ана.
- Ауыр жүк көтерген адам.
- ... ... ... ... ... ... ... адасып жүрген бала.
- Қасқырды көрген қоян.
- Ит қуып жүрген мысық тәрізді қорқыңдар.
- Ауыр рюкзак шешіп ... ... ... үйді ... көмектескен бала тәрізді дем алыңдар.
- Сендер осы кейіпкерлердің өздерін қалай сезінгенін ... ... - ... ... өз ... осы ... ... біліңдер.
4. Тақырыбы: "Екі қошқар".
Мақсаты: Ойынның шартын бұзбай ойнауға, жауапкершілікке тәрбиелеу.
Барысы: "Таңертең ерте екі қошқар көпір ... ... ... ... ... ... ... қойып, кеудесін сәл алдыға еңкейтіп,
маңдайымен, екі қолымен ... ... бір ... ... ... қарсы тұрады.
Кімде-кім орнынан қозғалса – сол ... ... ... ... ... ... "қошқарлардың" бір-бірінің маңдайын ауыртып, майып
болмауын қадағалауы қажет.
5. Тақырыбы: "Күн шуағы".
Мақсаты: Психосезімдік ... ... ... өз ... ... ... білу қабілетін дамыту.
Барысы: Балалар шеңбер құрып отырады. Жүргізуші: Күн шуағы, сендердің
көздеріңе қарайды. ... ... ... Енді күн ... беттеріңе қарай
жылжиды. Алақандарыңмен сипаңдаршы. Ол ары қарай маңдайыңа, мұрныңа, аузыңа
бетіңе, иегіңе түсті. Алақандарыңмен күн ... ... ... Одан ... ... қолыңды, аяғыңды, арқаңды сипап өтіп, желке тұсыңа
барады.
Күн шуағы сені жылытып, аймалайды. Сен оған ... ... ... ... ... сабақ (жалғасады)
1. Тақырыбы: "Күлкі" жаттығуы (алдыңғы сабақтағы).
2. Тақырыбы: "Кім күлкілі күледі?".
Мақсаты: Өзінің жақын ... ... ... ... Адам өміріндегі күлкі ролінің маңызы жөнінде түсінік беру.
Барысы: Балалар шеңбер құрып отырады, жүргізуші ертегі айтып ... елді ... ханы ... Ал оның ... ... ханым және оның
бірнеше күлдіргіш балалары болыпты. Бұл елде өмір сүретін адамдар ... ... ... ... ... күле ... Бір күні бұл елге басқа
елдің тұрғыны келеді. Оны ... ... ... одан ... ... ... ... беруін сұранады. Сонда жолаушы барлық көрші мемлекеттерде
қауіпті ауру барын – адамдар ... бойы ... ... тоқтатқанын
әңгімелеп береді. Бұл түні ханның жанұясы ұзақ уақыт көз ілмей, қалай көрші
мемлекетке көмектесудің жолын қарастырады. ... ... ханы ... ... ... балаларын шақырып жолға дайындайды, ... ... - ... ... ... көтеріп, күлуге ... ... ... ... ... болып, күлкіні таратқан соң,
адамдар көңілдерін көтере бастады. Жылына бір рет қана олар ... ... ... ... ... шын ... күлуге үйренді".
Жүргізуші күлкі мейрамын ұйымдастырып, барлық адамдарды ... ... ... күле ... ... Тақырыбы: "Әуедегі бал" биі.
Жүргізуші: Балалардың құстарға, көбелектерге және инеліктерге айналып
кетуін ұсынады. Қатысушылар бір ... ... ... ... ... билейді. Бәрі өздерін көңілді, қуанышты, жеңіл сезінеді.
4. Тақырыбы: ... ... ... бір-біріне деген жылы сезімін оятып, қиялын дамыту.
Қажетті заттар: ... ... ... Қағаз бетіне әр қатысушы алдын-ала дайындап алған ... ... ... бал, ... ... өмір, таңертеңгі орман кейпі,
т.б.) суреттейді. Сосын барлығы өзінің суретінің атын ... осы ... ... бір ... ... ертегі ойлап шығарады.
Релаксация.
№7 сабақ
1. Тақырыбы: "Қуаныш".
2. Тақырыбы: "Тыпырлау".
Мақсаты: Кері ... ... дене ... ... ... ... ... бөлінеді. Біреуі еденде, кілемшенің
үстінде екі аяғын жиырып жатады, екіншісі қарама-қарсы түрегеп ... ... ... ... ... жатқан баланың аяғына қолын батырып
шабуыл жасайды. ... бала ... ... "Жоқ!" деп айқайлайды.
Жаттығу 2-3 минутқа созылады. Сосын ... ... ... ... тек ... ғана ... ... басуға болмайды.
2. Қорғанушылар қолының көмегінсіз, тек аяғымен ғана тыпырлайды.
3. Тақырыбы: "Ауыл ауласындағы тіршілік" - этюді.
Мақсаты: Балаларды ұйымшылдыққа тәрбиелеу, қиялын дамыту.
Барысы: ... ... ... сол ... ... ... ... шақырады. Таңертең ерте барлығы үй жануарларына айналып, олардың
тіршілігін көрсетеді. Міне, кеудесін тік ... ... ... қолын
арқасына айқастырып, өзін бір керемет санап, ауланың ішінде ... әтеш жүр. ... ... ... абайлап мысық шықты. Ол артқы аяғымен
отырып, алдыңғы аяғымен бетін, мұрнын, құлағын ырғақпен ... ... ... деп ... қояды. Аяқтарын шатастыра ... ... ... Ол ... деп дыбыстап қауырсындарының арасын тазалай
бастады. Өзін мақтаныш тұтып, аяқтарын сермеп басып, амандасқандай басын ... ... ... деп қаз жүр. ... ... ... ... жиырып жатқан шошқа басын бірден көтеріп, таңданған көзін
бадырайтып: "Хрю-хрю!" деп бір ... ... ... Ат ... ... түсіріп,
түрегеп ұйықтап түр. Міне, есек көзін ... бір ... ... ... басы мен ... құлағын көтеріп қуанышты дауыспен: "И-
хо-хо!" деп күліп қояды. Тауық ояна сала ауланын ... ... ... бәрі оянды ма? Қайырлы таң! деп қояды.
Ескерту:
1. Балалардың өздері көптеген ... ... ... ... ... ... әр ... өз қимылына бөлек-бөлек дайындаймыз.
Балалар өз роліне бейімделіп ... ... ... ... ... бәрі ... ... көрсеткені дұрыс.
4. Тақырыбы: "Су асты карнавалы" биі.
Барысы: Жүргізуші балаларға бәрі ... ... ... ... ... ... бірге теңіз жұлдызына, атжалманға, теңіз
шаянына т.б. айналып ... ... ... әуен ... тұр – ... ... тұрып теңіз тұрғындары билеп, мерекені бастайды. Теңіз ... ... ... ... мақтап, демеп отырады.
5. Тақырыбы: "Құстың балапанын құтқар".
Мақсаты: Бала бойындағы жанашырлық сезімін ояту.
Барысы: Жүргізуші: "Сенің қолыңда әлсіз, дәрменсіз, өзіне-өзі көмектесе
алмайтын құстың ... тұр деп ... ... ... қолыңды жоғары
көтер. Ал, енді, балапанды алып жылыт, бармақтарыңды біртіндеп алақаныңа
бүгіп, ішіне балапанды жасырып, ... ... ... ... ... ... көкірегіңе қойып, өз жүрегіңдегі қайырымды да, ... ... Ал, енді ... ... ... ... ... ұшып кеткенін көресің. Сен қайғыра, күлімдеп шығарып сал. Әлі-ақ
саған ол қайта оралады!".
Қорытынды: Балаларды ... ... ... ... ... биін, әлсіз балапанды құтқарған қайырымдылығын айтып ... ... ... ... ... ... Ойын арқылы балалардың ойында әр түрлі ережелерді ... ... ... таныс ережелерді сақтап, гүлді ... ол ... гүл шоғы боп ... Оны ... күн" деп атайды.
Шуақты күн терезеге түсіп түр. Барлық балалар ... ... ... ... ... қол ... көршілеріне мейірлене қарап, бір-біріне
жақсы лебіз, жылы тілектерін білдіреді.
2. ... ... ... ... тіл табыса білуге үйрету.
Барысы: Еденнің үстіне әр жерге ... ... қос ... жете ... ... ... – батпақты мекендейтін
бақалар. Ал жастықтар - төмпешіктер. Бір ... үсті ... ... ... сондықтан да олар көрші төмпешіктерге секіріп: "Ква-ква,
жылжышы" дейді. Егер екі бақаға бір ... тар ... ... ... ... ... ... "батпаққа" итереді, ол өзіне бос
төмпешік ... ... де ... ... ... ... ... жүреді. Егер бақалардың арасында өзара келіспеушілік пайда болған
жағдайда, ол секіріп жүріп ... ... ... қабылдауына көмектеседі.
3. Тақырыбы: "Көшіп, қону".
Мақсаты: Баланың талғамын арттыру, ... ... ... ... ... Жүргізуші балаларға: "Мына біз ... ... ... ал енді осы жерде қалай, нені өзгертсек болады? ... ... ... қалаған жерге қойыңдар, әлдерің келетін нәрсенің ... ... ... ... ... да ... ауыстыруларыңа
болады. Осы бөлмені танымастай етіп, қалауларыңша ... Өте ... ... ... ... ... ... тамаша етіп өзгертіп жібердіңдер. Енді
бәрін орын-орнына қойып, бөлмені өз қалпына ... ... ... тірлігін мақтап отыру қажет, ол баланың
қызығушылығы мен құлшынысын арттырады.
4. Тақырыбы: ... ... тіл ... ... білуге үйрету.
Барысы: Жүргізуші әдемі қорапшадан қатысушылардың бәріне құпия ... ... ... ... т.б.) тарту етеді. Сыйлықты көршілеріне
көрсетпей алақанына салып, жұдырықпен жұмып ... ... не ... ... ... ... бөлменің ішінде жүріп, келіссөзге
келе бастайды.
Ескерту: Жүргізуші бір-бірімен құпиясын алмасып, келіссөзге ... ... ... ... ... ... әрқайсысымен тіл табысуына
көмектеседі.
5. "Қорытынды сурет".
Балалардан алдыңғы сабақтардағы ... би ... еске ... ... ... бетіне түсіруін өтінеміз. Әсерлерін бояумен немесе
кейіпкер, гүлдер, шұғыла, т.с.с. ... ... ... ... ... ... ... қиялы көрсетеді.)
Ескерту: Баладан суретте нені бейнелегенін сұраймыз. Суретте қандай
түстерді ... ... ... ... ... ... ... бәрі өте қажет, сіз балаға көмек көрсете алдыңыз ба? Суретінен
байқалады. Бала суреті қалай ... да, оны ... деп ... болмайды, оны
мақтап, мадақтау қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі таңдағы ауқымды және өзекті мәселенің бірі – ерте ... ... ... ... агрессияның қалыптаса бастауы. Балаға әртүлі
жағдайларда ушыққан агрессия көрінісін ыңғайлы түрде ... ... ... үйрету қажеттігі ересектер үшін күрделі мәселе. Сондықтан зерттеу
жұмысында көрсетілген адам бойындағы агрессияның шығу түрлері , оның ... ... ... зерттеу арқылы онан арылу жолдары
қарастырылды. Сондай-ақ мектеп жасына ... ... ... ... агрессия түрлері анықталды. Осының негізінде балаға психологиялық
көмек көрсету шаралары іске ... ... ішкі кері ... ... оның ... деген сенімділігі артып, "Мен" тұжырымы ... бұл ... 5-6 ... агрессивті балаларға ... ... ... ... Жұмыстың басында қойылған
мақсатымыз орындалды.
Біз қазіргі заманғы психологияның көзқарасымен агрессивтіліктің сыртқы
әрекеті феномендерін қарастыра отырып, ... күні ... ... ... ... ... ... рамкасында қарастырдық.
Тәжірибе бөлімінде балада агрессиялы әрекетті жеңілдетуге бағытталған
психокоррекциялық ... ... ... ... ... жалпы нәтижесін сараптай отырып, оның 80 пайызға
нәтиже ... ... ... ... ... ... ... қолдануға өте тиімді.
Бұл зерттеу жұмысымыздағы құнды материалдарды бала-бақша және ... ... ... ... ... мен ... ... қолдануға өте тиімді.
Жоғарыда көрсетілген психологиялық ойындар бала ... ... ... қана қоймай, бала белсенділігі мен ... ... ... де ... ... ... ... құнды
қасиеттерінің де жетілуіне себеп бола алады.
Агрессиялы балаға психологиялық түзету-дамыту ... ... оны ... ... ... де ... байланыстағы іс-шаралар
ұйымдастыру қажеттілігінің мәні зор. ... ... ... ... ... ... қол жеткізе аламыз.
Баладағы агрессивтілікті жеңілдету жұмыстарын жүргізу ... ... ... ... ... ... алу;
- әртүрлі жағдайларда баланы өзін-өзі ұстай білуге үйрету.
- дау-дамай жағдайында қатынастық мүмкіндік болатын жағымды ... ... ... ... ... ... ... білу қасиеттерін дамыту.
2. Баланы қоршаған, оның тәрбиесімен айналысатын ... ... ... ... ... психокоррекцияның нәтижесі тиімдірек. Балаға,
агрессияны (кері әсерді) затқа ауыстыру жолдарын әрдайым үйретіп ... бір рет ... ... ... ... ... ... психокоррекциялық сабақтарға енгізу арқылы балаға
сенімін арттырып, өзара қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Хюстман Р., Хетфильд Дж. Фактор справедливости или... - М., 1992.
2. Цапкин В.Н. Единство и многообразие психотерапевтического опыта ... ... и ... ... - т. ... и ... - М., 1999. 29 с.
3. Н.Л.Кряжева. Развитие эмоционального мира детей., - М. ... ... ... - М., ... 1990. - 128 ... Эмоциональные нарушения в детском возрасте и их коррекция ... ... ... ... ... и
теория индивидуальной психологии. - М., 1995. 36 с.
6. Бекмуратова.Г.Т. Мінез-қүлқында ... бар ... ... ... ... ... және
этнопедагогика,конференциядағы материалдар тезисі. -А.2005 ж.
7. Берон Р., ... Д. ... - Спб., ... Божович Л.И. Личность и её формирование в детском возрасте - М.,
1868.- 112 ... ... Л.И. О ... ... наказаний (беседа). // Божович Л.И.
Проблемы формирования личности. Избранные ... ... ... ... ... Г.М. ... особенности формирования личности. - М.,
- 1875.
11. Булянов М.И. ... из ... ... - М., ... ... Г.В., Карабанова О.А., Лидерс А.Г. ... ... - М., 1990. - 136 ... ... М.И. ... о ... психиатрии.» - М., 1992. - 255 с.
14 Дубацкая О.Б. (Павлодар) «Коррекция как метод психического развития
детей», ... ... ... ... ... 2004ж.
Көкшетау.
15. С.Колосова «Агрессия и агрессивность» газета «Школьный психолог».
2000г. №26,27,28.
16. Бютнер К. «Жить с агрессивными детьми.» - М., 1991. - 88 ... ... и ... ... / Под ред. ... - М., ... ... «Вопросы изучения и воспитания личности» — т. 1 - Л., 1926. - ... ... Л.С. ... ... - М., 1997.
20. Гарбузов В. И. «Практическая психотерапия.»- СПб., 1994. - 196 с.
21. Гиппенрейтер Ю.Б. «Общаться с ребенком. Как?» - М., 1995. - 239 ... ... В. ... ... - Спб., 1996. - 314 ... ... С.Н. ... результаты исследования агрессии» //
Личность преступника как объект психологического исследования. – Под
ред. А.В.Петрова - М.: Из-во Наука, - 1979. - с. 21 - ... ... С.А. ... ... в детском и подростковом
возрасте» // Вопросы ... - 1993. - №5, С. 8 - ... ... «О ... ... ... 1973г.
26. Залужный А.С. «Детский коллектив и методы его изучения.» - М - Л.,
- 1937.- 144 с.
27. Запорожец А.В. «Особенности ... ... - М., ... ... А.В. ... ... детей раннего и школьного
возраста.» - М., ... ... А.И. «Как ... ... в поведении ребенка.» -
М., 1980.-128 с.
30. Изард К.Е. ... ... - М., 1980. - 290 ... ... В.Е. ... и ... ... и интеграция //
психология с человеческим лицом: гуманистическая перспектива в
постсоветской ... // под ред. ... Д.А. Щур В. Г. - ... ... Каган М.С. «Мир общения. Проблема межсубъективных отношений.» - ... 1988. - С. ... ... В.В. «Семиотика и диагностика психических заболеваний у
детей и подростков.» - М., 1985.
34. Коттлер Дж., Браун Р., ... ... - С
- П., 2001.-34 ... ... И. «Энергия агрессии» // Семья и школа 1995. - №6. 3 - 9 с.
36. Лебединский В.В. ... ... - М., ... ... Н.Д. «Психиатрический состав агрессии» // Вопросы
психологии . 1972. - ... ... Н.Д. ... состояние агрессии» //Вопросы психологии
1967.- №6.
39. Лисина М.И. «проблемы онтогенеза общения.» - М, 1986. - 145 ... ... П., ... Дж., ... Дж., ... А. ... личности
ребёнка.» - М., 1987.
41. Мерлин В.С. «Очерк интегративного исследования индивидуальности» -
М., 1986. 254 с.
42. ... В.С. ... ... ... - М., 1985. - ... ... В.Н. ... , психология и медицина.» // Клинико-
психологические исследования личности. - Л., Медицина. 1971. - С. 5
- 19.
44. ... ... ... // Под ред. ... - М., 1992. - 4 с.
45. Обозова А.О. «О семейной консультации» // вопросы психологии. 1984.
- №3.41 с.
46. Одаренные дети, //под общ. ред. В.Г. ... и В.М. ... ... ... ... ... // под ред. В.П. Зинченко, Б.Г. Мещерякова.
- М., 1996. -312 с.
48. Психологическая диагностика: Проблемы и исследования» / под ... ... - М., ... ... Т.А., ... Р.Б. ... детей в детском саду и семье. -
М., 1990.-150 с.
50. Ричарде М.П. Развод родителей и дети. - Новосибирск., 1994.
51. ... Б. ... Р. ... - С - П. 1994. - 30 - 54 ... ... К. ... на ... Становление человека. - М.,
1994.
53. Рожнов В.С. (Ред.) Руководство по ... ... - ... 1985.
54. Сафонова Т.Я. Цимбал Е.И. и др. Жестокое обращение с детьми. - М.,
1993.
55. Славина Л.С. Дети с аффективным поведением. - М., ... ... А.А. ... ... неврозов. Комплексная
психокоррекция. - М., 1988.
57. Фрейд А. ... «Я» и ... ... - М., 1993. Холёва
Л.А. Влияние ... ... на ... личности
дошкольника. Либлины - М., 1990.
58. А.Қ.Қалдыбекова, Л.С.Ким. ... ... ... ... -
Шымкент, 2005ж.
59. Ө.О.Мұсабек, Б.Ш.Байжұманова. Психология ... ... ... ... ... терминдерінің орысша-қазақша сөздігі.
1998ж.
61. Н.Елікбаев, Қ.Рахметов Социализм және ұлттық психология., - 1978ж.
62. Қ.Жарықбаев. Қазақ психологиясының ... - ... ... ... ... Қазақ тілі терминдерінің ... ... ... - ... ... Ғ.Құдиярова. Жасөспірімдердің мінез-қүлындағы ауытқушылықтар 1996ж.
65. Н.Төреқұлов. Қаннаты сөздер. 1977ж.
66. А.А.Реан, ... ... ... ... ... Жить с агрессивными детьми., 1996г.
68. А.Ю.Анатольевич. Познай и преодалей себя. ... Ф.Е. ... ... переживания: Анализ преодаления критических
ситуаций 1984г.
70. Л.Я.Газман. Психология эмоциональные отношений, 1987г.
ҚОСЫМША №1
|Ойын барысында баланы |Ойынға ену ... ... ... шығу ... ... | ... ... және жалпы | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... ... | | | ... да ... | | | ... | | | ... ... | | | ... айқайы | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... ... | | | ... да ... | | | ... ... | | | ... | | | ... | | | ... ... алу | | | ... ... | | | ... ... | | | ... тарсылдату | | | ... ... | | | ... ... | | | ... да ... | | | |

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ІІ-ші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Маньчжуриядағы Жапон империализмінің отарлау саясаты48 бет
Вьетнам7 бет
Жоңғар Шапқыншылығы10 бет
ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында фашистік жаңа соғыс ошақтарының пайда болуы 60 бет
Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)16 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту90 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық қабілеттерін дамыту ерекшеліктерін талдау20 бет
8 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты16 бет
Autocad 2004 жүйесі42 бет
Autocad графикалық редакторы, оның ерекшеліктері мен артықшылықтары. графикалық редактордың сипаттамасы, меню типтері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь