1953-1964 жылдардағы Қазақстан


1. «ХРУЩЕВ ЖЫЛЫМЫҒЫНЫҢ» ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ СИПАТЫ
2. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАРДЫҢ АСҚЫНУЫ
1953 жылы наурыздың бас кезінде Сталиннің каза болуынан кеііін партиялык-мемлекеттік аппаратта билік үшін жанталаскан бакталастык басталды. Көсемінен айырылған Кремль сарайындағылар жана саяси айлакерлік пен кулык-сұмдыккүресінебел шеше кірісіп кетті,онынбәрі партия күжаттары қарарларында көрініс тапты.
Наурыз айынан ел билігін үш адам (три-умвират) - Н.С. Хрущев, Г.М. Маленков, Л.П. Берия баскарды. Алайда, бүлардын соң-ғысы 26 маусымда тура КСРО Министрлер Кеңесі Президиумы отырысы үстінде тұт-кындалып, артынша атылды. Сол сәттен бас-тап сырт кезге көшбасшы Г. Маленков бол-ды. КОКП Орталык. Космитетінің В.М. Мо-лотов, Л.М. Каганович және Г. Маленков-тың «партияға карсы тобынын» жікшілдік әрекетін айыптауынан кейін мемлекетбасы-на Н. Хрушев келді.
Ол ел өміріне өзгеріс енгізулі аграрлык сектордан бастады. Халык шаруашылығынын«жанды жері» накосындашоғырланған еді. Токтаусыз сыр беріп келе жатқан астык мәселесі азык-түлік тапшылығына үрыну каупінтудырды. Астыкөндіру мемлекетсүранысын (социалистік лагерьді косқанда) жылдан-жылға камтамасыз ете алмады. 1950 жылға карай халык-тынсаны 20млн адамға, оныңішінде калатұрғындары 10 млн1 адамға(осы жылдары ауылды тастап, калағабосу басталды). 1953 жылы елде 31 млн т астық жиналды, пайдалануға жүмсалғаны 32 млн тоннадан асып кетті. Дсфипптті мемлекст резервіпеп табугатура кслді.
Ауыл туралы дәстүрлі саясатты өзгерту кажстекенін өмір алга тарт-ты. 1953 жылы наурызда КСРО Министрлер Кенесінің органдары ег-жсй-тегжейлі жана концепция жасауға кірісті. Оның негізгі ой желісі Жоғарғы Кенестің тамыз сессиясындағы Г. Маленковтын баяндама-сындаайтылды.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат




1953-1964 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН

1. ХРУЩЕВ ЖЫЛЫМЫҒЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ СИПАТЫ

1953 жылы наурыздың бас кезінде Сталиннің каза болуынан кеііін
партиялык-мемлекеттік аппаратта билік үшін жанталаскан бакталастык
басталды. Көсемінен айырылған Кремль сарайындағылар жана саяси айлакерлік
пен кулык-сұмдыккүресінебел шеше кірісіп кетті,онынбәрі партия күжаттары
қарарларында көрініс тапты.
Наурыз айынан ел билігін үш адам (три-умвират) - Н.С. Хрущев, Г.М.
Маленков, Л.П. Берия баскарды. Алайда, бүлардын соң-ғысы 26 маусымда тура
КСРО Министрлер Кеңесі Президиумы отырысы үстінде тұт-кындалып, артынша
атылды. Сол сәттен бас-тап сырт кезге көшбасшы Г. Маленков бол-ды. КОКП
Орталык. Космитетінің В.М. Мо-лотов, Л.М. Каганович және Г. Маленков-тың
партияға карсы тобынын жікшілдік әрекетін айыптауынан кейін мемлекетбасы-
на Н. Хрушев келді.
Ол ел өміріне өзгеріс енгізулі аграрлык сектордан бастады. Халык
шаруашылығынынжанды жері накосындашоғырланған еді. Токтаусыз сыр беріп
келе жатқан астык мәселесі азык-түлік тапшылығына үрыну каупінтудырды.
Астыкөндіру мемлекетсүранысын (социалистік лагерьді косқанда) жылдан-жылға
камтамасыз ете алмады. 1950 жылға карай халык-тынсаны 20млн адамға,
оныңішінде калатұрғындары 10 млн1 адамға(осы жылдары ауылды тастап,
калағабосу басталды). 1953 жылы елде 31 млн т астық жиналды, пайдалануға
жүмсалғаны 32 млн тоннадан асып кетті. Дсфипптті мемлекст резервіпеп
табугатура кслді.
Ауыл туралы дәстүрлі саясатты өзгерту кажстекенін өмір алга тарт-ты.
1953 жылы наурызда КСРО Министрлер Кенесінің органдары ег-жсй-тегжейлі жана
концепция жасауға кірісті. Оның негізгі ой желісі Жоғарғы Кенестің тамыз
сессиясындағы Г. Маленковтын баяндама-сындаайтылды.

Аграрлықсаясатты өзгерту идеялары КОКП ОК-нінкыркүйек Плену-мында (1953
жылы) директивалык тапсырыстар түрінде колдау тапты. Соған орай ауыл
шаруашылығы өнімдерін өндіруге инвестицияны күртарттыру карастырылды. Ауыл
шаруашылығына салынатын каржы көлемі ұлғай-тылды, ауыл шаруашылығы өнімдері
кейбір түрлерінің сатып алу және даііындау бағалары айтарлыктай өсті,
салык, саясаты ж үмсарды, еңбекакыға үстеме косылды, агросаланы дамытуды
экономикалыктұрғыда колдаудыц баска да әдіс-амалдары енгізілді.
Аграрлыксаясаттағы сапа жағынан жағымды мазмүнға үмітарту өзін-дік
сенімге негізделді, инвестиция көздерін колхоз-совхоз кұрылысына бағыттаса-
ак, олардын табиғатында бар мол мүмкіндіктің көзін ашады деп білді. Таза
нарык экономикасына тән, неғұрлым көп кұйсаң - соғұр-лым көп аласың дегсн
принцип, осынау аксиоманы кабылдай коймайтын социалистік шаруашылыкка
зорлап енгізілді. Осы сәттен бастап, ол өндіріс-ті барынша шоғырландыру
және еңбекті дәріптеу идеясын білдірстін, ста-лмндік колхоздын неғүрлым
ірі - жақсыныңтүрі делінетін биік межемен катар.ауыл
шаруашылығысаласындағы экономикалыкбасымдыкты (және тек оны ғана емес)
нактылай бастады.2
Жана беталыстын алғашкы кезеңінде мемлекеттік тәжірибеде ауыл түрғындары
отбасы шаруашылығына кейбір жеңілдік жасау шаралары кабылданды. Атап
айтканда, колхозшының жеке меншігінен мемлекетке міндетті мал өнімін өткізу
бойынша өткен жылдардағы қарызы алынып тасталды, олардан алынатын ауыл
шаруашылығы салығыныңсочасы (1952 жылмен салыстырғанда 1954 жылы 2,5 есе
азайды) төмендетілді.3 Аграрлык концепциядағы өзгеріс, әлбетте,
Қазакстандадажүзегеасырылды. Мүнда ауыл шаруашылығын каржыландыру көлемі,
бүкіл ел бойыншаорташа алғанда, шапшаңырак. үлғая түсті (басты себебі тынға
сенім артуға байла-нысты болдьі). Ол 1946-1952 жылдармен салыстырғанда,
1953-1958 жыл-дары 4 еседен асты. Егер ауыл шаруашылығы өндірісіне 1953
жылы 97,2 млн сом бөлінсе, 1960 жылы оның мөлшері 814,1 млн сомға жетті.
Егіс алқабының 1 гектарына қүйылған қаржы мөлшері 1953-1960 жылдар
аралығында 2,5 есе өсті.4
Аграрлыксекторға күйылатын инвестиция көзін молайту онын мате-риалдык-
техникалықбазасыныңшапшандамуьінажа ғдайтудырды. 1958 жылы МТС-терді
таратуға байланысты олардыңтехникасы колхоздарға сатылды:
колхоздардынтракторжәнебаскддаауыл шаруашылығы маши-наларыныңжеке меншік
парктері қалыптаса бастады. Қазакстан ауыл ша-руашылығынын энергетикалық
қуатын ғаламатарттыру жүзегс асты. Трак-тор саны (15 күштік есеп бойынша)
1950 жылғы 49 мыңнан 1958 жылы -264 мыңға, комбайн, сол секілді 16 мыңнан
96 мыңға, жүк автомобильде-рі — 8 мыннан 74 мыңға жетті. 1960 жылы
совхоздынбір жумысшысынык енбек энергиялык жарағы дәстүрлі коэффициенттік
өлшемге аударғанда 23 а.к-н (ат күшін) күрады.5
Ауылға бетбүрыс жасалуы едәуір жаксылык, онда да сл басшылары
ойламаған, тура табанасты оң нәтиже бере бастады. 1954-1958 жылға дейінгі
кезендеауыл шаруашылығы ішкі өнімінікөсуі 35,3%-ды күрады. Колхоз-совхоз
жүйесі мұндай қаркынды үжымдастыру кезінен бері кермеген еді
Кеңес экономика ғылымы бірауыздан алтын бесжылдык туралы сай-рай
бастады, онда елдін, ауыл шаруашылығы партия-мемлскет басшы-лығының
даналығы арқасында, өндірісті интенсификаииялауға өзінің етенс
кдбілетгілігін керсеткснін, өмірбойы тжыраумен ауыратын капита-листік
экономиканын қолынан келмейтін осындай карқынға кол жеткіз-генін мақтан
етті. Мактаныш елтуіне ел басшылығы да берілді. Ауылдағы жанданудын
ықпалындағы билік, өндірісті жедел дамыту тетігі табылды, ол түрақты іске
косылды деп сендірді. Осындай елес салдарынан ет, сүт, май өндіруден
Американы куып жетіп басып озу', Кеңес елінің казіргі адамдары коммунизм
заманында емір сүреді дсген сииклы кеудемсок, үрандар пайда болды.
Алайда интенсивтендіру тек кана кдржы күюды, энергиялык қуатты, мал басы
санын, сгіс алабын ұлгайту, тіпті өнім шығаруды жай ғана ке-бейту емес,
өндіріс тиімділігін нақты арттыру екені назарға алына коймады. Осы шешуші
акикат мәніндс алып қараганда К.СРО экономикасы капи-талистік дамыган
елдсрмсн сшқандай салыстыруға кслмеіітін сді.
Алайда халык шаруашылығындағы үрдісті кадагалап отырушы орган-дар
(Министрлер Ксңесі, Мемжоспарлау, ОСБ (ЦСУ) және т.б.), ен мыктысын
айтканда - өз кызметін жанашаландыруға келгенде таптырмай-тын
-билікрежимінінөзіде, халықсанасынаеңдамыған кеңестік күры-лыс мақтанышы
жайындағы есек-аяңын сінірумен болды. Жабык когам-
гатән,экономикалықжәнеәлеуметтікак паратгыоныңбарлықдеңгейінде құпия
ұстауға, жасыруға кұмарлык,, оған дамудың баскадай құрылымда-рына, үлгісі
және сапасына тенелуге мүмкіндік бермеді. Шаруашылык жағдайда сыни тұрғыда
зерделсуге және қорытуға кажет салыстырмалы талдауі а кол жеткізу (оны
тіпті КОКП ОК каласа да) мүмкін емес болатын, себебі ол идеологиялықбағдар
мен экономикалыктеориялык-түжырым-дык қүрылым тапсырысы күшінс, олардың
методологиялық күралдарына және партиялык-бакылау аппаратына тәуелділігі
ондай сараптауға жол бермейтін еді. Елдіносы кезендегідамуынынсотті
картинасынын паііда болуы жоғарыда айтылғандарга катысты болатын.
Солай бола түра, салыстырмалы түрде одан біраз бертінгі бағалау бо-
йынша. экономиканыңүдемелідеңгейі,әсіресеа уыл шаруашылығындағы ілгерілеу,
қарастырылып отырған жылдарда колданған шаралардынаукым деңгейінің шектен
тыс екендігіне саяды.
Ауыл шаруашылығыныңтүпкі өнімі (саланынағымдағы өндіріс мүкта-жына
пайдаланғанын шығарып тастағандагы ішкі өнімі) өзінің жылдык көрсеткіші
бойынша елде 1951-1955 жылдары 50 млрддолларды, 1961-1965 жылдары - 79,5,
ал АҚШ-та бұл көрсеткіш сол жылдарда 118 және ■ 137,5 млрддолларды кұрады.
Қарастырылып отырған бесжылдыкта бір ауі.іл шаруашылығымен шүгылданушыға
жылдык.онім ондіру КСРО-да 1600 бен 2500 доллар аралығында белгіленді (АКШ
- 19625 иен 31250 доллар, ГФР - 5300 бсн 9700, Францияда - 4750 мсн 8900,
Үлыбританияда - 10150 мсн 17450 доллар аралығы). АКШ аграрлыксекторындағы
еңбек енімділігініңдеңгейітапосы мезгілде КСРО-дағыдан - 12,3есе, Үлыбри-
таниядан - 7, ГФР-дан - 3,9, Франциядағыдаи - 3,6 есе артыкболды.6
Сонымен кдтар КСРО аталмыш елдерДтехниканы кеңейту каркыны, ауыл
шаруашылығы басымдығын (егіс алабы т.б.) кеністік бойынша ұлғайту масштабы
жағынан басып озды. Ауыл шаруашылығына салынған енбек корлары да аса
аукымды еді. 1951-1955 жылдары және 1961-1965 жылдары ауыл шаруашылығында
32 млн адам енбек етті, осы айтылған уакытта АКШ-та — 6,0 және 4,4 млн,
ГФР-да — 4,8 және 3,2, Үлыбрита-нияда — 1,2 және 0,9 млн адам жұмыс
істеді.7
Бұл цифрлардан, карастырылып отырған жылдары ауыл шаруашы-лығы
ендірісіндегі шамалы ілгерілеу сапанын емес, санның есебінен жүзеге асканын
атап айткан жөн. Екінші сөзбен айтканда, колхоз-совхоз жүйесі-нін
экстенсивті механизмі сол күйі сақталынды. Онымен коймай, айналы-сын
жалғастырған күйі адымын үлғайта түсті.
Дегенмен, 1954-1958 жылдарыауыл шаруашылығы ішкіөнімініңтен-десі
жокдеңгейдеөсуіндегі экстенсивті фактордынөзі рөлі мен мәні жағы-нан
отбасылык. жеке меншік шаруашылықтан калыс калды. 1958 жылы осы аталмыш
секторда бүкіл ірі карамалдың 43,6%-ы, сиыр басының — 34,6, шошканын- 23,7,
койдың- І7,ешкі басының-47,5%-ы шогырлан-ғанын айтса да жеткілікті. Отбасы
жеке меншік шаруашылығы бүкіл ет енімінін 36,2%-ын, таз^а еттің - 45,6,
жүннің - 16,4%-ын бсріп түрды. Ол аркылы тауарлыкетөнімінің - 27%-ы, сүттің
- 16, жұмыртқаның — 61, тауарлык жүн енімінін. — 11%-ы камтамасыз етілді.
Жсміс өсіру мен бау-бакша шаруашылыгындаарасалмак.бүдан да жоғарыракболды."
Алайда карастырылып отырған жылдарда Хруіцев жеке меншіктің тамырын
жайғызбай, түбірімен копару, ауыл шаруашылығын жаппай коғамдастыру сиякты
партияныңсара жолын ұстанды. Кооперативтік мен-шік түріндегі делінетін
колхоздардың өзі де одан жоғарырак коғамдык күрылымға (мемлекеттік деп
окыңыз) етудін уакытша деңгейі деп қарас-тырылды. Осыдан келіп — кала мен
ауылдың арасындағы, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы енбегі арасындағы
айырмашылыкты жою, агроқалалар мен кала тектес поселкелер салу идеялары
ауыл шаруашылығын индуст-рияландыру, өнеркәсіптік модернизациялаумен қатар,
колхозшыга әлеу-меттік келбет және жүмысшы стеоретипін берудің күралы дегсн
түсінік туындайды. Осы ретте колхоздар мен совхоздарды жанаша кайта күру
нау-каны да кызу жүріп жатты. Алайда бүл арада экономикалык пайымдардың
болғаны рас, мемлекеттік және колхоздык-кооперативтік меншік түрін
жакындастыру идеологиялык доктринасына, социалистік дамудың жаркын
болашағындағы жалпыхалыктык меншік аңызы тамаша қабысып жатты.
Ал отбасылык жеке меншік шаруашылығына келетін болсақ, ол үжым-дастыру
кезінен бері келе жаткан қолайсыз амал ретінде карастырылды, азык-түлік
киыншылығы түсында онымен келісе тұруға болады, ал ерте ме, кеш пе бәрібір
жойылады, өйтпеген күнде сталиндік үлы бетбұрыс жылдары соншалык табысты
басталған, түбегейлі шаруа кіріптарлығын жоюға кол жеткізу мүмкін емес
деп саналды.
Көп үзамай 1954 жылы наурызда КСРО Министрлер Кеңесінің қау-лысы шығып,
соған сәйкес кора-жай учаскелерінің молшері азайтылды. Тура екі жыл өткенде
(1956 жылы 6 наурызда) Ауыл шаруаілылығы артелі-нін жарғысы және колхоз
ендірісін ұйымдастырумен және артель ісін баскаруда колхоз мүшелері
белсенділігін одан әрі арттыру туралы каулы шыкты. Атауының өзі күрделі
қаулының ар жағында жаңа тыйым салулар, жеке меншіктік отбасы жер корын
кыскарту қажеггігі түрды, ссбсб
техникасы көп және жоғары механикаландырылған МТС-ы бар коғамдык.
шаруашылык жерін пайдаланудың тиімділігі өлшеусіз екенін, түптеп келгенде,
колхозшылардыңтабысы әлдекайда көп болатындығы^айтыл-ды. Алайда каулының
бүл түжырымы бос киял болып шыкты, колхоз мүшелсрі өзбюджетіне коғамдыктан
гөрі бұрынғышатабысты жеке меншік шаруашылығынан көбірек түсіріп отырды.
Жекеше мен коғамдык мүддені біріктіру, яғни колхоздағы еңбекті жеке
отбасылык шаруашылықтағыдан әлдекдйда тиімді ету үшін, авансты енгізу
жолымен, еңбекақыны кепілді ақшамен төлеуге көшуге әрекетжаса-лыиды.Іо
Алайда осы секілді және басқа да шаралар, жеке күнкөріс көзі болып
табылатын, аясы тарыла түскен, өзіндік отбасылык шаруашылыктың орнын
толтыра алмады.
Біркатар мамандардың топшылауынша, аграрлык реформа өзінің тиім-ділігін
шамамен 1957—1958 жылдарғадейін сақтап келді. Одан әрі кезекті қүлдырау
басталады. 1965 жылы Қазақстан ауыл шаруашылығы ішкі өнімі 1960 жылмен
салыстырғанда небары 92%-ды қүрады. Кезіндегі экстенсивті фактор әсерін
(тың және аграрлықсаладағы кызметпен айналыскандар санынын бірнеше есе
өсуі) алып тастағанда күлдырау шапшандығы бүдан датезірек еді.
Экстенсивтендіруге баса назар аудару өнеркәсіп дамуына кері әсерін
тигізім оіырды. Сол кездегі идеологиялык басшылыктың өктемдігімен экономика
қоғам өмірін камтамасыз етуі ретінде ғана емес, ол әрі екі жүйе: социализм
мен капитализм жарысындағы ең басты сала түрінде карас-тырылды.
Ондада АҚШ-ты басты бәсекелес деп таныды. Ол кезде мұнда нарык-тык
механизмдер ыкпалымен (бәсекелестік және конъюктуралар) өнеркә-сіпте
күрылымдык.орын ауыстырулар орын алды. Үлттык ішкі азық-түлік өніміндегі
өндіруші сектордың үлес салмағы 5%-ға дейін төмендеді (1959). Өндеуші
сектордың үлссі 20%-дан астам болған жағдайдык өзінде осылай сді." Алайда
соңғысыныңөз ішінде де өсім полюстері өзгеріп отырды. К.ӨП шығын
қажетететін саланы материалдық, қуатжәнетүсім кайтарымы мол салалар
ауыстыра бастады. Кдлыптасқан өндіріс түрінен жоғары техно-логиялық
заманауи дәстүрге (кара және түсті металлургия, кемір өнеркә-сібі т.б.
салада) көшуде еңбек ағымы мен қаржы күюда айтарлықтай жетіс-тіктергс кол
жеткізілді.
КСРО-да енеркәсіп саясаты, елдің басшыларына тәуелді, субъектілік-ырыкқа
кендіру бағытында жүргізілді, жарыстың нәтижесін базистік сала-лар
динамикасы (металлургия, көмір мен темір кенін казу және т.б.) анық-тайды
деген ескі қағидадан арылмады. Сондықтан Г. Маленковтынауыр
индустрияменсалыстырғандажеңіл өнеркәсіптіңозықдаму мүмкіндіктері туралы
тезис ұсынуы тегін емес еді. Алайда Н. Хрущев бастаган Кеисс басшыларынын
халык шаруашылығын дамытудың ғылыми негізделген жоспары болмады. ОК-нің
каңтар (1955 жыл) Пленумында сөйлеген сөзінде,байыпты айтылған Г.
Маленковтыңтезисін Рыков, Бухарин және баскалар оқыткан, ленинизм
көзк.арасына жат, оишыл ауытқушылар сандырағы деп бағалады.12жаңа-дан
косылған зауыт мұржалары калаларды бұрынғылан бетср көк түтіше орады,
сотталғандар топ-тобымен химияға (химия комбинаттары салы-нып жаткан
жерге орналастыру) женелтілді. Кен казуды, болат, шойынды т.б. өндіруді
еселей түсуді талап еткен елде коммунизм қүрылысы карыштады.
Казакстанда тек І960жылдыңөзінде 83 ірі өнеркосіп орны пайдала-нуға
берілді. Осы уакытта республикада отын-энергетикалык базасы дамыды.
Карағанды кемір бассейнінде оннан астам ірі шахта және байыту фабрикалары
іске косылды. 1955 жылы Екібастүз 2 млн тоннадан астам көмір (кемірді
ашық казу әдісімен) берді. Осы жылдары Өскемен су электр стансалары,
Жезказған мен Жамбылдағы жылу электр стансалары пайда-лануға берілді.
Карағанды, Шымкентжәнебаскадажылу-электрорталы к-тарының қуаты арттырылды.
Республикада электр куатыи шығару 2 еседсн де астам, онын ішінде су
энергиясы 5 есе өсті.
1960жылыөнеркәсіпөнімініңжалпы көлемі 1940жылмен салыстыр-ғанда 732%-
ды күрады. Осы жылы Ертіс химия-металлургия зауыты іскс косылды, онда елде
тунғыш рет жер койнауында сирек кездесстін элемент-тер мен сирек
металйарды өнеркәсіптік өндірудің түтастай кешені іскс косылды. 1957 жылы
Соколов-Сарыбай кен орны базасында салынған елде-гі аса ірі Жезказған
комбинаты өнім бере бастады. Атасу кен орны рудала-рына негізделген
Карағанды металлургия зауыты толык өндіріс пиклымен жүмыска кірісті.
Сірә, Карағанды металлургия зауытын салуғабайланысты болған кай-ғылы
окиғаны осы жерде айта кеткен жөн болар. Сталинді айыптаган КОКП XX
съезінен кейін кенестік басшылык, онын атымен іана кошта-сып, тоталитарлык
әміршіл-әкімшілік жүйені сактап қалды, кез келген әлеуметтік және саяси
шиеленісті тек кана үйреншікті кудалау тәсілімсн ғана шешіпотырды.
Қарметті салу (Карағанды облысындағы Теміртау каласында) бүкіл-одактык.
жастар күрылысы деп жарияланды. Комсомолдың жолдамасымен мүнда елдің
түкпір-түкпірінен сан мындаған жастар келді. 1959 жылы Казакстан
Магниткасында 25,5 мыңадам, онын ішінде кәмелеттік жаска толмаған бірнеше
мын үл-кыздар жүмыс істеді.
Партия-кенес кызметкерлері, сондай-ак шенеуніктер жастар энту-зиазмын
саудаға салып, жұмысшы күші дегеннен киындык көрмеді, жұмыска басшылык
жасаушылар күрылыстағы енбекті ұйымдастыруды жетілдіру дегенге мүлде мән
бермеді, мәдени-тұрмыстык және баспана салу мәселелеріне де көңіл
аудармады.
Жұмысқа тартылмай кдлған адамдар, көбіне жалакысы төмен жұмыска (токтап
калған экскаватор орнына), жер казуға пайдаланылды. Көптеген адамдар
шатырларда тұрды. Теміртау кдласынын шығыс бөлігінде тұратын 31 мын
кұрылысшының 1300-і ғана асханадан тамактана алды, аурухаиада мын адамға
3,5 төсек (кұрылыста жаракаттану өтс жиі болып түратын), мектеп
жасындағыларга 55, мектепке дейінгілерге 6 орын ғана тиесілі болды. Нан мен
ауыз су жетіспей калатын кез жиі кайталанып түрды.

...1959 жылы 1 тамызда, сенбі күні бір топ жұмысшы асханаға бет алады,
содан еш жерден тамак іше алмайды (асхананың бәрі жабык бо-

латын). Акыры ыза-ашу кернеген жұмысшылар шеруге шығады (олардың ішінде
комсомОлдыкбеделден жүрдайлар, тіпті сотталғандардабареді, тобырды
басбұзарлықәрекетке итермелеген де солар болатын).
Одан арғы іс-әрекет ашуға ерік берген қалың нөпірдін кимылына (милииия
бөлімшесін талқандау, универмагты тонау және т.б.) үласты. Әміршіл-
әкімшілікбиліктіңөззаңы бойыншабұған карама-карсы шаралар үйымдастырылды.
Милиция келтіріліп,әскералдырылды. Кімнін әмірі-мсн болғаны беймәлім,
милиция мен солдат жағынан бір-біріне карсы бей-берекет оқ атылды.
Екінші күні, яғни 1959 жылы 4 тамызда, кайғылы окиға шыңына жет-кен
күннің ертеңіне, КОКП ОК-нің сол кездегі хатшысы Л.И. Брежнев (Бірінші
хатшы Н. Хрущевтің жіберумен) және республика басшылары Теміртауға келді,
тәртіпсіздіктер үш күнге жалғасты. Милиция мен әске-рилердің каруды заңсыз
қолдануынан Ібадам окха үшып, 50-ден астамы жараланды.
Қалатәртібініңбилігіармияғаберілді, кдла жағдайын кадаға-
лаугаоскерилердіңекі полкытартылды." Біріншітәжірибсосылай, кейін ол
Ноізочеркасск (1962 жыл, маусым) Алматы.Тбилиси, Вильиюс, Баку т.б.
қалаларда кайталанады.
Жогары жактыңойы ...тагы бір болатбалқыту зауытын саламыз, тагы бір кен-
байыту фабрикасын іске косамыз — сонда барып біздін шикізат корына деген
сұранысымыз толыкорындалады түрғысында болды. Алайда өнеркәеіп күрылымы
үлғайған сайын, есесіне дефипитерши түсті. Өнер-кәсіп орындарын салумен
катар әлеуметтік базаны нығайтуға көңіл бөлін-беді. Елдіңөнеркәсіп
картасында пайда болған, экстенсивтендірудіы жана перзенттері — кұрылыстар,
зауыттар мен фабрикалар барғаи сайын көмір. шойын, болат, электр куатын
түтынуды үдететүсті. Ал бүл Орталық Қазак,-станды шикізат шылауына
айналдыруға әкеп соктырды.
Құрылымдык және ғылыми-техникалык, саясаттың тым артта калуы, онын
күйреу халі жабдықтардың, кор шығынын кажст ететін тсхнология-лардын
моральдык тозуына жеткізді. Мәселен, жоғарыдан бұйрыкпен шешу жетістік
әкелмеді; ғылым мен техника жетістігін енгізуден халык, шаруашылығына
түскен пайда 1950—1960 жылдары 12%-дан 1961 — 1965 жылдары 7,4%-ға
төмендеді.14 Ел экономикасын экстенсивті дамыту жолының мүмкіншіліктері
саркылды, жаңа технологиялар мен ғылым жетістігінін. жетіспеушілігі айқын
байқалды.
Соцлагерь одақтастары, сонымен бірге прогресшіл режимдер мен
империализмге карсы қозғалыстардың әркайсысы көрпені өздеріне тартты.
Елдің бюджетіне өнім өндірмейтін әскери-өнеркәсіп кешеиі аса ауыр
салмактүсірді. Біркелкі жүпыны киінген кеңес халкы түнғыш ғарыш-керлерге
шынайы мақтаныш сезіммсн кол сокты,а;і тап сол кездеТынык. мүхиттың А
квадратына кезекті баллистикалык зымыран ұшыру сынагы түрінде эшелондаған
жанармай тоғытылып жатты. Елге Байконыр зымы-ран-ғарыш кешснінің немесе
Семей атом полигоиындағы жарылыстын (Қазақстан халкына алапат зардап
шектірген) қаншалықты каржы мсн қиындыққа түскснін біз ешқашан да білс
алмайтым шығармыз. Соғыс мақсатында колдаиуға жарамдыәрбірғылыми-
техникалықжаңаидея пайда болысымен оған колма-қол коғам қорын кезскті
жүмылдыру басталды, оның есесін ең күшті держава мақтанышы мен елдін
уакытша әскери-өнер-
кәсіп басымдылығына к.ол жеткізуін сезіну ғана толтырды. Жанталаса карулану
жолына бағындырылған ғылыми-техникалык прогресс, кеңес адамынын тұрмысын
жаксартуға емес, өзінін табиғатына кереғар, оның лайыкты өмір сүру күкығына
нұксан келтіру бағытында жұмыс істеді.
Н. Хрушев басшылык жүргізген жылдары мемлекеттің тұрғын үй мә-селесіне
алғаш бетбұрғанынайтпаскаболмайды. Оған дейін сан миллион-даған адам
коммуналкалар (әр бөлмеде бір отбасынан) мен тозығы жеткен үйлерді паналап
келді. Сталиндік архитектура үлгісімен салынған әсем үйлерден пәтер алуға
аздаған адамның ғана колы жетті. Көпшілікке арнал-ған тұрғын үй күрылысы
салыстырмалы түрде арзан типтік жоба бойынша жүзеге асырыдды. Бүгінгі
күндері ол ыкшамаудандар мен хрущев посел-келері (екі кабатты үйлер)
архитектуралык анахронизм болып есептеледі. Алайда ол кезде, жаппай тез бой
көтерген осы түрғын үй күрылысы арка-сында адамдар сыз жертелелер мен
коммуналкалардан күтылып, жеке пәтерге ие болу бакытына кол жеткізді.
Мәскеуде жаңадан салынған аудан- , дарға үксатылып, барлык калалардың өз
Черемушкалары (Алматыда ол ыкшамаудандар деп аталды) пайда болды.
Казақстанда 1950 жылы жалпы ауданы 2103 мын шаріиы метр тұрғын үй салынса,
ол 1960 жылы - 7447 мын шаршы метрге жетті. Бұл нағыз тұрғын үй салу
тасқыны болды.15
Осы кезеңде тоқыраудың ондаған жылдарынан кейін, халыктың тұты-натын
бұйымдарды өндіру біршама кенінен колғаалынды, оның көпшілігі түрғындар
үшін таңғажайып дүние болып көрінді. Ауладағы балалар өздерінен бакыттырак
досының үйінен теледидар керуге барды, ал оның бакытты шешесі, өзінін
күрбысына кір жуатын машинасын уакытша пайда-лануға берді. Магнитофондар
шығарылды, әжейлер заманынан келе жаткан этажерканың орнына, ол кезде өте
сәнді затсаналатын серванттар келді, ер адамдар размерсіз шұлык пен ак
шаңкан нейлон көйлек кигенін мактанетті. .
Турасын айтканда, тұтыну тауарларын өндірудің сан және сапа жағы-нан
өсуініңаркасында, сол уакытка дейінгі колданыстан шығып қалған
коғамдыктұтыныс стандарты жүзегеасырылды. Дегенмен осы шеңберде шығарылатын
тауардың(Бтобы) келемі халыксүранысы аукымына мүл-де жетіспей жатты,
кейбір шараларды жүзеге асыру нәтижесінде кіріс айтарлыктай өсті. 1960 жылы
10 миллионға жуыкхалкы бар Қазакстанда 35,5мынкіржуатын машина,
127мыңэлектрөтегі, 1,2мыңдиван-кереует, 14 мын сервант, 0,6 мын ағаш
кереует және т.б. шығарылды. "■ Кейбір тауар-лардың республикада мүлде
шығарылмайтыны, оның сырттан әкелінетіні түсінікті еді. Алайда бүкіл елде
тауар тапшылығы байкалып жатты.
Адамдарды тауар түрлерінің жұтандығы да канағатгандырмады. Олар-дың
біршама өзгешерек әрі жарасымды сәнді бұйымдар алғылары келді. Нарык
экономикасы мұндай әуестікке колма-қол жауап берген болар еді.
Сүраныстан үсыныс туады кағидасы - оның басты шарты саналады. Алайда
нұскаулык-жоспарлы шаруашылыкта тауар номенклатурасы әр бесжылдык бойынша
карастырылды. Ол тұтынымның коғамдык стандарты саналды, былайша айтканда,
бес жыл бойына өзгертілместен сол күйінде шығарылып тұрды.
Екінші сөзбен айтканда, халықтың сүранымын мемлекет белгілеп: онын
кандай тауар алуын міндеттеп отырды. Әрине, кеңес экономикасы
осы нсмесе кслссі бесжылдыкта шығаратын тауарды ғана алуғатиіс еді. Ал
осынау, таза тоталитарлык, талап мүлде анайы көрінбеуі үшін, кейде идео-
логиялықмашинаныңараласатын кездерідеболды.
Айталык, кинопрокаттатіпті идеологиялыкжағынан ешкімді ренжіт-пейтін
фильмдерді көрудіңәзіне тыйымсалынды,себебі кенес адамдары батыстың әдемі
өмірін көріп, езінін сүренсіз тірлігімен салыстырмауы керек ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан «Хрущевтік жылымық» жылдарында (1953 – 1964 жж.)
1950-1953 жылдардағы Корей соғысы: себептері, барысы, нәтижелері
Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда – (1945-1953 жж)
1970-1990 жылдардағы Қазақстан
1970-1980 жылдардағы Қазақстан
70-80 жылдардағы Қазақстан
Сәтбаев Қаныш (1899-1964)
Сәтбаев Қаныш Имантайұлы (1899-1964)
1917 -1928 жылдардағы Қазақстан экономикасы
Соғыстан кейінгі жылдардағы қазақстан (1946 - 1950)
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь