Тахауи Ахтановтың драмалық шығармаларына ғылыми талдау жасау

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1. ТАХАУИ АХТАНОВТЫҢ ДРАМАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ГУМАНИЗМ МӘСЕЛЕСІ
1.1. «Махаббат мұңы», «Сәуле» драмаларындағы махаббат, мораль мәселесі
1.2. «Боран», «Күтпеген кездесу», «Әке мен бала» драмаларындағы адамгершілік мәселесі

2. ТАХАУИ АХТАНОВ . КОМЕДИЯ, ДРАМАЛЫҚ ДАСТАН ҮЛГІЛЕРІНІҢ ШЕБЕРІ
2.1. «Ант» драмалық дастанының тарихи негізі
2.2. «Күшік күйеу» комедиясындағы парасат мәселесі, ұлттық құндылықтар туралы идея

ҚОРЫТЫНДЫ

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Ж±мыстыњ µзектілігі. Тахауи Ахтанов драматургиясы єдебиеттану ѓылымында аз зерттелген. Оныњ ќазаќ дарматургиясында алатын орны жеткілікті ќарастырылмай келді. Тахауи Ахтановтыњ б‰кіл дарамалыќ шыѓармалары, яѓни трагедиясы, комедиясы, єрќайсысы арнайы зерттеуді ќажет етеді. демек, жазушыныњ дарамалыќ шыѓармаларын ѓылыми т±рѓыда ќарастыру ж±мысыныњ µзектілігін кµрсете алады.
Бітіру ж±мысыныњ маќсаты мен міндеттері. Ж±мыстыњ негізгі маќсаты – Тахауи Ахтановтыњ драмалыќ шыѓармаларына ѓылыми талдау жасауѓа ±мтылу. Осы маќсатќа байланысты тµмендегідей міндеттер туындайды:
- Драматург шыѓармаларындаѓы махаббат, адамгершілік мєселелерін ќарастыру.
- «Ант» драмалыќ дастаныныњ тарихи негізін айќындау.
- К‰шік к‰йеу комедиясындаѓы парасат мєселесін, ±лттыќ ќ±ндылыќтар туралы идеяны айќындау.
Ж±мыстыњ теориялыќ негіздері. Бітіру ж±мысы барысында С. Ж±мабек, Б. Ыбырайым, Є. Сарай, Д. Рамазанов, Р. Н±рѓали, Х. Єдібаев, Н. Ѓабдулин ењбектері мен таѓы басќа ѓылыми маќалаларды басшылыќќа алдыќ.
Бітіру ж±мысыныњ нысаны. Драматургтыњ жарыќ кµрген «драмалыќ шыѓармаларын, яѓни «Сєуле», «Боран», «Махаббат м±њы», «Єке мен бала», «К‰шік к‰йеу», «К‰тпеген кездесу», «Ант» драмалыќ дастаны – бітіру ж±мысыныњ нысаны болды.
Ж±мыстыњ єдістері. Бітіру ж±мысы барысында баяндау, сипаттау, салыстыру, талдау єдістері ќолданылды.
Ж±мыстыњ жањашылдыѓы. Тахауи Ахтанов драмалыќ шыѓармаларын ѓылыми зерттеу нысанына алынуы – ж±мыстыњ жањашылдыќ сипатын таныта алады.
Ж±мыстыњ теориялыќ жєне практикалыќ мањызы. Бітіру ж±мысында айтылѓан ой – пікірлерді орта мектептердегі єдебиет сабаќтарында,жоѓары оќу орындарында «Ќазаќ єдебиеті тарихы» пєнін оќытуда жєне арнайы курстарда ќосымша оќу ќ±ралы ретінде ќолдануѓа болады.
Ж±мыстыњ ќ±рылымы. Бітіру ж±мысы кіріспеден, екі тараудан, ќорытынды мен пайдаланылѓан єдебиеттер тізімінен т±рады.
        
        МАЗМ¦НЫ
КІРІСПЕ
1. ТАХАУИ АХТАНОВТЫЊ ДРАМАЛЫЌ ШЫЃАРМАЛАРЫНДАЃЫ ГУМАНИЗМ МЄСЕЛЕСІ
1.1. «Махаббат м±њы», «Сєуле» драмаларындаѓы махаббат, мораль
мєселесі
1.2. «Боран», «К‰тпеген кездесу», «Єке мен ... ... ... ... АХТАНОВ – КОМЕДИЯ, ДРАМАЛЫЌ ДАСТАН ‡ЛГІЛЕРІНІЊ ШЕБЕРІ
2.1. «Ант» драмалыќ дастаныныњ тарихи негізі
2.2. ... ... ... ... ... ±лттыќ
ќ±ндылыќтар туралы идея
ЌОРЫТЫНДЫ
ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Ж±мыстыњ µзектілігі. Тахауи Ахтанов ... ... аз ... Оныњ ќазаќ дарматургиясында алатын
орны жеткілікті ќарастырылмай келді. Тахауи Ахтановтыњ б‰кіл
дарамалыќ ... яѓни ... ... ... ... ... ... демек, жазушыныњ дарамалыќ
шыѓармаларын ѓылыми т±рѓыда ќарастыру ж±мысыныњ
µзектілігін кµрсете алады.
Бітіру ж±мысыныњ маќсаты мен міндеттері. Ж±мыстыњ негізгі
маќсаты – Тахауи Ахтановтыњ драмалыќ шыѓармаларына ... ... ... Осы маќсатќа байланысты тµмендегідей
міндеттер туындайды:
Драматург шыѓармаларындаѓы махаббат, адамгершілік мєселелерін
ќарастыру.
«Ант» драмалыќ дастаныныњ ... ... ... к‰йеу комедиясындаѓы парасат мєселесін, ±лттыќ
ќ±ндылыќтар туралы идеяны айќындау.
Ж±мыстыњ теориялыќ негіздері. Бітіру ж±мысы барысында С.
Ж±мабек, Б. Ыбырайым, Є. ... Д. ... ... Х. ... Н. ... ... мен ... ѓылыми маќалаларды басшылыќќа алдыќ.
Бітіру ж±мысыныњ нысаны. Драматургтыњ жарыќ кµрген «драмалыќ
шыѓармаларын, яѓни «Сєуле», ... ... ... ... ... ... ... «К‰тпеген кездесу», «Ант» драмалыќ
дастаны – бітіру ж±мысыныњ нысаны болды.
Ж±мыстыњ єдістері. Бітіру ж±мысы ... ... ... ... ... ќолданылды.
Ж±мыстыњ жањашылдыѓы. Тахауи Ахтанов драмалыќ шыѓармаларын
ѓылыми зерттеу нысанына ...... ... ... ... теориялыќ жєне практикалыќ мањызы. Бітіру ж±мысында
айтылѓан ой – пікірлерді орта мектептердегі єдебиет
сабаќтарында,жоѓары оќу ... ... ... ... ... жєне ... ... ќосымша оќу
ќ±ралы ретінде ќолдануѓа болады.
Ж±мыстыњ ќ±рылымы. Бітіру ж±мысы кіріспеден, екі тараудан,
ќорытынды мен пайдаланылѓан єдебиеттер тізімінен т±рады.
1. ТАХАУИ ... ... ... ... МЄСЕЛЕСІ
1.1. «Махаббат м±њы», «Сєуле» драмаларындаѓы махаббат, мораль
мєселесі
Тахауи Ахтанов – профессионал драматург. ... ... ... ... ... жанрыныњ мерейін ‰стем
етіп, осынау к‰рделі, жауапкершілігі мол саланыњ абыройын
биікке кµтеріп, жан д‰ниесіндегі, ж‰регіндегі бар шындыѓын
ортаѓа аќтарып салѓан алымды автордыњ театр ... ... ... ... ... ... оњтайлы, орындаушылар талап –
тілегіне ыњѓайлы, режиссерлар, артистер илеуіне икемді
болып келуі ... ... ... Оныњ ... себебі –
оќиѓалардыњ шыншылдыѓы, шынайылыѓы, шымырлыѓы.
Таќырыпты табуда, тануда, талѓауда оныњ ењ ќажетті т‰сін
т‰степ, ... ... ... ... ... ... ... болады. ¤мірдіњ µз аќиќатын ортасынан ойып
алып, оны µнер тілінде – сахна, театр ±ѓымына ... ... ... ... ... ... ... ¤мірдіњ
µзіндік болмысын µнердіњ µзгеше шыншылдыѓымен шатастырмау жаѓын
драматург шыѓармашылыѓыныњ басты табысы деуге ќаќылымыз.
Тахауи Ахтанов – ќаны сорѓалап т±рѓан, тамыры солќылдап ... ... жаны бар адам ... ... ... де, ... мезеттерді зерек ањдайды.
Кейіпкерлерініњ ішкі арбасуына, олардыњ шарт –
ш±рт ... ... ... µзара еркін ±стануына
да жол ашып отыратын осы µзіміздіњ Тахањ. Сырттай сырѓытќан
с±лу сµз, кісіні ќасаќана тамсантар тєтті текст ... жат. ... ... жалтыраќ
интонацияѓа жаны ќас. Оныњ сахналыќ ќара сµзінен де,
тасып – тµгіліп, жан ... ... ... аќ ... де
ањѓарарыњ алѓыр ќаламгердіњ асыл ќасиеттері. Бір ќызыѓы
драматург ењбектерініњ айшыќты ерекшелігі – ол µзіне ±наѓан
нєрсеніњ ... ... ... шыѓармауы. Демек, ќиялыњмен,
ойыњмен, кµкірек кµзіњмен алдаѓыны зерек шолып, сергек ... – жанр ... ... ... Б±л жанр ... ... принципі. Осы талапќа жауап бере алатын Тахауи
Ахтановтыњ єлеуметтік драмалары тек Ќазаќстан ѓана емес, басќа
елдер ... да ... ... ... ... ... тапты.
Соѓыс, єлеуметтік жаѓдай, туѓан жер, єке мен бала арасындаѓы
ќарым – ... ... ... тєрбиесі, адамгершілік
мєселелері – драматург ќаламынан ешќашанда тыс ќалмаѓанын
оныњ шыѓармаларын атау – айдарынан – аќ ... ... ... ... жан толќытар жастыќќа тєн жаѓымды
жастыќтыњ лирикасы. «Боран» драмасындаѓы кешегі
т±тќын, б‰нігі шопна Ќоспанныњ алай – т‰лей таѓдыры,
профессор єке мен ... тµрт ... ... ... де б±ла ... ќыњыр ±лдыњ бітіспес айтысы «єке мен
балада» єдемі µрілсе, студентжастар т±рмысынан ... ... ... ... комедяссыныњ да єлеуметтік – ќоѓамдыќ
салмаѓы ойда ж‰рген біраз мєселелерге ќозѓау салады.
¦лттыќ єдет – ... тол єуен – ... ... ... ќаћармандар мінез – ќ±лќы, солардыњ к‰лкілі
кескін – келбеті, ... іс - ... ... ... ... ... єдебиетіндегі сапалы лирикалыќ
повестіњ бірі – Т.Ахтановтыњ «Махаббат м±њы» болатын.
Ќазаќ ќыздарыныњ ... ... ... ‰лкен бір
табысы осы повестегі – Ляззат бейнесі. Ляззат басындаѓы
махаббат драмасын, оныњ ќ±рбы – ќ±рдастарымен ќарым –
ќатынасын кµрсету арќылы ... ... ... µмірі
жайында мањызды моральдыќ мєселе кµтереді. Шынайы махаббат пен
жалѓан с‰йіспеншіліктіњ, адал достыќ пен жылтыраќ жолдастыќтыњ
ара салмаѓын ашып, жастардыњ ... ... ... ой ... ... ... ... єрекеттер ќаќтыѓысына иек артпай,
ќ±былыстыњ ішкі мєнін ашуды кµздеген жазушы адамдар
арасындаѓы нєзік сезім к‰лерін бейнелеуге ... ... ... жыл ... ... сол туындыны
ќайта ќараѓан, жања µзнерістер енгізіп, повесті пьеса еткен.
Єрине, кез – келген прозалыќ шыѓарманыњ ішіндегі ... ... ... ... оп – оњай ... ... келе
ќоймайтыны хаќ.
Повестіњ уаќыиѓа желісі, сюжет арнасы бойынша персонаждардыњ
мінездерін, таѓыдырын кµрсетуді кµздеген автор жањадан
кейіпкер ... Екі ... ... ... ±зын ... ... онша ... емес. Пьесада повестен
µзгеріссіз ќалпында алынѓан сµйлемдер, диалогтар,
‰зінділер мол:
«Адамныњ реніші тамшыдай жиналып, шарасынан асып тµгілетін ... Сол ... ... бір кездегі біреуге деген ыќыласы
жіњішкеріп барып, ‰зіліп ... ... ... Ляззат
кµњілінде ќалѓан ќимастыќтыњ соњѓы талшыѓын ‰зді».
«Дала кеудесі жай тењселіп, рахаттана тыныс алып жатыр.
Ќызѓалдаќтар к‰н ... ... µз ... ... ... ... – ж±рќ ... беткейдегі бозар бірін – бірі
ќуап, жас ќозыдай ... ... ... ... деген µмір бойы сахнада ж‰ретін адам. Ж±рт кµзі оныњ ... ќапы ... Жан ... ... ... ... ... кешпейді олар. Майданда ќорќаќ жауынгер
жекс±рын болса, µмірде жалѓан жазушы жекс±рын».
«Баѓила, несіне ќорќам. Нарќоспаќ т‰йе ѓой. Салиха. Т‰йеніњ де
мінез кµрсететіні ... ... ... ... Баѓила да
біледі. Єє сілесін ќатырамын Нарќоспаќтыњ. Загске бармай т±рып
жолатып, жын ... па ... ... ... ... ... ќаралып, драматимзм
к‰шейтілген. Дєлел.
Повесте:
«Ќатшы, Лєззат, шын ренжіп ќалды ба? Ќойшы, - деп ќыњќылдайды.
Т‰рі самарќау, даусы к‰мілжіп шыѓады. Б±рын кездескен сєтте
жайнап ќоя ... еді. ... деп атын ... ... ... ... ... махаббатыњ осы – аќ болѓаны ма? – деп ќиналды
Лєззат. ... ... да ... Енді ... жоќ,
жоќ... адал сезімді ластап, ќор ќылып алмай т±рып, кµњілде
ќимастыќ барда тиылу керек. Єйтпесе µзімді - µзім µмір бойы
жек кµрі ... ... ... ... ... Нияз ќанша жалынып жалбарынса
да ќайырылмайды.
Нияз, мен сені жаќсы кµрем. Екеуіміз сыйлас дос болайыќ. Одан
артыќты бізге жазбаѓан, - дейді.
Біраќ, Нияз Лєззаттан шын ... ... енді ѓана ... тоќтамай:
Лєззат шын жаќсы кµргеніњ сол ма? С‰йем дегеніњ бекер екен ... Сен мені ... ... - деп ... бара ... еді,
Лєззат оны тып тастады:
Жетер енді. Ондай сµзді ... мен ... ... еді. Б‰йте
берсењ сыйласудан ќалармыз?
Пьесада:
«Нияз. Неге ‰ндемейсіњ, Лєзтай? ... ... ... ... ба? ... ... с‰йп) ќойшы енді
Лєззат. Маѓан деген махаббатыњныњ осы – аќ болѓаны ма? ЕНді
т‰њілсем... Жоќ, жоќ... Адал сезімді ... ќор ... ... ... ... барда тиылу керек. Єйтпесе
µзімді - µзім жек кµріп ... ... єлі ... басылѓан жоќ па? Неге томсырайѓаныњды
т‰сінсем б±йырмасын. Ќойшы енді.
Лєззат. Нияз мен сені жаќсы кµрем. Екеуіміз сылас дос болайыќ.
Одан ... ... ... Шын айтасыњ ба, Лєзтай?
Лєззат. Шын айтамын. (пауза)
Нияз. Шын ... ... сол ма? ... ... бекер екен ѓой.
Жоќ сен мені с‰ймеген екенсіњ...
Лєззат. Жетер енді ондай сµзді ... мен ... ... ... ... ... ... мазасыз к‰йге т‰скен, ауыр психологиялыќ
сезімді басынан кешіріп т±рѓан жан кµреренге б±рылып,
тебірене тіл ќатады. Ж‰регінде µксігі, кµкірегінде ... ... ... ... ... ой ... ... кісініњ
сµзі. Осыѓан дейін не болды, б±л адамныњ ќандай сыры ... ...... бєрі ... арќылы беріледі [1,
154 б.].
Бір кезде басынан кешкен оќиѓаны, істеген ісін, жасаѓан
єрекетін кейіпкер араѓа ... ... ... ... ... ... ... ой елегінен µткізеді,
психологиялыќ ой толѓаныс жасайды. Драматургиялыќ
шегініс іспеттес осы єдіс Т.Ахтанов ... ... ... шешім кейіпкердіњ µткен µмірін еске
алумен, µкінішін кµрсетімен шектелмейді, соынмен ќатар
кµрермен – ќауыммен етер єсері де ... Ол ... ... ... ... ... ... ой ж‰гіртеді, есейген, толысќан шаѓында µмір
болмысын басќаша баѓалап, драмалыќ оќиѓаныњ сырын бірге
±ѓысуѓа дєнекер болады.
Лєззат бейнесін жасаудаѓы таѓы бір ... ...... ... ... ... Ќыз ж‰регініњ
сезімін, ішкі кµњіл – к‰йін ашуѓа мол ыќпал ... ... ... ... ... ... лирикалыќ саз, поэтикалыќ
‰н берген.
Сонау ќызѓалдаќ ќуып, дананыњ тынысын, табиѓаттыњ сыќырлы сырын
±ќќан Лєззаттыњ «кµкірегіне н±р ќ±йылѓан к‰нінен» бері ќарай,
алѓашќы сезімніњ оянуы мен оныњ ... ... ... соњ ... ... жаны ... ... драмалыќ тартыс, дамылсыз
єрекет, психологиялыќ толѓаныс ‰сітнде суреттеледі. Б±ѓан енді
Лєззаттыњ аќындыќ жєне µмірлік, азаматтыќ жєне єлеуметтік
кµзќарастарыныњ ќалыптасу ... ... ... болмыастыњ к‰рделі жолдарынан к‰рес арќылы µткен
замандастарымыздыњ бейнесі бар кµркемдік сипатымен бой т‰зейді
[2, 12 б.].
Байыппен ќарасаќ, Т. ... ... ... ... ерекше оќиѓа, сирек кездесетін ситуатция,
єсіресе ќызыл жаѓдай іздемейтінін, ќарапайым фабуламен образ
жасауѓа ден ќоятынын кµруге ... ... ... ... осы тєн. ... ... ењ алдымен шаѓын-шаѓын
біршама тиянаќталѓан, кµріністердіњ хроникалыќ
сабаќтастыѓына негізделеді. Драма кейіпкерлерініњ
ішінде мінез ќ±былысы, характері µз сабасында ... ... ... Жер ортадан асќан, тіршіліктіњ
ыстыќ-суыѓына кµндіккен кісініњ анау-мынауѓа ќозѓала ќоймайтыны
аян.
¤зіне ењ жаќын д‰ниені, ћєм ќуантып, ћєм ... ... ... суреткер ќанжыѓасы майланбай
ќалмаса керек. Тоќсан тоѓыз тамырды солќылдатып, ж‰ректі
жарып ... ... ... келуін, осы ќуаныш
‰стіндегі жас ќиялдыњ толќуын драматург сенімді
бейнеленген. Поэзисында сезім, с±лулыќ мол Тµлеген
Айбергеновтыњ шыѓармасын сєтті пайдаланѓан.
Ќуантай, Ляззат, б‰гін ауыл ... ... ... ... ѓой? (Ляззат ‰ндей ќоймайды). Мынау ќолыњдаѓыњ не? ¤зіњ
дырдай болып ќуыршаќ ... ... ... ... ... ... ... шыѓып кµрдіњ бе? Ќуантай. Мана фермаѓа барып
келгенмін. Ляззат. Дала б‰гін ѓажап емес пе? Рас ќой є?
Ќуантай. ¤зіњ не ... ... ... Мен ... пен ... бе? ... Не ... ¤зіњ єдейі боп кеткенсіњ бе?
Ха-ха-ха... Ќой,кешке алтыбаќанѓа кел... Даланыњ єн салѓаны...
Хе-хе-хе... (Шыѓады).
Ляззат. Сен т‰к т‰сінбейсіњ, студент болсањ да т‰к кµрмейтін
соќырсыњ... ... ... ... ... ... енді ... ... Енді сен де т‰к т‰сінбейсіњ.
Мылќаусыњ. (Ойланып ќалады. ¤зі де байќамай, аќырын
к‰бірлеп µлењ оќиды).
Ќызѓалдаќ ќуып ќ±мардан
Шыѓатын болдыќ ќ±рбым-ау
Далаѓа б‰гін н±р жауѓан,
Н±р ... ќыр ... ... сыр ма ... ќалѓан жыр ма бір...
Ауылда µтетін алѓашќы кµріністе оќушы ќыз ... ... ... ... ... можантопай Ќуантайдыњ
д‰мбілеміздігімен шарпысады. Біреуі ‰шін дала єн ... ... ... ... ... ... ‰н ... оты бар, сезімтал Лєззаттыњ с‰йген кµњіл
ќалауына орай университетке т‰суі табиѓи ќадам. Драматург
Ляззат ортасын ... ... ... ... ... ... ... алѓашќы тосањдыќ, ауылды саѓыну секілді
жєйттер ќозѓалмайды.
Драматург ‰шін ењ ќиын маќсаттыњ бірі салѓан ... ... ... ... кµрінетін кейіпкерді сахнаѓа
шыѓару. Осы талап т±ѓысынан курстас ‰ш ќыздыњ алѓашќы сµздері
кібіртік, т±тќыр. Тартыс арнасына т‰сіп кетпегендікткен, єр
шµптіњ ... шолу ... ... ... ... ... к‰й ... бар сцена-єдебиет ‰йірмесініњ жиналысында
пьесадаѓы соќталы кейіпкер Ниязбен танысамыз. Ж‰ргеі
алып-±шып т±рѓан, єлі т±яѓын тас ќаќпаѓан, ауызымен
аспандаѓы ќ±сты тістеген жас ... ... Оныњ ... ... беруде дрматург шеберлік танытады: Нияздыњ
µлењ, поэзия туралы ойларымен бейтаныс с‰йкімді ќызѓа деген
сезімі ќатар µрілген.
Ќашанда µнер туындысын баѓалаѓанда, шыѓармаѓа арќау болѓан ... ... ... олардыњ єсемдік
зањдылыѓында сєйкес µзгерген бейнесін наќты ќарастыру
талабы естен шыќпаса керек. Прозада с‰йіспеншілік сезімніњ
ѓаламат мол сырларын дєл ... неше ... ... ... бар: ќос-ќабаќ ќимылы, µњдегі µзгерістер, саусаќ дірілі
–бєрі де ќаќас ќалмайды, диалог аралас кµріністер,
психологиялыќ анализ м‰мкіндіктері ересен мол. Рас,
драматургке режиссер шешімі, ... ... ... ... ... µткелден ќалыќтап, демеп жібермек. Дегенмен т‰бегейлей
бастаѓанда, ењ ауыр салмаќ пьесада кейіпкер ... ... ... халыќ ж‰регінен берік орын алѓан,
классикалыќ туындылардаѓы махаббат сценалары негізінен
романтикалыќ ыњѓайда, кµтеріњкі лепте жазылѓан. Кµбі
аќтарылып тµгілген, жалын ... аќ ... ... ... ... ... мен Ќарагµздіњ
жолѓасуларында, Аќан сері мен Аќтоќтыныњ оњаша
сєттерінде айтылатын сµздер заманына, уаќытына сєйкес
шыќќан.
Реалистік дєлдікті ќ±нттаѓан пьеса ... ... пен ... ... кездесуін, ж±рт кµзінен таса, табиѓат аясында сыр
шертуін ... ... мєні бар. ... екі жастыњ осы
шаќтаѓы кµњіл к‰йіне, сезім ќалпына лайыќ бояу табуды ниет
еткен. Дау жоќ, єрі аќындыќ ќиялмен д‰ниені ... ... ... ... ќос ... ... ... ‰њілуі, ж‰рек д‰рсіліне ќ±лаќ ќоюы – табиѓи ќылыќ.
єйтседе б±лардыњ ќысќа ќайырылѓан сµздерініњ ... ... ... ... ... ... кµрінуі керек еді. Б±л
маќсат орындалмаѓан: Нияз бен Лєззаттыњ осы сценадаѓы
ќоњыртµбел, ќарабайыр диологтары ... ... ... ... ... маќамынан, машыќты бір сµзді яки
тіркесті ќайталаудан ѓана кµрінеді деу келте ќайыру болар
еді, ењ алдымен хас ... ... ... ... ... ... µрнектік жаѓынан ±ќсас
оралымдардыњ µзімен-аќ єрт‰рлі бейне жасау м‰мкіндігі
тумаќ.
Бірге оќып, бір ... ... ... ‰ш ... ... ... ... жаратылѓан, тілі ащы Салиха ќолына т‰ссе
ешкімді аямаќ ... ... ... ... ... ... т‰п – ... ќызылды – жасылды боп
кµрінеді; сµз айтып ж‰рген жігітті Баѓила танауын
тескен тайлаќтай баѓындырып алѓан.
Б±л ќыздыњ тіршілік мєні жайлы µз ... ... ... бар.
Онысын кепештеп ішіне тыѓып, жасырып, жауып ±стамайды.
Жариялап, дабырлап, айтып ж‰реді. Ойдан ќорытып
шыѓарѓаны да, кинодан ... ... оќып ... да
емес: µзі б±л жалѓанныњ пайѓамбары деп санайтын Шынар
жењгесінен ±ќќаны. Кµкейіне ±ялап, бойына єбден сіњген
мораль – ... ... ... к‰ліп, жастыќ базарында ит
ж‰гіртіп, ќ±с салып рахат кµр, жігітті ашсањ –
алаќаныњда, ж±мсањ – ж±дырыѓыњда ±ста, мµр бастырып,
неке ќаѓазын алѓанша жуытушы ... ... ‰й болу ... ... ќызыќ: баланы тоѓытып – тоѓытып жібер,
сонда еркек тырп ете ... ... ... ... ... ... єншейін бос
сµздер, еркек пен єйел арасында ит жыѓыспен µтетін, кім
мыќты болса сол ‰стемдік ќ±ратын ерегес, к‰рес, ... ... ... айтылса да ол сµздер Лєззат кµњілін б±ра
алмайды. Нияздыњ єйелі барлыѓын білгеннен кейін ... ... ... ... ... де ... ... аулаќ.
Пьесада ќатар жарысќан екі таќырып, екі арна бар: бірі
с‰йіспеншілік сарыны, екіншісі суреткер таѓдыры.
Лєззат шын ... ат ... ... ... деп, ... мас ... опыќ жейді. єњгіме Нияздыњ єйелініњ
барлыѓында, ќаќ – соќты кµргендігінде емес, µмірде
талай шањыраќ ќ±лап, ќайта кµтеріліп, егде адам мен жас адам
кµњіл ... бір ... отын ... ... рет ... ... кездер аз ба? Лєззат жанына бататын – Нияздыњ
жалѓандыѓы, м‰лєйім кейпі.
Суреткер таѓдыры ... ... ... топыраѓын таппаса,
бап, к‰тім кµрмесе, жаѓдай жасалмаса, табиѓат берген ... ... ... кенішке жеткізу былай т±рсын, арылмас
азап, жазылмас ќасіретке т‰сірмегі ќиын емес.
Тырнаќалдысына ќарап т±рып, ќабілетіне, келешегіне шек келтіру
к‰пірлік болѓан талайлардыњ кейін ж‰нжіп, ... ... ... ... аѓып ... ... Жалѓыз доданыњ
µзіне шыдамай жоѓалѓан ет пен терініњ арасындаѓы мардымсыз
ќызу ма, белі талып отырып ењбек етуден гµрі лепіріп шарап
ішуді к‰йттеген ... пе, ... ... жауќазынды
бєйтерек болардай ќолпаштаѓан кµп шуылдаќ па, т‰біне не
жетеді екен, не кеселден ќалады ... ... ... ... ... автор Нияз бейнесі
арќылы береді. Махаббаттыњ ќадіріне жаќсы шшаќтыњ парќын
ескермеген аќын бірте – ... ... ... ... ... ... бастайды [1, 157 б.].
Нияз µз талантын µзі ќалайша жоѓалтты? єуелгі кеуде аты ... – шала ... ... ... ... ... бір ... бірталай єн текстерініњ авторы, университеттегі єдебиет
‰йірмесініњ ќазіргі жетекшісі аќын Нияз ењ алдымен
тоќмейілсудіњ – менторлыќ таѓына ... ... ...... абыздыќтыњ, тµрешіл ‰кімшілдіктіњ тізгініне
ќалай ие болѓаны пьесада єдемі ... ... ... ... ... бір ... аузы уєлі ... Нияз, ењ
алдымен, талант табиѓатына ‰њілмеген, бойламаѓан, тайыз
пайымѓа тоќжарап ж‰рген талайлардыњ яѓни єдебиет пен
µнердіњ дањѓаза – дабыра ду – дуын молданып ... ... ... кµрсетеді: Нияз осы
жолда, ењ алдымен, µз талантына опасыздыќ, сатќындыќ жасады.
Таланттыњ тек ізденуден, тек тєлім алудан, тек оќу – ... ... ... ... ... тек содан ѓана
т‰лейтіндігін Нияз, єрине, біледі. Теорияныњ практикаѓа
асуы ‰шін ќаншама ... ... ... ... ... ... Нияз соны ... т‰рде істей алмады. Ол тек шабыт
инерциясына сеніп, соѓан арќа с‰йенді. Ал м±ндай
кержалќаулыќ инерциясыныњ неге апарып соѓатыны Нияз
образы арќылы жазушы ... ... ... ... Оныњ ... ... шын ... таланттын
шаршатттырып барып тµгілетін аќпа – тµкпе терін баќыт
санап, ... ... ... ... ... ... ... тек бір µзі киіп алѓандай ќалпима мардымсуѓа, кµсемсіп
ділмарсуѓа, орайы оњынан келіп жатса таза махаббатты
нєсіпќ±марлыќтыњ с‰рмесімен, осмасымен ... ... ... ... ... ... дон ... т±тќыны» болуѓа ±мтылады. М±ныњ ќашанѓы кєдеге
асатыны бір ... ... ... Солай бола т±ра, ол
Лєззаттан да талантќа сатќындыќ, опасыздыќ етуді талап
етуін ќайтерсіњ?!
Таланттыњ бишара болуы, к‰йреуі деген осы емес ... ... ... ба, ... Алдыња келіп ќалдыќ мінекей.
Лєззат. Саламатсыњ ба, отыр.
Нияз. «Д‰ние кезек» деген осы – ау. Бір ... ... ... мен ... ... едім. Енді маѓан сен тµреші
болдыњ.
Лєззат селк ете т‰седі. Сонау алыс Нияз ... ... ... ... ... µлењ ѓой. Ал, ... наѓыз µлењ м±нда
жатыр екен... Раќмет бауырым, раќмет. Еншала ќателеспеппін,
ќазаќ єдебиетін таѓы да бір ... ... ... ... ... µлењдерімді µзіњ ќарап шыќќан шыѓарсыњ...
Лєзаттыњ ой даусы. Нияз. Єдебиет жолы ќиын жол. Ауыр ... адам оњай ... ... Жазушы деген µмір бойы
сахнада ж‰ретін адам. Ж±рт кµзі оныњ єр ... ... Жан ... ... ... ... ... кешпейді олар. Майданда ќорќаќ жауынгер
жекс±рын болса, єдебиетте жалѓан жазушы жекс±рын. Ойлан...
Д‰ниеде жекс±рын болудан жаман нєрсе жќ! ... бар. ... Тек ... ... ... ... ... µзіњ аќтап ал!
Нияз. Лєзтай, ау Лєзтай, айтсайшы енді, ... ... наз ... екен. Нияз, мына µлењдеріњ
жарамайды.
Нияз. Сонда ... сонда ќалай?.. т‰гел жарамай ма? (Лєззат басын
изейді) мен сенен б±ны ... жоќ ... Мен де ... ... ... жоќ ... ¤зіњ ойлашы,
Нияз. Осындай жауыр болѓан арзан сµздер екініњ бірінен
шыѓады...
Нияз. Сен ѓ±рлы µлењ жазу ќолымнан келеді. ... ... ... ... µлењімді µртей алмаспын.
Лєззат. Нияз, мен саѓан шын кµњілімнен айтып отырмын ѓой.
Ойласайшы µзіњ... Б±лай жазуѓа болмайды...
Нияз. Б±лай пікір айтуѓа да болмайды. Мен де ... ... ... ... ... ѓой. Жоќ, бауырым, оныњ
реті келе ќоймас. Т‰птей келгенде айыпты мен емес... ¤зіњ...
Лєззат с±мдыќ кµргендей кµзі ... ... ... ... асып кеткенін біліп, оќыс тоќтайды. Пауза.
Лєззат. Кет!..
Нияз (ж‰ні жыѓылып). Лєзтай... Ау, Лєзтай... (Пауза)
Лєзат. Жє... (ќолыныњ ±шымен ... ... ... ала
кет.
Нияз мойынын ішіне тартып, с‰мірейіп шыѓып кетеді. Бірінші
бµлімніњ басындаѓы сахна. Лєззаттыњ ‰йі. Лєззаты сол
бастапќы к‰йзеліс халінде кµреміз. Ол ... ... ... ... Ќатты ойланып ќалѓан [8, 278 б.].
Алѓашќы махаббаты шерге – к‰йікке айналѓан Лєззат єдебиеттіњ
саудаѓа т‰спеу ‰шін, ...... ... суы ... ‰шін соныњ бір тамырына балта шабуы ‰шін µзініњ ењ
аяулы Ниязын ќ±рбандыќќа шалатын к‰тпеген єрі ... ... ... барады. ¤з ќолын µзі кесіп, жања
µмір бастайды. Лєззат талантыныњ тењдесі жоќ ... ... ... ќолжазбаныњ жарамсыз деп тарауынан, халтура деп тануынан
кµрінеді.
Лєззат шын єдебиетке, шын µнерге опасыздыќ, сатќындыќ жасай
алмады. Шынтуайына келгенде, оны ... ары ... ... ... ... ... болѓанмен,
«талатты» деп жалѓан ќолдауѓа болмайды екен. Лєззат
рецензент ретінде Нияздыњ µлењдері кітап болып шыѓуѓа лайыќ
деп ... оѓан ... де ... ѓой ... де, ... ... ... да м‰мкін еді. Біраќ соѓан Лєззат бара алмады.
Оныњ бойындаѓы шын ... ... ... жоќ.
Бєлкім, онсыз да махаббат ќарѓысына ±шыраѓан Ниязы, ... ... ... бара ... ... ... болѓан.
Ењ соњѓы єрі шарасыз бір ерлігі де осы шыѓар.
Ењ бастысы, сонау бір бала ... ... бір ... шаѓында
тапќан ќуаныштары мен пєк сезімдері, т‰птіњ т‰бінде оѓан
опасыздыќ етуге, сатќындыќ жасауѓа ерік бермей, ќайта µмір
шындыѓымен, к‰нделікті тіршілік талшыќтарымен ... ... ¤з ... шынайы ие болѓан Лєззат таланты ар
алдында азаматтыќ биікке кµтерілді [5, 88 б.].
Єйтсе де, ... ... ... ±заќ ... Ниязѓа
деген жањашырлыѓын, аяушылыѓын тастамайды. Кµлденењ істерден,
ќажетсіз шаруалардан, бос к‰йбењнен ... µнер ... ... ... пен ескі ... ... ... ж‰рген Нияз арасындаѓы болар – болмас дєнекер – баяѓы
сезімніњ м±њы ѓана.
Араѓа он жыл салып, ескі достарды ќайта кµреміз. ... ... ... ... сол: бір ... аузы ... Баѓила енді бес бала тапќан сарыќарын ќатын. «Мен кетіп
ќалмаймын ба?» - деп ... ... ... ... енді
диванда шалжиып жатып, «Єй ќатын» деп ќойып, галстугын,
шалбарын с±райды. Туфлиін тазалатады. Еркекті бір
шыбыќпен айдамаќшы Баѓила ќайда? Ќыз не ... ... изей ... ... ... Нарќоспаќ ќайда?
Повесте ќосаќ арасында бос ж‰рген персонаж Ќуантай. Пьесада
µзгерген, мінездік жаѓынан даралапы, «дала єн ... ... ... ... ... ... Нияз ... ќ±лдырап, ќуантай µрлеп бара жатыр. Б±рын
облысќа кетті дей ... ... ... ќолынан кітабы
т‰спейтін, тілі мірдіњ оѓындай, жалањ ќылыш, сыншы ... ... ... ерлігініњ бойында, болмысында
алѓашында аќын, кейіннен сыншы соњынан жазушы, драматург
Тахауи Ахтанов ерлігі єсіресе, шынайы талатн ерлігі жатиыр
десек, єсте ќателеспейміз. Аќын Лєззаттыњ ... ... ... ... ... мен
шабытты шаќтардыњ табиѓатындаѓы иірімдер автордыњ µз басынан
кешкен жєйттердіњ µмірбаяндыќ ... ... ... мол ... [1, 159 б.].
Т.Ахтановтыњ таѓы бір танымал «Махаббат м±њына» ±ќсас, ... ... ... єлеуметтік ыќпалыныњ ќаншалыќты
аспандар µскенін кµрсететін оныњ «Сєуле» атты драмасы.
Тарихи шындыќќа сєйкес б±рынѓы єйелдер кейіпкерлер тек
жапа шегіп, ќиянат тепкісінде зар ... ... ... дењгейіне кµтерілген. Орыс єдебиеті тарихыныњ
б‰тін бір кезењін «Тургенев єйелдері» дейтін образ
ќ±райтыны белгілі. Сол тіркесті пайдалансаќ, ... ... ... ... ... Аќ дегендері
алѓыс, ќара дегендері ќарѓыс. Б±лардыњ сынына ... ... ... ... бере ... пара – пар. Жєне сол ... ... зергері сахна зањдылыѓын терењ білу
негізінде, материалѓа тиісті ... ... ... ... ... арќылы кейіпкердіњ ішін ашу, характердіњ жанын
сµйлете білу жолымен ж‰зеге асырѓан.
Осы екі драмадаѓы («Махаббат м±њы», «Сєуле») Сєуле мен Ляззат ... ... ... ... Бірі – ... ќызметкері, бірі
аќын. Ал м±њ – шерлері ортаќ. Біреуі с‰йгені Жарастан, біреуі
жігіттіњ екеуініњ де сырты жылтыр, іші сылдыр м‰кі – ... ... ... ... ... єшкереленеді. Ќырѓа
шыѓып ѓылым жолында ќ±рбандыќ етуші жан боп кµрініп ж‰рген
Жарас мансапшыл ѓалымыныњ бірі болып шыѓады. Нияз ... ... ... ... ... ... Болдым
– толдым деп ісініп – кебініп ж‰ріп, ќањсыѓан бµшкедей
ќањѓырлап ... [3, 7 ... ... ... ... ... ... т‰ріп кµрейік:
«Абзалы мен ойѓа шабандау болуым керек. Кµњілге ±заќ «піседі».
Сол сияќты ойѓа ... ... да ... ... ... Кейде арада жылдар µтіп кетеді. Сол кезде
быќтырып ќойѓан бидай кµжежей іште пісе ... ... бірі ќиын ... мен ... ... ... ... лыпып т±рѓан µнімді жазушылар
ќаѓып кетеді).
Мысалы, «Сєуілдегі» Бµпежан образы. Б±л образ алѓаш рет меніњ
ойыма ... ... бас ... ... Сол ... бір пьесасынада µзгеше бір мещанка єйелдіњ
образын жасады. Соѓан ілесе мода ... ... ... ... ... ќазаќ, µзбек драматургиясына да
топырап келе бастады. Сонда – б‰гінгі ќазаќ
интеллигенциясыныњ ... – ораќ ... ... ... ... ... бір ... ‰йіріп отырѓан,
кейбір мыќты єйелдер бар – ау, соны неге ... ... деп ... едім. М±ндай адамды µмірден кµргенмін.
Еркекпен ерекше сµйлесетін еркек мінезді, тілі мірдіњ
оѓындай. Онымен бір дастарханда болсањ кєдімігдей
саќтанып, ќорќып отырасыњ, егер жазатайым ... ... ... ... ... ... т±ра ... ќаласыњ.
Єттек білімін толыќтырып, мол ќайраты мен тапќыр аќылын
д±рыс баѓытќа баѓыштап жіберсе бар ѓой – бір министерлігіњді
дµњгелентіп – аќ ... еді. «Екі ... басы бір ... ... ... ... жаны бар ѓой ... ондай
єйелдердіњ к‰йеуі момаќан, можантапайлау болады. Кµп жыл
басымда ж‰рген осы ... да ... ... Енді ... осы ... пьесасы солай болды. Жазамын деп
столѓа отырѓанда басымда аныќ ештєрсе жоќ ... еді. ... соњ – аќ ... тарта бердім. Жартысын Арал
тењізініњ бір т‰кпіріндегі «Ќ±ланды» жарты аралында жазып,
ќалѓанын Алматыѓа кеп ... ... ... ... ... ... бір ай шамасында
жазып бітірдім. Ал Ќ±дайберген, Айша, Сапар, Г‰лжан Алдаберген
сияќты образдар да стол басында ѓана туды. Жєне бір ќызыѓы –
пьесаныњ ... ... мен ... ... ... ... жаѓын жазып отырѓанда кейінгі геройлардыњ ќаќтыѓысы,
сµйлейтін сµздері ойыма орала береді де, оны ќойын
дєптеріме толтыра бердім. Сµйтіп екінші актыны
орталаѓан ...... ... ... ењ бір ... дайын т±рды.
Жазушыныњ шабыты болады, шабыты келгенде тµгіп тастайды деген
ќызыл сµздіњ сыры маѓан мєлім. Оѓан ... ... ... ... ... толѓандыратын ауыр ењбек. Єр ењбек сияќты
б±ѓан да, орысша айтќанда «рабочее настроение» - кµњіл ќоюы,
ыќылас ... ... бола т±ра осы ... ќалай тез
жазылѓанына ќайран боламын. Б±л меніњ µз тєжірибемде
аса сирек жаѓдай. Кµбіне мен ±заќ толѓанып, ... ... ... себебін ойлап ќарасам – б±л шыѓарма «аяќ астынан»
туа ќалмапты. Б±рын тек ... ... ... ... деп
ойламаѓаным болмаса, м±ндаѓы адамдар, жєйттер ойыма
талай оралѓан екен де, кезінде ыњѓайын тауып, ... ... ... бір ... ... жата ... ... шабытпен шаќырып, аспаннан т‰скен ми нєрсе жоќ,
запастан алып пайдаланыппын [4; 272 б.].
«Сєуле» пьесасы, шынында да, ... µзі ... ... тез ... ... жаѓынан «запастан» алынѓан.
¤йткені, м±ныњ алдындаѓы «Боран» романы кµтерген єлеуметтік
мєселе – шаруашылыќ ... жања ... ќою, ... ... ... дєл осы ... ... ќолѓа алынѓан
[5; 148 б.].
«Сєуле» драмасыныњ басты кейіпкерлері – облыстыќ ... екі ... ... тартыс – мал
жайлымдарын т±раќтандыру, малшылар т±рмысын жаќсарту,
колхоз ќ±лылысына ерекше назар ... ... ... ... ... ... «жауыр» болѓан мєселелердіњ бірі
сияќты. Баќсаќ, єњгіме тек м±нда ѓана емес, ењ негізгі
єњгіме – ... ... ... ... Ел ... стилі, соѓан деген жеке адамныњ кµзќарасы туралы
болып ... ... ... к‰рестіњ бір т‰рі – кµп жылдар
бойы бойѓа сіњген кесір-кеселден арылу, ел талќысымен ем
іздеу, ащы да болса шындыќты ашып ... µмір ... бой ... ... бас ... -
дейді автор. Осы к‰ресте обкомныњ екінші секретары Сєуле
жењіліс табады. Біраќ б±л µткінші жењіліс. Шыѓарманыњ он
бойындаѓы оптимистік сарын ... ... ... ... «¤йткені талас екеуіміздікі ѓана емес, шын
к‰рес енді басталады» деген сєуле сµздері болашаќ
жењістіњ увертюрасындай естілетіні содан. ... ... ... жатќан ќиян-кескі, ж±лынды тартыс
жоќ. Негізгі конфликт іштей психологиялыќ арпалыс, ањдысуѓа
ќ±рылѓан. Ахтанов шыѓармасыныњ ќ±ндылыѓы да осында жатыр.
Автор оќиѓасыныњ µрбу ... ... ... ... жан – ... ... ... кµп
‰њіледі. Сырттай самарќау, сылбырт µтіп жатќан оќиѓаныњ іштей
арпалысын сабырмен ањѓартуды жеке кейіпкердіњ тамырын басып,
таѓдырын тануды ±сынады. ... бар ... ... ... ... ѓана т±жырымды таныстырып шыѓады. Ол жалањ
таныстыру емес, оќиѓа ... єр сєт ... ... ... єр
кейіпкердіњ бар болмысымен ќатар береді. Кейіпкерердіњ
рухани ќабілеті де біртіндеп ашылып, б±дан былайѓы барыс –
баѓдарын белгілеу кµрушініњ талќысында ... ... ... ... гµрі ... ойландыру басым.
Жазушыныњ іздену жолындаѓы бір тµбе табыс осы ж‰йеде.
Шыѓарманыњ екінші табысы – тіл шыншылдыѓында. ... ... ... ... ... ... бірі – кµбіне тіл шыншылдыѓыныњ
жетіспеуінде. Героикалыќ, романтикалыќ тарихи
таќырыптарѓа жазылѓан ... ... ѓана ... ... ... бас ... ... б±л шыѓарма азат!
Ќазіргі шыѓармаларда архитекторды Аханша «аћ» ±рѓыза сµйлеу,
немесе ќ±рылысшы ќызды Ењілікше «егілдіру» б‰гінгі ... де, ... да, ... да шаќ ... ... ... ... кµмкеру «науќасына» ±шыраѓан
шыѓармалардыњ µмірініњ ќысќа болуыныњ да себебі сол тіл
реализмінен алшаќ ... ... ... ... ... ... ... µміріне берік саќшы бола алмаса керек.
«Сєуле» кейіпкерлерініњ тілі - єр бояулы, єр ойлы, єрќилы,
µмірлі, єрќайсысыныњ бойына шаќ мінез – ќ±лќыныњ ... ... ішкі ... ... ... [6; 352 ... Ахтанов пьесасындаѓы т‰пќазыќ кейіпкер Сєуле бойынан
б‰гінгі замандас сипаттармен ќоса, иісі ... ... ... ... ... ... ... µзі тиянаќтап
келгенде, осы кейіпкер бейнесінде жатќан хаќ [1;131 ... ... ... ... тµњірегінде µрбиді. Жастай
жетім ќалып, т±рмыс талќысын, соѓыс зардабынан ерте есейіп,
жастыќ рахатын кµрмей µскен Сєуле жан рахатын ... ... ... ... зор ... бµленіп, ел басќарып, халыќ
м‰ддесін ќорѓаушыныњ бірі болып ... ... ... ... кеш ... ... сезімініњ
±штасуындаѓы шытырман ќайшылыќ Сєуле басындаѓы
драмалыќ шиеленісті к‰шейте т‰седі. Бас алынып, кµмескі
ќиял ќ±шаѓына берілген Сєуле с‰йген адамыныњ сырына жете
алмай, опыќ ... ... ... ... мінезіне,
табандылыѓына, єділдігіне, жалын атќан жігер иесі
екендігіне кєміл сенесіњ.
Пьесада Сєуле ежелгі сырлас ... ... ... ... санпдиктіњді білмеймін. Біраќ єйтеуір ќазаќ ќатыны
дєл осындай ±рѓашы туып кµрген жоќ», - дейтін мінездемені
суреткер Ахтанов б‰кіл табиѓатына, б‰кіл болмысына, б‰кіл
т±лѓасына, ... іс - ... ... ... ... ... де ќайсар, жањаѓа ќ±штар басшыныњ
б‰кіл к‰рескерлігіне тамаша дарыта білген. Сондыќтан шыѓар,
халыќтыњ жоѓы мен м±ќтажы ‰шін бєріне даяр, ... ... ... ... ... ... бір ќызы – бір
перзенті ретінде асќаќ бітім тауып, кµрермендердіњ –
оќырмандардыњ, зиялы ќауымыныњ, єдебиет пен театр
сыныныњ ыстыќ ыќыласына бµленді [5; 149 ... етек – жењі ... ... ... тартысќа
ќатысатын адамдар он шаќты ѓана. Драматургтіњ сахна
зањдылыѓын, театр талаптарын ескергендігі ањѓарылады.
Автор адамдарды отырѓызып кінаратќа ... ... ... ... ауыстырып отырады.
Кењес, ќабинет емес, пьесаныњ бірінші бµліміндегі оќиѓаныњ кµру
м‰мкіндігі ‰немі туа бермейтін обком секретарыныњ ‰йінде
µтуініњ µзі ќызыќ. Ќонаќтардыњ келуі, ... ... тосу – б±л ... сабыр – сабыр, ж‰ріс – т±рыс,
ќимыл, ќозѓалыс тудырады. Осы к‰йге бірте – ... ... жања ... ... ... ... ... жыл отасќан ерлі – зайыптылар арасында, уаќыт
ќалыптастырѓан сый – сияпат, пейіл – ќ±рмет ... мен ... ... ... ...... ... алды – артын орап, сµзден – жењсік,
даудан – есе, картадан – ±тыс ... ... ... ... ѓана билеп тµстейтін, бір ошаќтыњ тас
ќайнатып, ќазан кµтерер тентегі ... ... ... ... ... еркек жан екенін ±ќтырады. Сырт
ќараѓанда т‰к бітірмей, бос сенділіп ... ... ... кµз ... µтіп жатќан оќиѓалардыњ астарына
‰њіліп, ертењ µрнек боп ќаѓаз бетіне тµгілер сырлардыњ
бояуын ... ... ... ... ... келісім бермей келген,
кетіп ќалса, м±нда µзі бастап єлі жеріне жеткізіп, байсал
таптырмаѓан шаруалары ќалып ќоймаќ. Тез, асыѓыс ... ... ... ... ... ... ќайталанѓан, таптауырын болып,
сары ж±ртќа айналѓан бірінші бастыќ пен екінші бастыќ арасыныњ
шаруашылыќќа байланысты кикілжіњ ... ... ... ... таласы дендеп алѓан орайда, сахналыќ
шыѓарма єлсірейтіні, образ µзініњ эстетикалыќ єсерінен
айырылып, жалањаштанып ... ... µнер ... ... ... ескеріп, Сєулені бірден
дау –дамайѓа шым батырып жібермей, оныњ тіршілігін єр
ќырынан кµрсетуге ±мтылады.
Сезім шарпыѓан жанныњ, єсіресе б±л ... егде ... ... ... ... бойын к‰туі, ж‰ріс – т±рысты баѓуы, киімге мєн
беруі – даѓдылы єдет. ... ... ќоса ... ... ... ... ... жалынныњ лебі ќас
– ќабаѓынан ѓана емес, ќысылып – ќмтырылып, ‰зіліп – ќ±мыѓып
шыќќан сµздерінен аныќ ... Б±л – ... ... жас ... ару ... ... бас ... бµлек, тоќталѓан белден асќан жанныњ кеудесін
шымырлатќан тосын, ыстыќ, ќ±пия сыр.
Осы сєтімен табылѓан єуез пьесаныњ ырѓаѓына айналѓан. Бой жетіп
ќалѓан ќызы бар ... ... єйел ... ... к‰йге т‰су
ќандай ауыр. Автор бір – аќ арнада, осы ізбен отырып
психологиялыќ шыѓарма жасауына болатын еді. ¤мірдіњ
ыќпалды екпіні, ... ... ... ... ... інісімен, ќонаќтарымен ш‰йіркелесіп
те бітпей, µз ‰йінде обкомныњ бірінші секретары Сырдаќпен
кездеседі.
Араларындаѓы єњгімеден ‰лкен іске, келелі шаруаѓа екеуі ... ... ... ... Сырдаќ с±сты, ызбарлы,
салмаќты. Ол кµптен жауапты ќызметте болѓан адам.
Автордыњ нысанаѓа алып отырѓаны да осы Сырдаќ. Ол ... осал ... ... ... ... ... ... кµрер кµзге кµрнекті,
естір ќ±лаќќа ±ѓыныќты нєрселер. Біраќ Сырдаќ сынды ... ... ... ... кеніштен гµрі б‰гін µзі рахатын
тататын мансап абзал. ... ... кµре ... тек ... ... ... ертењ абыройын бµгде біреу мемденіп
кетер іске талай д‰ние б±лтаѓын µткерген басымен к‰ліп
беріп т‰сіп кетпесі аныќ.
Сырдаќ – ... ... ... ... екі ... рухани
сыры ашылады. Ашылады. Жарастыњ ‰лкен ќаладаѓы жылы орнынан
кетіп, сахара аптабына к‰йіп, ќиындыќ кешіп, ѓылым ‰шін ењбек
етіп ж‰рген мінезін ±натќан Сєуле. Міне осы ... ... ... ... ... де кеш ... ... арнасы мен
махаббат драмасы бастау алып кетеді. Ќоњыр тµбел, ... ... он ... жас ... ... бойынан
таппаѓан ќайрат – ќажыр кµргендей болѓан [1, 126 б.].
Сєуле µзініњ махаббатын, µз ќиялында ... ... ... ... Ол – ... нартєуекел еткен. Тек
Сєуленіњ к‰йеуі Алдабергенге отбасы – ±ясы ќымбат. Ал
Г‰лжанѓа єкесі де, шешесі де ќымбат. Сєуле ‰шін – махаббат
сезімі ... ... ... ... ќымбат. Француздыњ ±лы
жазушысы Бальзактыњ єйел кейпкерлері жасындаѓы яѓни 30- 40
жастыњ бел ортасындаѓы Сєулеге µз ... ... ... ... ... бару ... ќиын емес. Ол жантаќтап
ж‰ріп, с‰йгенді, ќуыстанып ж‰ріп, с‰йіскенді µзіне ар, ... ... ... ... де оныњ ... ... ... ќ±дыретін сезінуге, солай ќиялдауѓа
єйел ретінде єрине хаќысы бар ѓой. Олай болса Сєуленіњ
Жарасќа деген шын ... кім ... ... Кім жазѓыра
алады? Жалѓан этикаѓа, жалѓан моральѓа, жалѓан µсекке Сєуле
бой бергісі келмейді. Сондыќтан шыѓар оныњ: «Мен бір ѓалымды
білемін. Алматыда академияныњ бір ... ... ...... Жылы орын, ќызыѓын, бєрін тастап, бес жылдан бері ќу
мекен ... ... ... ... ... ... егіп жатыр.
Соныњ бєрі кім ‰шін. ¤з басныњ ќамы ‰шін емес ќой. Ол ... жан ... ... ... ... ... ... адам.
Бєріміз сондай болсаќ...», - деп [8, 210 б.] орындалмайтын
арманын тілек етуге, керісінше, орындалмайтын тілегін арман
етуге ... ... ... ... ... ... желісі ќалай к‰рт
бастау алса, ќалѓан екінші, ‰шінші бµлімдерде солай к‰рт
ширыѓып барып, к‰тпеген шешімін табады.
Сєуле: Сен кµп ... ... ... ... ... «Шын
с‰ймегенсіњ ѓой». Он жеті жасар жетім ќыз, арќасында
інісі болса кімді тыњдайды? Меніњ махаббат іздейтін, ќызыќ
ќуалайтын ... ... па еді? Жоќ. Мен оѓан єйел ... жоќ. Ол маѓан аѓа сияќты еді. М‰мкін меніњ
осалдыѓым шыѓар.
Сапар: Сеніњ б±л сырыњды білген жоќ едім.
Сєуле: Сен кµп нєрсені білген жоќсыњ. Мен ... ... ... ... Заводта к‰ніне 14 саѓат ж±мыс істеп, мына
алаќанныњ ... ќаны ... да ... ... ... ... ... К‰йеулері майданѓа кеткен єйелдерді
ж±мысќа ќуып, олардыњ шырылдаѓан балаларын ... ... ... ... танѓанымды, ќыста ќырылѓан малѓа шашымды
ж±лып берердей болып, алас ... да ... ... Обком
секретары єпкењ бар. Т±рмысы жаќсы. Аз к‰н ќонаќ ... ... ... сол ѓана. Меніњ ж±мыстан басќа
алаќым болып па еді? Азды жеткізем, жоќты бар ќылам ... ... ... сµз ... ... ... ... бойы жылап шыќќанымды да ешкім кµрген жоќ. Мені
кейде ... ... ... деід ... ... мен ... кµз
жасыма суарып, ќатайѓан шыѓармын.
Сапар: Кµњіліњді бас єпкесі.
Сєуле: Єне, ... келе ... ... ... шыдамаѓан...
тегін келіс емес. Ол бір ќыњырайса, ќатты кетеді. Сол
к‰ресте маѓан с‰йеніш болатын кім? ... бе? ... єне шањ ... ќу ... ¤з ... ќамы ‰шін келген
жоќ, ол м±нда. Маѓан к‰ш беретін, ќуат беретін сол. Меніњ
±йыќтап жатќан сезімімді оятќан, ... ... ... Ж±рт µсек ... ... ¤зі м‰сєпір кімді т‰сінеді. Ал,
бірге µскен м±њлыќ ... сен неге ... ... ... ... айыптаушыњ мен емеспін [8; 215 б.].
Міне, Сєуле мен Сапар ... ... біз оныњ ... зерттеп, ж‰рген Жарас Жансаринді с‰йіп
ќалѓанын кµреміз. Сєуленіњ махаббаты оянып, µз ќиялында
арман еткен адамын тапќандай болады. Аќырында ... ... ... та ... ... келгенде ањыз жасауды,
алысќа секірер мансап баспалдаѓын кµздеген тоѓышардыњ бірі
болып шыѓады. Сєуле кµкірегінде жылт ... ... ... оныњ
соњѓы сµздерін естігеннен кейін аќ сµнеді.
Жарас. Мен де ... емес ... ¤з ... ... ... бір ... екі сµйлесті, бет алысы жаман.
Алды – артыњды орап алѓан т‰рі бар. Егер ќолымыздан келетін
іс болса – кісі ... еді. Ал ... ... нєтижесіз
тартыс, бекер єлекке салѓанмен не табамыз? Бєрібір Сырдаќ
саѓан к‰н кµрсетпейді. Біздіњ µз ќызыѓымыз бар емес пе?
Сєуле: Не деп ... ... ... ... ... сау ... ... жіберткізбейді деп, ќорыќќан екенсіњ ѓой...Сол
шыныњды б±рын неге айтпадыњ...
Жарас: Сєуле, соншама, кµњіл ќалар ќатты сµз айтасыњ...Меніњ
бар ... адал ... µзіњ емес пе ... Арманыњ...Іздегеніњ ‰лкен нєрсе кµрінбейді. Ќиналма.
Табарсыњ... Ќош болыњыз. (Жарас шыѓады. Сєуле ауыр ойда).
Жар таптым... Серік таптым деп едім... ... ... екен ѓой, ... бар ... [8; 238 ... б±л ... ... Сырдаќ т±рѓаны аныќ. Ол µздегеніне
жеткен. Сырдаќ тєрізді басшыныњ µзіне ќарсы ... ... ... жолында ќандай айла амалдарды ж‰зі жанбай
пайдаланатынын кµргенде тµбе шашыњ тік т±рмай ма?! ... орѓа жыѓу ... ... ... ... ... к‰йеуі – м±ѓалім Алдабергенді, ќ±рбысы
Бµпежанды жєне кеш оянѓан ...... ... бєрі
– бєрініњ тілін тауып, Сєулеге сатќындыќ жасатады.
Дегенмен, пьесада Рыскелді ... ... ... ... ... ... ... Айша мен Вибатшаныњ, жазушы Сарапдыњ, ќызы
Г‰лжанныњ, єуелде ќателескенмен кейіннен Сєулені
ќостайтын Ќ±дайбергенніњ, облыстыќ партия комитетініњ
екінші секретары Достанованыњ тµњірегінен табылып, бєрі
бірдей ќолдау ... ... ... ... д±рыс жолда
екенін кµрсететін жєйттар.
Сырдаќтыњ бірінші жолѓы жењісі – т‰бегейлі жењіс емес. ... ... [5; 160 б.] ... Сєулені жењдім, тізе
б‰ктірдім, енді б±л жерде мен ѓана т±рамын. Оны басќа
жаќќа тайдырамын деп есептесе Сєуле ‰шін ‰лкен к‰рес енді
басталѓан. Аз ... ... бір ... бір суып, алтын
дегені – мыс болып шыѓып, жасыќ ...... ... ... тартысында жања µрге кµтерілген ќалпы бар
[1, 127 б.].
Драманыњ ењ басты табысы – ќоѓам мен заман ќойып ... ... ... дер ... ... ... талантты драматургтіњ ќалам ќ±діреті
арќылы кµркем полотно-кесек полотно болып шыѓуында еді.
«Сєуле» пьесасы – суреткер Т.Ахтановтыњ µзіне жања ... ... ... ... ... да, ... драматург
ретіндегі театр сахнасындаѓы кµркемдік триумфын наќты
кµрсетіп берді.
Сондыќтан шыѓар, «Сєуле» драмасы ќазаќ драматургиясыныњ
кезењдік бір кесек туындысы болып ... ... ... ... «Єке мен ... ... мєселесі
Т.Ахтановтыњ саналы ѓ±мыры, жазушылыќ µмір жолы тоѓысќан заман
ызѓары, боранды болѓаны бєрімізге ... ... ... ... кесапатын арќау еткен ќаламгердіњ
«Боран» романы. Алдымен «Дала сыры» деген атпен повесть
ретінде жарыќ кµріп, ... осы ... ... ... µњделіп,
1966 жылы «Боран» атты романѓа айналып шыѓа келді.
Т.Ахтанов ... ... ... 1966 жылы ... ССР Мемлекеттік
сыйлыѓыныњ №1 куєлігін алды. Сол шыѓарма б±рынѓы Кењес
‰кіметіндегі ењ жоѓарѓы сыйлыќ – Лениндік сыйлыќќа
±сынылѓан. Ќазіргі ... Абай ... ...
республикасыздаѓы ењ жоѓары єдеби сыйлыќты – мєртебелі
сыйлыќты да алып берді.
Ал б±л ... ... ... ќаншалыќты шынайы зањдылыќпен
келсе, автор да соѓан соншалыќты шынай ы єрі бейнеті мол
кµркем ењбекпен ѓана ќол жеткізіп еді. ¤йткені, ќазаќ
прозасында ... рет ... ... ...... ... ... туынды - «Боран» романы д‰ниеге
келген болатын. Социалистік ... ... ... ... ... ...... ењбек
адамы келеді. Яѓни, «таѓдыр боранын» жењген жања
т±рпаттаѓы ќаћарман т±лѓа – к‰рескер, ќарапайым шопан
Ќоспан ... ... оны ... ... ... ... ... д‰ниеге келді.
Психологиялыќ толѓаныс, философиялыќ астар, ішкі драматизм оныњ
осы «Боран» ... тєн ... ... М±нда да
ќайталанбас характерлер жасалѓан. Таѓыдыр тауќыметініњ
с±рапыл боранына душар болса да биік адамгершілік ќасиетіне,
азаматтыќ ... кір ... µмір ... ... мен ... де ... ... ќосќан ‰лесі болды. ¤з
кейіпкерлерін µмірдіњ ќаншама ауыр откелдерінен
µткізгенімен автор драмалыќ µлшемді тартыс
логикасын дєл ±стайды. Барлыќ оќиѓалар Ќоспанныњ іс ... ... ... ¤мір ... ... ашу кейіпкерлердіњ рухани ой - µрісіне ‰њіліп,
характер ерекшеліктеріне ден ќою ... ... ... ... ... ... бірі шопан, бірі аудан басшысы
– партия солдаты – «екі дос» Ќоспан мен Ќасболат жайында
µрбиді. Ќарапайым ењбек адамы Ќоспан сол кезењдегі
ќаќсоќпен ісі жоќ дала ... ... ... ыѓына
жыѓылмай, ќасќайып ќарсы т±рып, дала тµсінде мал соњында
оќшауланып ќалѓан т±лѓа. Кешегі ата – су ішкен досы, б‰гінде
аудан басќарып отырѓан ... ... ... µзгерді,
ќ±былмалы к‰йге т‰сті. Мансап делігі кісі танымастай
µзгертіп, кеудесіне нан пісірді. Сµйтіп, б±рынѓы ќанды
кµйлек екі дос бірін – бірі ... ... ... ... ... ... ќара ... ж‰гірді.
Аяќ астынан с‰ттей ±йыѓан жолдастыќ айрандай б±зылды. Оныњ
сыры неде? Ќоспанѓа ол жаѓы т‰сініксіз [10, 4 ... (ой ... ... ... ... жаѓу керек. (тырбанып от
жаѓады). Осы мен нені ±мыттым? Тынбай ќалѓан, ... бір ... бар еді ѓой. ... Жоќ, жоќ, ... ... ... ... Дені д±рыс адамныњ
ќ±тылмайтын пєлесі жоќ. Ел – ж±рт іздеп жатќан шыѓар.
(Пауза). Ќасболат...Ќасболат естісе, іздетпей ќоймас.
Ќасболат...Осы сен кім едіњ?
Ќарањѓыдан Ќасболат кµрінеді.
Ќасболат. ... Дєу ... ... ... ѓой ... бері. (елес µшеді).
Ќоспан. А? Иє - иє...
Ќасболат екінші жаѓынан таѓы кµрінеді.
Ќасболат. Есќарин Ќоспан деген кім? Оныњ кім ... ... ... ... ... колхоз басшылары жаќсы
біледі. Осыдан келіп, олар саяси ќыралыѓын жоѓалтќан жоќ
па деген зањды с±раќ ... ... ... (Ыњыранып) А?
1 – дауыс. ‡ш к‰н с±рапылда сені ќатты ќинаѓан Ќасболат жайы
еді. Соныњ шешімін тапќан жоќсы ... Сыр ... ... ... бір ...... ... алапат кезде сол ‰шін басын оќќа байлаѓан
солдатын сатып кеткен жоќ па еді? Ќиын – ... ... ... ... ... ... ... Соќќы жеп, басылып ќалѓан ќам
кµњіл...Мањдайдан сипаѓанѓа баладай алданып...елп
ете ќалѓаным ба? ¦ќпаппын – ау ...... ... ... ... бар ма еді ... Былтыр
к‰зде отарында ‰ш ж‰з тоќтыны ќосарында Ќ±мар ... не ... ... ... ... оњай емес ... ... Ќоспан. Біраќ амалда. Б±да
µзіњніњ досыњныњ ќолы. Ќасекењніњ т‰п – тамыры босањќырап
ќалѓан сияќты. Соны енді ... ... ... боп ... осы ... аман ... ... Біздіњ ауданныњ малы
Ќасекењніњ абыройын аспанѓа шыѓарады. Мањдайынња шањ
тимейді.
Елес µшеді.
Ќоспан. Апыр – ау, сонда ... бір ... ... ... ... ... ‰йелменді ж±ртты арандатќаныњ ба, Ќасболат?
[8, 194 б.]
Ізгі ж‰рек, ісіне адал ... ... ... ... ... ... ішкі ой аѓысына ширыѓа берілгенде б±рын
ќамќоршым деп ж‰ретін аупарком секретары Ќасболатты аќыры
иттіњ етінен жаман жек кµріп ... ... ... ... ... т‰скендей. Ішінде дауылды борандай
±ытќыѓан ашу – ызасы екіж‰зіділіке кектенеді. Бєрі
керемек, тµрт ќ±быламыз т‰геел деп Ќасболат жаздыртќан
кµзбаяу жылда т‰рлі жиналыстарда ... ... ... шопан µзініњ жауырды жаба тоќыѓандардыњ тоты ќ±сына
айналѓанына ќапа боп ... ... ... ... ... деп ... ... шындай, асќаќты тыњдай етып аќпар
беріп, мемлекетті алдап ж‰рген мансапќор Ќасболаттан енді µзі
зардап шегіп, алдындаѓы аќтылы ќойдан ... ќ±р ... ... деп отыр. Іштегі тµњкеріс жазушыныњ
психологиялыќ шебер талдауында наѓыз ќаны сорѓамаѓан
шындыќќа жол салып, шегесі босаѓа иесіздік ж‰йесіне ќатты
ш‰йлігеді [3, 7 б.].
Ахтановтыњ ... ... ... ањѓартќан аќиќаттарыныњ бірі
- µмірдіњ соншалыќты к‰рделілігі «миллиондаѓан адам баќытќа
бастайды» деген боямасыз, айќын, имандай сенген ќоѓамныњ
іштей іріп – шіруі, ќарапайым ... ... ... ... т‰біне жететін кµзбояушылыќтыњ,
шаруашылыќтыњ д±рыс жолѓа ќойылмауыныњ асќынѓан
экономикалыќ - єлеуметтік бір кµрінісі – Ќоспанныњ
отарындаѓы ќойдыњ боранда ќырылуы. ‡й айналасындаѓы шµп
таусылып, отарын ... ... µріс ... ... ... ... ±рынады. Ол кездіњ зањы бойынша ќой µлсе, ... ... ... ќырѓын соѓыста басын µлімге байдап, кейін
шегінген єскерге ќалќан болѓан, к‰шй сан есе басым жаумен
єділетсіз шайќаста ќолѓа т‰сіп ... ... ... ... ... ... елге келгенде, «т±тќын болыпты»
деген айдаудан µмір бойы ќ±тыла алмай, ќарѓыс тањбасы
басылѓандай µкіметтен ќаѓажу кµрген Ќоспан µзімен µзі,
екі ... бірп ... ... деп ... ... оњаша тірлікке
кµшкен еді. Аќыры мынадай болды. Оны осындай халге душар еткен
кім?
Б±л ... ...... ... де емес, сол т±стаѓы ќоѓамныњ
µзі [11, 53 б.].
Мына боран кешегі жаяулатып ж‰рген социалистік ... алып ... ... ...... ... ашып, µмірімізге сіњіп
кеткен тоѓышарлыќ ж‰йені, психологияны, єкімшілік
немќ±райдылыќты, ... ќаз – ... ... ... т±рѓан жоќ па? Б±л боран болмаса,
бєз-баяѓы ±зын арќау, кењ т±сау ќалыпта єлі сол марѓау –
керенау жайбасарлыќпен ж‰ре берер едік ќой. ... ... ... ... балта щабылады?
Т±тастай алѓанда ќоѓамдыќ ж‰йе де, ќоѓамдыќ сана да, жеке
иницативаны басып тастайтын єкімшілік ж‰йе де ... ... ... та, ... да бєрі – ... да ... Тек
жауапкершіліктен бой тартып, б±ѓып ќалуѓа єбден
‰йренген. Ќоспан осы ќ±рсаудан ќанша шыќќысы келсе де,
неге ... ... єлі шыѓа ... келе жатыр. Суреткер
Т.Ахтановтыњ орнында басќа ќаламгер болса Ќоспан
єлдеќашан озат шопан, орденді ... ... ... ... ... ... ... шопан, заманымыздыњ,
кемшілігіміздіњ батыры, Ењбек Ері болып шыѓар еді.
Ќоспан осыѓан керісінше, шын ќалыпта кµрінгенімен, «Боран»
драмасында жеме-жемге ... ... ... ... ... идеяныњ, ќуршаќ
кейіпкердіњ ролінен єуелде шыѓа алѓан жоќ. ¤зініњ
ќателіктерін кеш ... ... тµрт ... боран
Ќоспаныњ кµзін ашќан сияќты.
Тµрт к‰нгі толассыз аќ д‰лей бборанныњ µзі Ќосанныњ адам
ретіндегі, азамат ретіндегі болмысын єрі ... ... ... драмасындаѓы Ќоспан µзініњ таза ќ±ймадаѓы, ќоспасыз
алтын болмысымен, єрине, суреткер талаты мен шеберлігініњ
тењдесі жоќ кµркемдік арќасында осындай бір де ... ... ... ... шыѓармашылыќ прицниптерінен –
сєреткерлік эстетикасынан еш ауытќымай, еш айнымай
отырып, кешегі шопан µмірініњ, мал шаруашылыѓыныњ,
жоспарыл экономикалыќ, екпінді ќозѓалыстардыњ
єлеуметтік тамырындаѓы ... ... ... ... ... жеріне жеткізе отырып єшкерелей
алѓан.
Тµрт к‰нгі аќ д‰лей боран - µмір сыны, ќоѓам сыны ... ... ... ... ... ... жабыќ ќоѓамдар
іштей тынып келіп, т‰птіњ т‰бінде ешќандай сыртќы ќозѓаушы
к‰шсіз – аќ осылайша к‰ндердіњ бір ... аќ ... тап ... іріп – ... ... кµз
жеткізеді екенсіњ. ¤йткені, Ќоспан бастан кешкен
єлеуметтік дауылдар –диктатуралыќ шынжыр ќ±рсаудан
тозѓан µткінші µмір шындыќтары т‰бі бір µзінен - µзі іріп
шіриді ... ... мен ... - єу ... ... дос.
Майданда бірге болѓан. Біраќ олар бар болѓаны терезесі
тењ социалистік ќоѓамныњ, єлеуметтік тењ ќоѓамыныњ екі
полюсінде ... ж‰р. ...... ...... бір ... екеуі егіз ќозыдай с±мдыќ тату, с±мдыќ
дос, с±мдыќ ќамќор.
Ал, ... бір ... ... ... ит пен ... ... ... с±мдыќ жау сияќты. ¤мірі ниеттері ‰йлеспеген,
µмірі бірін – бірі ... ... ... ... жат ... ... бірі ‰шін бірі жан бермеген сияќты. Сауысќан
саќтыќ де, Ќоспан оны соѓан ќия алмайды. ... ... бєз ... ... табиѓи кісілігінен, адалдыѓынан аттап кетуге
арланады. Ал сµйте т±ра тек ... ѓана ... досы сырт ... ... алып оны ... ... не, Ќоспан єйтеуір Ќасболаттан бєрібір безіне алмайды.
Сонда кешірімшіл Ќоспан ќандай?
Бір ауыз шын сын кµтере алмайтын, сауысќаннан саќ, сыртын
алтынмен аптап, ... ... ... іші быќсыќ,
сырты жылтыр кењестік биліктіњ мансапшыл тоѓышары Ќасболат
ќандай?
Драманыњ б‰кіл µнбойында Ќасболат пен ... бір – ... ±лы ... – аман мен ... ... ... соѓан дейін белгілі бір несібеден айырылып ќалмау ‰шін
спарринг - єріптес болып ... ... ... ... ту етіп ... ... аяп,
µзі тµрт к‰нгі боранда – нокдаун алды ѓой. Бєлкім, нокаут та
шыѓар?
Драманыњ б‰кіл онбойынан Ќасболат ел ... ...... ... ... ... жасап
ж‰ріп, Ќоспанды ылѓи т‰пкі маќсаты жолында аямай нокдаунѓа
т‰сірумен келгені жєне бар. ... осы жолы ... тап ... ... аќ ... боран Ќоспанныњ уаќытша жењілісін
кµрсетеді де, шын мєнінде, ... ... ... - ... накаут алдында, билік
алањынан ќ±ылуы алдында т±рѓанын аяусыз, ќанжоса ќалпында
кµрсетіп береді.
Тµрт ... аќ ... ...... ... де мейілінше µткір
єрі шешуші фактор. Ол б±ѓан дейін басшы болып ж‰ріп, ... ... ... мєз ... ... реформалар
тынысынан ќалып ќойѓан жан. Ќасболаттыњ µзіне ќай т±рѓыдан
болса да єрі єлеуметтік, єрі моральдыќ шын к‰рделі жµндеу
керек.
Мансап ‰шін кезінде єуелде ... ... ... ... ... ... ќалай сатты?
Майданда бас амандыѓы ‰шін µзі шегініп, µзі ... ... ... ... жауынгерлік тапсырмамен
тастап сатќаны ше? Ењ бастысы, µзініњ адалдыќ, єрі
азаматтыќ, адамгершілік ары ќайда?
Ќасболатта сонда єйтеуір, адамдардыњ, кісіліктіњ ±ятынан ж±рнаќ
ќалѓан ба? ... ... ... да ... – ау, ... ... тќрт к‰нгі бораннан тазарып шыѓуѓа іштей µзінше ±мсынѓан
сияќты. ... осы жолы ол µз ... ... ... ... келісімаздыќпен зањды т±рде алдын – ала
сынѓан тєрізді.
Кµбіне – кµп Ќоспан ‰шін ѓ±мыр бойы жанын салып ... ... ... ... ... ... ... Жастайынан жетім ќалып, µмір тепкісін кµп
кµрген адам. Ол µзінен єлденеше жасы ... ... ... Оны б±л ... Ќоспан ќ±тќарып ќалды.
Жањыл. Ќоспан, есіњде ме, осыдан он жыл б±рын мен сені ... ... Ол ... кісі ... ... жеті ќыз ... ж‰деткен жоќшылыќ емес, ќорлыќ еді. Бір ‰йде т±рып,
бµлексіњ, баласымен ойнап ж‰ріп, кемсіњ. Содан шыѓар, ... ... ... ... ... еді. ... деген ш‰йке
шалѓа ±затпаќ болѓанда да ќарсылыќ айтпайдым. Соны тіпті жек
кµріп т±расм да кµњілім ми нєрсеге селт ... ... ... ... ... ... ... біздіњ ауылѓа сен келді. Ауданда єжептєуір
ќызмет істеп ж‰рген ... ... ... ќайтсін, деп йоладым.
Біраќ ауылѓа сєуірдіњ лебі келгендей, кµњілім оянып... кеудемді
бір б±лдыр, ... ... ... Сен ... сµз ... ѓой деп
дєметкенім жоќ, біраз енді Торсанѓа µлсем де ьармайтыным
аныќ болды.
Ќоспан. ... ѓой, оныњ ... ... айтасыњ маѓан.
Жањыл. Жоќ, білсењ де білмегеніњ бар шыѓар. Тыњда. Мен еріксіз
µскен жан едім. ... ... бар ... ... ... жоќ. Асќар таудай пана болдыњ маѓан.
Барым сен едњ ѓой меніњ. Кеше бес жыл хабарсыз кеттіњ.
Ж±рттыњ бєрі µлдіге жорыды. Сµйтіп ж‰ргенде ... ... Нем ... еді ... ... ... шыѓаѓым µшкен жоќ па еді. (Пауза).
Біраќ одан да кеудемде ‰мтіттіњ сєулесі ќалды. ... ... ... ... ... сол еді. Сол ... ... Сен
келдіњ...[8, 188 б.].
Ол шын баќытты Ќоспанѓа ќосылѓаннан кейін ѓан табады. Ел
ќатарлы жар ќызыѓын кµріп, бала ... ... ... б‰кіл елге тиіп жатќан с±рапыл соѓыс салќыны ... ... ... ... мен ... ... ... да кµппен бірге ењбекке араласып, тіршілік ќамына
кіріседі. Хабарсыз кеткен к‰йеуін к‰тіп, µз намысын жоѓары
±стайды. Аз к‰нгі ... ... ... ... ... ќояды. Ќолындаѓы кµмекші бала Ќалам‰шке де аналыќ
мейірімменќарайды.
Жањыл. Б±дан т‰іњлдім деп, мыњныњ бетіне т‰кірме деген расекен.
Ьуыстыѓы болмас да, Мінайдар шал ... пана ... ... ... – жарасына емші болѓан сол кісі еді. Кіші баласы
Ќалам‰шжанды бауырыма бастым. ¤ткенніњ бєрі ±мыт
болып, ескі жара жазылып, µмірдіњ берік ... ... ... ... ... талай ќателіктер µтті ѓой. Артта ќалѓан нєрсе
ѓой, ±мыт болѓан шыѓар деуші едім. Сен бєрін ќайта ќоздырдыњ.
Жањыл. Мен айтпаѓанда, мен ... µз ... µз ... ќ±ьыла аласыњ ба, Ќасеке? Б±л сіз бен біздіњ µміріміз
ѓой. Оны ќалай сызып ... Иє - иє... ... ... ... ... Еш ... ±мытпассыњ. Ќатал етенсіњ, Жањлы.
Соњѓы бес – алты ... бері сол ... ... – аќ ... ... ќайта табыстыќ...Арамызѓа ќайтадан сына ќаќќыњ
келе ме, білмеймін.
Жањыл. Алдымен сына ќаќан кім еді, Ќасеке?
Ќасболат. Енді оныњ ... ќаза ... ... Б±л ... сіздге де, бізге де оњай болѓан жоќ. ... ... Єне, ... ... ж‰р осы ... ... жасарымызды жасадыќ. Біраќ ана хаќым бар. Баламызды
ойлаймын. Оныњ ... ... Тек ... ... к‰н туа ... ... ... сияќты о да ажалдан
тайынбайды. Баламныњ аќ ж‰регіне даќ т‰сіргім келмейді.
Жалѓан мен µтіріктен, наќаќ пен ќиянаттан саќтаѓым келеді.
¤мірімніњ ащысын сол ... ... ... У ... ... [8, 191 ... сол ... де Жањыл образы µзініњ адалдыќ жєне
адамгршілік ќасиеттерімен оќушыны µзініњ жанк‰йлері
етіп алады.
Жањыл бір ‰йде бір µзі ќалып, тµрт ... ... екі кµзі ... ... ... мен ... ... тілеумен
болады.
Б±л айтылѓан жайлар драмадаѓы ќоѓамдыќ орта кµрінбей ќалыпты,
барлыќ оќиѓа бір адамныњ, яѓњнм Ќоспанныњ басына ѓана
жинаќталып, соныњ ќуанышы мен ќайѓысы тµњірегінде ... ... ... ... ... ... ... Ќоспан кµмекшісіз емес. Оныњ Жањыл, Ќалам‰ш сияќты
жанашырлары мен Мінайдар, Ќадыржан, ќ±мар, ... ... бар [12, 117 ... ... ... ... ... Ќасболат, Ќалам‰ш
тєрізді кейіпкерлердіњ тµрт к‰н аќ д‰лей боран ‰стіндегі
жан азабы мен µмір ... µту ... ... ... ... бірде т±щылы тіршіліктері к‰гі кешегі «кењестік
µмір салты алшысынан» т‰сіп т±рѓан ... бір ... ... жоќ. ... ... ... т‰суіне єлеуметтік –
партиялыќ, ењ бастысы, б‰кілхалыќтыќ демократиялыќ принцитердіњ
бірдей ... ... ... ... тура ... ... ... єлеуметтік – моральдыќ кодекстер мен
этиканыњ неше алуцан ќызметтік, мансаптыќ, т±рмыстыќ
жењілдіктер мен артыќшылыќтар атын ... ... ... ... µз ... ... ... мемлекеттік ішкі жіктеулер, белгілі бір мансаптыќ топтар,
ашыќ не ќ±пия жењілдіктер, кµтермелеулер, артыќшылыќтар
µрістеп, єлеуметтік топтыќ жіктір айќын байќалады.
Партиялыќ билет – ... ... ... – ењ ... ... ... «пропуск»
болды, тіпті, кем – кем бой болып бермейтін, соѓан амалсыз
кµндігетін процестіњ µзі болып шыќты, ењ аќыры єлеуметтік
асќынѓан ... ... дерт бір ... єділ де принцишіл, маќсатшыл да
м‰ддешіл болѓан Ќасболаттыњ µзін ќалай ќ±лдыратып, ќалай
азѓындатып, ќалай µзімшіл карьерист етіп жіберді ... ... тек ... басы ‰шін жібек (ЛПЄ)
піллєсіндай торлап алѓан, сµйтіп соны жасаушы жібек
ќ±рты µзі болѓанын сезінудіњ к‰ші ќандай ... Б±л ... ... аќ ... емес, кєдімгі жан – жаѓыныњ бєрі
сондай кµнќарѓалардыњ тек аудандыќ дењгейдегі кµрінісі
ѓана. М±ныњ µзі ... жеке ... ... ... ... ... созылмалы науќас т‰ріне, белгілі бір
профилактикасын саќтап ж‰рсе ... тым ... ... ... та, «бас жарып, кµз шыѓармайтын»
ќант диабетіне – мансапшылыќ диабетіне айналып – аќ,
олармендікпен µрекпіленіп ж‰ре береді. Міне, ... кµз ... ... ... ... з±лматы кµп соѓыс
жылдарында µз ќарамаѓында жауынгер болѓан, елге оралѓан
Ќоспан таѓыдына бейтараптыќ, немќ±райдылыќ, немкеттілік
кµрсетуініњ астарын осындай ... ... ... ... ќынадай ќырып, аяусыз аранѓа салѓан сонау соѓыс
кезінде шыѓын жанын ш‰берекке т‰йіп ж‰ріп, командирі Ќасболат
‰шін µзін тура ... ... ... неге барды?
Нєтижесінде, соѓысты єрі неміс концлагерін кµріп, еліне
аман – есен жеткенін ќайтерсіњ, баяѓы сол Ќоспанныњ сатќын
болып шыѓа келуінде де, ... ... сол ...... оѓан ... ќарауында, сенбеуінде, ќол ±шын
бермеуінде де жоѓарылаѓыдай жєттердіњ салдары жатќаны
к‰мєн тудырмайды.
Тылда ж‰ріп – аќ (Жаппасбай) яѓни ... ... ...... Жањылѓа жєне таѓы басќаларына жасаѓан ашыќ
ќиянатын осыдан ... ... ... – аќ ... ... да соќыр табиѓи апат - µмірлік
ситуация, µмірлік шындыќ ќана емес, б±л сонымен ... да, ... да, ... да, ... ... да, ... да ... – рухани сын.
¤йткені, б±л боран кейбіріне тікелей ќатысты, кейбіріне
б‰кіл жан – ... ой – ... іс ... б‰кіл тіршілігінде ќат – ќаьат
болып µтіп жатыр. Алайда – д‰лей боран олардыњ осы уаќытќа
дейнгі б‰кіл ѓ±мырына, ... ... ... іс - ...... адамгершілік болмысына єділ сын, ќатал
сын болѓан жоќ па?! [5, 144 б.].
Заман, мезгіл ызѓары Ќоспан сияќты ќарапайым ењбек ... ... ... толѓанатын, заман тынысын тап
басып сезе алатын ќаламгерлер ќауымын да шарпыды. Шындыќты
айтќызбай, ауыздарына бес елі ќаќпаќ ќойып, ќаламына ќ±рсау
салды. Тахауи Ахтановтыњ ... ... мен ... ... жолы ... тоќпаќ кезењіне тап кетіпті. Сондыќтан да
жазушы айтайын деген ашыќ айта алмай, ж±мбаќтап, ... Оны ... ... ... т‰сінбеді.
Ќазірде тоќырау деп айдар таѓып ж‰рген сол боранды жылдары
партиялыќ єдебиет немесе єдебиеттіњ партиялылыѓы деген
саяси ±ѓымдар болатын. Сондыќтан жазушылар ќауымы ... бір ... ... ... ... не жаз десе
соны жазды. «Партия ќайда болса, ... ... ... ±ранды
єндер шырќалды. Тіпті ќандай таќырыпты игеру керектігін
айтып, н±сќаулар да ... Ал ол ... ... ... ... ... ... жазушыларѓа шен
мен шекпен де, атаќ пен дєреже де, ... та ... ... ... ісі екенін жан – тєнімен т‰сінген жазушы Т.
Ахтанов ондай ±рандарѓа бой ±рмады, науќандыќ таќырыптардан ат
– тонын ала ќашты. Міне, баѓамдап ... алып ... мен ... да ... ... ... боранды заманмен
дєм – т±зы жавраспаѓан жазушы ењбегі баѓаланбай ќалтарыста
ќалып ... ењ єділ баѓа ... ... ... ... ... одан артыќ баќыт пен таќтыњ да, атаќ пен
дєреженіњ де, басќаныњ ќажеті шамалы.
¤мір бомысыныњ мањызды мєселелері Тахауи Ахтановтыњ б‰гінгі к‰н
таќырыбына ... ... ... ... негізгі
обектісі. Б±ларда ол драматургиялыќ тартылыстыњ тыњ
‰лгісін ќ±растырып, пьесаныњ ... ... ... ... даралыѓына ±мтылады. Осы т±рѓыдан
ќараѓанда «Ана дауысы» драматург творчесвосындаѓы тыњ белес.
Б±л пьеса 1977 жылы «Єке мен бала» деген атпен Ќазаќстанныњ
балалар жєне ... ... ... ... єке мен бала ... тµрт б±рышын ќиялмен кезген
еркін де б±ла µскен, ќыњыр ±лдыњ бітпес айтысы осы «Єке мен
бала да»єдей µрілген.
Басќаныњ айтпаѓанныњ ... ... ... ... Он бес ... ... ... бала мен
єкесініњ арасындаѓы ќарым-ќатынасыныњ былай ќараѓанда
жайбыраќаттылыќќа ќ±рылуына негіз жоќ ... ... ... жасыѓан бала бейнесі б‰гінгі ±рпаќтыњ
сµзін айта алатын, єйгілі ѓалым єкесініњ осал т±сын єріден
барлайтын єлеуметтік биіктен кµрініп т±р.
Б±л ... екі ... ... ... бµлімде баласы ‰шін
шыбын жаны шырќыраѓан ананыњ бейнесін кµреміз. Ќамаудан
босаѓан ... ... ... ана ... достарына телефон
шолумен болды. Сµйтіп к‰ткен бала да жетеді. Ал осыдан кейінгі
єњгіме тек єке мен ... ... ... Осы ... екі ... рухани сыры ашылады. Єњгіме Ораздыњ
жан досы, ќ±рбысы Санжардыњ ... ... ... ... ... еске ... ... Єрине, б±л
жерде Кемелбек Ќаражанов кім деген с±раќ тууы м‰мкін.
Кемелбек Ќаражанов – ѓылым кандидаты болѓан Санжар
Бект±ровтыњ он жыл бойы ... ... ... ... атаќ – дєрежесіне жетеді. Сайып келгенде, осы ењбекті
он жыл бойы талай мањдай терін тµгіп бір адам ... ... ... сол ... ... ... кµреді. ¤мір болѓан соњ
єрине, м±ндай жайттар жиі кездесіп жатады. Біраќ б±ндай
єділетсіздіктер ќашанѓа дейін µз жалѓасын таба ... ... б±л ... бар ма? сол ... т‰біне
жеткен адам бар ма? міне, осындай сауалдарѓа автор жауап
іздейді.
Драманыњ басты кейіпкері Асќар да сол єділетті іздеген
жандардыњ бірі. ¤з ... ... ... ... ащы
болса да, шындыќты айтып баѓуѓа тырысты.
Ќашауда жатќан баласыныњ халін бір ... ... ... ... ... ... айтпаса да, астарлы сµздермен
ойын жеткізбей – аќ болады.
Асќар. ... ... ... сен ... келген жоќсы...
Ораз. Онсыз да аз масќара ќылып едіњ.
Асќар. Санжар аѓай ќорланѓан жоќ, келді. Ќанша ќораздансањ ... ... ... нєрсе емес екен. Мен µзімніњ ќ±дайдыњ
ќоры емес, адам екенімді сонда білдім.
Асќар. Папа, Кµкбай аќынныњ µлердегі µлењін µзіњ айтушы ... «Ќит етсе ... ... ... едіњдер, ал мен кеттім
орныма егін ексењ». Сµйтіп Санжар аѓайда кетті. Енді
институттыњ ќабырѓасы кењіп ќалатын болды.
Ораз. Сен институттыњ жаѓдайын ќайдан ... Ењ ... ... µсекті бастыѓынан б±рын естиді.
Оныњ ‰стіне Санжар аѓай маѓан бар сырын айтатын. Бірін
ќалдырмайтын.
Ораз. ... ... ... Иє, ... ... да ... Біраз сырды сен білген
емессіњ. Ал, меніњ жайымды т‰сінгіњ де келмейді.
Ораз. Ќазіргі жастарды т‰сінуге ... ... келе ... ... сен мені ... ... кµретін болуыњ керек.
баќтыњ, ќаќтыњ, µсірдіњ. Еш нєрсені аяѓан жоќсыњ.
Мотоцикл де сатып єпердіњ. Институтќа да т‰сіріп
кµрдіњ. Оњбай ж‰рген µзім ... ... сен ... адам ... бір ... ... ... Мен бе? Саѓан айтќан аќылым аз болды ма?
Асќар. Айтќан аќылыњ аз емес. Ќонбаѓаны ... ... ал, ... аѓай маѓан аќыл айтып кµрген емес.
Екеуіміз жєй, сырлас жолдас болдыќ. Иє, ... Ол ... ... да ... ‰лкендігін сездірмейтін. Реніш –
к‰йінішгініњ бєрін айтатын. Жазып жатќан ењбектерін
де оќытып,, аќыл с±райтын.
Ораз. Сене бе?
Асќар. Иє, папа. ... ... ... ... да айтып
пікірлесетін. єрине, мен оѓан пікір айтып ќарыќ
ќылмаѓан шыѓармын. Біраќ, ондай кезде µзімді єжептєуір
адам санап, кµњілім µсіп ќалатын. Ал, ... ... ашып ... ... ... µзім ... емшегін таба алмайтын
соќыр к‰шік сияќты кµрінген.
Ораз. Солай де, балам.
Асќар. Солай, папа. (Пауза). Неге ... ... ... ... жолымыздыњ бір ажырасып кеткен жері болуы
керек. соны ойлап отырымын. Б±рынѓы кµрген жерімнен
табылмай, басќа жаѓыма шыѓып ... ... ... шыѓып, ой – ойлай бастаѓан кезіњді байќамай
µткізіп алсам керек.
Міне, єке баласыныњ ержетіп, ќалѓанын енді байќаѓандай болады.
Ал, Асќар µзініњ адам ... ... аќыл – ойы, ... ... ол да ... ... ... бола
алатындыѓын осы µздері арќылы жеткізіп отырѓандай. Осы
µздерден бір автордыњ ќазіргі жастар т±рѓысынан ќарап, олардыњ
айтар ойын наќты дєлелмен ... ... ... єке мен ... адамдарѓа, жаќсылыќ пен жамандыќ
атаулыѓы, д‰ниеге кµзќарастары алшаќ жатыр.
Асќар µмірдіњ не екенін, оныњ ащысы мен т±щысы да болатынын,
µзініњ ќоѓам ‰шін ... ... он бес ... ќамауда жатып
т‰сінеді. Б±ѓан Асќардыњ тµмендегі сµздері:
Асќар. Б±л жаман жер кµрінбейді. Оныњ ‰сіне к‰н сайын ќыз келіп
т±са жєне бір рахаты ... ... ... ... Ќара ... ... ме? Ауыр емес пе?
Асќар. Жоќ. Тек осы арада ѓана µзімніњ ... ... ... ... Иє, иє. Кµше ... ... тиейміз,
арыќ тазалаймыз. Осыѓан бєрі ќоѓамныњ пайдасы.
Єлия. Ты же работал и ... ... ... айтасыњ ба? Тењейтін нєрселі
тапќан екенсіњ. Мен онда бес жыл ќыл ќимылдатпасам да, ... ... Ал ... бір к‰н ... ... ... Иє, ... µмір болѓан соњ оныњ келіспейтін жаѓы да кµп
болады. Тіршіліктіњ анау – мныау сµзінен аулаќ ... ... ... ... ... бе? Мамам да мені к‰нделікті
тірліктен аулаќ ±стап баќќан. єжем бір нієрсені істе деп
ж±мсаса, ќарсы келе алмайтын да, ... ... ... беріп µзі істеп тастайтын. Содан ќыл ќимылдатпай µстім.
Ќор ... кеше ... ... білдім. Алѓашќы
к‰ндері алаќаным к‰лдіреп, т±ла бойым салдырап, жатар
орынѓа єзер жетіп жыѓылатынын. Тµрт – бес ... ... ... ... ... ... жєне азды кемді ойландым
да. Мені осыдан екі – ‰ш жыл ... ... ... ... ... Асќар µзініњ ќор болѓанын енді т‰сінді. Біраќ Асќардыњ
єкесіне ќараѓанда адамгершілігі мол, адал жан екенін
байќаймыз. М‰кін б±л єже тєрбиесініњ єсері болар.
Єжесі шала ... адам ... Тек ... жоќ демесењіз –
данышпан адам. Біраќ адамгершілік пен адалдыќ деген паќыр
кісіден диплом ... ... шала ... ... ... да, сол адам. Ал, енді Ораз профессор бола отырып,
жалѓыз ±лын оќыта алмады. Біраќ ќолында дипломы бола ... пен ... ара ... ажырата алмасањ онда ѓалым
болудыњ ќажеті болуы шамалы – аќ.
Ораздыњ жан досы ... да µле - ... ... ... ... Сєлеметсіњ бе, Ораз.
Ораз. (ќысылыњќырап) А – а, Санжар. Жоѓары шыќ.
Санжар. Анар ... ... ... ... ... дос...
Ораз. О бала да к‰йдіріп т±р ѓой. ... ... ... ѓой
деймін. Енді єкесіне кµрсетпегені осы еді.
Санжар. Оќасы жоќ. Жас ... бєрі ... ... бір ... ... алып ж‰р ѓой ол. ... ... тєрбиелей алмай шаршадым.
Санжар. Санасы болса – сабаќтыњ жаманы болмайды. Т±рмыстыњ
ащысын кµбірек татса, мыќтыраќ болады. Шыныѓа бергені
жаќсы.
Ораз. Т‰рмеден шыќанныњ несі ... ... Сен ... етті ... ... кµњілін ж±бат. Батырыњ
ќанша т‰гін тікірейткенмен айдарынан жел есіп ... ... ... ендігі жетпегені осы еді. Милицияныњ есігініњ
алдында с‰мењдеп ж‰ргенім... Кµрген кісіге не деймін?
Санжар. Не деуші едіњ. Балама келіп ж‰р едім ... Сен мені ... ... бе, єлде ... ... ... ¤зіњ ... к‰мєніњ бар ма, к‰нєњ бар ма, тіпті
сауырыња ќол ... ... ... ... Жан – ... ... жатса ќайтейін. Баланыњ сиќы анау,
єкесініњ абыройын тµгіп милицияѓа т‰скен. Ара т‰сем деп
арамтер болѓан досымныњ сиќы сен. ... ... ... ... ... ... сµгіп, таѓы бір пєле ќоздатып
ќойдыњ.
Санжар. Мен не деппін оѓан?
Ораз. Мен не деппін?! «Ѓылымныњ есігінен кірмеген ... ... ... ... Оны ... Ќазалќ па саѓан? Ендеше жеткізіп айта
алмаѓан екен. Мен одан ... ... ... ... ... Оныњ ... тањырќайсыњ. Ол меніњ сµзім емес ќой.
Ораз. Енді кімніњ сµзі?
Санжар. Ж±рттыњ сµзі. Сеніњ µз ... Иє, иє, ... пыш – ... бєріњніњ айтатыныњ осы емес пе? Соны бетіне
айтатын бір еркек кіндік табылмаса ѓалымдар ќауымы
масќара ... ... ... басына іс т‰сіп, ќ±йрыѓына шала байланып ж‰рген,
сен айтуыњ керек пе осыны?
Санжар. Жолы болып, мањдайлары жарќырап ж‰ргендер айтпаса
ќайтейін.
Ораз. Осы бір ... ... ќияс ... ... де ќолымды
жіпсіз байлап ќойдыњ...
Санжар. Б±л не? Алдын ала ... ма? ... ... ќ±ру ... хатыњды ќайтып алпсыњ ѓой.
Д±рыс болѓан. Сеніњ жаѓдайыњдаѓы адам ... ... ... ... ... ... мен Ораздыњ ењ соњѓы кездесулері болатын санжар
Оразѓа µкпелі еді. Себебі, Ораз экспертизаѓа ќ±ру туралы
хатын ќайтарып ... Осы ... ... ... ќазаяќ пен
Санияныњ ќосќан ‰лестері зор. Бєрініњ кµздегендері –
мансап, атаќ, дєреже. Соныњ жолына жан досы ... ... Ол – ол ма, Ораз ... ашыќ ... бас ... (Трибунада). М±ндай талќыда артыќ – кем сµздер айтылмай
т±рмайды. Санжар Бекм±ратовтыњ адресіне де артыќ айтылѓан сµз
аз болѓан жоќ. Жел ... ... басы ... Б±ѓан
Санжар Бекм±ратовтыњ µзі айтыпты. єрине, оныњ Ќаражановќа
ренжитін орны да жоќ емес. Бірге істеген адамдардыњ арасында аз
– кем ... ... ... ... ... бола мекеме
жетекшісін тілдеп, сµгу... б±л ешбір этикаѓа
сыймайды. Сондыќтан да біз жаќсы ѓалым, µнімді ењбек
етті.
Залдан. – ... оныњ ... ... емес. Б±заќылыѓын
айтыњыз.
Иє, мєселеге кµшіњіз. Талыны басќа жаќќа ... ... ... ойын ... Мен ... ... ... деп т±рѓным жоќ. Єрине, б‰гін
біз Сандар Бекм±ратовыњ ... ... ... ... ... ... отырымз. Ал мінезіне келсек ол
бєрімізге ауыр тиіп отыр. Мен жаќсы ењбек жаздым ... ... ... бола ма? Єр бірден соњ ењбектіњ
баѓасын беретін автордыњ µзі емес, кµпшілік ѓылыми ќауым. Кім
ењбек етпей ж‰р. ... ... ... несі бар. ... ... жоќ. Ол ... ењбегінде де бар. Біз
оѓан да сын айтуымыз керек. Ѓылымды бір адамжасамайды. Барлы
– жоѓымызды бетке ±стап, осындай µрескел мінегге бару ... ... да ... ... талап етеді.
Міне, енді Асќар бар шындыќты білді. Ораз да µзініњ кінєлі
адамекенін кеш т‰сінді.
Асќар, Иє, папа...кісіні машинамен соќпай – аќ ... ... - ... Асќардыњ осы бір ауыз сµдерініњ астарында ‰лкен
мєн жатыр. Осы бір ауыз сµз б‰кіл ... ... ... т±рѓандай. Демек, адамды машинасыз – аќ ешќандай
ќарусыз – аќ µлтіруге ... ... Отан ... тµрт рет ... ... ... сол кездіњ µзінде – аќ екінші дєрежелі «¦лы ... екі рет ... ... Ж±лдыз» ордендерімен,
кµптеген медальдармен наградталѓан ±лы суреткер Тахауи
Ахтановтыњ адам ќаны сел боп ... ... тµрт ... ... мен ... ... ... мен
тоќыѓандары, ала-деректері мейілішне мол болатын.
Соныќтан шыѓар, м±ныњ бєрі – баршасы оныњ «Ќаћарлы
к‰ндер» романына сыймайтын да еді жєне оны ... ... ... те ... Оныњ ... жоѓарыда айтып µткен
автордыњ «Боран» романындаѓы Ќоспан мен Ќасболат
µмірбаяндарына ќатысты соѓыс кезењініњ шегініспен
берілетін ‰зік – ‰зінділерімен де ... ... ... еді. ¤йткені, єзірше жазылып єрі жарыќ кµрген
жоѓарыдаѓы туындыларѓа сыймай, артылып ќалѓан, мерзімін к‰тіп
жатќан ... ... ... ењ ... бір ќ±дайѓа, одан
кейін бір Тахауи Ахтановќа ѓана мєлім болатын. Дегенмен,
ќасірет пен таќсіретке толы з±лмат соѓыстыњ авторды алда
єлі талай рет шын ... ...... ... д‰ниеге
келтіруге итермелейтіні кєсіл еді. ¤йткені, б±ѓан суреткердіњ
тіршілігінен т‰зілеген ... ... ... ќоры ... Єлбетте атап ату керек, Тахауни Ахтанов - єрбір кµшелі
туындысына ќажетті µмірлік деректерді єрќашан ашыќ карьерден
ашыќ єдіспен алѓаннан ... соны ... ... ... ... ... ... т±тып, ‰немі ±станумен болатын.
Сол эстетикалыќ – кµркемдік принципінен айнымайтын сирек
суреткерлер санатына жатады.
Єйтсе, оныњ ... ... ењ ... ... ењ ... мол пайдалануына, соѓыс туралы талай – талай
кітаптар жазуына, оќырмандарѓа ќысылмай – ќымтырылмай
±сынуына єбден болатын. Соѓыстан кейінгі ... жыл ... ... ... де еді. Ал ... елдік – ±лттыќ
тектілік пен ірілік жµргегіне, уызынан дарыѓан батыр
суреткер ... ... оныњ ... ... ... да, ќазаќ жерініњ т‰кпірі – т‰кпіріне мєлім
Жанќожа батыр, Кµтібар батыр,Есет баты сияќты аруаќты ата
– бабаларыныњ тамырынан ќанмен ... ер ... ... ... ... да ешќашан жібермегініне жєне ешќашан
жібермейтініне кешегі кењестік дєуірде кµп жаѓдайда мєн
берілмегені жасырын емес.
¤йткені, ±лы таланттарѓа, ірі таланттарѓа келгенде, ... тиіс ќой ... ... Ал ... ... ... µзі ... мєн берген, ќаламгерлік жолында кµзініњ
ќарашыѓындай саќтаѓан, ќорѓаѓан єрі к‰рескен. Сондыќтан
шыѓар, ол ешќашан ... ... ... ... ... ... ќарыќ болуды маќсат етпеген. Ал жазса
да, бірегей жазады.
Сондыќтан шыѓар, Тахауни Ахтанов ешќашан іркіліп ќалѓан емес.
Ол µзініњ б‰кіл суреткерлік ... кез ... ... тек
‰немі кµкпардыњ додасынан аќ тер – кµк тер ... дара ... ... аламен бєйгеден аќ тер – кµк тер болып ќара
‰зіп келгендей бейнеттеніп, сонан соњ соныњ ѓажайып
кµркемдік ырыс – ... ... ... ... т±тып, пендеге тєн ішкі парасат марќайысындаѓы
тєкаппарлыѓы - сыпа с±лулыќты, сыпа – с±лулыѓы тєкєппар
болмыста ќанаттанып кететін ... ... не ... бір ... ...... мерей авторды осылайша
арќаландыпы, асќаќтатып жібергенде, кµркем рухтыњ жасампаз
ќ±дыретіне ењбегіњ тартып, несібе жауѓан баќ – пейіштіњ н±ры
мен шапаѓына не жетсін! К‰н т‰н ... ... - µзіњ ... ... ... ... азатты ењбегініњ жањѓаны
да осы емес пе?
Сондыќтан шыѓар, Тахауи Ахтанов єрбір жања шыѓарасынан кейін
оќырмандарыныњ тек бір µзіне ѓана аралѓан адамершілік ынтыќ
сезімдерінен ... ... ... ... суреткер
ретіндегі ќияпат – кескіні елден ерек ірі кµрінетін. Талат
атты ±йыќтыныњ шексіз ... ... ... ... ... ... ±дайы бір жања сезім, жања таным, жања
кµзќарас, жања кµркемдік табыс сені тылсым бір сыйќырмен
±немі «т±тќындап» ала ќояды. ... сен бєз ... ... ескі дос ... ... сары ауыз ‰рпек бас, сары
ауыз жас балапан оќырман бол, ... ... ... ... алады. Соныњ бір наќты кµрінісіне –
«Жоѓалѓан дос» атты классикалыќ єњгімені жатќызар едік. сом
алтындай єрі сирек, єрі ... ... ... ¦лы Отан ... ... ... ... адамзат тарихындаѓы ењ ќанды ќырѓын жылдар
жайында ќисапсыз ќыруар материалдар жария болды. Єсіресе,
б±рын ... не ... ... ... не бір єскери
деректер мен ќ±жаттар, жауынгерлік хаттар мен
к‰нделіктер, жазбалар, єскери естеліктер алуан ... ... ... етек ... кењ ... кµл кµсір
даряиѓа айналды.
Осыныњ нєтижесінде деректі прозаныњ мерейі ‰стем т‰сіп, ...... ... ... ... объективті
кµзќарастар белењ ала бастады. Ал суреткер болса
соѓыстьыњ ішкі трагедиясы мен мазм±нына, адам баласыныњ
жан – ... ... ішкі ... ... ... заман билігіне сай ой ќорыта отырып, енді сонау
б‰кілхалыќтыќ ¦лы Жењістіњ ќаншама ќиындыќпен келгенін
жекелеген ... ... ... жоќ ... екенін, соѓыс
аранында жер жастанѓан миллиондаѓан боздаќтардыњ орны еш
нєсермен толмайтындыѓын, соѓыс салѓан с‰ргіндердіњ ешќашан
µлмейтіндігін, єлеуметтік – моральдыќ сор – ... ... ... та, ... ... ... ќарапайым єуенмен мейлінше
шыншыл бейімдеуге, мейілінше аяусыз єшекрелеуге батыл да, ±тќыр
ќадамдар жасады.
Соныњ ... ... ... ... ... бір
кесек кµрінісіне Т. Ахтановтыњ осы «Жоѓалѓан дос» атты
классикалыќ єњгімесін ... ... ... ... [5, 181 ... дос» Т. Ахтановтыњ психологиялыµќ талантын танытќан
єњгімелерініњ бірі.
Ќонаќта отырып, бір кеште ... ... ... ... ... ... дос» єњгімесінде трагизм басым.
Онда автор ¦лы Отан соѓысына ... ... ... ... ... ... ... µліміне сенбей саѓынышпен сарѓая
к‰ткен Ѓаини образын жасаѓан. Ѓайни ... ... ... ... ... ... Ѓалияшын тєрбиелеп µсіріп,
оќытып ер жеткізеді. Ќаншама ќиыншылыќ кµрсе де майданѓа кеткен
к‰йеуі Мырзахмет ... бір ... ... шыѓармайды. Ѓалияшты
кµргенде к‰йеуі Марзахметті кµргендей болады. Оныњ бет ...... ... сµзі іс ... бєрі де бір кездегі
с‰йген жары Мырзахметті кµз алдына елестетіп т±рады.
Мырзахмет т±раќсыздыќ жасап, басќа єйелге ... ... ... де, ... оны жоќќа санамай соныњ ќуанышымен
ќуанып, ќасіретімен ќайѓырып ж‰реді. Арада ±заќ уаќыт
µтсе де, ... тірі ... оныњ кµз ... ... ... ... µз кµзімен
кµргеннен кейін ѓана, µзініњ мыќтап алданѓанын т‰сініп,
психологиялыќ ауруѓа шалдыѓады. Б±л арќылы жазушы
адамгершілік арды аяќќа басќан ... ... ... ... т‰сіп, адал махаббатын хор еткен ана µмірінен
шыр шертеді. М±нда семья трагедиясына сол кездегі жаѓдай соѓыс
кінєлі деген ... ... [12, 93 ... дос» ... ... ... ... бейбіт
тіршілікте ењбек етіп ж‰рген майдангер Мањѓастыњ
‰йіндегі к‰тпеген тосын жайттыњ – к‰тпеген тосын
оќиѓаныњ жай - ... ...... т‰п – ... ... ... ... екені ќайдан соѓан
ќ±штарлана т‰скен сергек те сезімтал автордыњ
Мањѓастан суыртпаќтап сыр тартуынан басталады. ¤йткені
автордыњ µзі де ... ... ... ... кешегі
жауынгер , б‰гінгі майдангер ардагер ѓой. Ал, Мањѓас
айтќан сырдан автор ќаѓазѓа т‰сірген оќиѓадан, жоѓарыда
айтып отырѓан «Жоѓалѓан дос» классикалыќ єњгімесі д‰ниеге
келеді. Б±л ... ... µзі ... дейді:
«Мањѓастыњ ‰інде бµтен адам болѓан жоќ. Б±дан бір ай б±рын
кµшеде ойда жоќта ... ... ќос ... ... он жыл ... ... отырѓанымыз
осы. М±ндай кездесудіњ ыњѓайсыз жаѓдайы да бар, єрине
майдандас достар бір – ... ... ... ... µмір. Адам µзгереді. Єркімніњ µз тіршілік кєсібі,
‰йреніскен тµњірегі бар. ... ... та ... ... ... ... ... ш±рќырасып, одан
майданда кµрген с‰ргінді еске алып, алып т‰скеннен
кейін ар жаѓымызѓа айтатын берекелі еш нєрсењ болмай: «Иє,
солай де», «Сонымен сол ... ... ... ... деп желкењді
ќасып ыњылдап отырыасыњ. Мањѓас екеуіміз де біраз тосырќасып
ќаѓан екеміз» [7, 319 б.].
«Єњгімеге елігіп ќыртысымыз тараѓанша, аста даяр ... ... ... ... ... бір оќиѓаны естімесем,
єрине, б±л мєжіліс пе ескі достан тапќан кµп дємніњ
біріндей ±мыт болар еді» [7, 319 б.].
‡зіндініњ µзінен аќ ... ... ... б±л оќиѓа 1965
жылы болѓан. Арада µткен 10 жылдан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... соѓыс пен тыѓыз байланысты едім. ¤йткені, соонау
с±лмат соѓыстыњ аяусыз бір ќасіреті, аяусыз бір таќырсеті
тµбе шашыњды тік т±рѓызбауы, ж‰регіњді бір ... ... ... кісі ... бір отбасыныњ
м‰шелері болѓан Мырзахмет, Ѓайни, Ѓалия тєрізді
жандардыњ б‰гінгі таѓдырлары арќылы суреткер Т.Ахтанов
сонау соѓыстыњ ешќандай аќйыќпайтын, ешќашан ...... ...... ... мен тєн ... беттерін, трагедияларын шынайы бейнелеп
берген. Єсіресе соѓыс µзгерткен адамдардыњ таѓдыры, сол
соѓыстан наќаќтан – ... ... ... ... ... ... трагедиясы мейілінше наќты, мейілінше ќаз –
ќалпында, мейілінше ќарапайым т‰рде, мейілінше кµркем
тілде суреттеледі.
Т.Ахтанов ... дос» ... ... ... ... драма жазды. Екі туындыны текстологиялыќ
жаѓынан салысытрып ќараѓанда, жанрлыќ формалардыњ ... ... ... ... ... ... болады.
Єњгіме мен пьеса кейіпкерлері бірдей, олар: Мањѓас, Мырхахмет
Естемесов, Ѓайни, Ѓалия єњгімедегі Н±рлыбек есімі драмада
Бабатай болып µзгертілген. Залѓа бет ... ... ат ... ... ізді ж±лды репликамен кµркерменді баулап
алуы м‰мкін емес, драматург ‰шін аса керекті нєрсеніњ бірі,
сахнадаѓы ... ... ... ... Осы ... оќиѓаларды бір адамныњ кµзімен беру тєсілі
жиі ќолданылады.
Б±л жєйтті «К‰тпеген ... ... да ... ... аузымен айтылатын монологтар мен єрекетті
кµріністер алмасып отырады. Т±тастай алѓанда пьеса
Мањѓастыњ кµрерменмен сырласуы, ой – бµлісуі секілді єсер
ќалдырады.
Мањѓас (Ауыр ойда. ... ... ... ... сырласып
отырѓан тєрізді). Осы оќиѓа µзі аяќ – астынан тап болѓанды да,
тура ќаќ мањдайдан салып жібергендей, ... ... де ... ... халі – аќ ќиын ... т±р. Ол кісі
т±рсын меніњ µзім к‰йреп ќалдым... Тал т‰сте ... ... ... ... енді µмір ... ... суыѓы
бірдей болады ѓой. Ия, µмір... µмір...таѓдыр...біреудіњ
µмірі даланыњ жуас µзеніндей – тыныш ќана баяу аѓып,
уаќыты жеткенде саѓасына ќ±яды. Талай ... ... ... µмір ... Ж±рт ондайларды баќытты деп санайды. Ал,
кейбіреулерініњ тыныш ... ... ... ... ... ... астан - кестен боп к‰йреп, ќаусап жатады.
Меніњ µз µмірім ±йытќып толќымай, б±лталаќсыз тыныш ќана келе
жатыр еді. ... ... ... ... ... ... ... жеткенмін. Ж±мыс бабында
єрине ќызыл µњеш боп керілдесіп ќаламыз ѓой. Оњашада аздап
єйелмен де шањ – ш±њ боп ... ... енді ... ... меніњ µмірім тыныш ќана болатын. Енді міне кей
иірімде т±рѓан ќайыќты тасќын іліп ... мына ... де ... ... ... ... ... жазѓырѓанымды да
білмеймін. Біреуді ит – шошќа дегенмен (гµрі) келер жењілдік
болса... Онда пєленіњ бєрін µзгеге жауып, ... едік ... ... ... арам боп ... жаныњ рахат табар ма?
М‰мкін мен б±л оќиѓадан шет ќалар ма едім. ... бєрі ... ... Б±л ... ... ѓана ... ... еді.
Осы селода бір таныс адамды ±шыратќандай болдым. Кµшеде келе
жатыр едім, ... 15 – 16 ... ќыз бала ... ... ... б.].
Пьесаныњ бірінші бµлімініњ ‰шінші кµрінісі т‰гелдей жањадан
жазылѓан, тµртінші ... ... ... ... ... ... суыќќа тµзімсіз еді. Ауырып ќалѓан жоќ па? (онда
бєріне)
Онда бєріне ‰йреніп кеттік ќой.
Жµтелген жоќ па єйтеуір? ¤зі салаќ ќой. Аяѓын жылы орап ... де ... ... ... ... еді. ... ... сыртќа
шыќса ±стап ќалатын. Сонысы ќинаѓан жоќ па?
Жоќ однайын байќамадым. А, айтпаќшы ... бір ... бар ... ... ... суыќ ... алсам, басым сындырып ќоя
беретін. Ќазір ќыстыњ к‰ні жалањ бас ж‰ргенде мыњќ
етпеймін. Соѓыстыњ µзі бар ауруѓа ем ѓой деймін ... єй, - деп ... апай ... ... ... ... ... Мырзаш суыќќа тµзімсіз еді. Ауырып
ќалѓан жоќ па?
Мањѓас. Онда бєріне де ... ... ... Жµтелген жоќ па єутеуір. Ол µзі салаќ. Аяѓын жылы орап,
ќымтанып к‰тіп ж‰руді ... ѓой. ¦сті ... ... адам
болмаса...
Мањѓас. Жоќ, азды кем жµтел болып т±рады ѓой.
Ѓайни. Мырзаштыњ басыныњ саќинасы болуыш еді. Кішкентай ... ... ... ... алатын. Сонысы ќинаѓан жоќ па?
Мањѓас. Жоќ, ондайын байќамадым. А, а, ... ... ... бар еді. ... ... ... суыќ ... алсам,
басым сындырып ќоя беретін. Ќазір ќыстыњ к‰ні жалањ бас
ж‰ргенде мыњќ ... Б±л ... ... µзі ... екен ѓой деп ... ... ... ‰зіндіде бірді – екілі сµз болмас, єњгімедегі ... ... ... ... ... мысал мол.
Пьесадаѓы:
«Мањѓас (залѓа) Расында да б‰гін біздіњ басымызды т‰йістіріп
ойда жоќта бір – бірімізге жаќын еткен Мырзахметтіњ аурудаѓы
еммммес пе? ... ... гµрі ... бейім болсам
да, осы арада µзімше бір сыр аштым. Адам к‰ні адаммен» деуші
еді ќазаќ. Иє - є, адам ... ... ... ... ... µмірбаяны дегеніњ жалѓыз µзњідікі болмайды екен.
Д‰ниеде жаќсылыќ кµр мейліњ, жамандыќ кµр мейліњ – соныњ бєрі
µзге адаммен ... ... екен де, сол ... ... ... ... ... екен. Егер оныњ бірін µміріњнен
сызып тастаѓыњ келсе, µміріњніњ саѓан байланысты бµлшегін де
ќоса сызуыњ кенрек. Сол ... ... ... осы ... µмірімізбен тамырласып джатыр. єрќайсысымызда аз
болсын, кµп болсын Мырзахмет µмірініњ бµлшектері ж‰р ... ... ... ... ... ... маќамында жазылѓан Мањѓастыњ осындай
сµздері пьесаныњ интермедияларына сол к‰йінде кіргізілген.
Т±тастай ќараѓанда, шаѓын прозалыќ туындыдаѓы мотивтерді
терењдету, кейіпкерлерді талдау, басќа ... ... ... жања ... ... ... ... бµлімінде кµз алдымызѓа майдан шебі тартылады,
біраќ тарс – т±рс атылѓан мылтыќ, жарылѓан бомба, ... ... ... ... ... ... мен жауынгерді кµреміз.
µмір мен µлім алмаѓайып ауысып, екі ... ... ... да, ... кµп ... µзгере ќоймаѓан. єзілі жарасып,
атасымен ойнаудан ќашпайтын шіркіндер оњашада командирді
іліп ќаѓады.
Мањѓас. Сіздіњ тапсырмањызды орындап ќойдым, жолдас лейтенант.
Естемисов. Ќай тапсырманы айтасыњ?
Мањѓас. ... ... ... ... жаз ... ... А-а, ... кµрейін.
Мањѓас. (бірнеше параќ ќаѓаздарды сумкасынан алып беріп).
Мінекей.
Естемисов. (ќаѓаздарѓа кµз ж‰гіртіп, к‰бірлеп оќиды).
Востриков... Сергей Иванович... ќатардаѓы жауынгер...
аса ‰лкен ерлік ... ... бес ... ... Улим Спивак
‰лкен ерлік кµрсетті... жиырма бес фашисті µлтірді, жан аямай
соѓысты. Улим ... ... Отан ... жан ... ... фашисті µлтірді... Ерлікпен ќаза тапты... Улим... мћ...
мћ... Сержант Ѓалиев елу фашисті µлтірді. Оћо! ¤лген
немістерініњ саны тым кµбейіп ... жоќ ... ... ... жібергенім рас. ¤зіміздіњ солдаттан
аяйын ба?
Естемисов. Аздап дейсіњ, азыњ мынау болса.
Мањѓас. Жолдас лейтенант-ау, олай ... ... ... ... ... ... ... жаудыњ саны керек.
Естемисов. Мєселе µлген жаудыњ санында ѓана ма ... ... кµп ... ... ... ... болмай ма?!
Мањѓас. Єрине, болады.
Естемисов. Мысалы Усубалиев Шармен. Сен ол отыз ... ... Оѓан ... бар. Ол бір де ... ... жоќ. Біраќ
наѓыз ќысылтаяњда, жењіс ±стараныњ ж‰зінде т±рѓанда – лап етіп
ротаны алѓа кµтерді. Гер ол болмаѓанда, б‰кіл тµгілген ... ... еді. Мен оныњ ... ... ... ... де ... Ол бізге жењіс єперді. Сол
‰шін µз жанын ќ±рбан етті.
Мањѓас. Айна – ќатесі жоќ, жолдас лейтенант. ... ... ... ... ... Олар ... ењ алдымен цифр
іздейді. Бюрократ атаулыныњ бєрі тылда ќалып ќойды дейсіз
бе, олар майданѓа да ... ... ... Усубалиев елі
‰шін µз µмірін ќ±рбан етті. Кісі µмірінен артыќ несін
берсін.
Естемесов. Оныњ рас. Біздіњ одан артыќ береріміз ... ... ... ... ... ... берер едім. Ал,
оныњ ерлігіне лайыќ наград єперу ‰шін кішкене µтірік айтпасќа
амалым болмады.
Драматург жењіл к‰лкіден басталѓан сценаны ...... мен ... характерін ашуѓа кµмектесетін
арнаѓа б±рды. Орденге ±ысынылѓанда жайлы мєліметтен
Мањѓастыњ кµњіл жыќпас ... ... тіс ... ... кµрінеді.
Єрбір шаѓын сценадан кейін сахнада Мањѓыс жалѓыс ќалып, µткен
іске µз кµзќарасын ... ой ... ... жасайды,
‰зілген оќиѓаларды жалѓайды.
Жеке эпизодтардыњ арасындаѓы єрекет бірілігін тудыратын кµпір,
жалѓастырушы буын – Мањѓас монологтары.
Жау тылына барлауѓа жіберген топты бастап барѓан Мырзахмет
Естемесов ... ... ... ‰лкен моральдыќ
жауапкершілік жатыр. Б±л – сµз тєжікесі, философия
таласы, логика жарысы емес, адам µмірін таразыѓа салатын
ѓарасат майданы, езіп – ... ... ...... ... ... сєт. Азаматтыќ борыш ‰шін
бєріне мойынс±нѓан, белді ьуѓан, бекінген, жанын пида еткен
адам не ... Опат ... ... ... біле ... кµре т±ра
µлім сапарына баратындардыњ бетіне ќалай ќарамаќ? Жас ѓ±мырды
ќ±рбан етпей – аќ маќсатќа жетуге ... па ... ... ес ... ... ... ... бастаѓан Мањѓас
‰шін осы с±раулардыњ бєрініњ µмірлік мєні бар, кеше ... ... ... жеп, бір ... ќатар жатќан
достарыныњ кµзін ќалай ±мытпаќ. Б±л ‰шін µлтіру - µлу
деген сµздердіњ шолаќ мєні емес, адам ѓ±мырыныњ маќсаттарын,
тіршіліктіњ ... ... ... ... ... ... басты мєселе тактикалыќ,
стратегиялыќ жоспарларды, хронологиялыќ сабаќтастыќты
кµрсету бола алмайды. Олар тарихи – деректер, естелікт –
мемура кітаптарыныњ маќсаты, ал ќашанда суреткер ... ... ... ... бейнелеу, образ жасау.
Алып ќашып бара жатќан артыќ ќасиеті жоќ, ќоњыр тµбел жандапдыњ
сыры арќылы шындыќты таныту ... ... ... ... ќажет,
єйтесе табиѓылыќты ескерген боп отырып, натурализмге т‰сіп кету
оп – оњай.
Жаралы ... ... ... ... ... ... мєнді
мєліметтерін ќалайда мезгілінде жеткізу ‰шін басын ќатерге
тіккен Мањѓас соѓыс бітіп, арада талай жыл µтсе де, ... ... Сол ... ... ќалѓан есіл Мырахмет
тірі ме екен, µлі ме екен?
Б±л мазасыз ойлар к‰тпеген жерден оныњ ќызын таныѓан сєттен
бастап тіпті ±лѓая ... ... ... ќызыќты бейне – Ѓайни. Ауылдан
±зап алысќа шыќпаѓан, тіршілік шањыраќ асты, ошаќ басынан
к‰тіп, бала ... ... ... ќана ... момаќан
ѓазиз жандар болатын. Жар адалдыѓы, ана дарќандыѓы – ... ... ... жеткен бір жапыраќ ќаѓазды бой т±мардай
саќтап, жолѓа ќарап отырѓан талай жесірлер болѓан Кигіз
‰стінде, ќара ... ... ... ... ... мектепке ‰ш фамилиямен барѓаны да сол кездерде
болѓан жєйт.
Ќазаќ єйелініњ жанына соѓыс салѓан ауыр жара, содан туѓан сан
алуан к‰йлер єлі ... ... ... жоќ.
«К‰тпеген кездесудегі» Ѓайни – ќазаќ єйелдерініњ
±лттыќ ерекше бір ќасиетін – жар адамдарын жаќсы
ањѓартады. К‰йеуініњ ... ... ... тірі ... – талай жесірлердіњ басынан кешкен халдер.
Тіпті Мырзахметпен бірге майданда болѓан Мањѓас ... ... ... ... ... еді. Ауырып ќалѓан жоќ
па?
Жµтелген жоќ па, єйтеуір. Ол µзі салаќ. Аяѓны жылы орап,
ќымтанып к‰тініп ж‰руді ... ѓой. ...... адам ... басынан саќинасы болуы еді. Кішкентай ѓана терлеп
далаѓа шыќса ±стай алатын. Сонысы ќинаѓан жоќ па? – ... 15 жыл µтсе де ... кеше ѓана ... ... ... – аќ ... ... отырады.
Ж‰зін кµрмей µскенмен, шеше єњгімесі арќылы єкесініњ барлыќ
мінезін, єс - ... ... ... ... ... ќыз ... ќан ... майдангер жолдасымен бір дастарќан басында
отырѓанда с±раќ ‰сіне с±раќ жаудыруы зањды нєрсе.
Ѓалия. ... аѓа, ... бір ... ... ... ... Сіз ... ќаза тапќанын µз кµзіњізбен кµрдіњіз бе?
Мањѓас. (іркіліп) Жоќ, Ѓалияш.
Ѓалия. Сіз папам туралы кµп ... ... ... папаммен
ќалай ажырасќаныњызды айтќан жоќсыз. Жєне ќазір «сен т‰гіл
мен де ... тірі ... ... деп ... ѓой.
Мањѓас. Рас, Ѓалияш. Мырзакењніњ ќазаќ тапќанын мен µзі
кµзіммен кµрген жоќпын.
Ѓалия. Мањѓас аѓа, мен он ... ... оќу ... ... ... ... Мен ... білуім керек ќой.
Мањѓас. (ірікіліп) Саѓан ќалай десем екен, Ѓалияш...
Ѓалия. Не де болса ... ... ... ќаза ... µз ... кµрмегенім рас.
Ѓалия. Мањѓас аѓа, сіз кешіріњіз. Мені неге сонша ќадала берді
деп ... Сіз ... ... ... ... Біраќ ылѓи
сіздіњ сµзіњізден... Тіпті кµзіњізден, аржаѓыњызда бір
д‰дємал барын дезем...Аѓеке... ¤зіњізде... Мені де к‰пті
ќылмай...Шынын айтыњызшы...
Мањѓас. (Аз уаќыт ќинала, ... ... Сен ... ... ... ... ... кеудемді т‰йнеп
ж‰рген сол д‰дємал ѓой... Ендеше тыњда, Ѓалияш. (Пауза)
Мен саѓан айтып едім ѓой, Мырзекењмен жау тылына барлауѓа
бардыќ деп... Есіњде ме?
Ењ ... ... пен ... ... ... ... Єњгімеден жаралы Мырзахметті с‰йретіп келе жатќан
Мањѓас есінен танѓан. ... єрі ... ... µзі ... ... ... баяндамаса да
т‰сінікті.
Пьесада б±л ситуация µзгертілген, б±йырыќ бойынша жаралы
командирді ... ... ... ... ... ... ... тєртіппен гуманистік моральдіњ, єскери міндет пен достыќ
ќарыздыњ ара ... ... адам ... салатын ж‰гі
жайлы ойланасыњ. Соѓыста ќан тµгіп, бір с‰йем жер ‰шін
талай боздаќтыњ µмірін берген ауыр к‰ндерде басынан
кешірген ±ѓыныќты жєйттер енді ... ... ... ... ... с±мдыќ, ‰рейлі шындыќ. Єкесін
жапа – жалѓыз, жаралы к‰йде, жау ќоршауда тастап кеткен мынау
ќарсы алдында отырѓан, ќазіргі аудандыќ комитет ... ±саќ – ... ... ... к‰нєсін жуудыњ
бодауы деп сескеніп, тіксініп ќалады Ѓалия.
Осы бір ... ... ... ... ... ... жасанды т‰рде басќа к‰йге ауыстырып
жібереді. Ащы сырды естіп, тењселіп кеткен жас ж‰рек ќолма
– ќол, єке ... кµре сала оп – оњай ... ... ... ... жете біле ќоймайтын адамдар Ѓайни,
Ѓалия мен Мањѓас арасында айтылмыш єњгімеден ... ... ... µрбіткенде, пьесаныњ конфликт арќауы
ширай т‰скен болар еді.
Алексей Толстойдыњ «Орыс мінезі» єњгімесінде соѓыста жараланып,
ж‰зіне кісі ... ... ... ... ... ... ... µз шањыраѓында ќорланбас ‰шін не істегені
баяндалады. «К‰тпеген кездесудегі» Мырзахмет ондай
ќылыќтан аулаќ, басќа ... ... ... ... т‰рде хабар
бермей ќойѓан.
Алданѓан ‰міт, кесілген арман бір адамды мєњгіртуге жетіп
жатыр: тазалыќ, адалдыќпен ... ... ... ... ... анау ... тартып ж‰ре жергенде,
естен айырылып ќ±лап ќалуы сахналыќ эффект емес, ... ... ... ... екі ...... ... Баяѓын еске алып бірткен соњ, аралары тез суи
бастайды. Соѓыс екеуін де µзгерткен. Мырзахмет ќан ... ... ... кµмдім, соныњ тµлеуі ‰шін не істесем де
еріктімін деп Мањѓас ... ... пен ... ... ... деп ... ¤мір талќысы, тірлік
к‰ресі бір кездегі сері, батыр жігітті ... ... ... ... тиянаќсыз бір кездегі ањќау
ќорќаќ жігітті байсалды, сарабдал азамат етіп шыѓарѓан.
Тірі ж‰ріп ... ‰й – ... ат ... ... ... опасыздыќ, бейбіт к‰ндегі сатќындыќ. Соњѓы кµріністегі
Мањѓас – Мырзахмет диологтарыныњ шыѓарма идеясын
айќындауда мєні ерекше.
Мањѓас. Сізге беретін сауалым кµп ... ... ... ... ... іркілдіњ? Біраќ... єйеліњді, балањды неге
тастап кеттіњ? – демексіњ ѓой. Кµмейіњ сол ѓой?
Мањѓас. Ия.
Естемесов. Кєдімгі моральдіќ ... ... болп ... Осы
жауабым жеткілікті ме?
Мањѓас. Жоќ жеткіліксіз.
Естемесов. Іћі, терењге барѓыњ келе ме? Жарайды, айтайын.
Госпиталда жатќанда бір ... ... ... ... ... т±яќ жоќ ... – адам жас кезінде ќателеспей т±рмайды.
Меніњ де алѓашќы ќадамым ќате болѓан. ... ... ... ... алды – арты мен емес ... Сіз ... неге Ѓайни апайѓа хабарламадыњыз?
Естемесов. Ѓайниѓа мені ќаза тапты деп ... ... Бєрі бір ... ... соњ бір ... ... тірілтіп алып, ќайта т‰њілтіп єурелеудіњ ќанша ќажеті
бар? ¤зіњ ойлашы.
Мањѓас. Біраќ ... ... ... ... ... ... балањызды тастап ...
Естемесов. Сен де мораль оќуѓа келдіњ бе? (ызалана бастайды)
Осы ж±рт жуылмаѓан ќолмен біреудіњ ішек – ќарынын ... ќоя ... Ал, мен µз ... ... ... ... ... Ж±рттыњ мендегі шаруасы ќанша? Ар жаѓыњды
біліп т±рмын, сен маѓан єйел мен баланыњ ќасіретін
кµлденењ тоспаќсыњ ѓой. Ондай жерде ќасіретсіз
болмайды...
Екі т‰рлі молральді ... ... ... ... боламыз. Б±лар «сен анаусыњ», «сен мынаусыњ» деп бір
– бірініњ бетін жыртып, айќайѓа ... ... єр ... µзі
шыќќан тµбеден тіл ќатады. Енді Ѓалия мен Ѓайни ‰шін тірі
Естемесовтен гµрі ќиялдаѓы ... ... ... ... ... ж‰рген Мањѓас артыќ деген
т±жырымѓа ден ќоясыњ.
Психологиялыќ шетін к‰йлерді, кµзге бірден шалына бермейтін
сезім ... ... ... ... ... мол. ... ... т‰бегейлеп келгенде, бір
кездегі єњгімені пьесаѓа айналдырумен тынѓан [1, 150 б.].
Ќазаќстан Республикасыныњ Халыќ ... ... сµз ... ќазаќ
топыраѓындаѓы ±лы шеберлерініњ бірі, диктор Єнуарбек Байжанбаев
осы «Жоѓалѓан дос» єњімесін алѓаш рет Ќазаќ радиосыныњ эфирінен
оќыѓанда к‰њіреніп ... ... ... ... ... Лаѓнет толы µксік пен µксік толы лаѓнет ќолќањда
ќосаќабат кептелгенде ќалай т±ншыѓа т‰скеніњді ... ... ... ... єнгіменіњ барша драматизмі
мен трагизмі кµз алдыњда тітіркендірген – шіміркендірген к‰йі
кµпке дейін кетпей елестеп, ... ... ... шыѓар, єњгіменіњ µнбойында адамгершілік сезімдер ењ
ќиын сынѓа ... де, сол ... мен ... ... ... т±ратыны ашыќ кµрінетін. Б±ѓан автор да зайыр
кµп жеткізіп, жете т‰сінген болу керек. «Сєуле» пьесасыныњ
сахналыќ зор табысымен шабыттанѓан – ... ... ... ... «К‰тпеген кездесу» атты драма жазып
шыќты. Шыѓарма – Ќазаќстан Республикасы Мєдениет
министрлігі мен Ќазаќстан ... ... ... ... 1969 жылы ... ... ие ... «К‰тпеген кездесу» драмасы
республикалыќ жєне облыстыќ театрлар сахнасында кµп
жылдар бойы ж‰ргені белгілі.
2. ТАХАУИ АХТАНОВ – ... ... ... ... ... «Ант» драмасыныњ тарихи негізі
Т. Ахтанов драматургиясында «Анттыњ» орны µзгеше. Шыѓарма
тарихи кезењ ... ... ... ... ... ... ... ізденіс болды. «Шынында «Ана дауысындаѓы»
драмалыќ сарын мынау «Антта» аныќ ауыр ... Сµз ... ... ... ... де, ... мен кейіпкердіњ кесек ірілігімен де б±л пьеса
µміршењ туындылар ќатарына жатады», деп жазды сыншы
Т.Тоќбергенов. «Даѓдарѓан елді тар ќиядан алып шыѓар ±л
бар ма? ... ... деп ... ... айтар
ойы, мењзер т±сы єріде. Ќазаќ елі XVIII ѓасырдыњ басында
бодандыќќа ќандай жаѓдайда келді? Ата- бабаларымыздыњ
жеке мыќты мемлекет болып ќалыптасуына ыќпал ... ... ... осы ... уаќыт шындыѓын ашуѓа ±мтылыс-
«Анттыњ» негізі. Халыќтыќ бірлік- шыѓамашыныњ басты ой
ќазыѓы. М±нда ынтымаѓы жетпеген елдіњ ауыр ... ... бола ... ... бар. Б±л ... б‰гінге
сабаѓы. Єсіресе, тєуелсіз мемлекет боламыз деген ќазіргі
кезењге тарих таѓылымы болса керек. шыѓармаѓа уаќыттыњ,
ќоѓамныњ ќатыстылыѓы туралы кейін жазушы ... ... ... ... ... «Антты» жазѓанда оны бір мерекеге арнаѓаным жоќ. Баяѓыдан
кµњілімде, іште пісіп ж‰ретін 1956- 1957 жылдары болу керек
бір кітаптарда Єбілќайыр Ресейге ќосылып, той ... ... ... ... ... тµбе ... ... осыныњ
арты не болар екенѓ- деп жалѓыз ойланып ќалѓан бейнесі кµз
алдыма келеді. Б±л «апырай, сонда не ойлады екен?» Деген ... ... ... ... жазѓанда µз ойы, ±сынѓан т‰п
ќазыѓы болады. Б±л ойды айтып ... ... ... ... ... Ал ... туындыныњ жµні бµлек. Єбілќайырды
алѓанда ќазаќ баласыныњ бірлігі ‰шін бір ауыз сµз айтќым
келеді. Ол ... атын атап ... ... ... ... ... ќиын емес. Сол пікірді мен Єбілќайыр, оныњ ар
жаѓында т±рѓан халыќ ... ... ... Б±л µзі жай ... трагедия ѓой. Трагедия деуге болмаѓан соњ драмалыќ
пьеса деп ... ... ... ... Егер ... ... терењ мєн берген адам болса трагедияныњ т‰п ќазыѓы-Тµле
бидіњ ... ... ... ... ... ... ... туша-малдыњ ењ нашары) ырѓын дєулетіњ жауда
ќалды.» Жаныњ шыќса да жаќыныња берме, жиѓан- тергеніњ
жатќа б±йырсын»,-деп ќ±дай ... ... еді ... Б±л ... ... ... ... осы.
Б±дан артыќ ќалай айту керек. ол кезде осылай т‰сіндірмесењ
басќа жолы ќане?! ,басты мєселе халыќ трагедиясын кµрсету
еді.
Ењ алѓаш «Ант» Семей ... ... ... бір жайѓа жаным
тєнті болѓан, єйелім: «Бір ќарасам, ќасымда отырѓан Ќашаѓанов
деген хатшы кµзін с‰ртіп отыр екен»,- деді. Міне, ... ... ... да ... ... Біраќ,
оныњ бєрі сыртќа шыѓа бермейтін. Меніњше, «Антта» аќиќаттан
аттап кеткен жайым болѓан жоќ- ау деймін... ... ... Оны ... ... Мен осы айѓа адал ... ... ... жазушы.
Азаматтыќ биік µре мен суреткерлік батылдыќ – Т.Аханов
талантыныњ белгісі. Жалпы, ол «єдебиет- ардыњ ісі» деп
таныѓан ќайсар ќалам ... ... ... ... шыншылдыќ пен
жазуды м±рат т±тты. Сондыќтан да оныњ ... ... ... ... ... ... мєні зор µрелі таќырыпќа, кесек
характерге, шынайылыќќа, сауатты ойѓа деген айрыќша
ќ±штарлыѓын драмалыќ шыѓармаларында да дєл сол
ќалпында ала ... Оныњ ... ... ... ... ... биік азаматтыќ т±лѓасын бар
болмысымен жарќыратып кµрсете алѓан тањдаулы драмалыќ
шыѓармаларымыздыњ бірі. «Ант» атты жања ... ... ... Мен оны ... ... ѓана ... ... драматургиясыныњ жања бір келелі шыѓармасы деп
білемін. М±нда Т.Аханов кейінгі кезде кµп жазылып, аяќ
астыланып бара жатќан тарихи таќырыпты єдебиетіміздіњ
б‰гінгі жеткен ... ... ... ... алѓан. Ел
басына т‰скен ауыр к‰н, халыќ басына т‰скен єлеуметтік ќиын
мєселе адам таѓдырымен терењ тамырласып суреттелген. Соныњ
арќасында алыс ѓасырлардыњ арѓы белестерінде ... ... ... ... ... ізденістерінен ќиѓаш
кетпей, ол кµтеріп келе жатќан азаматтыќ парыз, азаматтыќ
жауапкершілік мєселесініњ жања бір ... ... ... Халыќ таѓдырын, халыќ болашаѓын ойлаѓанда µз
басыныњ эгоистік мєселелері мен жеке басыныњ к‰йкі- к‰йтін
жење алмаѓан ќайраткер- ќаншама дарынды, ќаншама батыл, ... ... ... ... алдында єумесер аќикµз
авантюриске, халыќ алдында опасыз сатќын- садуанѓа
айналады. Эгоизм- ел таѓдырын ойлаѓан азаматтыњ
жауапкершілікпен ешќашан жарасым ... ... ... ар ... ... таѓдырын, халыќ м‰ддесін
малданып істелген ќиянаттан артыќ ауыр ќылмыс болмаќшы
емес. Ахтанов шыѓармасындаѓы Єбілќайыр мен ... ... ... осындай µрелі, єлеуметтік мєселе
тµњірегінде µрбиді. Ол б‰гінгі тањдаѓы ынтымаќ- м±раты
жарасќан халыќтарымыз арасындаѓы кемел достыќтыњ ењ бір ... ... ... ... ... м±ндай достыќтыњ
тарихи зањдылыќтан туѓан объективті сипатын дєйекті де
дєлелді ашып бере алѓан»,- деп жазѓан белгілі драматург,
сыншы ... ... [6, 265 ... ... ... трагедиялыќ дастаны- ќазаќ халќыныњ XVIII
ѓасыр басындаѓы тарихи- єлеуметтік шындыѓын кµрсетуге
ќ±рылѓан. Соныњ ішінде осы пьесаны жазуына ‰лкен екі
оќиѓа негіз болды. ... ... ... Кіші ... ант ... ќол ... кіруі. Екіншісі- осы ірі
тарихи актініњ зор ќиындыќпен шешілуі, тіпті шиеленіскен
ќанды оќиѓаѓа соќтыруы. М±ныњ т‰пкі себебі жоњѓар мен
ќазаќтыњ небір замандарѓа созылѓан ... ... ... ... ел болып, хандыќ ќ±рѓаны 1465 жылдан,
Ресейге ќосылуы 1731 жылѓа дейінгі 275 жыл ішінде тµњірегіндегі
ж±ртпен єр кез ірілі- ... ...... µмір µткізді. Б±л
феодалдыќ ќоѓамныњ таѓылыќ зањыныњ салдары.
‡ш бµлімнен т±ратын драма- ... ... ... атаѓан)
«Т‰нгі сыр», «Бопай ќыз», «Аќтабан ш±бырынды», «Сардар
сайлау», «Ањраќай», ... ... ... ... пьесаныњ композициясы айќындалѓан. Шыѓарма наќтылы бір
ж±мыр сюжетке ќ±рылмаѓандыќтан автор уаќыт пен оќиѓаны кењ
ќамту ниетінде осындай ... ... Б±л єдіс ... жат ... ќазаќта тыњ. Єр таќырып
тарихи жайѓа жанасып, драманыњ т‰пкі идеясына саяды жєне
негізгі ќаћарман ... ... ... оныњ ... ... ... басты т±лѓа Єбілќайырѓа автор ел басына к‰н туып
т±рѓан ќиын- ќыстау шаќтыњ ауыр ж‰гін ... 1723 ... ауыр ... ... жењілген, бет- бетіне
бытырай босып кеткен халыќтыњ есін жиюы оњай болмады.
Ќазаќ жерініњ ... мен ... жау ... ќалды.
Жоњѓарлар ілгері ентелеп, ‰немі шабуылдаумен болды.
Єбілќайырдыњ хандыќ еткені осындай ќиын кез ... ... ... ... елді ... ... хан ... биледі. Єбілќайыр бір- аќ ж‰здіњ, Кіші ж‰здіњ ханы
еді. Єр хандыќ µз бетімен µз т±сына келген жаумен ±рыс
ж‰ргізіп отырды. ... елі мен жері бір ... Осы ... ... да, ... ... ... жасап, ќазаќты арадай талап, ‰немі
шыѓынѓа ±шырата берді. Халыќ ќасарысып ќарсы т±ра білді.
Міне, осындай ірі зардаптар сайып келіп ... ашу- ... ... ... тиіс еді. Ол солай болды да, ќазаќ елі «Ањраќай»
аталѓан зор майданда жоњѓардыњ ... ... ... жасады.
‡ш ж‰здіњ ел болып бас ќосып Єбілќайырды ќол басы сайлады. Б±л
бірігу де оњайѓа т‰спей талас- тартыспен ... еді. ... ... хан, Бараќ с±лтандар Єбілќайырдыњ баѓын
арттырып, дєрежесін кµтергісі келмеді. Ел ќамын
ойлаудан гµрі єрќайсысы µз мєртебесініњ биік болуына
тырысты. Елдіњ бірігіп ... ... ... ... ... шыќќан батырлар мен билер еді.
Т. Ахтанов осы бір ‰лкен істегі ќаћарманныныњ ... хан- ... ... ... ел ... ... ... де биік болуын арман ететін ќ±лќын Єбілќайыр образы
етіп кµрсетеді. ¤зге хан- с±лтандарды б±дан ќораш, таяз,
баќталас етіп суреттейді. Єбілќайырдыњ т‰п ... ... ... ... ... ... Сауран мен Керей
Бµкенбай батыр Єбілќайырдыњ ел бірлігін саќтаѓысы
келетін ниетін ќолдайды.
Пьесадаѓы Єбілќайыр, Ќайып, ... ... Тµле би, ... ... ... ... ... Сауран с±лтан
автор ќосќан персонаж. Біздіњ ойымызша Сауранныњ прототиптері:
тарихќа маѓл±м Бараќ с±лтан мен ... ... ... ... ті.
Бараќ с±лтан Єбілќайырмен баќталас, бітіспес д±шпан, ал Шашаќ
Жєнібек ханѓа жекжат, жаћаттасы, оныњ жолын ќолдаушыныњ бірі.
Жазушыѓа осы екі кереѓар ... µз ... ... да еді [12, 321 ... кезекті авторѓа берейік.
Бєтима: Егер жаќсы болмаса
Осынша есім кетер ме?!
Исі ќазаќтан озып туѓан жан ѓой ол,
Ќ±дай таѓала есіњді алѓаны.
Ќиын ... ... ...... деп ... ауыз ... болѓым келеді.
немесе: Д±ѓалап алѓан басымды
Не сиќыр бар еді,
Мына Сауран с±лтанныњ?!
Сауран... с±лтан... с±лтаным.
С±лтаным келеді асыѓып,
Апта кµрмесем айѓа татиды,
Ж±ма ... ... ... ... ... іліккен
Ќайда кетті ќайратыњ
Батыр ќыз атанѓан Бєтима?
Сауран: Бопайжан...
¤зіње аян саѓан деген ... ... ... ... жар ... ... ... кезім жоќ.
немесе: Бєтимє... Бопайым...
Ер азаматтан артыќ серігім [13, 144 б.]
Болмаса, Єбілќайыр ханныњ:
Біліп ж‰рмін Бєтима,
Аршылмаѓан µкпењ бар,
Айтылмаѓан назыњ бар.
Айтпасам да т‰сінер деп ж‰р ... ... емес ... ... да ... ... ќиып едік ... толмады деп айта алман,
Сонда да ‰лкен олќым бар.
Алты ... ... єкеп ... даѓы ... ай, ... ау ... Ынтыѓыњнан айырып,
Ќан жылатып алып ем.
Асыќтыќ деген жалын ѓой,
¤шірем деп ‰рлесењ
¤рши берер лапылдап,
Ќол тигізбей жарања
Аќырын тостым асыќпай,
Ынтыѓыњ мен ыстыѓыњ,
Жастыќ уыз ... ... ... ... г‰л ... ... ... найќалып
Жазыњды тостым алдыњнан
Жеткен жоќ па сол шаѓыњ. [13, 195 б.]
Аќ ... ... ... ... ... Сауран с±лтан
мен Бопай ќыздыњ, Єбілќайыр Бопай ханымныњ махаббат атты
ањсардыњ ќай т±старынан ... ... ... ... ... бар, ... ... бар, жетіп
айрылѓаны бар, єлі дємеленіп ж‰ргені бар, єлі ... бар, ... ... бар ... ... ... Сауран с±лтан мен Бопай ќыз арасындаѓы жас ќ±раќша
тербетілген махаббатќа, соныњ жастыќ уыз ... ... ... ... ... жан жоќ. Тіпті, керек десењіз екеуініњ µздері
де, сірє, жамандыќќа кµрінер, елден ерек с±ќтанатынын
ќайтерсіњ.
Ал, жамандыќ атаулыныњ аты да, заты да ... опа ... аян ... ... асќан т±сында да сондай сораќы
болатыны бар. Міне, кенеттен Сауран ... мен ... ... єзиз махаббат бір сєтте к‰рт сынады.
Найзаѓай ойнап, жасын т‰скен махаббаттыњ ойраны шыѓады.
Сонда осындай сораќылыќќа, ... ... ... Сауран с±лтан неліктен µз еркімен барды? Сонда
кµздегені ел бірлігі ме, єлде µзініњ с±лтандыќ бар болмысы осы
ѓана ма? Немесе баз- ... ... ... ... µзі ор
ќазѓаны ма? Астар да кµп. К‰рмеуі де кµп...
Ал, Бопай ќыздыњ не ... не ... бар еді. ... ... тєн ... мен ... озыќ кµргенді де ибалы,
тал шыбыќтай батыр ќыз болмысы кінєлі ме, жазыќты ма? Єлде,
заты єлімсаќтан бері тµмен етектіге саналып, соныњ ќорлыќ
ќамытына ... ... ... ба? ... кµп, ... ... К‰рмеуі кµп... [5, 166 б.]
Сауран с±лтан мен Бопай ќыз арасындаѓы ќ±штарлыќ пен ... ... ... ... ... ... жылы ... т±р. Оныњ ‰стіне динамика мен конфликтініњ де µрістеуіне
ќисынды єсер етіп, бірнеше характерді ашуѓа себепші де.
Єсіресе, Бопай ќыз бен Сауран ... ... ... ... б±л ... ... ... барынша
пайдалы.
Ал егер, Сауран орнында Бараќ болѓан болса, онда хан мен ... ... ... к‰ш ... пьесаныњ негізгі нысанасы
єлсіреген болар еді. Сондыќтан автор Бараќ с±лтанныњ ірі
єрекеттерін Сауранѓа беріп, µзін µзге ... ... ... кейпінде тарих білетін
кµкжал емес, жантыќ жанды- єзєзіл.
Сауран с±лтанѓа пьесада ‰лкен орын берілген. Ол µте батыл, оќыс
істерге ±рымтал ... ... Ел ... ... ... да осы ниетпен жаќтайды. Билік бір ќолда
болса, ел де шоќ болып жауына жем ... ... ... с±лтан алауыз хандарѓа ашыќ ќарсылыќ білдіреді. Ел
бірлігін саќтауѓа Єбілќайыр лайыќ, ертењіне кµзі жетер сол
ѓана деп ... ... ... ереді. Тіпті µзі с‰йген
Бопайды жаны ќиып, Єбілќайырѓа айттырады. Ханѓа
илікпегенді к‰шке сап кµндіргісі де бар.
Сол Сауран: Єттењ ... ... ... жиып алып ... ... табындырмай ќоймас ењ.
Ќоќаныњ мен Хиуањ
Алдыњ кеп иіліп.
Жортуылшы жоњѓарыњ
Алатаудан бері аса алмай
Жымып ... еді- ау,- деп алас ... ... ... келіп Єбілќайыр ханныњ ажалына да жетті. Ал,
тарихи шындыќќа келсек, ол ... ... ісі еді. ... ... меніњ астымдаѓы таѓымды бердіњ. ¤з
ќойныњдаѓы жарыњды бердіњ»,- деп Сауранѓа айып таѓады.
Пьесаныњ кµрнекті ... ... ... бір ... Аз ... ... ... бір ниетке
біріккенмен енді Єбілќайыр ‰ш ж‰зге хандыќќа ќол
созады деген оймен ыдырап бµлініп кетеді. Пьеса авторы
б±ларды осы ... бір ... ... ... ... Олар ... ретінде кілењ дау, сµз ќуѓан,
сондыќтан сылтау іздеп ... ... ... ... ... ... ѓой Ќайќы хан
Семеке хан т‰лкі мінез жымысќы.
Б±л екі хан да ... ... ... ... та осы ... шыѓады. Дегенмен пьеса персонажы еткен
соњ дараланѓан ісімен кейпі бµлек бейнеге жеткізу керек еді.
¤йткені, олар єлсіз болѓандыќтан - Єбілќайыр ... ... ... т±р. ... ... Семеке, Бараќтардыњ
кертартпалыќ істері психологиялыќ жаѓынан Єбілќайырдыњ
ќанатын ќимаѓанымен ... т±с- ... ... ... ... ... µз ... «Арпалыс», «Ант» аталатын ‰шінші бµлімінде
табады. «Аќтабан ш±бырындыдан» алты- жеті жыл кейін
Єбілќайыр ... иісі ... бас ... ... жау ... ќайырѓан соњ, халыќ біріксе не боларына
кµздері жеткен батыр, би, намысты ерлер ел бірлігін кµксейді.
Біраќ ол болмады. Єр хан µз дегеніне ... ... ... ... ... алып ... мен ¤скеден тараѓан
тµрелер µз білгенін істеді. Осымен ... ... ... ... ... жєне ... ... еш болып, ‰міті
‰зілді.
Єбілќайыр хан:
Ойратты жењген бір мастыѓымыз
Мыњ ќайѓыны ±мыттырѓаны ма?
Бµкенбай: ‡ш арыстыњ баласы
Ќазаќ деген теректіњ
‡ш б±таѓы емес ... ... ... ... ... тартасыњ.
Семеке хан:
¤з ±лысыњ енді саѓан олќы боп,
Бізге ќарап с±ќтандыњ.
Ќайып хан:
Ќисая тартќан жаѓушы еді µзіме,
Ќ±дайым сол ќыњырлыќтан жазбасын.
Єбілќайыр хан:
Б±л халыќтыњ µз ... ... ... шыќпастай боп бекінген.
Ойраттан бетер жауы бар.
Шапсам ќылышым µтпейді,
Атсам оѓым жетпейді.
Жігерімді ќ±м ќылып,
Діњкемді єбден ќ±рытты.
Міне, бар ... ... ... тамамданады да, ќазаќ таѓдыры
таѓы да тыѓырыќќа тірелді.
¤мірдіњ ендігі тартары не болмаќ, т‰сер жолы, барар беті ... бойы ... ... ... ... пе, єлде ... ... ма? Осы с±раќ Єбілќайыр жанын єлдеќашаннан
мазалаѓан. Одан да ... аз ... еді, ... ... Осы ... факт пьесаныњ т‰йінді жеріне
кеп т‰скен.
Жазушы да тарихшы сияќты тарихи материалдарды негізге алуѓа
міндетті. Тек тарихшыдай µткен ... ... ... ѓана ќанаѓаттанып ќоймайды, жазушы
оќиѓаныњ µзімен, демек сол оќиѓа процесін жандандыруы
арќылы ж±мыс істеуі керек. б±л яѓни, µнер тіліне ауу деген
сµз. ... ѓана ... ... ... бар ... ... ... кµњіліне ±ялайды. Тек фактіні ѓана ќабылдап
ќоймай, тірі образдар сырын ±ѓып, сол шаќтыњ, сол µмірдіњ
бар болмысына бой ±рады.
Єбілќайыр:
Алды- ... ... ... ... жер, ... тау ... хандар шиыр ќылѓан ескі жол,
Шырѓалањнан шыѓаратын сиќы жоќ.
Жол таба алмай тар ќияѓа тірелген.
Елдіњ кµшін бір ... ... ием, ... ... жµн кµрдім,
Мен µзіњмен біргемін.
Сауран:
¤з еркіњмен баѓынасыњ ба µзгеге?
Єбілќайыр:
Басќа амал дєрмен жоќ
Бараќ:
Терезесі тењ с±лтандарѓа
¤з ќолыњныњ жетпегенсін ќаруы,
Патшаныњ темір шењгелін
Салмаќсыњ ѓой ... осы ... ... ... персонаждарыныњ жеме-
жемге жеткендегі ой- пиѓылын аныќ ањѓартады.
«Ањраќай» соѓысынан ‰ш жыл кейін 1731 жылы аќпан айында
Єбілќайыр ханныњ Ресей патшалыѓына жолдаѓан µтініші
ќабылданып, Анна ... ... ... ... ... ... ... шыќты. Орыс халќы мен ќазаќ халќыныњ
тарихи достастыѓы осылай басталѓан еді.
«Ант» пьесасыныњ т‰п т‰йіні осы. Автор ойы, т‰рлі ... ... ... ... ... ... кеп осыѓан
тіреледі. Б±ѓан дейін ниеті, тілегі бір Сауран с±лтан Ресейге
ќосылудыњ ±лы орыс еліне арќа с‰йеу екенін ±ќпай, ќ±л болу
деп т‰сініп, ... ісі ... ... ... ... ... ... єдебиетші ж±рт арасында єр т‰рлі пікірлер
бар. Біреулер шыѓарма баяндау тєсілінде шолу іспетті ... енді ... ... ... ... ... деген ойда. Єбілќайыр ењбегін ірі кµрсету
маќсатында бірліктіњ бас т±лѓасы етіп алѓан автор, оныњ
барша ќазаќ еліне хан болмаќ ‰шін ... шын ... зиян да ... аныќ кµрсете алмаѓан жєне
жоњѓар алапатынан зор зардап шеккен, ќасарысып тµтеп те
берген Єбілќайыр ќол ... тыс ... ... ерлік
істері тым кµмескіленген деген де ой- пікірлер бар.
Шынында пьесада ірі істермен ќатар, детальдау кµбейіп, ... ... ... ... ±рыну бар. Ол
динамикаѓа єжептєуір хан- с±лтандар тєжікесіне
ыќшамдылыќ пен шираќтыќ кірсе, єрекет те ... еді. Иє, ... ... жерде диалогтар шарпысы
к‰шейсе єсер артпаќ ќой...
Пьесаѓа персонаж етіліп ќатынастырылѓан кейіпкерлер тегіске
таяу тарихи бейнелер. Олардыњ ќай- ќайсысы µткендер.
Кµбініњ есімі ел ... ... ... ... ... Демек, олардыњ ел ќамы ‰шін еткен
елеулі ењбегі болѓаны. Енді солар єдеби образѓа айналѓанда
ќалай болмаќ керек? Єрине, тарихи шындыќтан єдеби ... ... ... ... Єдеби зањ осыны кµтереді.
Пьеса персонаждарыныњ кµбі- аќ µз ... ... ... ісі, ... бар ... Тек солардыњ ќайсы-
біріне заманына лайыќ ірі таѓдырлы, ірі тартысты, психологиялыќ
т±рѓыдан шытырман к‰йді кешкен ірі ... ... ... ... ... одан єрі ... кµтеріп кеткен болар
еді. Автордыњ барынша айќындап, ірі жоспарда ±стайтыны ол- ел,
ру басындаѓылардыњ баќк‰ндес ... ... ... ... ... ... бастыњ ќамына ауа беретіндігі. Сайып кеп
б±л ќырсыќтыњ ауыр зардабы ел- ж±ртќа т‰сетіндігі. Жазушы б±л
кеселдіњ наѓыз індет, наѓыз сор екенін ... ... ... азап ... ... ... де осы сор. Сол сор
асќына беріп, хан образын трагедиялыќ к‰йге жеткізеді. Б±л
ќасіретті психологиялыќ халден шыѓуѓа аса беріктік ... ... ... ... жања ... бастауѓа
кµрегендік ќажет болды. Б±л екі ќасиет те Єбілќайыр басынан
табылды. Єбілќайыр образыныњ ерекшеленіп, биіктемегі де,
автордыњ оны ірі ќайраткер ... ... де ... ... ... тарихында, оныњ келешегі ‰шін ‰лкен рол
атќарѓан т±лѓа, оны Ахтанов шыѓармасында толыќ кµрсете алѓан.
Оѓан наќты негіз- ... орыс ... пана ... арќа
тіреуі.
Єбілќайыр хан:
Уа, халайыќ, ќаумалаѓан ќарындас,
Ен далада еркін ... ... ел ... ... µтіп ... жаѓыњнан жалањдаѓан кµп д±шпан.
С‰ргін салып жеріне
Талай тыѓырыќќа тіреген жоќ па?!
Уа, ±мытармысыњ кешегі
Аќтабан боп ш±бырѓан
Ќаралы ... ... ... ... болар деймісіњ наќ соњы?!
Арѓыњ менен бергіњді
Келешек ертењгі к‰ніњді,
Кµп ойладым т‰ндер бойы дµњбекшіп.
Б‰гін келіп таѓы да
Тар ќияѓа ... ... ... соњ мойныма
Жатпай- т±рмай жол іздедім халќыма.
Тар ќиядан алып шыѓар
Соны соќпаќ мегзедім.
Пана керек арќа с‰йер
Демеу болар к‰ш керек-
Осы екі керегіњді
Орыстан тапќан ... ... ... бой ... ... жазушыныњ Єбілќайырды
тарихи ѓана ±стап ќалмай, жиынтыќ образѓа жеткізуінен де
шыѓар. ... ... ... ант беруінде ішкі есеп
те болѓанын айтады. Ол орыс ±лыѓына арќа ... ... ... ... бар ... бір ... тарамаѓын кµксеуі де
рас. Б±л ойы оњѓа баспаѓан соњ т‰рлі б±лтаќќа барѓаны да шын.
С‰йтсе де ќым- ќуат себептер, ±заќќа созылѓан кескілес, ... ... ... ант ... 17 жылдан соњ
Єбілќайырдыњ таѓдырына жетті. Біраќ, адамды µлтіру-
жењу емес, ісі ... Оны ... ... ... ... бір ... ... Ол єрі кµркем, єрі
шешен, єрі образды. Драмматургия ... ... ... ойлы тілді оралымды- аќ ќолданады [12, 327 б.].
Т. Ахтанов µз ... ... ... шаќта, саяси єрі
єлеуметтік алмаѓайып ќыспаќ т±ста олардыњ бойларындаѓы су
мен сынаптай µзара ... ... ... ... ењ бастысы, адам- пенде ретіндегі барша жетістік-
кемшіліктерімен, ќайшылыќтарымен бірт±тас ќарастырып,
бірт±тас к‰йінде алып шыѓа ... ... ... «Ант» трагедиясында ќазаќ тарихыныњ ењ
бір ќиямет ќайым кезењі жµнсіз б±рмалаушылыќтарѓа, ќысыр
танѓажауларѓа талшыќ болып ж‰рген сонау ХVIII ѓасырдыњ
бас кезінде Єбілќайыр хан ... Кіші ж‰з ... µз ... ... ... Ал м±ныњ орасан зор
саяси- єлеуметтік, тарихи- ќоѓамдыќ зор рµл атќарѓанын,
Єбілќайыр ханныњ тарихи кµрегендігін, прогресшіл зор
даму к‰ші мен сипатын ... ... ... ... ... ... біз ... ќазіргі мемлекеттік
тєуелсіздігімізге, дербестігімізге бір жаѓынан сол
бір ќызыѓынан гµрі ќасіреті мол «бодандыѓымыз» арќылы ... те ... ... сол ... ... ... ќазір кім біледі, б‰гінде саяси- єлеуметтік тарих
аренасы мен ... ... ... бола ма, ... ... ... сол жолы киюге бірден- бір тарихи –
саяси, тарихи- єлеуметтік жаѓдайлардыњ мєжб‰р еткенін
бєріміз бір кісідей жаќсы білеміз. Алайда, тек ... ... ... ханды к‰нтаналаудыњ еш реті жоќ. ¤йткені, авар
халќыныњ ±лы аќыны Расул Ѓамзатов µзініњ «Меніњ Даѓыстаным»
атты айтулы шыѓармасынынњ екінші кітабына ... мен ... ... ... ќанатты сµздерін эпиграф етіп
алѓаны белгілі. Оныњ алѓашќысына –« Аз халыќтар µзінг-
µзі саќтауы єрі жоѓалтпауы ‰шін ‰лкен ‰лкен ќылышы ... имам ... ... «Аз халыќтар µзін- µзі
саќтауы, єрі жоѓалтпауы ‰шін ±лы ... дос ... ... дана ... ... тіркестері келтірілген еді.
Соњѓы ойда Єбілќайыр хан б±дан ‰ш ѓасырдай б±рын ж‰зеге
асырѓан болатын.
Сонау XVIII ... бас ... ... шапќыншылыѓынан
«Аќтабан ш±бырындыѓа» тап болѓан ќазаќ халќыныњ тарихи
трагедиясы- ќандай ауыр, ќандай ащы еді... Осынау тарихи сын
кезењніњ ењ буынды, ењ ќылта т±сын ... µзек етіп ... ... ... Сауран, Бєтима, Бµкенбай,
Тµле би, Бараќ, Ќайып, Семеке тєрізді тарихта бар реалды
т±лѓалардыњ єр ... ... єр ... ой- ... мен
іс- єрекеттері ќалтќысыз нандыра алады. Суреткер б±л жолы да
µзініњ ќырыќ ... ... ењ ... ... ... ењ ... сыннан ылѓи екі ±дай, ‰немі екі жарылып, єр
шешімге келген сайын µздерін- µздері тірілтіп, мєњгілік
майдан тіршілігіне- µз ... ... ... ... ењ ... ... алып шыѓады. М±ныњ кейде тарихи
не кейде кµркем сыннан тым соќпалы, тым ересен, тым ірі
шыѓатынын ќайтерсіњ. Сондыќтан ... ... ... суреткердіњ ±лылыѓына бас иіп, с‰йсінесіњ.
Б±лардыњ бойындаѓы єр алуан ќайшылыќтар µзініњ ... ... ќою, ... ... ... ірі ... Єсіресе, билік пен мансап тµњірегінде ыќылым
замандардан бері талшыќ тауып не µріс ... ... ... мен ... ... ... ... небір ќатыгездіктер мен жауыздыќтар
мейілінше дєл, мейілінше тарихи, мейілінше кµркем,
мейілінше философиялыќ ... ... ... ... ... ... ... µткір
кезењде арандап ќалмай аман шыѓу, єрине абыройлы шыѓу-
сирек б±йыратын єрі µмірлік, єрі пенделік, єрі ќайраткерлік
несібе. Осы орайда, «Ант» трагедиялыќ дастанындаѓы ... ... ... Тµле би, ... ханым, Бµкенбай, Бараќ,
Ќайып, Семеке, Мыртыќ би, Сейітќ±л, Нартай бойындаѓы
µздеріне ... ой- ... іс- ... ... ... ... ... шырѓалањ
тіршіліктерін айтар едік.
Єсіресе, Сауран с±лтан, Бєтима ханым, Єбілќайыр хан ‰штігі
бойынша µтетін ќат- ќабат трагедияны кµлденењ тартсаќ та
жетіп жатыр.
Сауран с±лтан, ... ... ... хан, ±лы Тµле ... ... ... ... Сейітќ±л тєрізді алуан-
алуан тарихи кейіпкерлердіњ таѓдырымен осы «Антта» т±њѓыш рет
дидарласасыњ да, солардыњ сонау шаќтаѓы тіршілік иірімдеріне
µздерімен бірге ш±ѓыл араласып ... µзіњ де ... ... ... бір ... ... ... трагедиялыќ дастанныњ «Т‰нгі сыр», «Ањраќай»
атты ‰ш бµлімінде сол ... ... мол ... ... бір- ... ... бір- ... жолын беріп, бір-
біріне достыѓын беріп, єрќашан µздерініњ адалдыѓын саќтай
ж‰ріп, таѓдыр тєлкегіне т‰скен Сауран с±лтан, Бєтима
ханым, Єбілќайыр хан жєне таѓы ... жан- ... ... ... ... трагедиясы µзініњ єрќашан
шындыќ м±хитыныњ, єрќашан м±хит шындыѓыныњ ‰немі тоѓыз
баллдыќ ... ... ... ... ... немесе
бірде µзегіње тоѓыз баллдыќ дауыл ќ±йѓандай баурап
алатынын, єрќашан ... ... ... бірде аяусыз т‰ршіктіре сілкілеп, бірде аяусыз
отќа салып шарболаттай шыњдайтынын сезінбей м‰мкін емес.
«Ант» µзініњ классикалыќ трагедия болмысына, трагедиялыќ
дастан ... міне ... ... ... арќылы
ќол жеткізген.
Ќазаќ аќ µлењініњ шексіз кµркемдік м‰мкіндіктері мен шексіз
кµркемдік ќуаты шын таланттыњ, батыр таланттыњ шеберлігі
арќасында ... ... ... шыњѓа кµтеріледі екен.
Суреткер Тахауи Ахтановтыњ тењдесі жоќ шыѓармашылыќ баќыты
єрќашан «Ант» трагедиялыќ дастаны- ж±лдызы биік те ... ... ... ... ... ... ... «Ант» дастан трагедиясы- М±хар Єуезовтіњ
«Ќарагµз», «Ењлік- Кебек», Ѓабит М‰сіреповтіњ, «Аќан сері-
Аќтоты» тєрізді аќ µлењ ‰лгісімен жазылѓан, кµркемдік шыњы
биік ±лы ... ... ... ... ... шыѓама болып саналады.
Ал, б±лардыњ ќай- ќайсысы болмасын ќазаќ топыраѓында, єсіресе,
ќазаќ драматургиясында, шын ... ... ... ... туындылар санатында µздерініњ осындай сирек
кµркемдік ерекшеліктерімен, зањды ... ... ... эксперименттерімен, шынайы да ±лы кµркемдік
мазм±ндарымен ќол жеткізген деп білеміз.
¤йткені, «Єдебиеттіњ жаќсы шыѓармалары халыќ µмірінде ‰лкен із
ќалдырды, кµпшіліктіњ рухани ќаруына айналып ... ... ... ... жаќсылыќ пен жамандыќтыњ, игілікпен
з±лымдыќтыњ сырын ашып, асылын мєпелеп, азѓынын єшкерелеуге
єдебиеттіњ тигізетін пайдасы зор. Єрине, ... ... ... ... ... ... ... тыњ шыѓармалар ѓана
жарайды»,- деген суреткер эстетикасына Тахауи
Ахтановтыњ б‰кіл шыѓармалары дєлел болады. Міне,
соныњ жарќын бір кµрінісі- «Ант» ... ... 178 ... жылдары Тахауи Ахтанов драматургияныњ комедия, драмалыќ
дастан ‰лгілеріне ќалам тартып, м±нда да биік ... ... ... ... ... облыстыќ сахналарѓа ќойылѓан
«К‰шік к‰йеу» комедиясы. Пьесаныњ атына сєйкес оќиѓа ... ... ... шектелмейді, оныњ маѓынасы терењде
жатыр. Ќазіргі сєулетті µмірде адамныњ сана- сезімінде єлі
де болса ќылау- ... ... ... ... ... ... ... оныњ ѓ±мыры ќысќа деген т±рпайылыќты,
орынсыз µзгерушілікті єшкерелейді комедия. М±нда адамѓа
деген биік сезімніњ, шынайы сенімніњ мыќтылыѓын, соныњ
салтанат ќ±ратынын уаѓыздайды. Сонымен ... ... ... ... µнер, халыќтыќ ќасиет, ±лттыќ
ерекшелік сияќты асылымызды сыйлай да, ќорѓай да білуіміз
ќажет деген ой – ... ... ... ... шешіледі. Комедия к‰шік к‰йеу іздегендерді, єкім
ќ±да іздегендерді, мыќтыларѓа ±мтылѓандарды єшкерелей отырып,
кішіпейілділік, ... ... ... ... жастар бойында ќалыптасуын суреттейді [14,
21.].
Автордыњ «К‰шік к‰йеу» комедиясы туралы Шериаздан Елеукеновтыњ
«Ана тілі» газетінде жарияланѓан «Жазушыныњ жалындаѓан шыраѓы»
атты ... ... ... ... ... ... ма, єлде, не кµњілсіз
жайлардыњ кесірі ме, кейде ... ... ... ... ... томырыѓып ќалатын. Бізді Тахањ ќасына
жинайтын ол жай- к‰йі емес, єшейіндегі єзіл- ќалжыњѓа,
єжуа- к‰лкіге жомарт, сµзуар, аќ жарќын сєттері. Ел- ж±рт,
дос- ... ... ... мінезінен байќап ќалѓандарын
келемеж етіп, µзі де ќарќ- ќарќ к‰ліп, бізді де ќарќ
ќылатын мезеттердіњ ќайсыбір сарындарын оныњ «К‰шік
к‰йеу» атты комедиясынан ... ... ... ... ... ... сыпатты дараќылыќ
емес, уытты, астарлы к‰лкі болатын. Ќоѓам ќойнауындаѓы ±лтќа
тиімсіз кµњілсіз жєйттардыњ баѓытын µзгертпекке ±мтылатын.
Домбыра мен ... ... ... ... Кµшелер сол кезде гитара ќ±шаќтап ж‰рген
жастарѓа толып кеткенде: бір мезет домбыраныњ ойшыл,
сыршыл ќоњыр ‰ніне, ... ... мен ... да
ќ±лаѓыњды тос, ж‰регіњді тербет дейтін салиќалы, алысќа
мезгер ±лтшерлі ойѓа жетелейтін».
«К‰шік к‰йеу» комедиясы екі бµлімнен т±рады. Алѓашќы кµрініс
студент ... ... ... ... ... ... ... сµйлеу мєнерімен ерекшеленіп, к‰лкі
тудырып т±р. Осы таныстырудан соњ, µзініњ жан досы Ќабанбайдыњ
хикаясын баяндаумен бастап кетеді. Комедия хикаясы жатаќхана
коменданты мен ... ... ... ... ары ... µз ... ... б±л жерде ењ алдымен комедияѓа лайыќ студенттік µмірден
алынѓан ќызыќты жаѓдайларды сєтімен пайдаланѓан. Студент
жастар ... ... сыр ... осы ... к‰йеу»
комедиясыныњ да єлеуметтік, ќоѓамдыќ салмаѓы ойда ж‰рген біраз
мєселелерге ќозѓау салады.
Сонымен Ќабанбай б±зѓан тєртібі ‰шін ... ... досы ... енді ... ... ... ... керемет ой келеді. Ол енді пєтерді алыстан іздемей- аќ
µзініњ ќ±даша- жењгейіне барады. Ал, ќ±даша- жењгейі
Г‰лжамалѓа да керегіосы еді, яѓни ... ... Сен бері ... маѓан Ботагµзім ќатты уайым болып
т±р. Араласатыны кілењ бір жын ќаќќан балалар. Шынымды
айтсам ... ... ... ... бір ... ... ... ¤зі ондайѓа жоламайды. Орайын µзім келтірмесем.
Соныњ жолын таба алмай басым ќатып ж‰р. Елден ... ... ... ќой.
Биѓайша: Сен де ќызыќсыњ, Г‰лжамал. Ќазаќы жігіттіњ ќызыњды
елге алып кетпей ме.
Г‰лжамал: Ќалада ќалатындары да бар емес ... ... ау, есі ... елге ... де, ... ќалады ѓой.
Г‰лжамал: Ай, жаќсы жігіт табылса осында ќалдырар едік ... Онда ... ... ... ... ‰йіње жатып алмай
ма. Оларѓа шай ќайнатып, тамаќ пісіріп, кір- ќоњын жуып беру
современный ќыздыњ ... келе ... Иє, ... бар. ... ќыз ... ішкен тарелкасын
жуып ќоюѓа да жарамайды. Ай, шіркін- ай, µзі жалѓыз, µзі
момын, ‰й шаруасына ... ... ... ... Оныњ ‰стіне кандидат болса...
Г‰лжамал: Иє, кандидат болса тіпті ќатып кетер еді. Ондай жігіт
табылса ќадалып алып, ќатып ќалар едім- ау. ... ... ... жіберу масќара ѓой. Жаманын жасырып, µз ќолыњда
±стамасањ... К‰шік к‰йеу ѓой, ... ... ... ... ... ерке де б±ла ... ќызы ... ќамын жеп,
сары уайым к‰й кешіп ж‰ргенде іздегені кµктен емес жерден
табыла кеткенін айтпайсыз ба?!
Бекболат ... ... ... ... ... ... маќтауын асырып, асырып айтады, керек жерінде
µтірігін де соѓып ќояды. Тіпті єндетіп жіберетінін ќайтесіз.
Бекболат: Ботка да бойжетіп ќалѓан екен.
Г‰лжамал: Бойжеткені т‰ссін. ... т±р. ... ... ќиын боп
барады.
Бекболат: Єшейін айтатын шыѓарсыз, ќ±даша –жењгей. Меніњ мамам
«Осы мені сен ... ... деп ... еді, ... ... ... кµріседі. Оныњ ‰стіне ќыз бала
деген мамасына ќолќанат ќой. Меніњ бір ќарындасым бар, ‰йдегі
бар ... ... µзі ... ... ... ќыз ... ... т±рѓан жоќ па.
Бекболат: Ботка да жаќсы бала. Тек еркелетіп ... Сен ... бір ... ... ... Бекболат-
Осы сенімен адам сияќты сµйлесе алам. Сен ауылда µскен баласыњ.
Ал мыналардыњ тілін де, бабын да таба алмай ... Ой, ... ... ... ... де талай
соќќандары бар. Одан емес шыѓар. Ал, меніњ бір жолдасым
бар... ай, наѓыз азамат сол жігіт.
Г‰лжамал: Бойдаќ па µзі?
Бекболат: Бойдаќ болѓанда ... с‰р ... Оќу ... бе?
Бекболат: Оќу бітіргеніњіз не. Кандидат болуѓа бес-аќ минут
ќалѓан. ¤зі сондай кішіпейіл жігіт. Кішіпейіл болмаса мен
сияќты жалањ аяќ ... ... бола ма. ... ... керемет сыпайы, жібектей. Соныњ ќасында ж‰рем
деп, µзім де єжептєуір тєрбие алып ќалдым. Б±рын кішкене
алањѓасарлау едім ѓой, ... ... ... ... ... ... ба?
Г‰лжамал: Иє. Ол жігіттіњ былай туѓан- ткысќандары кµп пе?
Бекболат: Туѓан- туысќандары дейсіз бе? ...Жоќ. ол µзі жалќы
жігіт. Бір µгей ... бар еді, ол да ... ... ... ... ењбегімен жетіліп ж‰рген жігіт.
Бекболат: Ѓылымѓа шын беріліп кеткен. Кітаптан бас алмайды.
Енді бір рахаты- сізге тіпті салмаѓы т‰спейді. Еден ... аяќ жуу, кір жуу ... ... ¤гей ... ... Ал, ас пісіру дегеніњ бар ма, оѓан енді шебер-
ай. Кейде бір студенттер жиылып... мен де ... ... ѓой, ... ... бас ... µзі ... Ал, палау басќанда сартыњызды сатып
жібереді.
Екі бетін адалдыќпен жуѓан жан,
Алу емес, беру ‰шін туѓан жан.
Адам емес... Саф ... десе ... ... ќиѓан жан,
Сауын сиыр болу ‰шін туѓан жан.
Адам емес... Саф алтын.
Д‰ниеде жоќ ... ... ... – аяќ жуу ... ... ... ... Саф алтын
Не болса да белін бекем буѓан ... ... болу ... ... ... ... Саф ... арманындаѓы к‰шік к‰йеу де табылады.
Ќабанбайды ертіп Бекболат ‰йге кіргеннен-аќ оларды
«современный» жастар ... ... ... ... µте ... (Ќабанбайдыњ алдына реверанс жасап) сізбен кездескеніме
µзімді баќытты санаймын.
Кубик: Сізді кµру маѓан зор мєртаба.
Ботка: (реверанс жасап). Вы просто прелесть. ... ... ... мені мазаќтап т±р ѓой.
Алма: Сіз ѓафу етіњіз. Сізді кµргенімізге шын ќуаныштымыз.
Кубик: Д±рыс айтады Алма. Сіз єлі де баѓањызды білмейді
екенсіз.
Алма: ... ... ... ... Ал, б±л жігіттіњ аты Ќабанбай.
Ботка: Вот здорово. Сонда Ќабан болѓаны ма?
Алма: Ботка жиеніњді еркелетіп Кабанчик деп атайсыњ
Тюрянчик: Ќазаќ та атты ќоя ... ... Б±л ата- ... келе ... ... Оѓан ... Иє, Ќанжыѓалы Бµгембай, Ќара керей Ќабанбай деген
ќазаќтыњ батырлары болѓан.
Алма: О, сізді ѓалым екен десем, батыр екенсіз ѓой
Тюрянчик: Бєсе, бас ќондырѓысы ... ... ... ... енді ... ... кµшті- ау. Ќайда єкелдіњ µзіњ?
Бекболат: (оњашалап) Б±лар бізді сынап т±р.Білдіњ бе? Ендеше
біз де сынап кµрелік. Неге болса да шыдаймын ... ... Екі ... ... ... ќ±пия сµйлесіп кеткендеріњіз
жараспайды.
Бекболат: Ѓафу етіњіз. Сыйѓа сый, сыраѓа бал деген. (Ќалшиып
т±ра ќалып домбырасымен туш ойнап, таѓзым ... ... ... ... ... ... біз аса баќыттымыз.
Иє, автор батысќа еліктеген жастардыњ ќасиетті ... ... ... ... ... тыс ... бара жатќанын
астарлы єзілмен жеткізіп отыр.
Кешегі ќазаќ елі мен жері ‰шін ќан майданда ќара тері мен ќанын
тµккен ... ... ... Ќара ... ... ... Бµгембайдыњ атын естіп- білмеген, ќазаќ
халќыныњ тарихынан м‰лде ... µсіп келе ... ... ... ... Бекболат образын автор халќымыздыњ асылдарын
ќастерлейтін, ±лтжанды, парасатты азаматтардыњ бірі
ретінде кµрсетеді. Б±ѓан мына мысал дєлел бола алады.
Г‰лжамал: Айтты, айтпады, ќараѓым- ау, осы ... ... асып ... не?
Бекболат: Ќатардан ќалдырмайын деп ж‰ргенім ѓой, ќ±даша-
жењгей.
Г‰лжамал: ... ... ... Осы ... ... ќара ... жігіттері єкесінен
ќалѓандай, мойындарына бір- бір гитар асып алыпты. ... ... м±ра еді, осы ... ... ... ... де мойныма асып алдым.
Бекболаттыњ сµзіне ќараѓанда, сол кездері кµше мойындарына
гитара асынѓан жастарѓа толып жатќанда автор ... ... ... тебіренткен домбыраны жетім ќалдырмай, бір мезет
ќ±лаќ т‰ріњдер деген ой тастайтындай.
Тіпті, гитара мен домбыраны айтыстыруы да соны ... боп ... ... ... ... єр жерінде
Шіњкілдеген домбыра
Хал- жаѓдайын с±расањ,
Ќ±лаѓын сєл б±расањ,
Киіз ‰йін еске алып,
Кењ сарайдан жасќанып,
Шіњкілдеген домбыра.
Шалмен бірге марќайып,
Кемпірмен бір ќартайып,
К‰й атасын жездетіп,
Бірте- ... ... ... домбыра.
Бекболат:
Ішін араќ µртеген
Басы ауырып ертемен,
Шишаларѓа кµз с‰зген
Жолдас болып ессізбен,
Ыњќылдаѓан гитара.
Т±рмай жатып тµсектен,
Иі ж±мсаќ, бос µкпе,
Шешесінен сірє да
Аќша с±рап ... ... ... ... ... ... тілінде
Мыњќылдаѓан гитара
Автор ±лттыќ єдет- ѓ±рып, тµл єуен- ... ... ... ... ... ... солардыњ к‰лкілі кескін-
келбеті, ќит±рќы іс- єрекеттері арќылы аса шебер кµрсетеді.
Сонымен драмадаѓы Ќабанбай к‰шік к‰йеу іздеген Г‰лжамалдыњ ќызы
Ботагµзді емес, єкім ќ±да ... ... ќызы ... ... ... ... ... Биѓайша мен Г‰лжамалдыњ
ойлаѓан армандары іске аспады. Єкім ќ±да іздеген Биѓайша
аќыры жалањ аяќ студентке тап болды.
Комедия мынандай єн жолдарымен аяќталады.
Аѓайындар, ... ... ... ќ±шаќты кењ ашыњдар.
Сай ќалыњдыќ іздемейтін адам жоќ,
Бай ќалыќдыќ іздегеннен ќашыњдар.
Аѓайындар, жасамысыњ, жасыњ бар,
Ару ќызѓа ќ±шаќты кењ ашыњдар
К‰шік к‰йеу іздемейтін адам ... ... ... ќашыњдар!
Аѓайындар, жасамысыњ жасыњ бар,
Адамдарѓа ќ±шаќты кењ ашыњдар!
Жаќын ќ±да іздемейтін адам жоќ,
Єкім ќ±да ... ... ... ... осы µлењ жолдары шыѓарманыњ символы
іспетті.
Тахауи Ахтановтыњ «К‰шік к‰йеу» комедиясы ќоѓамдыќ, єлеуметтік
адамгершілік психологиясыныњ парасат с‰згісінен, иірімдері
ќат- ќабат єрі мол с‰згісінен шынайы ... ... ... кµтерілген деп білеміз.
Тахауи Ахтанов – ХХ ѓасырдыњ екінші жартысындаѓы ќазаќ
єдебиетінде комедия ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Ғылыми таным3 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Повесть, роман – идеялық- өркемдік ізденістер44 бет
Тахауи Ахтанов3 бет
Тұрмағамбет ақын шығармасындағы пайғамбарлардың жырлануы7 бет
Драмалық монологтың көркем әдебиеттегі рөлі24 бет
Драмалық шығармадағы тарихи тұлға, қазіргі қазақ комедиясы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь