Тахауи Ахтановтың драмалық шығармаларына ғылыми талдау жасау


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1. ТАХАУИ АХТАНОВТЫҢ ДРАМАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ГУМАНИЗМ МӘСЕЛЕСІ
1.1. «Махаббат мұңы», «Сәуле» драмаларындағы махаббат, мораль мәселесі
1.2. «Боран», «Күтпеген кездесу», «Әке мен бала» драмаларындағы адамгершілік мәселесі

2. ТАХАУИ АХТАНОВ . КОМЕДИЯ, ДРАМАЛЫҚ ДАСТАН ҮЛГІЛЕРІНІҢ ШЕБЕРІ
2.1. «Ант» драмалық дастанының тарихи негізі
2.2. «Күшік күйеу» комедиясындағы парасат мәселесі, ұлттық құндылықтар туралы идея

ҚОРЫТЫНДЫ

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Ж±мыстыњ µзектілігі. Тахауи Ахтанов драматургиясы єдебиеттану ѓылымында аз зерттелген. Оныњ ќазаќ дарматургиясында алатын орны жеткілікті ќарастырылмай келді. Тахауи Ахтановтыњ б‰кіл дарамалыќ шыѓармалары, яѓни трагедиясы, комедиясы, єрќайсысы арнайы зерттеуді ќажет етеді. демек, жазушыныњ дарамалыќ шыѓармаларын ѓылыми т±рѓыда ќарастыру ж±мысыныњ µзектілігін кµрсете алады.
Бітіру ж±мысыныњ маќсаты мен міндеттері. Ж±мыстыњ негізгі маќсаты – Тахауи Ахтановтыњ драмалыќ шыѓармаларына ѓылыми талдау жасауѓа ±мтылу. Осы маќсатќа байланысты тµмендегідей міндеттер туындайды:
- Драматург шыѓармаларындаѓы махаббат, адамгершілік мєселелерін ќарастыру.
- «Ант» драмалыќ дастаныныњ тарихи негізін айќындау.
- К‰шік к‰йеу комедиясындаѓы парасат мєселесін, ±лттыќ ќ±ндылыќтар туралы идеяны айќындау.
Ж±мыстыњ теориялыќ негіздері. Бітіру ж±мысы барысында С. Ж±мабек, Б. Ыбырайым, Є. Сарай, Д. Рамазанов, Р. Н±рѓали, Х. Єдібаев, Н. Ѓабдулин ењбектері мен таѓы басќа ѓылыми маќалаларды басшылыќќа алдыќ.
Бітіру ж±мысыныњ нысаны. Драматургтыњ жарыќ кµрген «драмалыќ шыѓармаларын, яѓни «Сєуле», «Боран», «Махаббат м±њы», «Єке мен бала», «К‰шік к‰йеу», «К‰тпеген кездесу», «Ант» драмалыќ дастаны – бітіру ж±мысыныњ нысаны болды.
Ж±мыстыњ єдістері. Бітіру ж±мысы барысында баяндау, сипаттау, салыстыру, талдау єдістері ќолданылды.
Ж±мыстыњ жањашылдыѓы. Тахауи Ахтанов драмалыќ шыѓармаларын ѓылыми зерттеу нысанына алынуы – ж±мыстыњ жањашылдыќ сипатын таныта алады.
Ж±мыстыњ теориялыќ жєне практикалыќ мањызы. Бітіру ж±мысында айтылѓан ой – пікірлерді орта мектептердегі єдебиет сабаќтарында,жоѓары оќу орындарында «Ќазаќ єдебиеті тарихы» пєнін оќытуда жєне арнайы курстарда ќосымша оќу ќ±ралы ретінде ќолдануѓа болады.
Ж±мыстыњ ќ±рылымы. Бітіру ж±мысы кіріспеден, екі тараудан, ќорытынды мен пайдаланылѓан єдебиеттер тізімінен т±рады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




МАЗМ¦НЫ

КІРІСПЕ‭
1.‭ ‬ТАХАУИ АХТАНОВТЫЊ ДРАМАЛЫЌ ШЫЃАРМАЛАРЫНДАЃЫ ГУМАНИЗМ МЄСЕЛЕСІ
1.1.‭ ‬Махаббат м±њы‭‬,‭ ‬Сєуле‭ ‬драмаларындаѓы махаббат,‭ ‬мораль мєселесі
1.2.‭ ‬Боран‭‬,‭ ‬К‰тпеген кездесу‭‬,‭ ‬Єке мен бала‭ ‬драмаларындаѓы адамгершілік мєселесі
2.‭ ‬ТАХАУИ АХТАНОВ‭ – ‬КОМЕДИЯ,‭ ‬ДРАМАЛЫЌ ДАСТАН‭ ‡‬ЛГІЛЕРІНІЊ ШЕБЕРІ‭
2.1.‭ ‬Ант‭ ‬драмалыќ дастаныныњ тарихи негізі‭
2.2.‭ ‬К‰шік к‰йеу‭ ‬комедиясындаѓы парасат мєселесі,‭ ‬±лттыќ ќ±ндылыќтар туралы идея‭
ЌОРЫТЫНДЫ‭
ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ‭

КІРІСПЕ

Ж±мыстыњ µзектілігі.‭ ‬Тахауи Ахтанов драматургиясы єдебиеттану ѓылымында аз зерттелген.‭ ‬Оныњ ќазаќ дарматургиясында алатын орны жеткілікті ќарастырылмай келді.‭ ‬Тахауи Ахтановтыњ б‰кіл дарамалыќ шыѓармалары,‭ ‬яѓни трагедиясы,‭ ‬комедиясы,‭ ‬єрќайсысы арнайы зерттеуді ќажет етеді.‭ ‬демек,‭ ‬жазушыныњ дарамалыќ шыѓармаларын ѓылыми т±рѓыда ќарастыру‭ ‬ж±мысыныњ µзектілігін кµрсете алады.‭
Бітіру ж±мысыныњ маќсаты мен міндеттері.‭ ‬Ж±мыстыњ негізгі маќсаты‭ – ‬Тахауи Ахтановтыњ драмалыќ шыѓармаларына ѓылыми талдау жасауѓа‭ ‬±мтылу.‭ ‬Осы маќсатќа байланысты тµмендегідей міндеттер туындайды:
Драматург шыѓармаларындаѓы махаббат,‭ ‬адамгершілік мєселелерін ќарастыру.
‭‬Ант‭ ‬драмалыќ дастаныныњ тарихи негізін айќындау.
К‰шік к‰йеу комедиясындаѓы парасат мєселесін,‭ ‬±лттыќ ќ±ндылыќтар туралы идеяны айќындау.
Ж±мыстыњ теориялыќ негіздері.‭ ‬Бітіру ж±мысы барысында С.‭ ‬Ж±мабек,‭ ‬Б.‭ ‬Ыбырайым,‭ ‬Є.‭ ‬Сарай,‭ ‬Д.‭ ‬Рамазанов,‭ ‬Р.‭ ‬Н±рѓали,‭ ‬Х.‭ ‬Єдібаев,‭ ‬Н.‭ ‬Ѓабдулин ењбектері мен таѓы басќа ѓылыми маќалаларды басшылыќќа алдыќ.
Бітіру ж±мысыныњ нысаны.‭ ‬Драматургтыњ жарыќ кµрген‭ ‬драмалыќ шыѓармаларын,‭ ‬яѓни‭ ‬Сєуле‭‬,‭ ‬Боран‭‬,‭ ‬Махаббат м±њы‭‬,‭ ‬Єке мен бала‭‬,‭ ‬К‰шік к‰йеу‭‬,‭ ‬К‰тпеген кездесу‭‬,‭ ‬Ант‭ ‬драмалыќ дастаны‭ – ‬бітіру ж±мысыныњ нысаны болды.
Ж±мыстыњ єдістері.‭ ‬Бітіру ж±мысы барысында баяндау,‭ ‬сипаттау,‭ ‬салыстыру,‭ ‬талдау єдістері ќолданылды.
Ж±мыстыњ жањашылдыѓы.‭ ‬Тахауи Ахтанов драмалыќ шыѓармаларын ѓылыми зерттеу нысанына алынуы‭ – ‬ж±мыстыњ жањашылдыќ сипатын таныта алады.
Ж±мыстыњ теориялыќ жєне практикалыќ мањызы.‭ ‬Бітіру ж±мысында айтылѓан ой‭ – ‬пікірлерді орта мектептердегі єдебиет сабаќтарында,жоѓары оќу орындарында‭ ‬Ќазаќ єдебиеті тарихы‭ ‬пєнін оќытуда жєне арнайы курстарда ќосымша оќу ќ±ралы ретінде ќолдануѓа болады.
Ж±мыстыњ ќ±рылымы.‭ ‬Бітіру ж±мысы кіріспеден,‭ ‬екі тараудан,‭ ‬ќорытынды мен пайдаланылѓан єдебиеттер тізімінен т±рады.‭

1.‭ ‬ТАХАУИ АХТАНОВТЫЊ ДРАМАЛЫЌ ШЫЃАРМАЛАРЫНДАЃЫ ГУМАНИЗМ МЄСЕЛЕСІ
1.1.‭ ‬Махаббат м±њы‭‬,‭ ‬Сєуле‭ ‬драмаларындаѓы махаббат,‭ ‬мораль мєселесі

Тахауи Ахтанов‭ ‬– профессионал драматург.‭ ‬Ќазаќ сахнасыныњ кµкжиегін кењейтіп,‭ ‬±лттыќ драма жанрыныњ мерейін‭ ‬‰стем етіп,‭ ‬осынау к‰рделі,‭ ‬жауапкершілігі мол саланыњ абыройын биікке кµтеріп,‭ ‬жан д‰ниесіндегі,‭ ‬ж‰регіндегі бар шындыѓын ортаѓа аќтарып салѓан алымды автордыњ театр алдындаѓы беделі µте‭ ‬‰лкен.
Ол жазѓан д‰ниелер сахнаѓа оњтайлы,‭ ‬орындаушылар талап‭ – ‬тілегіне ыњѓайлы,‭ ‬режиссерлар,‭ ‬артистер илеуіне икемді болып келуі тегін ќ±былыс емес.‭ ‬Оныњ єуелгі себебі‭ – ‬оќиѓалардыњ шыншылдыѓы,‭ ‬шынайылыѓы,‭ ‬шымырлыѓы.
Таќырыпты табуда,‭ ‬тануда,‭ ‬талѓауда оныњ ењ ќажетті т‰сін т‰степ,‭ ‬іріктеп,‭ ‬с±рыптап алуда драматург алдында жан салмайды деуге болады.‭ ‬¤мірдіњ µз аќиќатын ортасынан ойып алып,‭ ‬оны µнер тілінде‭ – ‬сахна,‭ ‬театр‭ ‬±ѓымына етене етіп жіберуі.‭ ‬Тахауи Ахтанов шеберлігініњ негізгі кілті.‭ ‬¤мірдіњ µзіндік болмысын µнердіњ µзгеше шыншылдыѓымен шатастырмау жаѓын драматург шыѓармашылыѓыныњ басты табысы деуге ќаќылымыз.
Тахауи Ахтанов‭ – ‬ќаны сорѓалап т±рѓан,‭ ‬тамыры солќылдап соѓып жатќан кеудесінде жаны бар адам баласын с‰леќос ќалдырмайтын актуальді де,‭ ‬ќажетті мезеттерді зерек ањдайды.‭ ‬Кейіпкерлерініњ ішкі арбасуына,‭ ‬олардыњ шарт‭ – ‬ш±рт айќасуына,‭ ‬психологиялыќ т±рѓыда µзара еркін‭ ‬±стануына да жол ашып отыратын осы µзіміздіњ Тахањ.‭ ‬Сырттай сырѓытќан с±лу сµз,‭ ‬кісіні ќасаќана тамсантар тєтті текст Тахањ табиѓатына жат.‭ ‬Сылдыраќ,‭ ‬жылтыраќ,‭ ‬жалтыраќ интонацияѓа жаны ќас.‭ ‬Оныњ сахналыќ ќара сµзінен де,‭ ‬тасып‭ – ‬тµгіліп,‭ ‬жан терењінен тулап шыќќан аќ µлењнен де ањѓарарыњ алѓыр ќаламгердіњ асыл ќасиеттері.‭ ‬Бір ќызыѓы драматург ењбектерініњ айшыќты ерекшелігі‭ – ‬ол µзіне‭ ‬±наѓан нєрсеніњ µзгеге‭ ‬±намауын жадынан шыѓармауы.‭ ‬Демек,‭ ‬ќиялыњмен,‭ ‬ойыњмен,‭ ‬кµкірек кµзіњмен алдаѓыны зерек шолып,‭ ‬сергек болжап отырудыњ‭ – ‬жанр талабы,‭ ‬сахна талќысы.‭ ‬Б±л жанр зањдылыѓы,‭ ‬оныњ б±лжымас принципі.‭ ‬Осы талапќа жауап бере алатын Тахауи Ахтановтыњ єлеуметтік драмалары тек Ќазаќстан ѓана емес,‭ ‬басќа елдер сахнасынан да ерекше ыќыласпен,‭ ‬µзгеше ілтипат,‭ ‬айырыќша сипат тапты.‭
Соѓыс,‭ ‬єлеуметтік жаѓдай,‭ ‬туѓан жер,‭ ‬єке мен бала арасындаѓы ќарым‭ – ‬ќатынас,‭ ‬махаббат,‭ ‬жастар тєрбиесі,‭ ‬адамгершілік мєселелері‭ – ‬драматург ќаламынан ешќашанда тыс ќалмаѓанын оныњ шыѓармаларын атау‭ – ‬айдарынан‭ – ‬аќ байќап білуге болады.‭
Махаббат м±њындаѓы‭ ‬жан толќытар жастыќќа тєн жаѓымды жастыќтыњ лирикасы.‭ ‬Боран‭ ‬драмасындаѓы кешегі т±тќын,‭ ‬б‰нігі шопна Ќоспанныњ алай‭ – ‬т‰лей таѓдыры,‭ ‬профессор єке мен д‰ниеніњ тµрт б±рышын ќиялмен кезген еркін де б±ла µскен,‭ ‬ќыњыр‭ ‬±лдыњ бітіспес айтысы‭ ‬єке мен балада‭ ‬єдемі µрілсе,‭ ‬студентжастар т±рмысынан к‰лкілі сыр ќозѓйтын‭ ‬К‰шік к‰йеу‭ ‬комедяссыныњ да єлеуметтік‭ – ‬ќоѓамдыќ салмаѓы ойда ж‰рген біраз мєселелерге ќозѓау салады.‭
¦лттыќ єдет‭ – ‬ѓ±рып,‭ ‬тол єуен‭ – ‬сазыњды ќастерлеудегі кеміс т±старыњды ќаћармандар мінез‭ – ‬ќ±лќы,‭ ‬солардыњ к‰лкілі кескін‭ – ‬келбеті,‭ ‬ќит±рќы іс‭ ‬-‭ ‬єрекеттері арќылы шебер кµрсетеді.‭
Алпысыншы жылдардаѓы ќазаќ єдебиетіндегі сапалы лирикалыќ повестіњ бірі‭ – ‬Т.Ахтановтыњ‭ ‬Махаббат м±њы‭ ‬болатын.‭ ‬Ќазаќ ќыздарыныњ жиынтыќ бейнесін жасаудаѓы‭ ‬‰лкен бір табысы осы повестегі‭ – ‬Ляззат бейнесі.‭ ‬Ляззат басындаѓы махаббат драмасын,‭ ‬оныњ ќ±рбы‭ – ‬ќ±рдастарымен ќарым‭ – ‬ќатынасын кµрсету арќылы автор б‰гінгі жастардыњ µмірі жайында мањызды моральдыќ мєселе кµтереді.‭ ‬Шынайы махаббат пен жалѓан с‰йіспеншіліктіњ,‭ ‬адал достыќ пен жылтыраќ жолдастыќтыњ ара салмаѓын ашып,‭ ‬жастардыњ µмірге деген кµзќарасын,‭ ‬ой‭ – ‬толѓамын суреттейді.‭
Оќиѓа ќызыѓына,‭ ‬сыртќы єрекеттер ќаќтыѓысына иек артпай,‭ ‬ќ±былыстыњ ішкі мєнін ашуды кµздеген жазушы адамдар арасындаѓы нєзік сезім к‰лерін бейнелеуге‭ ‬±сталыѓын танытќан.‭ ‬Араѓа оншаќты жыл салып,‭ ‬автор сол туындыны ќайта ќараѓан,‭ ‬жања µзнерістер енгізіп,‭ ‬повесті пьеса еткен.‭ ‬Єрине,‭ ‬кез‭ – ‬келген прозалыќ шыѓарманыњ ішіндегі монологтарды,‭ ‬диалогтарды ќаќтай сауып алѓаннан оп‭ – ‬оњай д‰ниеге пьеса келе ќоймайтыны хаќ.‭
Повестіњ уаќыиѓа желісі,‭ ‬сюжет арнасы бойынша персонаждардыњ мінездерін,‭ ‬таѓыдырын кµрсетуді кµздеген автор жањадан кейіпкер ќоспаѓан.‭ ‬Екі шыѓарманыњ тартыс торабы,‭ ‬±зын‭ – ‬ж‰лге бір-бірінен онша алшаќ емес.‭ ‬Пьесада повестен µзгеріссіз ќалпында алынѓан сµйлемдер,‭ ‬диалогтар,‭ ‬‰зінділер мол:‭
Адамныњ реніші тамшыдай жиналып,‭ ‬шарасынан асып тµгілетін кезі болады...‭ ‬Сол сияќты кісініњ бір кездегі біреуге деген ыќыласы жіњішкеріп барып,‭ ‬‰зіліп кетеді.‭ ‬Б‰гінгі кездесу Ляззат кµњілінде ќалѓан ќимастыќтыњ соњѓы‭ ‬талшыѓын‭ ‬‰зді‭‬.‭
Дала кеудесі жай тењселіп,‭ ‬рахаттана тыныс алып жатыр.‭ ‬Ќызѓалдаќтар к‰н н±рына шаѓылысып,‭ ‬µз кµркіне µздері мєз болып,‭ ‬жарыќ‭ – ‬ж±рќ етеді.‭ ‬беткейдегі бозар бірін‭ – ‬бірі ќуап,‭ ‬жас ќозыдай б±лтыњдап ќыратќа µрлеп барады‭‬.‭
Жазушы деген µмір бойы сахнада ж‰ретін адам.‭ ‬Ж±рт кµзі оныњ єр ќадамын ќапы жібермейді.‭ ‬Жан аярлыѓыњды,‭ ‬жалѓыз тамшы к‰шіњді‭ ‬іркіп ќалѓаныњды кешпейді олар.‭ ‬Майданда ќорќаќ жауынгер жекс±рын болса,‭ ‬µмірде жалѓан жазушы жекс±рын‭‬.‭
Баѓила,‭ ‬несіне ќорќам.‭ ‬Нарќоспаќ т‰йе ѓой.‭ ‬Салиха.‭ ‬Т‰йеніњ де мінез кµрсететіні болады.‭ ‬Баѓила.‭ (‬ќарќылдап к‰ліп‭)‬.‭ ‬Баѓила да біледі.‭ ‬Єє сілесін ќатырамын Нарќоспаќтыњ.‭ ‬Загске бармай т±рып жолатып,‭ ‬жын ќаѓып па мені‭?
Повесте диалогќа ќ±рылѓан сценалар ќайта ќаралып,‭ ‬драматимзм к‰шейтілген.‭ ‬Дєлел.‭
Повесте:‭
Ќатшы,‭ ‬Лєззат,‭ ‬шын ренжіп ќалды ба‭? ‬Ќойшы,‭ ‬-‭ ‬деп ќыњќылдайды.‭
Т‰рі самарќау,‭ ‬даусы к‰мілжіп шыѓады.‭ ‬Б±рын кездескен сєтте жайнап ќоя беруші еді.‭ ‬Лєзтай‭ ‬деп атын атаѓанда дауысынан саѓыныш дірілі сезілетін...‭
Маѓан деген махаббатыњ осы‭ – ‬аќ болѓаны ма‭? – ‬деп ќиналды Лєззат.‭ ‬Болашаѓын ойлауѓа да ќорыќты.‭ ‬Енді т‰њілсе,‭ ‬жоќ,‭ ‬жоќ...‭ ‬адал сезімді ластап,‭ ‬ќор ќылып алмай т±рып,‭ ‬кµњілде ќимастыќ барда тиылу керек.‭ ‬Єйтпесе µзімді‭ ‬-‭ ‬µзім µмір бойы жек кµрі µтермін...
Лєззат орнынан т±рып ж‰ре береді.‭ ‬Нияз ќанша жалынып жалбарынса да ќайырылмайды.‭
Нияз,‭ ‬мен сені жаќсы кµрем.‭ ‬Екеуіміз сыйлас дос болайыќ.‭ ‬Одан артыќты бізге‭ ‬жазбаѓан,‭ ‬-‭ ‬дейді.‭
Біраќ,‭ ‬Нияз Лєззаттан шын айырылып ќаларын енді ѓана сезіп,‭ ‬сµзге тоќтамай:‭
Лєззат шын жаќсы кµргеніњ сол ма‭? ‬С‰йем дегеніњ бекер екен ѓой.‭ ‬Жоќ.‭ ‬Сен мені с‰ймеген екенсіњ,‭ ‬-‭ ‬деп µршіп бара жатыр еді,‭ ‬Лєззат оны тып тастады:
Жетер енді.‭ ‬Ондай сµзді саѓан мен айтуым керек еді.‭ ‬Б‰йте берсењ сыйласудан ќалармыз‭?
Пьесада:‭
Нияз.‭ ‬Неге‭ ‬‰ндемейсіњ,‭ ‬Лєзтай‭? ‬Ќойшы Лєзтай,‭ ‬маѓан ренжіп ќалды ба‭? (‬самарќау,‭ ‬ќ±шаќтап,‭ ‬с‰йп‭) ‬ќойшы енді‭
Лєззат.‭ ‬Маѓан деген махаббатыњныњ осы‭ – ‬аќ болѓаны ма‭? ‬ЕНді т‰њілсем...‭ ‬Жоќ,‭ ‬жоќ...‭ ‬Адал сезімді ластап,‭ ‬ќор ќылып алмай т±рып,‭ ‬кµњілде ќимастыќ барда тиылу керек.‭ ‬Єйтпесе µзімді‭ ‬-‭ ‬µзім жек кµріп µтермін.‭
Нияз.‭ ‬Лєзтай єлі ашуыњ басылѓан жоќ па‭? ‬Неге‭ ‬томсырайѓаныњды т‰сінсем б±йырмасын.‭ ‬Ќойшы енді.‭ ‬
Лєззат.‭ ‬Нияз мен сені жаќсы кµрем.‭ ‬Екеуіміз сылас дос болайыќ.‭ ‬Одан артыќты бізге жазбаѓан.‭
Нияз.‭ ‬Шын айтасыњ ба,‭ ‬Лєзтай‭?
Лєззат.‭ ‬Шын айтамын.‭ (‬пауза‭)
Нияз.‭ ‬Шын жаќсы кµргеніњ сол ма‭? ‬с‰йем дегеніњ бекер екен ѓой.‭ ‬Жоќ сен мені с‰ймеген екенсіњ...
Лєззат.‭ ‬Жетер енді ондай сµзді саѓан мен айтуым керек.‭ ‬б‰йте берсек сыйласудан ќалармыз‭‬.‭
Интермедияда ерекше мазасыз к‰йге т‰скен,‭ ‬ауыр психологиялыќ сезімді басынан кешіріп т±рѓан жан кµреренге б±рылып,‭ ‬тебірене тіл ќатады.‭ ‬Ж‰регінде µксігі,‭ ‬кµкірегінде шері бар адамныњ т‰рі.‭ ‬Ќайѓы кешкен,‭ ‬ой азабын тартќан кісініњ сµзі.‭ ‬Осыѓан дейін не болды,‭ ‬б±л адамныњ ќандай сыры бар,‭ ‬кімдермен араласты‭ – ‬м±ныњ бєрі шегініс арќылы беріледі‭ [‬1,‭ ‬154‭ ‬б.‭]‬.‭
Бір кезде басынан кешкен оќиѓаны,‭ ‬істеген ісін,‭ ‬жасаѓан єрекетін кейіпкер араѓа уаќыт салып,‭ ‬немесе есейген шаѓында есіне т‰сіріп,‭ ‬µзініњ ой елегінен µткізеді,‭ ‬психологиялыќ ой толѓаныс жасайды.‭ ‬Драматургиялыќ шегініс іспеттес осы єдіс Т.Ахтанов пьесаларынан да кездеседі.‭ ‬М±ндай шешім кейіпкердіњ µткен µмірін еске алумен,‭ ‬µкінішін кµрсетімен шектелмейді,‭ ‬соынмен ќатар кµрермен‭ – ‬ќауыммен етер єсері де ерекше.‭ ‬Ол пьеса кейіпкерімен бірге µткен ќ±былысќа байсалды ќарап,‭ ‬болашаѓына ой ж‰гіртеді,‭ ‬есейген,‭ ‬толысќан шаѓында µмір болмысын басќаша баѓалап,‭ ‬драмалыќ оќиѓаныњ сырын бірге‭ ‬±ѓысуѓа дєнекер болады.‭
Лєззат бейнесін жасаудаѓы таѓы бір кµркемдік тєсіл‭ – ‬с±лу табиѓаттыњ кµрінісін орныды ќолдануында.‭ ‬Ќыз ж‰регініњ сезімін,‭ ‬ішкі кµњіл‭ – ‬к‰йін ашуѓа мол ыќпал еткен табиѓаттыњ єсерлі бояулары т±тас пьеса болмысына лирикалыќ саз,‭ ‬поэтикалыќ‭ ‬‰н берген.‭
Сонау ќызѓалдаќ ќуып,‭ ‬дананыњ тынысын,‭ ‬табиѓаттыњ сыќырлы сырын‭ ‬±ќќан Лєззаттыњ‭ ‬кµкірегіне н±р ќ±йылѓан к‰нінен‭ ‬бері ќарай,‭ ‬алѓашќы сезімніњ оянуы мен оныњ айнымас махаббатќа айналуы,‭ ‬сонан соњ жалѓан с‰йіспеншіліктен жаны жараланѓан т±тастардаѓы µзгерістер,‭ ‬драмалыќ тартыс,‭ ‬дамылсыз єрекет,‭ ‬психологиялыќ толѓаныс‭ ‬‰сітнде суреттеледі.‭ ‬Б±ѓан енді Лєззаттыњ аќындыќ жєне µмірлік,‭ ‬азаматтыќ жєне єлеуметтік кµзќарастарыныњ ќалыптасу процестерін ќоссаќ,‭ ‬біздіњ алдымызда болмыастыњ к‰рделі жолдарынан к‰рес арќылы µткен замандастарымыздыњ бейнесі бар кµркемдік сипатымен бой т‰зейді‭ ‬[2,‭ ‬12‭ ‬б.‭]‬.‭
Байыппен‭ ‬ќарасаќ,‭ ‬Т.‭ ‬Ахтановтыњ драматургтік тєжірибесінде шетпен шыќќан ерекше оќиѓа,‭ ‬сирек кездесетін ситуатция,‭ ‬єсіресе ќызыл жаѓдай іздемейтінін,‭ ‬ќарапайым фабуламен образ жасауѓа ден ќоятынын кµруге болады.‭ ‬Махаббат м±њы‭ ‬пьесасына да осы тєн.‭ ‬Компазиция т±тастыѓы ењ алдымен шаѓын-шаѓын біршама тиянаќталѓан,‭ ‬кµріністердіњ хроникалыќ сабаќтастыѓына негізделеді.‭ ‬Драма кейіпкерлерініњ ішінде мінез ќ±былысы,‭ ‬характері µз сабасында шайќалѓан жалѓыз адам-лязаттыњ анасы.‭ ‬Жер ортадан асќан,‭ ‬тіршіліктіњ ыстыќ-суыѓына кµндіккен кісініњ анау-мынауѓа ќозѓала ќоймайтыны аян.‭
¤зіне ењ жаќын д‰ниені,‭ ‬ћєм ќуантып,‭ ‬ћєм м±њайтып ж‰рген к‰йлерді бейнелегенде суреткер ќанжыѓасы майланбай ќалмаса керек.‭ ‬Тоќсан тоѓыз тамырды солќылдатып,‭ ‬ж‰ректі жарып шыѓар перзент-µлењніњ µмірге келуін,‭ ‬осы ќуаныш‭ ‬‰стіндегі жас ќиялдыњ толќуын драматург сенімді бейнеленген.‭ ‬Поэзисында сезім,‭ ‬с±лулыќ мол Тµлеген Айбергеновтыњ шыѓармасын сєтті пайдаланѓан.
Ќуантай,‭ ‬Ляззат,‭ ‬б‰гін ауыл сыртына алтыбаќан ќ±рѓалы жатырмыз.‭ ‬Келесіњ ѓой‭? (‬Ляззат‭ ‬‰ндей ќоймайды‭)‬.‭ ‬Мынау ќолыњдаѓыњ не‭? ‬¤зіњ дырдай болып ќуыршаќ ойнап ж‰ргеннен саумысыњ‭? ‬Ляззат.‭ ‬Ќуантай,‭ ‬сен б‰гін ќырѓа шыѓып кµрдіњ бе‭? ‬Ќуантай.‭ ‬Мана фермаѓа барып келгенмін.‭ ‬Ляззат.‭ ‬Дала б‰гін ѓажап емес пе‭?‬ Рас ќой є‭?
Ќуантай.‭ ‬¤зіњ не айтып т±рсыњ,‭ ‬Ляззат.‭ ‬Мен ќызѓалдаќ пен жусан кµрмеппін бе‭? ‬Ќуантай.‭ ‬Не дейді‭? ‬¤зіњ єдейі боп кеткенсіњ бе‭? ‬Ха-ха-ха...‭ ‬Ќой,кешке алтыбаќанѓа кел...‭ ‬Даланыњ єн салѓаны...‭ ‬Хе-хе-хе...‭ (‬Шыѓады‭)‬.
Ляззат.‭ ‬Сен т‰к т‰сінбейсіњ,‭ ‬студент болсањ да т‰к кµрмейтін соќырсыњ...‭ (‬Ќуыршаќты байќаусыз кеудесіне ќысып,‭ ‬алѓан екен,‭ ‬енді соѓан ќарап‭)‬.‭ ‬Енді сен де т‰к т‰сінбейсіњ.‭ ‬Мылќаусыњ.‭ (‬Ойланып ќалады.‭ ‬¤зі де байќамай,‭ ‬аќырын к‰бірлеп µлењ оќиды‭)‬.
Ќызѓалдаќ ќуып ќ±мардан
Шыѓатын болдыќ ќ±рбым-ау
Далаѓа б‰гін н±р жауѓан,
Н±р жамылѓан ќыр мынау,
Білмедім ќонбас сыр ма б±л,
Жазылмай ќалѓан жыр ма бір...
Ауылда µтетін алѓашќы кµріністе оќушы ќыз Ляззат бойынан байќалѓан аќындыќ ќабілет‭ ‬±шќыны можантопай Ќуантайдыњ д‰мбілеміздігімен шарпысады.‭ ‬Біреуі‭ ‬‰шін дала єн салып,‭ ‬тебіреніп толќып жатыр,‭ ‬біреуі‭ ‬‰шіе далада‭ ‬‰н жоќ.‭ ‬Кµкірегінде оты бар,‭ ‬сезімтал Лєззаттыњ с‰йген кµњіл ќалауына орай университетке т‰суі табиѓи ќадам.‭ ‬Драматург‭ ‬Ляззат ортасын єдейі ыќшамдап алѓан:‭ ‬оќуѓа келген кездегі машаќат,‭ ‬ќаладаѓы алѓашќы тосањдыќ,‭ ‬ауылды саѓыну секілді жєйттер ќозѓалмайды.
Драматург‭ ‬‰шін ењ ќиын маќсаттыњ бірі салѓан жерден єрекет арќылы,‭ ‬мінез ерекшелігімен кµрінетін кейіпкерді сахнаѓа шыѓару.‭ ‬Осы талап т±ѓысынан курстас‭ ‬‰ш ќыздыњ алѓашќы сµздері кібіртік,‭ ‬т±тќыр.‭ ‬Тартыс арнасына т‰сіп кетпегендікткен,‭ ‬єр шµптіњ басын шолу еріксіз болмаќ нєрсе.‭ ‬Ќимыл-ќозѓалыс мол,‭ ‬кµњіл к‰й толќуы бар сцена-єдебиет‭ ‬‰йірмесініњ жиналысында пьесадаѓы соќталы кейіпкер Ниязбен танысамыз.‭ ‬Ж‰ргеі алып-±шып т±рѓан,‭ ‬єлі т±яѓын тас ќаќпаѓан,‭ ‬ауызымен аспандаѓы ќ±сты тістеген жас аќын.‭ ‬Менмен,µр.‭ ‬Оныњ осы сценадаѓы сµздерін беруде дрматург шеберлік танытады:‭ ‬Нияздыњ µлењ,‭ ‬поэзия туралы ойларымен бейтаныс с‰йкімді ќызѓа деген сезімі ќатар µрілген.
Ќашанда µнер туындысын баѓалаѓанда,‭ ‬шыѓармаѓа арќау болѓан µмір ќ±былыстарын,‭ ‬тіршіліктегі жаѓдайларды,‭ ‬олардыњ єсемдік зањдылыѓында сєйкес µзгерген бейнесін наќты ќарастыру талабы естен шыќпаса керек.‭ ‬Прозада с‰йіспеншілік сезімніњ ѓаламат мол сырларын дєл жеткізер неше т‰рлі бояу,‭ ‬сан-алуан тєсіл бар:‭ ‬ќос-ќабаќ ќимылы,‭ ‬µњдегі µзгерістер,‭ ‬саусаќ дірілі‭ –‬бєрі де ќаќас ќалмайды,‭ ‬диалог аралас кµріністер,‭ ‬психологиялыќ анализ м‰мкіндіктері ересен мол.‭ ‬Рас,‭ ‬драматургке режиссер шешімі,‭ ‬актер ойыны кµмекке келіп,‭ ‬талай тар µткелден ќалыќтап,‭ ‬демеп жібермек.‭ ‬Дегенмен т‰бегейлей бастаѓанда,‭ ‬ењ ауыр салмаќ пьесада кейіпкер сµздеріне т‰сетіні хаќ.
Ќазаќ драматургиясындаѓы халыќ ж‰регінен берік орын алѓан,‭ ‬классикалыќ туындылардаѓы махаббат сценалары негізінен романтикалыќ ыњѓайда,‭ ‬кµтеріњкі лепте жазылѓан.‭ ‬Кµбі аќтарылып тµгілген,‭ ‬жалын атќан аќ µлењ.‭ ‬Ењлік пен Кебектіњ кездесулерінде,‭ ‬Сырым мен Ќарагµздіњ жолѓасуларында,‭ ‬Аќан сері мен Аќтоќтыныњ оњаша сєттерінде айтылатын сµздер заманына,‭ ‬уаќытына сєйкес шыќќан.
Реалистік дєлдікті ќ±нттаѓан пьеса‭ ‬‰шін Лєззат пен‭ ‬Нияздыњ‭ ‬ењ алѓашќы‭ ‬кездесуін,‭ ‬ж±рт кµзінен таса,‭ ‬табиѓат аясында сыр шертуін бейнелеудіњ ерекше мєні бар.‭ ‬Автор екі жастыњ осы шаќтаѓы кµњіл к‰йіне,‭ ‬сезім ќалпына лайыќ бояу табуды ниет еткен.‭ ‬Дау жоќ,‭ ‬єрі аќындыќ ќиялмен д‰ниені шарлаѓан,‭ ‬єрі с‰йіспеншілік жалынына шарпыѓан ќос аќынныњ сµзден гµрі ішке‭ ‬‰њілуі,‭ ‬ж‰рек д‰рсіліне ќ±лаќ ќоюы‭ – ‬табиѓи ќылыќ.‭ ‬єйтседе б±лардыњ ќысќа ќайырылѓан сµздерініњ µзінен шабыт лебі ањѓарылып,‭ ‬шаќпаќ оттыњ‭ ‬±шќыны кµрінуі керек еді.‭ ‬Б±л маќсат орындалмаѓан:‭ ‬Нияз бен Лєззаттыњ осы сценадаѓы ќоњыртµбел,‭ ‬ќарабайыр диологтары драматург м‰мкіндіктерінен тµмен жатыр.
Кейіпкер даралыѓы сµйлеу маќамынан,‭ ‬машыќты бір сµзді яки тіркесті ќайталаудан ѓана кµрінеді деу келте ќайыру болар еді,‭ ‬ењ алдымен хас суреткер мінез,‭ ‬кµзќарас ерекшелігін іздейді,‭ ‬сонда стильдік,‭ ‬µрнектік жаѓынан‭ ‬±ќсас оралымдардыњ µзімен-аќ єрт‰рлі бейне жасау м‰мкіндігі тумаќ.
Бірге оќып,‭ ‬бір бµлмеде т±рып ж‰рген‭ ‬‰ш ќыздыњ характері‭ ‬‰ш т‰рлі:‭ ‬µњсіз жаратылѓан,‭ ‬тілі ащы Салиха ќолына‭ ‬т‰ссе ешкімді аямаќ емес‭; ‬алѓашќы махаббат ќуанышын кейін Лєззатќа д‰ние т‰п‭ – ‬т‰гел ќызылды‭ – ‬жасылды боп кµрінеді‭; ‬сµз айтып ж‰рген жігітті Баѓила танауын тескен тайлаќтай баѓындырып алѓан.
Б±л ќыздыњ тіршілік мєні жайлы µз µлшемі,‭ ‬пікірі,‭ ‬баѓасы бар.‭ ‬Онысын кепештеп ішіне тыѓып,‭ ‬жасырып,‭ ‬жауып‭ ‬±стамайды.‭ ‬Жариялап,‭ ‬дабырлап,‭ ‬айтып ж‰реді.‭ ‬Ойдан ќорытып шыѓарѓаны да,‭ ‬кинодан кµріп,‭ ‬кітаптан оќып алѓаны да емес:‭ ‬µзі б±л жалѓанныњ пайѓамбары деп санайтын Шынар жењгесінен‭ ‬±ќќаны.‭ ‬Кµкейіне‭ ‬±ялап,‭ ‬бойына єбден сіњген мораль‭ – ‬бойдаќ к‰ніњде ойнап к‰ліп,‭ ‬жастыќ базарында ит ж‰гіртіп,‭ ‬ќ±с салып рахат кµр,‭ ‬жігітті ашсањ‭ – ‬алаќаныњда,‭ ‬ж±мсањ‭ – ‬ж±дырыѓыњда‭ ‬±ста,‭ ‬мµр бастырып,‭ ‬неке ќаѓазын алѓанша жуытушы болма.‭ ‬Баѓиланыњ‭ ‬‰й болу жайлы баѓдарламасы тіпті ќызыќ:‭ ‬баланы тоѓытып‭ – ‬тоѓытып жібер,‭ ‬сонда еркек тырп ете алмайды.
Б±л ќыздыњ ойынша,‭ ‬махаббат,‭ ‬с‰йіспеншілік деген єншейін бос сµздер,‭ ‬еркек пен єйел арасында ит жыѓыспен µтетін,‭ ‬кім мыќты болса сол‭ ‬‰стемдік ќ±ратын ерегес,‭ ‬к‰рес,‭ ‬бєсеке ѓана болмаќ.
Ќанша сеніммен айтылса да ол сµздер Лєззат кµњілін б±ра алмайды.‭ ‬Нияздыњ єйелі барлыѓын білгеннен кейін ќатты тарыѓып,‭ ‬ќанаты ќайырылѓандай к‰йге т‰скенде де д‰ниеден м‰лде безінуден аулаќ.
Пьесада ќатар жарысќан екі таќырып,‭ ‬екі арна бар:‭ ‬бірі с‰йіспеншілік сарыны,‭ ‬екіншісі суреткер таѓдыры.‭ ‬Лєззат шын беріліп,‭ ‬ат басындай алтын таптым деп,‭ ‬махаббат буына мас болып,‭ ‬опыќ жейді.‭ ‬єњгіме Нияздыњ єйелініњ барлыѓында,‭ ‬ќаќ‭ – ‬соќты кµргендігінде емес,‭ ‬µмірде талай шањыраќ ќ±лап,‭ ‬ќайта кµтеріліп,‭ ‬егде адам мен жас адам кµњіл ќосып,‭ ‬бір‭ ‬‰йдіњ отын µшіріп,‭ ‬екінші рет т‰тін т‰тетіп кететін кездер аз ба‭? ‬Лєззат жанына бататын‭ – ‬Нияздыњ жалѓандыѓы,‭ ‬м‰лєйім кейпі.
Суреткер таѓдыры єманда тайѓанаќ,‭ ‬ќатерлі:‭ ‬топыраѓын таппаса,‭ ‬бап,‭ ‬к‰тім кµрмесе,‭ ‬жаѓдай жасалмаса,‭ ‬табиѓат берген асыл ќасиет адамды береке кенішке жеткізу былай т±рсын,‭ ‬арылмас азап,‭ ‬жазылмас ќасіретке т‰сірмегі ќиын емес.
Тырнаќалдысына ќарап т±рып,‭ ‬ќабілетіне,‭ ‬келешегіне шек келтіру к‰пірлік болѓан талайлардыњ кейін ж‰нжіп,‭ ‬мимырттанып,‭ ‬бір жыбырлаќ толќынѓа т‰сіп аѓып кеткені несі‭? ‬Жалѓыз доданыњ µзіне шыдамай жоѓалѓан ет пен терініњ арасындаѓы мардымсыз ќызу ма,‭ ‬белі талып отырып ењбек етуден гµрі лепіріп шарап ішуді к‰йттеген есірік пе,‭ ‬жазѓ±тырым ќылтиѓан‭ ‬жауќазынды бєйтерек болардай ќолпаштаѓан кµп шуылдаќ па,‭ ‬т‰біне не жетеді екен,‭ ‬не кеселден ќалады екен‭?
Жазушы тіршілігіне ќатысты бірќыдыру ойларын автор Нияз бейнесі арќылы береді.‭ ‬Махаббаттыњ ќадіріне жаќсы шшаќтыњ парќын ескермеген аќын бірте‭ – ‬бірте жетімсіреп,‭ ‬бойында бар нєрсеніњ µзінен айырыла бастайды‭ ‬[1,‭ ‬157‭ ‬б.‭]‬.
Нияз µз талантын µзі ќалайша жоѓалтты‭? ‬єуелгі кеуде аты шыќќан іле‭ – ‬шала кµзге т‰сіп ќолдау тапќан,‭ ‬поэзиялыќ бір жинаќтыќ жєне бірталай єн текстерініњ авторы,‭ ‬университеттегі єдебиет‭ ‬‰йірмесініњ ќазіргі жетекшісі аќын Нияз ењ алдымен тоќмейілсудіњ‭ – ‬менторлыќ таѓына‭ ‬ќалай мініп,‭ ‬арзан аќылдыњ‭ – ‬ќ±рѓаќ абыздыќтыњ,‭ ‬тµрешіл‭ ‬‰кімшілдіктіњ тізгініне ќалай ие болѓаны пьесада єдемі беріледі.‭ ‬Кескінді сымбатты,‭ ‬атаќты,‭ ‬єрине,‭ ‬белгілі бір ортада аузы уєлі атанѓан Нияз,‭ ‬ењ алдымен,‭ ‬талант табиѓатына‭ ‬‰њілмеген,‭ ‬бойламаѓан,‭ ‬тайыз пайымѓа тоќжарап ж‰рген талайлардыњ яѓни єдебиет пен µнердіњ дањѓаза‭ – ‬дабыра ду‭ – ‬дуын молданып ж‰рген талантсыздардыњ типтік болмысын кµрсетеді:‭ ‬Нияз осы жолда,‭ ‬ењ алдымен,‭ ‬µз талантына опасыздыќ,‭ ‬сатќындыќ жасады.‭ ‬Таланттыњ тек ізденуден,‭ ‬тек тєлім алудан,‭ ‬тек оќу‭ – ‬тоќудан,‭ ‬тек толассыз ењбек етуден т±ратындыѓын,‭ ‬тек содан ѓана т‰лейтіндігін Нияз,‭ ‬єрине,‭ ‬біледі.‭ ‬Теорияныњ практикаѓа асуы‭ ‬‰шін ќаншама тынымсыз ењбек,‭ ‬ќаншама тынымсыз ќажыр керек болса,‭ ‬Нияз соны саналы т‰рде істей алмады.‭ ‬Ол тек шабыт инерциясына сеніп,‭ ‬соѓан арќа с‰йенді.‭ ‬Ал м±ндай кержалќаулыќ инерциясыныњ неге апарып соѓатыны Нияз образы арќылы жазушы мейлінше єдемі,‭ ‬мейлінше шыншыл кµрсеткен.‭ ‬Оныњ‭ ‬‰стіне Нияз,‭ ‬шын мєнінде,‭ ‬таланттын шаршатттырып барып тµгілетін аќпа‭ – ‬тµкпе терін баќыт санап,‭ ‬соѓан‭ ‬±мтылудан гµрі,‭ ‬таланттыњ ханѓа лайыќ зерлі тонын тек бір µзі киіп алѓандай ќалпима мардымсуѓа,‭ ‬кµсемсіп ділмарсуѓа,‭ ‬орайы оњынан келіп жатса таза махаббатты нєсіпќ±марлыќтыњ с‰рмесімен,‭ ‬осмасымен б‰ркемелеп µз кєдесіне тиімді пайдаланудан ж‰зі жанбайтын дон жуандыќ‭ ‬кєззап т±тќыны‭ ‬болуѓа‭ ‬±мтылады.‭ ‬М±ныњ ќашанѓы кєдеге асатыны бір Нияздыњ µзіне мєлім.‭ ‬Солай бола т±ра,‭ ‬ол Лєззаттан да талантќа сатќындыќ,‭ ‬опасыздыќ етуді талап етуін ќайтерсіњ‭?!
Таланттыњ бишара болуы,‭ ‬к‰йреуі деген осы емес пе‭?!
Нияз.‭ ‬Лєзтай,‭ ‬амансыњ ба,‭ ‬бауырым.‭ ‬Алдыња келіп ќалдыќ мінекей.
Лєззат.‭ ‬Саламатсыњ ба,‭ ‬отыр.
Нияз.‭ ‬Д‰ние кезек‭ ‬деген осы‭ – ‬ау.‭ ‬Бір заманда сеніњ алѓашќы µлењдеріње мен тµреші болып едім.‭ ‬Енді маѓан сен тµреші болдыњ.
Лєззат селк ете т‰седі.‭ ‬Сонау алыс Нияз даусы ќ±лаѓына сањќылдап т±р.
Нияздыњ даусы.‭ ‬Мынау µлењ ѓой.‭ ‬Ал,‭ ‬бауырларым,‭ ‬наѓыз µлењ м±нда жатыр екен...‭ ‬Раќмет бауырым,‭ ‬раќмет.‭ ‬Еншала ќателеспеппін,‭ ‬ќазаќ єдебиетін таѓы да бір тамаша аќынмен ќ±ттыќтауларыња болады...‭
Нияз.‭ ‬Лєзтай,‭ ‬меніњ µлењдерімді µзіњ ќарап шыќќан шыѓарсыњ...
Лєзаттыњ ой даусы.‭ ‬Нияз.‭ ‬Єдебиет жолы ќиын жол.‭ ‬Ауыр сапарды ќалаѓан адам оњай µмірс‰ре алмайды.‭ ‬Жазушы деген µмір бойы сахнада ж‰ретін адам.‭ ‬Ж±рт кµзі оныњ єр адымын ќапы жібермейді.‭ ‬Жан аярлыѓыњды,‭ ‬жалѓыз тамшы к‰шіњді іркіп ќалѓаныњды кешпейді олар.‭ ‬Майданда ќорќаќ жауынгер жекс±рын болса,‭ ‬єдебиетте жалѓан жазушы жекс±рын.‭ ‬Ойлан...‭ ‬Д‰ниеде жекс±рын болудан жаман нєрсе жќ‭! ‬К‰шіњ бар.‭ ‬Ж‰регіњ бар.‭ ‬Тек жењіл жолѓа т‰сіп кеттіњ.‭ ‬¤зіњді µзіњ аќтап ал‭!
Нияз.‭ ‬Лєзтай,‭ ‬ау Лєзтай,‭ ‬айтсайшы енді,‭ ‬пікіріњді.
Лєззат.‭ ‬Жалѓан наз жараспайды екен.‭ ‬Нияз,‭ ‬мына µлењдеріњ жарамайды.
Нияз.‭ ‬Сонда‭ ‬...‭ ‬сонда ќалай‭?‬..‭ ‬т‰гел жарамай ма‭? (‬Лєззат басын изейді‭) ‬мен сенен б±ны к‰ткен жоќ едім.
Лєззат.‭ ‬Мен де сенен м±ндайды к‰ткен жоќ едім.‭ ‬¤зіњ ойлашы,‭ ‬Нияз.‭ ‬Осындай жауыр болѓан арзан сµздер екініњ бірінен шыѓады...
Нияз.‭ ‬Сен ѓ±рлы µлењ жазу ќолымнан келеді.‭ ‬Саѓан жаќпады деп,‭ ‬халыќќа жаќќан µлењімді µртей алмаспын.
Лєззат.‭ ‬Нияз,‭ ‬мен саѓан шын кµњілімнен айтып отырмын ѓой.‭ ‬Ойласайшы µзіњ...‭ ‬Б±лай жазуѓа болмайды...
Нияз.‭ ‬Б±лай пікір айтуѓа да болмайды.‭ ‬Мен де т‰сінем.‭ ‬Кек алудыњ ќапысын ањдыѓан екенсіњ ѓой.‭ ‬Жоќ,‭ ‬бауырым,‭ ‬оныњ реті келе ќоймас.‭ ‬Т‰птей келгенде айыпты мен емес...‭ ‬¤зіњ...
Лєззат с±мдыќ кµргендей кµзі шарасынан шыѓып,‭ ‬шошып ќалѓан.‭ ‬Ниязда асып кеткенін біліп,‭ ‬оќыс тоќтайды.‭ ‬Пауза.‭
Лєззат.‭ ‬Кет‭!‬..‭
Нияз‭ (‬ж‰ні жыѓылып‭)‬.‭ ‬Лєзтай...‭ ‬Ау,‭ ‬Лєзтай...‭ (‬Пауза‭)
Лєзат.‭ ‬Жє...‭ (‬ќолыныњ‭ ‬±шымен папканы н±сќап‭)‬.‭ ‬Мынауыњды ала кет.
Нияз мойынын ішіне тартып,‭ ‬с‰мірейіп шыѓып кетеді.‭ ‬Бірінші бµлімніњ басындаѓы сахна.‭ ‬Лєззаттыњ‭ ‬‰йі.‭ ‬Лєззаты сол бастапќы к‰йзеліс халінде кµреміз.‭ ‬Ол аќырын келіп жазу столына отырады.‭ ‬Ќатты ойланып ќалѓан‭ ‬[8,‭ ‬278‭ ‬б.‭]‬.‭
Алѓашќы махаббаты шерге‭ – ‬к‰йікке айналѓан Лєззат єдебиеттіњ саудаѓа т‰спеу‭ ‬‰шін,‭ ‬с‰рењсіз‭ – ‬с±рќайлыќтыњ топан суы бел алмауы‭ ‬‰шін соныњ бір тамырына балта шабуы‭ ‬‰шін µзініњ ењ аяулы Ниязын ќ±рбандыќќа шалатын к‰тпеген єрі тосын ерлікке,‭ ‬кµзсіз ерлікке барады.‭ ‬¤з ќолын µзі кесіп,‭ ‬жања µмір бастайды.‭ ‬Лєззат талантыныњ тењдесі жоќ осындай ерлігі‭ – ‬Нияз ќолжазбаныњ жарамсыз деп тарауынан,‭ ‬халтура деп тануынан кµрінеді.‭
Лєззат шын єдебиетке,‭ ‬шын µнерге опасыздыќ,‭ ‬сатќындыќ жасай алмады.‭ ‬Шынтуайына келгенде,‭ ‬оны жасауѓа ары жетпеді.‭ ‬Алѓашќы махаббаты болѓан Ниязды алуѓа болѓанмен,‭ ‬талатты‭ ‬деп жалѓан ќолдауѓа болмайды екен.‭ ‬Лєззат рецензент ретінде Нияздыњ µлењдері кітап болып шыѓуѓа лайыќ деп жатса,‭ ‬оѓан ешкім де сµйтіпсіњ ѓой демесі де,‭ ‬бетіне салыќ етіп жатпауы да м‰мкін еді.‭ ‬Біраќ соѓан Лєззат бара алмады.‭ ‬Оныњ бойындаѓы шын талант соѓан жіберген жоќ.‭
Бєлкім,‭ ‬онсыз да махаббат ќарѓысына‭ ‬±шыраѓан Ниязы,‭ ‬с±рќайлыќ‭ ‬±ќпанына батып,‭ ‬т±ншыѓып бара жатќан Ниязды ќ±тќармаќ болѓан.‭ ‬Ењ соњѓы єрі шарасыз бір ерлігі де осы шыѓар.‭
Ењ бастысы,‭ ‬сонау бір бала шаѓында,‭ ‬сонау бір студент шаѓында тапќан ќуаныштары мен пєк сезімдері,‭ ‬т‰птіњ т‰бінде оѓан опасыздыќ етуге,‭ ‬сатќындыќ жасауѓа ерік бермей,‭ ‬ќайта µмір шындыѓымен,‭ ‬к‰нделікті тіршілік талшыќтарымен нєрленіп,‭ ‬толыса т‰скен.‭ ‬¤з мазм±нына шынайы ие болѓан Лєззат таланты ар алдында азаматтыќ биікке кµтерілді‭ ‬[5,‭ ‬88‭ ‬б.‭]‬.‭
Єйтсе де,‭ ‬с‰йіспешілікті жоѓалтќанмен,‭ ‬Лєззат‭ ‬±заќ уаќыт Ниязѓа деген жањашырлыѓын,‭ ‬аяушылыѓын тастамайды.‭ ‬Кµлденењ істерден,‭ ‬ќажетсіз шаруалардан,‭ ‬бос к‰йбењнен тыйлып,‭ ‬µнер жолына ыќыласымен ќ±лаѓан Лєззат пен ескі беделмен берекесіз к‰н кешіп ж‰рген Нияз арасындаѓы болар‭ – ‬болмас дєнекер‭ – ‬баяѓы сезімніњ м±њы ѓана.‭
Араѓа он жыл салып,‭ ‬ескі достарды ќайта кµреміз.‭ ‬Мезгіл белгісі,‭ ‬жылдар тањбасы деген сол:‭ ‬бір кездегі аузы алты ќарыс Баѓила енді бес бала тапќан сарыќарын ќатын.‭ ‬Мен кетіп ќалмаймын ба‭? ‬-‭ ‬деп м‰лєйімсіп т±ратын єлжуас Нарќоспаќ енді диванда шалжиып жатып,‭ ‬Єй ќатын‭ ‬деп ќойып,‭ ‬галстугын,‭ ‬шалбарын с±райды.‭ ‬Туфлиін тазалатады.‭ ‬Еркекті бір шыбыќпен айдамаќшы Баѓила ќайда‭? ‬Ќыз не айтса шыбындап,‭ ‬бас изей беретін елеуге ж±мсаќ Нарќоспаќ ќайда‭?
Повесте ќосаќ арасында бос ж‰рген персонаж Ќуантай.‭ ‬Пьесада µзгерген,‭ ‬мінездік жаѓынан даралапы,‭ ‬дала єн салады‭ ‬деген сыршылдыќќа жететін ќаћарман болып кћµрінеді.‭ ‬Нияз рухани баспалдаќпен ќ±лдырап,‭ ‬ќуантай µрлеп бара жатыр.‭ ‬Б±рын облысќа кетті дей салатын.‭ ‬Салиха пьесада ќолынан кітабы т‰спейтін,‭ ‬тілі мірдіњ оѓындай,‭ ‬жалањ ќылыш,‭ ‬сыншы болып кµрінеді.‭
Махаббат м±ѓындаѓы‭ ‬Лєззат ерлігініњ бойында,‭ ‬болмысында алѓашында аќын,‭ ‬кейіннен сыншы соњынан жазушы,‭ ‬драматург Тахауи Ахтанов ерлігі єсіресе,‭ ‬шынайы талатн ерлігі жатиыр десек,‭ ‬єсте ќателеспейміз.‭ ‬Аќын Лєззаттыњ бойындаѓы деректерде,‭ ‬жалпы,‭ ‬кµркем шыѓармашылыќ психологиясы мен шабытты шаќтардыњ табиѓатындаѓы иірімдер автордыњ µз басынан кешкен жєйттердіњ µмірбаяндыќ рењктері ретінде‭ ‬Махаббат м±њында‭ ‬мол ањѓарылады‭ ‬[1,‭ ‬159‭ ‬б.‭]‬.‭
Т.Ахтановтыњ таѓы бір танымал‭ ‬Махаббат м±њына‭ ‬±ќсас,‭ ‬біздіњ ќоѓамымызда ќазаќ єйелініњ єлеуметтік‭ ‬ыќпалыныњ ќаншалыќты аспандар µскенін кµрсететін оныњ‭ ‬Сєуле‭ ‬атты драмасы.‭ ‬Тарихи шындыќќа сєйкес б±рынѓы єйелдер кейіпкерлер тек жапа шегіп,‭ ‬ќиянат тепкісінде зар илесе,‭ ‬Сєуле к‰рескер ќаћарман дењгейіне кµтерілген.‭ ‬Орыс єдебиеті тарихыныњ б‰тін бір кезењін‭ ‬Тургенев єйелдері‭‬ дейтін образ ќ±райтыны белгілі.‭ ‬Сол тіркесті пайдалансаќ,‭ ‬Ахтанов арулары,‭ ‬тіпті замана сарашысына айналѓан.‭ ‬Аќ дегендері алѓыс,‭ ‬ќара дегендері ќарѓыс.‭ ‬Б±лардыњ сынына жарамай ќалу уаќыт сынына тµтеп бере алмаумен пара‭ – ‬пар.‭ ‬Жєне сол ќ±нарлы ойын драматургия зергері сахна зањдылыѓын терењ білу негізінде,‭ ‬материалѓа тиісті форма табу,‭ ‬мазм±нѓа сай пішін кестелеу арќылы кейіпкердіњ ішін ашу,‭ ‬характердіњ жанын сµйлете білу жолымен ж‰зеге асырѓан.‭
Осы екі‭ ‬драмадаѓы‭ (‬Махаббат м±њы‭‬,‭ ‬Сєуле‭) ‬Сєуле мен Ляззат‭ – ‬екі бµлек пьесаныњ кейіпкерлері.‭ ‬Бірі‭ ‬– партия‭ ‬ќызметкері,‭ ‬бірі аќын.‭ ‬Ал м±њ‭ – ‬шерлері‭ ‬ортаќ.‭ ‬Біреуі с‰йгені Жарастан,‭ ‬біреуі жігіттіњ екеуініњ де сырты жылтыр,‭ ‬іші сылдыр‭ ‬м‰кі‭ – ‬таќы кейіпті жандар екендігі драма барысында єшкереленеді.‭ ‬Ќырѓа шыѓып‭ ‬ѓылым жолында ќ±рбандыќ‭ ‬етуші жан боп кµрініп ж‰рген Жарас мансапшыл ѓалымыныњ бірі болып шыѓады.‭ ‬Нияз‭ – ‬жылтырап т±рѓаны болмаса,‭ ‬балѓызда сµнген ж‰лдыз.‭ ‬Болдым‭ – ‬толдым деп ісініп‭ – ‬кебініп ж‰ріп,‭ ‬ќањсыѓан бµшкедей ќањѓырлап ќалѓандардан‭ ‬[3,‭ ‬7‭ ‬б.‭]‬.
‭‬Сєуле‭ ‬драмасы туралы автор сырына ќ±лаќ т‰ріп кµрейік:‭
Абзалы мен ойѓа шабандау болуым‭ ‬ керек.‭ ‬Кµњілге‭ ‬±заќ‭ ‬піседі‭‬.‭ ‬Сол сияќты‭ ‬ойѓа алѓан шыѓарманы да жазуѓа бірден отыра ќоймаймын.‭ ‬Кейде арада жылдар µтіп кетеді.‭ ‬Сол кезде быќтырып ќойѓан бидай кµжежей іште пісе беретін сияќты‭‬ (М±ныњ бірі ќиын єлері мен ш±батылып жеткенше к‰н тєртібіндегі жањалыќты лыпып т±рѓан µнімді жазушылар ќаѓып кетеді‭)‬.‭
Мысалы,‭ ‬Сєуілдегі‭ ‬Бµпежан образы.‭ ‬Б±л образ алѓаш рет меніњ ойыма елуінші жылдардыњ бас кезінде келеді.‭ ‬Сол кезде Корнейчук бір пьесасынада µзгеше бір‭ ‬мещанка єйелдіњ образын жасады.‭ ‬Соѓан ілесе‭ ‬мода ќуалаѓан,‭ ‬єлеміш киінген аќылсыз ќатындардыњ образы ќазаќ,‭ ‬µзбек драматургиясына да топырап келе бастады.‭ ‬Сонда‭ – ‬б‰гінгі ќазаќ интеллигенциясыныњ‭ ‬‰йінде‭ – ‬ораќ ауызды,‭ ‬от тісті,‭ ‬µзінше аќылды,‭ ‬к‰йеуін бір ќолымен‭ ‬‰йіріп отырѓан,‭ ‬кейбір мыќты єйелдер бар‭ – ‬ау,‭ ‬соны неге жазбайды екен осылар деп ойлап едім.‭ ‬М±ндай адамды µмірден кµргенмін.‭ ‬Еркекпен ерекше сµйлесетін еркек мінезді,‭ ‬тілі мірдіњ оѓындай.‭ ‬Онымен бір дастарханда болсањ кєдімігдей саќтанып,‭ ‬ќорќып отырасыњ,‭ ‬егер жазатайым аѓаттыќ істеп алсањ тілімнен шыѓып алѓанда орныњнан‭ ‬т±ра алмай ќаласыњ.‭ ‬Єттек білімін толыќтырып,‭ ‬мол ќайраты мен тапќыр аќылын д±рыс баѓытќа баѓыштап жіберсе бар ѓой‭ – ‬бір министерлігіњді дµњгелентіп‭ – ‬аќ отырар еді.‭ ‬Екі ќошќардыњ басы бір ќазанѓа сйымас‭ ‬деген ќазаќ маќалыныњ жаны бар ѓой деймін,‭ ‬ондай єйелдердіњ к‰йеуі момаќан,‭ ‬можантапайлау болады.‭ ‬Кµп жыл басымда ж‰рген осы образдар да болады екен.‭ ‬Енді несін жасырайын,‭ ‬осы‭ ‬Сєуле‭ ‬пьесасы солай болды.‭ ‬Жазамын деп столѓа отырѓанда басымда аныќ ештєрсе жоќ сияќты еді.‭ ‬Ал,‭ ‬бастаѓан соњ‭ – ‬аќ елпілдеп тарта бердім.‭ ‬Жартысын‭ ‬ Арал тењізініњ бір т‰кпіріндегі‭ ‬Ќ±ланды‭ ‬жарты аралында жазып,‭ ‬ќалѓанын Алматыѓа кеп бірірдім.‭ ‬Тіпті арасында орын ауыстырѓаныма ќарамастан бас-аяѓы бір ай шамасында жазып бітірдім.‭ ‬Ал Ќ±дайберген,‭ ‬Айша,‭ ‬Сапар,‭ ‬Г‰лжан Алдаберген сияќты образдар да стол басында ѓана туды.‭ ‬Жєне бір ќызыѓы‭ – ‬пьесаныњ бірінші жартысы мен екінші жартысы ќатар‭ ‬жазылды.‭ ‬Бас жаѓын жазып‭ ‬отырѓанда кейінгі геройлардыњ ќаќтыѓысы,‭ ‬сµйлейтін сµздері ойыма орала береді де,‭ ‬оны ќойын дєптеріме толтыра бердім.‭ ‬Сµйтіп екінші актыны орталаѓан кезде‭ – ‬ќалѓан жаѓыныњ негізі,‭ ‬ењ бір‭ ‬±тырлы сµздер дайын т±рды.‭
Жазушыныњ шабыты болады,‭ ‬шабыты келгенде тµгіп тастайды деген ќызыл сµздіњ сыры маѓан мєлім.‭ ‬Оѓан сенбеймін.‭ ‬Жазушылыќ ой мен сезімді ќатар толѓандыратын ауыр ењбек.‭ ‬Єр ењбек сияќты б±ѓан да,‭ ‬орысша айтќанда‭ ‬рабочее настроение‭ ‬-‭ ‬кµњіл ќоюы,‭ ‬ыќылас керек.‭ ‬Солай бола т±ра осы шыѓарманыњ ќалай тез жазылѓанына ќайран боламын.‭ ‬Б±л меніњ µз тєжірибемде аса сирек жаѓдай.‭ ‬Кµбіне мен‭ ‬±заќ толѓанып,‭ ‬ќиналып жазамын.‭
Кейін осыныњ себебін ойлап ќарасам‭ – ‬б±л шыѓарма‭ ‬аяќ астынан‭ ‬туа ќалмапты.‭ ‬Б±рын тек‭ ‬Сєуле‭ ‬деген пьеса жазам деп ойламаѓаным болмаса,‭ ‬м±ндаѓы адамдар,‭ ‬жєйттер ойыма талай оралѓан екен де,‭ ‬кезінде ыњѓайын тауып,‭ ‬кєдеге жарата ќоймаѓандыќтан кµњілімніњ бір т‰кпірінде саќталып жата берген екен.‭ ‬Ќысќасы,‭ ‬шабытпен шаќырып,‭ ‬аспаннан т‰скен ми нєрсе жоќ,‭ ‬запастан алып пайдаланыппын‭ ‬[4‭; ‬272‭ ‬б.‭]‬.‭
Сєуле‭ ‬пьесасы,‭ ‬шынында да,‭ ‬автордыњ µзі кµрсеткендей бір жаѓынан тез жазылса,‭ ‬екінші жаѓынан‭ ‬запастан‭ ‬алынѓан.‭ ‬¤йткені,‭ ‬м±ныњ алдындаѓы‭ ‬Боран‭ ‬романы кµтерген єлеуметтік мєселе‭ – ‬шаруашылыќ ж±мыстарын жања жолѓа ќою,‭ ‬шаруашылыќтарды жањаша басќару мєселелері дєл осы драмада ќайта ќолѓа алынѓан‭ ‬[5‭; ‬148‭ ‬б.‭]‬.‭
Сєуле‭ ‬драмасыныњ басты кейіпкерлері‭ – ‬облыстыќ партия комитетініњ екі секретары.‭ ‬Негізгі тартыс‭ – ‬мал жайлымдарын т±раќтандыру,‭ ‬малшылар т±рмысын жаќсарту,‭ ‬колхоз ќ±лылысына ерекше назар аудару.‭ ‬Былай ќараѓанда,‭ ‬талай айтылып,‭ ‬талай жазылып,‭ ‬жауыр‭ ‬болѓан мєселелердіњ бірі сияќты.‭ ‬Баќсаќ,‭ ‬єњгіме тек м±нда ѓана емес,‭ ‬ењ негізгі єњгіме‭ – ‬халыќ алдындаѓы азаматтыќ борыш.‭ ‬Ел басќарудаѓы ж±мыс стилі,‭ ‬соѓан деген жеке адамныњ кµзќарасы туралы болып отыр.‭ ‬Болашаќ‭ ‬‰шін к‰рестіњ бір т‰рі‭ – ‬кµп жылдар бойы бойѓа сіњген кесір-кеселден арылу,‭ ‬ел талќысымен ем іздеу,‭ ‬ащы да болса шындыќты ашып айтып,‭ ‬µмір‭ ‬– болмысымыздаѓы бой к‰йездіктіњ бетке бас айту,‭ ‬-‭ ‬дейді автор.‭ ‬Осы к‰ресте обкомныњ екінші секретары Сєуле жењіліс табады.‭ ‬Біраќ б±л µткінші жењіліс.‭ ‬Шыѓарманыњ он бойындаѓы оптимистік сарын ертењгі Сєуле жењісіне кєміл сендіреді:‭ ‬¤йткені талас екеуіміздікі ѓана емес,‭ ‬шын к‰рес енді басталады‭ ‬деген сєуле сµздері болашаќ жењістіњ увертюрасындай естілетіні содан.‭ ‬Шыѓармада сырттай жотасы кµрініп жатќан ќиян-кескі,‭ ‬ж±лынды тартыс жоќ.‭ ‬Негізгі конфликт іштей психологиялыќ арпалыс,‭ ‬ањдысуѓа ќ±рылѓан.‭ ‬Ахтанов шыѓармасыныњ ќ±ндылыѓы да осында жатыр.‭ ‬Автор оќиѓасыныњ µрбу жолынан гµрі,‭ ‬кейіперледіњ ішкі д‰ниесіне,‭ ‬жан‭ – ‬ж‰йелерініњ диалектикалыќ ќ±былысна кµп‭ ‬‰њіледі.‭ ‬Сырттай самарќау,‭ ‬сылбырт µтіп жатќан оќиѓаныњ іштей арпалысын сабырмен ањѓартуды жеке кейіпкердіњ тамырын басып,‭ ‬таѓдырын тануды‭ ‬±сынады.‭ ‬Кµрушіні бар кейіпкерлерніњ µткен µмір жолымен ќысќа ѓана т±жырымды таныстырып шыѓады.‭ ‬Ол жалањ таныстыру емес,‭ ‬оќиѓа ішінде єр сєт шебер ќиялын тауып,‭ ‬єр кейіпкердіњ бар болмысымен ќатар береді.‭ ‬Кейіпкерердіњ рухани ќабілеті де біртіндеп ашылып,‭ ‬б±дан былайѓы барыс‭ – ‬баѓдарын белгілеу кµрушініњ талќысында ќалады.‭ ‬Авторда єлдекімге‭ ‬‰кім айтудан гµрі ойлау,‭ ‬ойландыру басым.‭ ‬Жазушыныњ іздену жолындаѓы бір тµбе табыс осы ж‰йеде.‭
Шыѓарманыњ екінші табысы‭ – ‬тіл шыншылдыѓында.‭ ‬Біздіњ б‰гінгі к‰н таќырыбына жазылѓан шыѓармаларымыздыњ басты кемшілігініњ бірі‭ – ‬кµбіне тіл шыншылдыѓыныњ жетіспеуінде.‭ ‬Героикалыќ,‭ ‬романтикалыќ тарихи таќырыптарѓа жазылѓан шыѓарм аларѓа ѓана жарасатын тіл µрнегіне кµзсіз,‭ ‬бас ш±лѓи еліктеуден б±л шыѓарма азат‭! ‬Ќазіргі шыѓармаларда архитекторды Аханша‭ ‬аћ‭ ‬±рѓыза сµйлеу,‭ ‬немесе ќ±рылысшы ќызды Ењілікше‭ ‬егілдіру‭ ‬б‰гінгі адамдардыњ характеріне де,‭ ‬ойына да,‭ ‬бойына да шаќ келтірмейтіні мєсім ѓой.‭ ‬Лепірме шешендікпен кµмкеру‭ ‬науќасына‭ ‬±шыраѓан шыѓармалардыњ µмірініњ ќысќа болуыныњ да себебі сол тіл реализмінен алшаќ кетуде жатыр.‭ ‬Жалѓан сезімнен туѓан жалѓан тіл шыѓарма µміріне берік саќшы бола алмаса керек.‭
Сєуле‭ ‬кейіпкерлерініњ тілі‭ ‬-‭ ‬єр бояулы,‭ ‬єр ойлы,‭ ‬єрќилы,‭ ‬µмірлі,‭ ‬єрќайсысыныњ бойына шаќ мінез‭ – ‬ќ±лќыныњ т‰йсік‭ – ‬т‰сінігініњ ішкі шындыѓымен ќабаттаса келеді‭ ‬[6‭; ‬352‭ ‬б‭]‬.‭
Тахауи Ахтанов пьесасындаѓы т‰пќазыќ кейіпкер Сєуле бойынан б‰гінгі замандас сипаттармен ќоса,‭ ‬иісі ќазаќ єйеліне тєн бірталай ќырларды кµреміз.‭ ‬Автор табысыныњ µзі тиянаќтап келгенде,‭ ‬осы кейіпкер бейнесінде жатќан хаќ‭ ‬[1‭;‬131‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Шыѓарма оќиѓасы негізінде Сєуле тµњірегінде µрбиді.‭ ‬Жастай жетім ќалып,‭ ‬т±рмыс талќысын,‭ ‬соѓыс зардабынан ерте есейіп,‭ ‬жастыќ рахатын кµрмей µскен Сєуле жан рахатын ењбекпен тапты...‭ ‬Адал ењбек арќасында зор сенімге бµленіп,‭ ‬ел басќарып,‭ ‬халыќ м‰ддесін ќорѓаушыныњ бірі болып отыр.‭ ‬Ќызмет бабындаѓы тартысымен ќатар кеш оянѓан махаббат сезімініњ‭ ‬±штасуындаѓы шытырман ќайшылыќ Сєуле басындаѓы драмалыќ шиеленісті к‰шейте т‰седі.‭ ‬Бас алынып,‭ ‬кµмескі ќиял ќ±шаѓына берілген Сєуле с‰йген адамыныњ сырына жете алмай,‭ ‬опыќ жейді.‭ ‬Сахнадаѓы Сєуленіњ ќайсар мінезіне,‭ ‬табандылыѓына,‭ ‬єділдігіне,‭ ‬жалын атќан жігер иесі екендігіне кєміл сенесіњ.‭
Пьесада Сєуле ежелгі сырлас ќ±рбысы Бµпежанныњ жазушы Сапарѓа ќарата:‭
Конфликт санпдиктіњді білмеймін.‭ ‬Біраќ єйтеуір ќазаќ ќатыны дєл осындай‭ ‬±рѓашы туып кµрген жоќ‭‬,‭ ‬-‭ ‬дейтін мінездемені суреткер Ахтанов б‰кіл табиѓатына,‭ ‬б‰кіл болмысына,‭ ‬б‰кіл т±лѓасына,‭ ‬б‰кіл іс‭ ‬-‭ ‬єрекетіне,‭ ‬б‰кіл парасатына,‭ ‬б‰кіл ќайраткерлігіне,‭ ‬іскер де ќайсар,‭ ‬жањаѓа ќ±штар басшыныњ б‰кіл к‰рескерлігіне тамаша дарыта білген.‭ ‬Сондыќтан шыѓар,‭ ‬халыќтыњ жоѓы мен м±ќтажы‭ ‬‰шін бєріне даяр,‭ ‬бєріне жауапты Сєуле шыѓарманыњ онбойында халќыныњ аяулы бір ќызы‭ – ‬бір перзенті ретінде асќаќ бітім тауып,‭ ‬кµрермендердіњ‭ – ‬оќырмандардыњ,‭ ‬зиялы ќауымыныњ,‭ ‬єдебиет пен театр сыныныњ ыстыќ ыќыласына бµленді‭ ‬[5‭; ‬149‭ ‬б.‭][‬.‭
Пьесаныњ етек‭ – ‬жењі жинаќы,‭ ‬композициясы шираќ,‭ ‬тартысќа ќатысатын адамдар он шаќты ѓана.‭ ‬Драматургтіњ сахна зањдылыѓын,‭ ‬театр талаптарын ескергендігі ањѓарылады.‭ ‬Автор адамдарды отырѓызып кінаратќа бойын алдырмай,‭ ‬шаѓын єрекетті кµріністерді ауыстырып отырады.‭
Кењес,‭ ‬ќабинет емес,‭ ‬пьесаныњ бірінші бµліміндегі оќиѓаныњ кµру м‰мкіндігі‭ ‬‰немі туа бермейтін обком секретарыныњ‭ ‬‰йінде µтуініњ µзі ќызыќ.‭ ‬Ќонаќтардыњ келуі,‭ ‬жолаушылап кеткен Сєулені тосу‭ – ‬б±л шањыраќта сабыр‭ – ‬сабыр,‭ ‬ж‰ріс‭ – ‬т±рыс,‭ ‬ќимыл,‭ ‬ќозѓалыс тудырады.‭ ‬Осы к‰йге бірте‭ – ‬бірте жања ырѓаќ,‭ ‬жања екпін ќосылып,‭ ‬кейіпкерлер басындаѓы драма ашылады.‭
¦заќ жыл отасќан ерлі‭ – ‬зайыптылар арасында,‭ ‬уаќыт ќалыптастырѓан сый‭ – ‬сияпат,‭ ‬пейіл‭ – ‬ќ±рмет болса,‭ ‬Сєуле мен Алдаберген ќабаѓы ќатќыл,‭ ‬ќарым‭ – ‬ќатынастары с±раќай.‭ ‬Еркектердіњ алды‭ – ‬артын орап,‭ ‬сµзден‭ ‬– жењсік,‭ ‬даудан‭ – ‬есе,‭ ‬картадан‭ – ‬±тыс бермей отырѓан Бµпежан к‰йеуі Ќ±дайбергенді ѓана билеп тµстейтін,‭ ‬бір ошаќтыњ тас ќайнатып,‭ ‬ќазан кµтерер тентегі емес,‭ ‬тумысынан ірі,‭ ‬табиѓаты кесек,‭ ‬мінезі еркек жан екенін‭ ‬±ќтырады.‭ ‬Сырт ќараѓанда т‰к бітірмей,‭ ‬бос сенділіп ж‰гендей кµрінетін жазушы Сапар кµз алдында µтіп жатќан оќиѓалардыњ астарына‭ ‬‰њіліп,‭ ‬ертењ µрнек боп ќаѓаз бетіне тµгілер сырлардыњ бояуын іздеп ќиналады.‭
Астанадан лайыќталѓан ж±мысќа Сєуле келісім бермей келген,‭ ‬кетіп ќалса,‭ ‬м±нда µзі бастап єлі жеріне жеткізіп,‭ ‬байсал таптырмаѓан шаруалары ќалып ќоймаќ.‭ ‬Тез,‭ ‬асыѓыс ќайтуыныњ таѓы‭ ‬‰лкен себебі бар.‭
Драматург кµптеген шыѓармаларда ќайталанѓан,‭ ‬таптауырын болып,‭ ‬сары ж±ртќа айналѓан бірінші бастыќ пен екінші бастыќ арасыныњ шаруашылыќќа байланысты кикілжіњ тартпаѓына т‰сіп‭ ‬кетпейді.‭ ‬Ділмарлыќ,‭ ‬білімдарлыќ таласы дендеп алѓан орайда,‭ ‬сахналыќ шыѓарма єлсірейтіні,‭ ‬образ µзініњ эстетикалыќ єсерінен айырылып,‭ ‬жалањаштанып ќалатыны хаќ.‭
Автор µнер табиѓатыныњ ќатал талабын ескеріп,‭ ‬Сєулені бірден дау‭ –‬дамайѓа шым батырып жібермей,‭ ‬оныњ тіршілігін єр ќырынан кµрсетуге‭ ‬±мтылады.‭
Сезім шарпыѓан жанныњ,‭ ‬єсіресе б±л к‰йге егде тартќан кезде тап болѓан єйелдіњ бойын к‰туі,‭ ‬ж‰ріс‭ – ‬т±рысты баѓуы,‭ ‬киімге мєн беруі‭ – ‬даѓдылы єдет.‭ ‬Осындай µзгерістермен ќоса Сєуленіњ ж‰регін кештеп барып дірілдете бастаѓан жалынныњ лебі ќас‭ – ‬ќабаѓынан ѓана емес,‭ ‬ќысылып‭ – ‬ќмтырылып,‭ ‬‰зіліп‭ – ‬ќ±мыѓып шыќќан сµздерінен аныќ ањѓарылады.‭ ‬Б±л‭ – ‬лаулап,‭ ‬лапылдап т±рѓан жас Ењілк,‭ ‬ару Аќтаќты бойларындаѓы бас асау сезімнен бµлек,‭ ‬тоќталѓан белден асќан жанныњ‭ ‬кеудесін шымырлатќан тосын,‭ ‬ыстыќ,‭ ‬ќ±пия сыр.‭
Осы сєтімен табылѓан єуез пьесаныњ ырѓаѓына айналѓан.‭ ‬Бой жетіп ќалѓан ќызы бар обком секретарь єйел‭ ‬‰шін м±ндай к‰йге т‰су ќандай ауыр.‭ ‬Автор бір‭ – ‬аќ арнада,‭ ‬осы ізбен отырып психологиялыќ шыѓарма жасауына болатын еді.‭ ‬¤мірдіњ ыќпалды екпіні,‭ ‬азаматтыќ жауапкершілік‭ ‬Сєулеге таѓат бермейді.‭ ‬Семьясымен,‭ ‬інісімен,‭ ‬ќонаќтарымен ш‰йіркелесіп те бітпей,‭ ‬µз‭ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тахауи Ахтановтың драмалық шығармаларына ғылыми талдау
Тахауи Ахтанов
Тахауи ақидасы – Имам Тахауи
Оралхан Бөкеевтің шығармаларына талдау
Т.Ахтановтың шығармашылық өмірбаяны
Драмалық шығармалар
Драмалық монологтың көркем әдебиеттегі рөлі
Драмалық шығармаларды оқыту
Ғылыми әдебиетпен жұмыс жасау және жиналған мәліметтерді талдау әдісі
Орфографиялық талдау жасау үлгілері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь