Қазақстан Республикасының экономикасының аграрлық саласын реттеу


Мазмұны:

Кіріспе

І.бөлім. Қазақстан Республикасының экономикасының аграрлық саласын реттеудегі ғылыми негізі.
1.1. Аграрлық сала және агроөнеркәсіптік кешен құрылымы
1.2. Аграрлық сала жүйесіндегі мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттары
1.3. Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені және оның реформалау мен нарықтық қатынастарға көшу кезеңіндегі дамуының негізгі бағыттары

ІІ.бөлім. Қазақстан Республикасының аграрлық саланың даму мәселері және шешу жолдары.
2.1. Тиімді аграрлық саясатты жүзеге асырудың мәселелері
2.2. Қазақстандағы аграрлық реформаны тереңдету мен кеңейтудің міндеттері және нәтижесі
2.3. Аграрлық бизнестің тиімді жүйесін қалыптастыру

ІІІ.бөлім. Агроөнеркәсіптік кешендердің экономикалық тиімділігін арттырудың жолдары.
3.1. Аграрлық сала өнімінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру және сатудың көлемін ұлғайту
3.2. Агроөнеркәсіптік кешендердің экономикалық тиімділігін арттырудың жолдары
3.3. Қазақстанның агроөнеркәсіп өндірісін дамытудың негізгі бағыттары

Қорытынды

Пайдаланған әдебиетер

Қосымшалар
Кіріспе

Ауыл шаруашылық проблемалары өте күрделі мәселе, еліміздің бүгінгі тіршілігі мен келешегінің мүдделі міндеттернің бірі, бірі емес бірегейі. Президент бұл мәселені бекер көтеріп отырмаса керек. Еліміз экономикасының, егемендігінің, мәдениетінің келешегін жан-жақты ойлап, күрделі міндетті қолға алып отыр деп есептеймін.
Республика Президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» деген еңбегінде былай деп атап көрсетті: «...барлық стратегиялық жоспарлардың алдында агроөнеркәсіп кешенінің дамуы, оны жүйелі және батыл реформалау келеді...». «Ауыл, селоны және агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың артықшылықтары туралы» Заң қабылдау да осы мақсаттарға арналады.
Мемлекет басшысының идеяларын, қабылданған заңдар мен Республика үкіметінің қабылданған қаулыларын іс жүзінде асыра отырып, Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының ғалымдары «Қазақстан Республикасы агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 1993-1995 жылдарға және 2003-2005 жылға дейінгі тұжырымдық Бағдарламасын» жасады.
Оны жасау барысы кезінде мынадай көптеген обьективтік факторлар еске алынды:
• Егемен мемлекет құру;
• Материалдық өндіріс сферасындағы нарықтық қатынас заңдары;
• Адам тамақтануының ғылыми негізделген нормалары;
• Жеңіл және өңдеу өнеркәсібінің шикізатқа деген қажеттілігі;
• Табиғи аймақтардың потенциальдық биоклиматтық мүмкіндіктері;
• Аграрлық ғылым мен техника жетістіктері;
• Ауыл шаруашылық өнім өндірісінің тиімділігі;
• Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасының мақсаты, міндеттері мен өлшемдері;
Бағдарламада жергілікті жағдайда азық-түлік және өнеркәісп үшін шикізат өңдірудің тиімділігі, сондай-ақ негізгі ауыл шаруашылық өнімдерін сыртқа шығару және сырттан алу мүмкіндіктері ғылыми тұрғыдан обьективті және қатаң түрде талданды.
Тұжырымдық бағдарлама тиісті министрліктер мен ведомстволар, облыстық әкімдер мен Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің мәжілісінде сындарлы жағдайда қаралып, Үкіметтің арнаулы қаулысымен мақұлданды. Сөйтіп, мемлекеттің жаңа аграрлық саясатының негізі қаланды.
Әңгіме – ауылды қазіргі орын алып отырған дағдарыс жағдайынан шығаруда ғана емес. Әрине, егіндікке жарайтын жер, шабындық, су толық және тиімді пайдаланылмай келеді. Ауыл шаруашылығы жұмыстары жан –жақты қамтылған, арзандау техника емес, білектің күшіне қарап қалды. Негізінен соның салдарынан егіндік пен мал басы кеміп кетті. Ауылдық жерде жұмыссыздық бой көтеріп, колхоз, совхоз тараған тұста жастардың қалаға қаш – қаштауы кең орын алып кеткені де белгілі. Көптеген денсаулық, мәдениет орындары қаңырап қалды.
Қазақстан Республикасының саяси тәуелсіздігі оның алдына экономикалық дербестік міндетін қойып отыр. Қазақстанның мұндай дербес экономикалық көтерілуі қайта жаңғырту мен елдің әрі қарай даму жолына терең теориялық негіздеу арқылы ғана іске асуы мүмкін.
Қазақстан экономикасының қазіргі даму кезеңінде бір – бірімен байланысты мынадай екі міндет шешілуге тиіс: нарықтық қатынастарды қалыптастыруды аяқтау және дағдарыстан шығу. Соңғы жылдары еліміздің әлеуметтік экономикалық дамуында едәуір оң өзгерістерге қол жеткіздік: біріншіден, Қазақстан егемен тәуелсіз мемлекет болды; екіншіден, біз кең ауқымды әлеуметтік, саяси және экономикалық реформаларды жүргізе бастадық. Сөйтіп, мемлекеттік - ұжымдық дүниетанымды жекешіл дербес дүниетаныммен ауыстырдық. Дегенмен де, экономикалық әл – ауқатымыз әлі де болса күрделі, шиеленіскен жағдайда тұр. Мысалы, бәсекелестерге қабілетсіздік, көптеген кәсіпорындардың тұрып қалуы, дәстүрлі өткізу рыноктарын жоғалту, төлемсіздіктер мен өндірістің құлдырауы, міне, осылардың барлығы, бізде соңғы жылдары өндіріс деңгейінің екі еседен артық қысқаруына, ал бюджеттік түсімдердің одан да көбірек қысқарылуына әкелді. Сол себепті жағдайдың оңалуы үшін көп іс істеу қажет. Осы тұрғыдан шыға келіп, оқырман қауым назарына ұсынылып отырған дипломдық жұмысымда қарапайымда белгілі қағидалармен қатар аграрлық шаруашылықтың күрделі мәселері, алға қойылған мемлекеттік бағдарламалар қозғалады.
Осы дипломдық жұмыста нарықтық өзгерістерге байланысты болатын процестер мен құбылыстарды бір жүйеге келтіру, аграрлық рынокті қалыптастыру, мемлекеттік реттеудің қажеттілігі, салық салу проблемалары – зерттеудің одан кейінгі маңызды тақырыптарын бір жүйеге келтіруге талпыныс жасалады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1. Назарбаев.Н.Ә. Қазақстан 2030. Ел президентінің Қазақстан халқына жолдауы. Алматы.1997.32-44 бет.
2. Қазақстан Республикасының Заңы «Мемлекеттік сатып алу туралы» 1997 жылғы шілде. Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997 жыл. №17-18, 216 құжат.25-34 бет.
3. Қазақ ССР-індегі тұтыну корпорациясы туралы. Қазақ ССР Жоғарғы Советінің ведомстары. №51 1990 ж. 38-44 б.
4. Постановление Кабинет Министров Республики Казахстан от 22 октября 1992 года №886 «О новых условиях оплаты труда на основе Единой тарифной сетки для всех категории работников народного хозяйства». Вестник ВС РК. 1993 г. №5. 100-107 бет.
5. Закон Республики Казахстан «О внесении дополнении в Указ Президента РК, имеющий силу Закона, «О налогах и других обьязательных платежах в бюджет Алматы, 30 октября 1997 г, №175-13 РК 75-82 стр.
6. Ф.Г. Панкратов, В.К. Памбухчинянц. Коммерция и технология торговли. Москва, 1994 г. 56-63 стр.
7. Болт Г.О.Ж. Практическое руководство по управлению сбытом. Перевод с английского. Москва, Экономика, 1991 г. 36-42 стр.
8. Сейдахметов А.С., Байбараков Е.Б. Рынок и социальная программа. ҚазМБА, 1998, №4. 25-27 стр.
9. Сейдахметов А.С., Аяганов Қ.Т. Становление и развитие крестьянских (фермерских) хозяйств в АПК Казахстана. Казахстан на современном этапе экономической реформы. Сб. Научных трудов посвяшенное 150 летию Абая Кунанбаева. Алматы. КазГАУ, 1996 г.45-52 стр.
10. Аубакиров.Я.А. Аграрный сектор в условиях рыночной экономики. Алматы, 1991г. 36-89 стр.
11. Концептуальная программа развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан на 1993-1995 годы и до 2000 года. Научно-издательский центр «Бастау», 1994 г. 63-67стр.
12. Агробизнестің экономикалық негіздері. Алпыспай Сейдахметов. Алматы. «Экономика». 2001 жыл. 89-97 бет.
13. Оспанов.М.Т., Аутов.Р.Р., Ертазин.Х. Агробизнес теориясы мен тәжірибесі. Алматы., 1997 жыл. 35-67 бет.
14. Жатқанбаев.Е. Аралас экономика негіздері. Алматы, 1996 жыл. 12-53 бет
15. Ғ.Н.Нұрышев Ауыл шаруашылығында нарықтық қатынастардың қалыптасуының кейбір мәселелелері. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 1997 жыл. 75-100 б.
16. Сахариев С.С., Сахариев А.С. Жаңа кезең – экономикалық теориясы (оқулық). Алматы: «Дәнекер», 2004жыл. 70-151 бет
17. Сахариев С.С, Сахариев А.С. Әлем экономикасы. (оқулық) І-бөлім. Алматы, Дәнекер, 2003жыл. 27-44 бет.
18. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстанның егеменді мемлекетретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Егеменді Қазақстан. 1992 ж. 16 мамыр.4-5 бет.
19. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан-2030, Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы - Егемен Қазақстан, 1997, 11 – қазан,14-бет.
20. Әлеуметтік-экономикалық реформаны тереңдету үшін кезек күттірмейтін шаралардың бағдарламасы. Егемен Қазақстан 1993 ж. 10 сәуір.2-3 бет.
21. Қазақстан Республикасының Заңы «Мемлекеттік сатып алу туралы» 1997 жылғы шілде. ҚР Парламентінің Жаршысы, 1997 ж. №17-18, 216 құжат.6-9 бет.
22. Қазақстан Республикасының Заңы. Тауарлар импорты жағдайында ішкі рынокты қорғау шаралары туралы. Егемен Қазақстан. 30 желтоқсан, 1998 ж.3-бет.
23. Қазақстан Республикасының «Жер туралы» Заңы. Егемен Қазақстан, 6 ақпан, 2001 ж. 4-бет.
24. Ақиқат. №6.2003 жыл.26-33 бет.
25. Ақиқат. №4.2002 жыл.38-45 бет.
26. Ақиқат. №3. 2002 жыл. 16-23 бет.32-47 бет.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 104 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




Мазмұны:
Кіріспе
І-бөлім. Қазақстан Республикасының экономикасының аграрлық саласын
реттеудегі ғылыми негізі.
1.1. Аграрлық сала және агроөнеркәсіптік кешен құрылымы
1.2. Аграрлық сала жүйесіндегі мемлекеттік реттеудің негізгі
бағыттары
1.3. Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені және оның реформалау
мен нарықтық қатынастарға көшу кезеңіндегі дамуының негізгі
бағыттары
ІІ-бөлім. Қазақстан Республикасының аграрлық саланың даму мәселері және
шешу жолдары.
2.1. Тиімді аграрлық саясатты жүзеге асырудың мәселелері
2.2. Қазақстандағы аграрлық реформаны тереңдету мен кеңейтудің
міндеттері және нәтижесі
2.3. Аграрлық бизнестің тиімді жүйесін қалыптастыру
ІІІ-бөлім. Агроөнеркәсіптік кешендердің экономикалық тиімділігін
арттырудың жолдары.
3.1. Аграрлық сала өнімінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру
және сатудың көлемін ұлғайту
3.2. Агроөнеркәсіптік кешендердің экономикалық тиімділігін
арттырудың жолдары
3.3. Қазақстанның агроөнеркәсіп өндірісін дамытудың негізгі
бағыттары
Қорытынды
Пайдаланған әдебиетер
Қосымшалар

Кіріспе

Ауыл шаруашылық проблемалары өте күрделі мәселе, еліміздің бүгінгі
тіршілігі мен келешегінің мүдделі міндеттернің бірі, бірі емес бірегейі.
Президент бұл мәселені бекер көтеріп отырмаса керек. Еліміз экономикасының,
егемендігінің, мәдениетінің келешегін жан-жақты ойлап, күрделі міндетті
қолға алып отыр деп есептеймін.
Республика Президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстанның егемен мемлекет
ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы деген еңбегінде былай деп атап
көрсетті: ...барлық стратегиялық жоспарлардың алдында агроөнеркәсіп
кешенінің дамуы, оны жүйелі және батыл реформалау келеді.... Ауыл, селоны
және агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың артықшылықтары туралы Заң қабылдау
да осы мақсаттарға арналады.
Мемлекет басшысының идеяларын, қабылданған заңдар мен Республика
үкіметінің қабылданған қаулыларын іс жүзінде асыра отырып, Қазақ ауыл
шаруашылығы ғылымдары академиясының ғалымдары Қазақстан Республикасы
агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 1993-1995 жылдарға және 2003-2005 жылға
дейінгі тұжырымдық Бағдарламасын жасады.
Оны жасау барысы кезінде мынадай көптеген обьективтік факторлар еске
алынды:
• Егемен мемлекет құру;
• Материалдық өндіріс сферасындағы нарықтық қатынас заңдары;
• Адам тамақтануының ғылыми негізделген нормалары;
• Жеңіл және өңдеу өнеркәсібінің шикізатқа деген қажеттілігі;
• Табиғи аймақтардың потенциальдық биоклиматтық мүмкіндіктері;
• Аграрлық ғылым мен техника жетістіктері;
• Ауыл шаруашылық өнім өндірісінің тиімділігі;
• Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасының мақсаты, міндеттері
мен өлшемдері;
Бағдарламада жергілікті жағдайда азық-түлік және өнеркәісп үшін
шикізат өңдірудің тиімділігі, сондай-ақ негізгі ауыл шаруашылық өнімдерін
сыртқа шығару және сырттан алу мүмкіндіктері ғылыми тұрғыдан обьективті
және қатаң түрде талданды.
Тұжырымдық бағдарлама тиісті министрліктер мен ведомстволар, облыстық
әкімдер мен Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің мәжілісінде
сындарлы жағдайда қаралып, Үкіметтің арнаулы қаулысымен мақұлданды. Сөйтіп,
мемлекеттің жаңа аграрлық саясатының негізі қаланды.
Әңгіме – ауылды қазіргі орын алып отырған дағдарыс жағдайынан шығаруда
ғана емес. Әрине, егіндікке жарайтын жер, шабындық, су толық және тиімді
пайдаланылмай келеді. Ауыл шаруашылығы жұмыстары жан –жақты қамтылған,
арзандау техника емес, білектің күшіне қарап қалды. Негізінен соның
салдарынан егіндік пен мал басы кеміп кетті. Ауылдық жерде жұмыссыздық бой
көтеріп, колхоз, совхоз тараған тұста жастардың қалаға қаш – қаштауы кең
орын алып кеткені де белгілі. Көптеген денсаулық, мәдениет орындары қаңырап
қалды.
Қазақстан Республикасының саяси тәуелсіздігі оның алдына экономикалық
дербестік міндетін қойып отыр. Қазақстанның мұндай дербес экономикалық
көтерілуі қайта жаңғырту мен елдің әрі қарай даму жолына терең теориялық
негіздеу арқылы ғана іске асуы мүмкін.
Қазақстан экономикасының қазіргі даму кезеңінде бір – бірімен
байланысты мынадай екі міндет шешілуге тиіс: нарықтық қатынастарды
қалыптастыруды аяқтау және дағдарыстан шығу. Соңғы жылдары еліміздің
әлеуметтік экономикалық дамуында едәуір оң өзгерістерге қол жеткіздік:
біріншіден, Қазақстан егемен тәуелсіз мемлекет болды; екіншіден, біз кең
ауқымды әлеуметтік, саяси және экономикалық реформаларды жүргізе бастадық.
Сөйтіп, мемлекеттік - ұжымдық дүниетанымды жекешіл дербес дүниетаныммен
ауыстырдық. Дегенмен де, экономикалық әл – ауқатымыз әлі де болса күрделі,
шиеленіскен жағдайда тұр. Мысалы, бәсекелестерге қабілетсіздік, көптеген
кәсіпорындардың тұрып қалуы, дәстүрлі өткізу рыноктарын жоғалту,
төлемсіздіктер мен өндірістің құлдырауы, міне, осылардың барлығы, бізде
соңғы жылдары өндіріс деңгейінің екі еседен артық қысқаруына, ал бюджеттік
түсімдердің одан да көбірек қысқарылуына әкелді. Сол себепті жағдайдың
оңалуы үшін көп іс істеу қажет. Осы тұрғыдан шыға келіп, оқырман қауым
назарына ұсынылып отырған дипломдық жұмысымда қарапайымда белгілі
қағидалармен қатар аграрлық шаруашылықтың күрделі мәселері, алға қойылған
мемлекеттік бағдарламалар қозғалады.
Осы дипломдық жұмыста нарықтық өзгерістерге байланысты болатын
процестер мен құбылыстарды бір жүйеге келтіру, аграрлық рынокті
қалыптастыру, мемлекеттік реттеудің қажеттілігі, салық салу проблемалары –
зерттеудің одан кейінгі маңызды тақырыптарын бір жүйеге келтіруге талпыныс
жасалады.

І-бөлім. Қазақстан Республикасының экономикасының аграрлық саласын
реттеудегі ғылыми негізі.
1.1. Аграрлық сала және агроөнеркәсіптік кешен құрылымы

Қазіргі заманғы ауыл шаруашылығының осындағы экономикалық процестерге
және ауыл шаруашылығы өнімдерінің рыногіне үлкен бизнестің әсері күшейген
шақтағы аралас салалармен тығыз топтасып кетуі ауыл шаруашылығындағы
экономикалықбағыттарды аралас салалардың әсерінен бөлек қарастыру терең
зерттеуге мүмкіндік бермейтіндіктен, агробизнесті жүзеге асырудың теориялық
- әдістемелік негіздерін дамыту және практикалық әдістерді оқып үйрену
қажеттілігі туады.
70 – жылдардың отандық ғылымында ауыл шаруашылығын аралас салалармен
бір кешенде зерттеу дами бастады. Тиісінше “агроөнеркәсіптік кешен” атауы
пайда болып, ғылыми және практикалық сөз қолданысына енді. Оның үш саласы –
қор шығаратын салалар, ауыл шаруашылығының өзі және ауыл шаруашылығы
өнімдерін өңдеу, тасымалдау, сақтау және өткізумен айналысатын салалар
кешені. Осы салалармен байланысты іскерлік қызмет өзінің айрықша
ерекшеліктеріне қарамастан өзара тәуелділік және өзара әсер етушіліксіз
табысты жұмыс істей алмайды және дамымайды. Сондықтан да агробизнестің
салалары да төрт негізгі сфераға бөлінеді (1 – схеманы қараңыз).

Агробизнес комплексінің басқа сфераларды байланыстырып тұратын ұйтқысы
ауыл шаруашылығы болып табылады. Бірінші сфераға (1) ауыл щаруашылығын
техникамен, жем – шөппен, тұқыммен, тыңайтқышпен, өсімдіктер және малды
қорғайтын дәрі – дәрмекпен, яғни өңдірістің материалдық факторымен
қамтамасыз ететін салалар жатады. Міндеті жағынан бұл сфераға шаруа
өндірісін дамытуға мүмкіндік беретін қаржылық ресурс – несие де кіреді. Бұл
сфера ауыл шаруашығы үшін ресурстар рыногін қалыптастырып, оның техникалық
және технологиялық деңгейін анықтап, ауыл шаруашылығындағы өндіріс
шығынының көлеміне несие алуға баға мен шарт арқылы әсер етеді. Ауыл
шаруашылығы үшін ресурстурды тауып, жеткізуші ретінде бұл сфераның
өнеркәсіптік салалары нарықтық құрылым, өндірісті жинақтау және
мамандандыру сияқты барлық көрсеткіштер бойынша ерекшеленіп, өңеркәсіптің
басқа салаларымен тығыз өндірістік байланыста болады.
Сфералардың үшінші тобы (ІІІ) егіс даласынан өнімдерді тұтынушыға
жеткізумен айналысатын салалардың жұмысын қамтамасыз ететін маркетингтік
сфераны құрайды. Дәстүрлі барлық салаларға қатысты маркетингтік арналарға
(көтерме және бөлшек сауда, қойма, биржа, аукцион жүйелері және т.б)
қарағанда агробизнестің бұл саласы өз бетінше жұмыс істейтін өндірістік
сала – тамақ өнеркәсібінің болумен ерекшеленеді. Нарықтық экономикасы
дамыған елдерде маркетингтік сфераның орны ерекше және тұрғындар
қажеттілігінің өсуі мен азық – түлік сервисінің дамуына байланысты ол онан
сайын өсе түсуде.
Төртінші сфера (ІV) агробизнесті толықтай және оның жекелеген
салаларының қызметін жақсарту ды қамтамасыз ететін агросервистен тұрады.
Мұнда қызметтің көптеген түрлері, оның ішінде агробизнестің басқа
сфераларына мамандандырылған қызмет көрсету, ғылыми зерттеулер мен
жобалар, кадрларды дайындау мен біліктілігін арттыру, жаңа технологияларды
енгізу, коммуникация, мемлекеттік реттеу және басқару бар. Оның негізгі
ерекшелігі сонда, агросервис мемлекеттік құрылымдар: ауыл шаруашылығын
басқару, рыногті реттеу ұйымдары, ғылыми – зерттеу, мамандандырылған білім
беру және тағы басқа мемлекеттік құрылымдар тұрақты түрде жұмыс істейтін,
агробизнестің бірден – бір сферасы болып табылады. Сондықтан да,
міндеттерді шектеуден басқа жағдайда бұл сфераны мемлекеттік және жеке деп
екіге бөледі. Жеке сферада агроөндірістік кешеннің сервистік қызметінің
техникалық қызмет көрсету, агротехникалық және агрохимиялық қызметтер,
жерді суландыру, қолданбалы зерттеулер және ғалымдармен мамандардың
консултациясы, материалдық – техникалық жабдықтау мен қамтамасыз ету және
басқа қызметтің түрлері көрсетіледі. Агросервистің ұйымдары мен
кәсіпорындарына сондай – ақ шаруа және фермерлік ұйымдар, одақтар мен
бірлестіктер кіреді. Олар өздерінің алдарына шаруашылық, экономикалық және
әлеуметтік мақсаттарды қойған.
Агроөнеркәсіптік кешен құрылымы агробизнес кешені құрамымен өте ұқсас
және ол үш негізгі сфераның басын құрайды (2 – схеманы қараңыз).

Агроөнеркәсіптік кешен

І ІІ
ІІІ

2 – схема
Бірінші сфераға (І) трактор ауыл шаруашылығы машиналарын жасау,
минералдық тыңайтқыштар және өсімдік пен малды қорғаудың химиялық
құралдары, ауылдық құрылыс,өндірістік мал азығын өңдіру және микробиология,
сондай – ақ суландыру құрылысы сияқты қорды қажет ететін салалар кіреді.
Екінші сфераға (ІІ) таза ауыл шаруашылық өндірісінің салалары – егін
шаруашылығы, мал шаруашылығы және ауыл шаруашылық (өндірістіктен
айырмашылығы бар ) мал азығын өндіру жатады.
Үшінші сфера (ІІІ) әдетте ауыл шаруашылығы шикізаттарын дайындау,
тасымалдау, сақтау және өңдеуді қамтамасыз ететін салалар мен өндірістің
жиынтығы болып табылады. Кей жағдайларда бірқатар мамандандарды
тасымалдауды, сақтауды және байланысты өндірістік инфрақұрылымның салалары
ретінде өздігінше, жеке төртінші сфераға (ІV) жатқызып жүр.
Құрылымдарға талдау жасау көрсетіп отырғанындай, агробизнес және
агроөнеркәсіптік кешендер сандық жағынан болсын, сапалық жағынан болсын
өздерінің құрамы бойынша бір – бірінен ерекшеленеді. Өздерінің қарауындағы
салалар немесе қызмет түрлерінің даму деңгейіне байланысты бұл
айырмашылықтар онан сайын айқынырақ байқалады.
Бір қарағанда дәстүрлі қабылдауға үйренген біздерге таңқаларлықтай
болып көрінетін бір жайт, агросервис құрамында мемлекеттік реттеуші жүйенің
болуы әлгі маңызды айырмашылықтардың бірі болып табылады. Агроөнеркәсіптік
кешеннің отандық схемасында мемлекеттік басқару әдетте әдейі көрсетілген
жоқ. Өйткені, әкімшіл - әміршіл жүйеде мемлекеттік реттеу бүкіл
экономикалық жүйенің басынан аяғына дейін экономикалық дамудың қозғаушы
факторы болғаны айтпаса да түсінікті. Ал, нарықтық экономика жағдайында
мемлекеттік реттеу агробизнес жұмыс істеуінің тегерішіне қосылған
экономиканың аграрлық секторындағы өндірістік және экономикалық процестерді
қамтамасыз етудің басқарушы және үйлестіруші элементі ретінде көрінетіні
рас.
Агроөнеркәсіптік өндіріс пен агробизнесті жекелеген сфераларға бөлу
процесінің экономикалық мазмұны, біріншіден, агроөнеркәсіп кешенінің түпкі
өнімін жасаудағы олардың әрқайсысының орнын анықтауда, екіншіден, тұтастай
алғанда, агроөнеркәсіптік кешеннің тиімді және қарқынды дамуы жекелеген
салалар мен сфералардың рациональді арақатытысынан айқындалатын
болғандықтан, бұл кешендердің ішкі тепе – теңдік құрылымының қажеттілігіде
жатыр. Біздің Республикамызда маркетингтік сфераның (өнімді өңдеу, сақтау,
тасымалдау және өткізу) дамымай артта қалуының басты себебі ауыл
шаруашылығы шикізаты мен азық – түлігінің көп ысырапқа ұшырауы болып
табылады. Кейбір жылдары жалпы өнімнің 25 – 35 проценті ысырап болған.
Біздің еліміздегі агроөнеркәсіп кешені түпкі өнімінің құрылымын Америка
Құрама Штаттарындағымен салыстыру көрсеткеніндей, бұл жердегі айырмашылық
бізді аса қуанта қоймайды . АҚШ – та агроөнеркәсіп кешені түпкі өнімінің 70
проценттен астамы маркетингтік сфераның, тек 10 процентке жуығы
ауылшаруашылығының үлесіне тиеді. Ал, біздің Республикамызда ауыл
шаруашылығының үлесі 50 проценттен асып кетіп отыр. Оның үстіне АҚШ–та ІІІ
сфераның өзінде сауда жүйесі басым, ал бізде бұл жұмыстарды тамақ
өнеркәсібі атқарады.
Дәл осындай жағдай нарықтық экономикасы дамыған басқа елдерде де
қалыптасқан. Мысалы, Францияда азық – түлік құнының 75 проценттен астамы
ауылшаруашылығынан тыс жерлерде жасалады. Скандинавия елдерінде түпкі
өнімдегі тамақ өнеркәсібінің үлесі 65 процент құрайды.
Батыс елдері агроөнеркәсіп кешені құрылымының қозғалысына тән бір
жайт, мұнда азық – түлік өндірумен айналысатын жұмысшылардың жалпы санын
қысқарту байқалады. Мысалы, АҚШ–та 1960–1985 жылдар аралығында мұндай
қысқарту 30 процентке жуық болды. Мұның өзі негізінен ауыл шаруашылығы
өндірісі есебінен жасалып отыр. Ал, өңдеу саласындағы және саудадағы
қызметкерлердің саны өсе түсуде. Айталық, АҚШ-та соңғы он жыл ішінде
агроөнеркәсіп кешенінің маркетингтік сферасында жұмыс істейтіндердің саны
бір жарым есе өсті. Қорды қажет ететін салалар (агроөнеркәсіп кешенінің
бірінші сферасы) мен шығарылған техника мен ауыл шаруашылығы өнімдерін
өндіру технологиясының бір – бірімен сәйкес келмеуі, егін шаруашылығы мен
мал шаруашылығындағы көптеген технологиялар үшін машиналардың жетілдірілген
жүйесінің болмауы қалыптасқан ауыл шаруашылығы өндірісінің (агроөнеркәсіп
кешенінің ІІ сферасы) үлес салмақтарын салыстыру отандық агроөнеркәсіп
кешенінде салааралық және ішкі салалық сәйкестіктің жоқтығын аңғартады.
Шығарылатын техниканың сапасы да айтарлықтай емес. Қазіргі заманғы жағдайда
экономиканың аграрлық секторын реформалау ауыл үшін ұсынылып отырған
техниканың сәйкессіздігін қатты сезініп отыр. Кезінде ұжымшарлар мен
кеңшарлардың кең ауқымда жүргізілетін өндірісне ыңғайланып жасалынған
техника қазір шағын шаруа қожалықтарының қажеттілігі мен сұранысына жауап
бермейді. Ауыл шаруашылығының өз ішінде мал басына арналған жем – шөп
өңдірудің көлемі мен сапасы, малды азықтандыру технологиясы мен күту
процесінің сәйкессіздігі байқалады.
Бұрынғы КСРО-да, оның ішінде Қазақстанда агроөнеркәсіп кешеніндегі
құрылымдық сәйкессіздіктерді жою әрекеті 80 – жылдардың өзінде бірнеше рет
бой көрсеткен.
Агроөнеркәсіп кешенінің құрылымын ретке келтіру мақсатында Азық-түлік
бағдарламасы қабылданып, агроөнеркәсіптік өндірісті басқару қайта құрылды.
Бірақ, шамадан тыс орталықтандырылу мен әміршіл-әкімшіл экономика
шеңгелінде бұл міндетті орындау мүмкін емес еді. Агроөнеркәсіптік кешен
сияқты кең көлемді жүйеде тиімді құрылымдық өзгерістерді тікелей нарықтық
байланыстар негізінде жүйенің өз-өзін реттеу жолымен ғана жасауға болады.
Экономика сферасында, оның ішінде аграрлық секторда бірдей бастау
алғанына қарамастан, бұрынғы одақтық республикаларда көзге ілмей кетуге
болмайтын өзіндік ерекшеліктер бар. Мұның өзі КСРО тарағаннан кейін пайда
болған барлық жаңа мемлекеттерге, оның ішінде Қазақстанға да теңдей
қатысты.
Нарықтық экономикаға барар жолдағы Қазақстан Республикасы
агроөнеркәсіп кешені дамуының жай-күйі, негізгі проблемалары мен бағыттарын
қарастырайық. (5)

1.2. Аграрлық сала жүйесіндегі мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттары.
1.2.1. Агробизнесті мемлекеттік реттеудің қажеттілігі және негізгі
тәсілдері

Қазіргі жағдайда Қазақстанда ТМД-ның басқа елдеріндегі сияқты нарықтық
экономиканың экономикалық процестеріне мемлекеттік араласу болмауы керек
деген тұжырым барынша кеңінен тарған. Соған қарамастан, дамыған елдердің
тәжірибес көрсетіп отырғанындай, мемлекеттік реттеу агробизнес кешенінің
қажетті буыны болып табылады.
Мемлекеттің агробизнес жүйесіне араласуының қажеттілігі, мемлекеттік
бақылау мен реттеуге жататын негізгі параметрлері тіпті дамыған нарық
жағдайында да бірқатар обьективтік факторлар мен анықталады. Ең алдымен,
мемлекеттік реттеу шаралары экономикалық саясатпен тығыз байланыста
болғандықтан, өздерінің әлеуметтік және экономикалық маңызы бойынша олар
әртекті болып келеді және қоғамдық пікірмен әр түрлі қабылданады.
Экономикалық дамудың әр түрлі кезеңдерінде бұл шаралар ауысып отыруы
мүмкін, бірақ олардың көпшілігі дамыған елдердің күнделікті қызметіне
кірігіп кетті және қазіргі жағдайда нарықтық экономикалық теорияның тиісті
тарауларының негізін құрайды. Сонымен қатар кейбір шаралар қалыптасқан
саяси және әлеуметтік коньюнктураның әсеріне ұшырады.
Мемлекеттік реттеу шараларының бірінші тобы өңдірістің әмбебаб және
тиімді реттеушісі болған нарықтық тегеріштің барлық жағдайда бірдей қуатты
қару емес екендігін мойындауға негізделеді. Кез келген қазіргі заманғы
экономикалық жүйеде нарыққа бағынбайтын және мемлекеттік араласуды қажет
ететін кең көлемдегі проблемалар бар.
Ақша айналымы, бюджет, несиелік, салықтық және инвестициялық саясат
сферавсындағы дәстүрлі мемлекеттік макроэкономикалық реттеуден басқа
мемлекет қазіргі заманғы қоғамның көғарас тұрғысынан алғанда шешімнің
нарықтық тегеріштері тиімсіз немесе сәйкес келмейтін микроэкономикалық
проблемалары да шешуі тиіс.
Ауыл шаруашылығында бұл – ең алдымен сыртқы тиімділік проблемасы
немесе экстерналий. Оның мәні мынада: нарықтық жүйеге қатысушылардың өзара
іс-қимыл процесінде үшінші жақтың мүдделерін қозғайтын сыртқы тиімділіктер
туады. Қоршаған ортамен тікелей өзара іс-қимылға түсетін аграрлық өндірісте
экстерналийдің жағымды да, жағымсыз да көптеген мысалдарын келтіруге
болады: жеке учаскеден көшеге шығып өскен таңқурай, көп суландырудан
көршінің өнімінің көбеюі және басқалар.
Жағымсыз экстерналий де жақсы белгілі, бұл – қоршаған ортаны
тыңайтқышпен, пестицидпен, өңдірістің қалдығымен уландыру; ауыл
шаруашылығының зиянкестері, басқа бір жерлерде туындаған және өзін заңы
бойынша таратылатын өсімдіктер мен малдың аурулары.
Таза нарықтық тегеріш, оның заңдары мен өлшеуіштері тұрғысынан алғанда
өзендерді химикатпен уландыру тікелей өңдірушілердің шығындарына, осы нақты
өнімді тұтынушылардың шығындарына әсер етпегендіктен ешқандай маңызы жоқ
сияқты. Нарықтық тегеріш бұл жерде дәрменсіз және барлық мұндай құбылыстар
ерікті бәсекелестіктің логикасымен толық жарасады.
Жағымсыз экстерналийді реттеуге сыртқы, мемлекеттік араласудың тарихи
қажеттілігі бірді-екілі жағдайлар әлеуметтік проблемаға айналғанда барып
мойындалды. Соның нәтижесінде, біріншіден, бекітуші немесе шектеуші мәндегі
таза әкімшілік, заңдық шаралар қабылданды, екіншіден, ерекше салық саясаты
түріндегі экономикалық шаралар дүниеге келді.
Нарықтық экономикалық теориясы дәстүрлі қарастыратын басқа проблема –
қоғамдық тауарларды қаржыландыру, яғни қоғамның барлық мүшелері ұтатын және
бірге тұтынатын тауарларды қаржыландыру. Сонымен бірге оларға ақшалай
сұраныс жекелеген тұлғалар мен фирмалардың тарапынан жоқ болады, бұл оларды
ешқандай жеке өндіруші шығара алмайды және шығарғысы да келмейді деген сөз.
Аграрлық секторда бұл – жаппай ауыл шаруашылығы ауруларымен және
зиянкестермен күреске жұмсалатын, агроазық-түлік секторында – ауыл
шаруашылығы шикізаттары мен азық-түлігінің сапасына кепілдікті қамтамасыз
ететін тиісті істер мен инспекцияларды ұстауға жұмсалатын шығындар. Еркін
нарықтық тегеріш тұрғысынан алғанда, кез келген тауар, егер ол сұранысқа ие
болса, өмір сүруіне құқы бар. Сұраныс – қоғамдық маңыздылықтың және тауар
бағалығының бірден-бір төрешісі. Егер бір себептермен (көп жағдайда
бағасының арзан болуына немесе жарнаманың жалған болуына байланысты) сапасы
нашар және зиянды тауарлар тез өтіп кетсе, онда бұл рынок заңдарына
ешқандай да қайшы келмейді. Алайда, тамақтану проблемалары, соның негізінде
ұлттың денсаулығы мен қауіпсіздігі мемлекеттік бақылаудың обьектісі болмай
тұра алмайды. Сондықтан да азық-түлік сапасының қалыптары мен параметрлерін
жасау, экспертиз жүргізу, бақылаушылық қызметтерді ұстау – міне осының
барлығын бюджеттен қаржыландырылатын қоғамдық тауарға жатқызуға болады.
Мемлекеттің келесі маңызды міндеті – монополияға қарсы реттеу және
әділетті бәсекелестікті қолдау. Сыртқы тиімділікті реттеу мен қоғамдық
тауарды қаржыландыруға, яғни жетілген ерікті бәсекелестік жағдайында
мемлекет орындайтын функцияларға қарағанда бұл міндет жетілдірілмеген
бәсекелестіктің нақты жағдайындағы экономикалық теорияға негізделеді.
Мемлекеттің монополияға қарсы қызметінің қажеттілігі рынокті
монополияндыру нәтижесінде қоғамға келетін шығындармен – сату көлемін
азайтумен, бағаны көтерумен, жаңа фирмалар үшін кіру барьерлерімен
түсіндіріледі.Мысалы, АҚШ-та трестерге қарсы саясаттың бастапқы акті 1890
жылы қабылданған “Шерман заңы” болды. Бұл заң бойынша кез келген өндірісті
немесе сауданы фирмалар арасындағы келісім, бірігу немесе сөз байласу
негізінде шектеуге, сондай-ақ өндірісті монополияндыруға және сауданы
шектеуге тыйым салынды. Одан кейінгі актілер 1914 жылғы Клейтон заңы мен
1950 жылғы Селлер-Кефовер заңында арсыз бәсекелестік, монополиялық іс-
қимыл, заңсыз сауда тәжірибесі ұғымдары нақтыландырылды және кеңейтілді.
Алайда, нақты өмірде бұл заңдардың түсіндірілуі және қолданылуы бір
мағынада бола бермейді. Теориялық тұрғыдан алғанда проблема техникалық
өркениет өңдірістің сандық мәніне минимальді тиімді көлемді анықтауға әсер
етуде қашып құтылмайтын түзетулер еңгізу есепке алсақ, әрбір нақты рыноктің
монополиялығын рұқсат етілетін деңгейін анықтауда жатыр. Сондықтан да заң
түрінде бір немесе бірнеше фирма үшін рұқсат етілген өндірісті
концентрациялау деңгейі әр түрлі салаларда өмір-бақи болмайды және ғылыми-
техникалық өркениеттің өсуімен өзгеріп отырады. Бұл әдетте треске қарсы
істерді қарау бойынша нақты сот тәжірибесінде есепке алынады. Бұл жерде
треске қарсы заңдылық трактовкасы мемлекеттік қолдау саясатына немесе
белгілі бір салаларда өндірісті концентрациялаудың өсуін тежеуге байланысты
аумалы-төкпелі болып отырады.
Бірқатар салаларда ірі корпорациялар билік құратын және
монополияландыру деңгейі жоғары тағам рыноктары бірнеше рет треске қарсы
заңды бұзушылар болып жарияланды. Іс қозғау мен соттық араласудың негізгі
себептері компаниялардың қосылуы және адал емес баға саясаты болды.
Треске қарсы заңның іс-қимылы жүрмей сфера ауыл шаруашылығы
кооперациясы болып табылады. 1992 жылы АҚШ-та ауыл шаруашылығы
кооперативтерін оның көп бөлігінде монополияға қарсы заңдылықты бұзғаны
үшін жауапкершіліктен босататын Акт шықты. Акт ауыл шаруашылығы өнімін
өндірушілерге өнімдерін тарату үшін бірігуге, сондай-ақ кооперативтерде
сақтау мен өңдеуге , маркетингтік агенттіктерді пайдалануға, қажетті
контрактілер мен келісімдерді жасасуға рұқсат етеді. Бұл жағдайда ерекше
жеңілдіктер сүт кооперативтеріне берілген. Актіге сәйкес 1937 жылдың ауыл
шаруашылығы өнімдерінің маркетингі бойынша оларға, Шерман заңына
қарамастан, өнімнің сорты және сапасы бойынша дифференциалданған сату
бағасын белгілеуге рұқсат етілді.
Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы кооперативтік құрамаларының
маркетингтік құқықтары шексіз емес. Ауыл шаруашылығы министріне
кооперативтердің бағаны негізсіз көтеруін шектеу құқы берілген. Сот
тәжірибесінде белгіленгендей, кооперативтер арсыз баға саясатын жүргізу
арқылы бәсекелестерге зиян әкеледі. Олар монополиялық ережені
бәсекелестерін құрту үшін пайдаланған жағдайда монополияға қарсы заң күшіне
еніп, олар сотқа тартылады.
Ауыл шаруашылығы кооперативтеріне берілген жеңілдік ауыл шаруашылығы
өнімдерінің рыногіндегі сатып алушылар мен сатушылардың экономикалық
күштерін теңестіруге бағытталған. Атап өткеніміздей, ауыл шаруашылығы
өндірушілерінің атомдалған бәсекелестік құрылымына ауыл шаруашылығы
шикізатын өңдеу және тарату сферасындағы ұйымдасқан жоғары
концентрацияланған құрылым, ауыл шаруашылығындағыеркін бәсекелестіктің
төмен бағаларына тамақ және сауда корпорацияларының көтеріңкі монополиялық
бағалары қарсы тұрады. Сондықтан кооперативтердің қолы жеткен бірқатар
ұсыныс монополиясы ең кем дегенде фермерлерді тиімді рыноктегі монополияға
жақын жағдайдағы стау бағасын төмендетуден қорғауға қабілетті.
Таза әлеуметтік мәндегі азық-түлік кешеніндегі мемлекеттік реттеу
шаралары азық-түлік көмегін көрсету бағдарламаларында аталған. АҚШ-та
олардың құрамына азық-түлік талоныненгізу,балалар тамақтануының әр түрлі
бағдарламалары, әйелдер мен балалар үшін арнаулы бағдарламалар және
басқалар кіреді. Азық-түлік талондары табысы аздарға жеңілдік немесе ақысыз
азық-түлік көмегін көрсетуге жұмылдырылған. Балалар бағдарламасы бойынша
мектептерде, жазғы балалар демалыс орындарында және басқа мекемелерде
жеңілдік жасалған тамақтанулар ұйымдастырылады.
Тұрғындардың осы тиісті категориялары үшін ізгіліктік ниеттегі бұл
бағдарламалар рыноктің жағдайына әсер етпей қоймайды. Табыстары барынша
төмен сатып алушылардың сегментін жабатын олар барынша қамтамасыз етілген
тұтынушылардың төлемге қабілетті сұранысына бағадар ұстайтын тұтыну
бағаларын барынша жоғары деңгейде ұстауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге
бұл бағдарламалар олардың өніміне сұранысты кеңейтетіндіктен фермерлерді
қолдаудың шаралары болып табылады.
Агробизнес жүйесіндегі мемлекеттік реттеудің тағы бір маңызды бағыты
әлеуметтік-экономикалық укладта болғандықтан фермерлікті қолдау идеясы
болып табылады. Оны жақтаушылар жеке отбасылық фермаларды ауыл
шаруашылығындағы іскерліктің тиімді тәсілі ретінде әділетті қарастырады.
Өмірдің фермерлік уклады бостандық, саяси және әлеуметтік тұрақтылық, еркін
бәсекелестік сияқты әлеуметтік және экономикалық игіліктер ретінде
қабылданады. Аталмыш концепцияның мемлекеттік саясатқа тікелей әсері жеке
алғанда, жоғарыда айтып кеткеніміздей, АҚШ-тың 7 штатында ауыл шаруашылығы
корпорациялары қызметін жүргізуге ресми тиым салынуынан, 8 штатында олардың
қызметін шектеуден көрінеді.
Отбасылық фермаларды жақтаушылардың қарсыластары да бар. Олардың
пікірінше, аталмыш концепция қазіргі заманғы жағдайларды еске алмайды, ал
оның негізінде жүргізілетін фермерлікті қолдау саясаты фермалардың қосылу
және жинақталуының табиғи әлеуметтік-экономикалық процестерін тежеп,
мемлекеттік бюджет пен салық төлеушілердің мойнындағы үлкен жүк болып
табылады.
Бұл екі бағыттың күресі фермерлікті мемлекеттік қолдау бағдарламасын
және тұтастай алғанда ауыл шаруашылығындағы ұйымдық-экономикалық
процестердегі мемлекеттік реттеудің тағдырын анықтайтын болады.
Фермерліктабысты қолдаудың басты бағыты өнеркәсіп және ауыл
шаруашылығы арасындағы айырбасты бағалық паритетті қамтамасыз ету болып
табылады. Оның қажеттілігі жоғарыда қарастырылған фермерлік бағаның
төмендеу теңденциясынан, сондай-ақ агробизнестің аралас салаларының бағаға
монополиялық үстемдік жасау мүмкіндігінен туындайды.
Барынша жалпы тәсілде паритет ауыл шаруашылығы өнімнің бірлігіне
есептегі тұрақты сатып алушылыққабілетті қамтамасыз ететін бағаның осындай
қатынасын білдіреді. Бұл, егер өткен кезенде жүгерінің бүшелі бір көйлекке
ауыстырылса, мұндай айырбастың мүмкінділігі ағымдағы рыноктік баға бойынша
кейіннен де сақталуы тиіс екендігін білдіреді. (8)
АҚШ-тағы көптеген ауыл шаруашылығы тауарлары бойынша паритетті
аяқтауға арналған базистік кезең 1909-1914 жылдар болды. Толық паритет ауыл
шаруашылық тауарларна 1909-1914 жылдарда болған сатып алушылық қабілетті
қамтамасыз етуі тиіс болды.
Алайда паритетті мұндай анықтау сұраныс, ұсыныс және уақыттың өтуімен
әр түрлі салалардағы болатын еңбек өнімділігінің құрылымындағы табиғи
өзгертулерді есепке алмайды. Сондықтан да паритеттік бағаны анықтау моделі
бірнеше рет өзгерді. Соңғы уақытта таза нарықтық, айырбас паритеттің орнына
тауарларды айырбастау шартының теңдігі ретінде өңдірістік шығындар дың
теңдігіне негізделген әдіс келді. Сонымен қатар басқа салалармен
салыстырғанда өндіріс тиімділігінің барынша жоғары өсуінің нәтижесінде
алынған ауыл шаруашылығы табысының едәуір үлесін тартып алу жүйесі
жүргізілуде.
20-жылдары фермерлердің экономикалық әділеттілік жөніндегі
ұсыныстарымен байланысты нарықтық мүмкіндіктердің теңдік қажеттігі идеясы
қалыптасты. Оны әр түрлі фермерлік ұйымдар белсенді түрде қолдайды. Атап
айтсақ, АҚШ-та ол жергілікті рынокті монополизациялау үшін фермерлік
бірлестіктерді құру үшін белсенді күресетін ұлттық фермерлік ұйымның негізі
қызметі болып табылады. Жоғарыда қарастырылған антимонополиялық заңдағы
фермерлік кооперативтерге жасалған жеңілдік осы концепцияның ішінара жүзеге
асырған жұмысы болып табылады.
Мемлекеттік реттеудің фермерлікті қолдауға жанасатын сонымен бірге
өзінше үлкен маңызы бар келесі түрі слолық даму жөніндегі бағдарламалар
болып табылады. Айталық, АҚШ-та селолық даму жөніндегі бағдарламалардың
мақсатыы ауыл шаруашылығының өзінің экономикалық өсінен гөрі село
тұрғындары өмірінің сапасы мен игілігінің арту деңгейі болып табылады.
Бұл бағдарламалар тұрмыс дәрежесін арттыру, селолық жерлердің
салыстырмалы кедейлігінің проблемасы-селолық құрылыс, коммуналдық қызмет,
еңбекпен қамту мәселесі сияқты селолық тұрғындардың осындай проблемаларын
шешуге жұмылдырылған. Осы мақсаттар үшін әр түрлі әкімшілік деңгейде
жеңілдік несиелендіру және бюджеттік қаржыландыру жүйесі пайдаланылады.
Жоғарыда көрсетілген мемлекеттік реттеудің бағыттарына сәйкес
агробизнестің дамыған елдерінде мемлекеттік басқару ұйымдарының жүйесі
ұйымдастырылған. Мысалы, АҚШ-та ауыл шаруашылығы министрлігі өзінің
иелігіндегі топырақ, орман, су көздері және басқа табиғи ресурстар, селолық
жерлерді дамытуға көмектесу, несиелер бөлу, ауыл шаруашылығын зерттеу
бағдарламаларын жасау, ауыл шаруалығы шикізаты мен проблемаларды шешеді.
Айналымдағы жұмыстар үшін әр жылы өндірісті тұрақтандыру және бағаны қолдау
жөніндегі бағдарламаларды жүзеге асыратын Тауарлық-несиелік корпорация
(ТНК), фермерлерді несиелендіру жүйесін басқаратын Фермерлік несие
әкімшілігі, бірнеше ведомствалардан: селолық тұрғын үй жөніндегі әкімшілік,
селолық электрлендіру жөніндегі әкімшіліктен тұратын шағын елді мекендер
мен селолық аудандарды дамыту жөніндегі Басқарма, өнімді қамсыздандыру
жөніндегі федералдық коорпорация, маркетинг қызметтері және инспекциялар
сияқты ұйымдар құрылды. Аты аталған ұйымдардың өз атаулары-ақ олардың
қызметтерінің бағыттарын айтып тұр.
Айталық, фермерлік тұрғын үй жөніндегі әкімшілік барынша жеңілдік
жағдайында коммерциялық несие алуға мүмкіншілігі жоқ фермерлерге несие алып
береді. Селолық электрлендіру жөніндегі әкімшілік-бұл селолық жерлерде
өздерінің займдарын беру немесе оны басқа көздер арқылы оларға беруді
қамтамасыз ету жолымен электрлендіру мен телефон байланысын қаржыландыруға
көмектесетін несиелік мекеме. Өнімді қамсыздандыру жөніндегі Федералдық
корпорация қуаңшылыққа, нөсер жауынға, найзағайға, су тасқыны мен өртке,
ауыл шаруашылығының зиянкестерінен болатын жағдайларға байланысты өнімнің
ысырап болуының орнын толтырады. Маркетинг және инспекция қызметтеріне
мыналар кіреді: ауыл шаруашылық кооперативтері және ауыл шаруашылық
маркетингі қызметтері, мал дәрігерлік және өсімдікті қорғау инспекциялық
қызметі, астық Федералдық инспекциясы және азық-түлік инспекциясы.
Ауыл шаруашылық кооперативтері қызметі ауыл шаруашылық кооперативтер
ұйымдастыруда коньсултациялық және техникалық көмек көрсетеді және олардың
қызметінің статистикасын жүргізеді. Ауыл шаруашылығы маркетингі қызметі
ауыл шаруашылығы өнімінің сапасын қалыпқа түсіру мәселелерімен айналысады.
Өсімдіктерді қорғаудың инспекциялық қызметі өсімдік және мал зиянкестерімен
және аурулармен күрес жүргізеді. Астық инспекциясының Федералдық қызметі
астық қалпы туралы заңның сақталуын қадағалайды. Азық-түлік жөніндегі
инспекция ет пен құстың сапасын, өнімнің, оның құрамының мазмұнына
сәйкестігін бақылайды. Азық-түлік және тұтынушылық қызметжөніндегі басқарма
тұрғындардың әр түрлі категориялары үшін жеңілдік тамақтандыру жөніндегі
бағдарламалары жүзеге асырып, сондай-ақ диетология саласында зерттеулер
жүргізеді.
Ауыл шаруашылығы министрлігіне ұлттық ормандарды, сондай-ақ ұлттық
маңызы бар шалғындар мен жер учаскелерін қадағалайтын орман қызметі
бағынады.
Тауарлы-несие корпорациясының қызметі фермерлік табыстарды қолдауға
бағытталған (егжей-тегжейлі 6.4.2-тақырыпта айтылады).
Қысқасы, қазіргі заманғы агробизнесте мемлекеттік реттеудің негізгі
бағытарына шолуды қорытындылай келе, олардың маңызды ерекшеліктерін атап
өту қажет. Нарықтық тегерішті толықтыра және түзете келіп, реттеудің
мемлекеттік тегеріші оның негізі сұраныс пен ұсыныстың негізінде баға
белгілеуді бұзбайды. Өте сирек болып тұратын ерекше ситуациялар, төтенше
оқиғалар, аракідік жағдайларды айтпағанда рыноктің тегерішін бұзатын
директивтік тапсырма, бағаның үстінен жаппай әкімшілік бақылау, өндірістік
ресурстар мен тұтыну заттарын натуралдық бөлу сияқты іс-қимылдарға жол
берілмейді. Шын мәнінде, дамыған елдердің аграрлық өңдірісінің тиімділігі
осында жатса керек.

1.2.2. Фермерлік баға мен табыстарды қолдаудың мемлекеттік бағдарламалары

Отандық агроөнеркәсіп кешенін табыспен реформалау үшін жоғарыда
айтылған мемлекеттік реттеу әдістерінің үлкен тәжірибелік маңызы бар.
Оларды пайдалануға болады, бірақ бұл жағдайда олар нарықтық экономика
дамыған және агроөнеркәсіптік өндірістің салыстырмалы тұрақтылығы
жағдайындағы өндірістік-экономикалық қатынастарды реттеуге бағытталғанын
естен шығармау керек. Қазіргі жағдайда дағдарыстан шығу біздің
республикамыздың ауыл шаруашылығындағы барынша қиын жаңғыруларды жүргізуде
мемлекеттік реттеудің қоршаған ортаның жай-күйін қатаң бақылау, ауыл
шаруашылығы өнімдерінің сапасын бақылау және басқа аспектілердегі бірқатар
бақылау бағыттары Қазақстандағы агробизнес үшін айта қаларлықтай пайдалы.
Реттеудің экономикалық тегерішінің басқа да жақтары болашақта, қажетті
саяси, әлеуметтік және экономикалық жағдайлар пісіп жетілген кезде өте
перспективалы болатыны сөзсіз. Бұл жерде сондай-ақ жергілікті аймақтық
ерекшеліктердің басты назарда болғаны дұрыс. Дегенмен, агроөнеркәсіп кешені
өзінің бірқалыпты жұмыс істеуі және дамуы үшін міндетті түрде мемлекеттік
реттеу мен қолдауды қажет ететін жағдай ең басты нәрсе болып табылады.
Осы тұрғыдан алғанда агроөнеркәсіп өндірісі дамыған елдерде кеңінен
пайдаланылатын фермерлік бағалар мен табыстарды қолдаудың тегерішін оқып
үйрену және үнемі назарда ұстау кезек күттірмейтін жұмыстардың қатарына
жатады. Ол нарықтық экономикадағы мемлекеттік реттеудің маңызды талаптарын
орындаудың тамаша үлгісі болып табылады: мемлекеттің іс-қимылы нарықтық
тегерішті толтырады және түзетеді, бірақ еш уақытта оның негіздеріне
тиіспейді.
Бағаны мемлекеттік реттеу фермерлердің табыс деңгейін реттеумен
тікелей байланысты. Сондықтан да осы салада жүргізілетін саясат баға және
табыстар саясаты атауға ие болды. Оның үстіне фермерлік бағалар мен
табыстарды қолдаудың әлеуметтік-экономикалық функцияларымен қатар
мемлекеттік реттеу бұл салада дағдарысқа қарсы реттеу функцияларын
атқарады. Айталық, қолайлы рыноктік конъюктура және салыстырмалы түрде ауыл
шаруашылығының жоғары бағасы кезеңінде бағаны қолдауды қамтамасыз ететін
дайындау мекемелерінің операциялары тоқтатылды делік. Бұл кезеңде алдынғы
планға мемлекеттік реттеудің сыртқы экономикалық аспектілері шығады. Бұған
керісінше, шамадан тыс өндіру және өнімге бағаның төмендеу жылдары
мемлекеттік реттеу толық күшіне пайдаланылады.
АҚШ-та фермерлік бағалар мен табыстарды қолдауды жүзеге асыратын
негізгі ұйым 1933 жылы құрылған Тауарлы-несиелік корпорация – ТНК болып
табылады. Баға деңгейін қолдау кепілдік-дайындау операциялары көмегімен
жүргізіледі. ТНК-ның кепілдік операциялары тікелей де, фермерлік резерфтер
арқылы да жүзеге асырылады.
Бірінші жағдайда ТНК фермерлерге олардың өніміне кепілдік бағасы
бойынша 9 айдан 12 айға дейінгі мерзімге фермерлерге несие береді. Бұл
жағдайда бөлінетін ссуда жеңілдік проценттер бойынша алынады. Егер рыноктік
баға процентімен есептегенде кепілдіктен өз өнімін сатып алып, ссуданы
процентімен қайтаруға құқылы. Егер рыноктегі ситуация қолайсыз болып,
рыноктік баға кепілдіктен төмен түссе, онда фермер кепілдік операция ны өз
өнімін әдеттегідей сатуға айналдыруы мүмкін. Бұл жағдайда ол өз өнімін ТНК-
да қалдырып, ссуданы қайтармайды және тіпті төлемейді. Онан әрі өнімді
өткізу ТНК-ның құзырына кіреді. Ол сол жылы әлеуметтік көмек
бағдарламаларына сәйкес ішкі рынокте сатылуы мүмкін, не конгресс бекітетін
баға бойынша сыртқы рынокте сатуы мүмкін. Міне, осылай кепілдік баға
мемлекет ең аз мөлшерде кепілдік беретін бағамен есептеледі. Мұндай
тегеріштің түрі қайтарылмайтын ссудалық бағдарламалар деген атқа ие болған.
Тнк-дағы кепілдік операцияларының екінші түрі фермерлік резервтер
арқылы жүзеге асырылады. Ссуданың бірінші түріне қарағанда бұнда фермер
астықты кепілдікке тапсыруға бірден құжаттар дайындайды. Бұл – 9 айдан 12
айға созылатын фермерлік резерв процедурасының бірінші кезеңі. Онанкейін
фермер фермерлік резерв туралы жаңа келісім жасасуы мүмкін. Ол өнімді оны
сатып алмай 3 жыл ішінде рыноктік баға белгілі бір деңгейге жеткенінше,
яғни деңгейдің жіберілетін немесе босатылатын бағаға жеткенінше сақтауды
қарастырады. Бастапқыда олар бидайдың бушелі үшін 4 доллар, арпаның бушелі
үшін 2,36 доллар, жүгерінің бушелі үшін 2,71 доллар құрады. Рыноктік баға
осы деңгейге жеткен жағдайда фермер ссуданы төлеп, резервтен өзінің астығын
қайтып ала алады. Бұл жерде сақтауға кеткен шығындарды мемлекет төлейді.
Фермерлік резерв бағдарламасы маңызды дәнді дақылдарға – бидайға,
жүгеріге, арпаға, соргоға, сұлыға, ал қайтарылмайтын ссудалық бағдарламалар
тауарлардың барынша кең ауқымына таратылады.
ТНК-мен операцияларға тек қана фермерлер емес сонымен бірге өңдеуші
фирмалар менкооперативтер де қатысады. Мысалы, бидайдың, күріштің, азықтық
дәннің, мақтаның бағасы негізінен фермерлермен кепілдік операциялар арқылы,
қант қызылшасы арқылы мен қант құрағына баға қант шығаратын кәсіпорындар
арқылы, сүт өнімдеріне баға өңдеу фирмаларынан сары майдың, ірімшіктің, сүт
ұнтағының артығын сатып алу арқылы жүзеге асырылады.
ТНК ішкі рынокте бағаны түсірмеу үшін оған ішкі рынокке 115 %-тік
кепілдік бағадан төмен баға бойынша қордағы астықты шығаруға, 105 %
кепілдік бағадан төмен баға бойынша күрішті шығаруға тыйым салынады.
ТНК-ның кепілдік-сатып алу операцияларының ерекшелігі олардың ауыл
шаруашылық рыногіне және бағасына әсер етуінің кешенді мәнде болуында
жатыр. Шамадан тыс артық шығарылған жағдайда ауыл шаруашылығы өнімінің
едәуір бөлігін рыноктен алып тастау, егін орағынан кейін ұсынысты қысқарту
жолымен қысқа мерзімге рынокті тұрақтандыру, егін орағы кезінде және ең
төмен рыноктік баға болып тұрған тұста фермерлерге ағымдағы несие беру,
экспорттық операцияларды несиелендіру сияқты корпорацияның функцияларын
бөліп көрсетуге болады.
ТНК-ның фермерлік баға мен табыстар деңгейіне әсері әр түрлі
кезеңдерде бірдей болмайды. Қолайлы конъюктура және жоғары баға кезеңінде
фермерлер бағалық қолдауды қажет етпейді және корпорацияның қызметіне
жүгінбейді. Шамадан тыс артық өңдірілген кезеңдерде олар өз өнімдерінің
едәуір бөлігін кепілдік баға бойынша өткізеді. Кепілдік баға деңгейін АҚШ
Конгресі 4 жылда бір рет анықтап отырады. Ауыл шаруашылығы министрі заңмен
белгіленген шеңберде ғана оған түзетулер енгізуіне құқылы. Кепілдік баға
экономикалық саясаттың маңызды құралы ретінде фермерлер тарапынан болсын,
экономикалық ортаның тарапынан болсын егжей-тегжейлі талдау обьектісі болып
табылады. Паритет проблемасы да соның деңгейіндей дәрежеде сөз болады.
Кепілдік бағаның деңгейіне сондай-ақ нақты экономикалық ситуация да әсер
етеді. Тұтастай алғанда кепілдік бағадағы паритеттің орнын толтыру
деңгейінің өсуі төмендегі жағдайда көрінеді: 30-жылдардың аяғында кепілдік
баға 1910-1914 жылдары паритетінің деңгйіне бидай бойынша 52-75%, жүгері –
75%, мақта бойынша 52% болды. Соғыс алдындағы және соғыстан кейінгі жылдары
кепілдік бағаның жалпы деңгейі паритеттің 90%-не дейін, мақтаға тіпті 100%-
ке дейін көтерілді. 50-жылдары бағаның паритетке қарағандағы деңгейі
алдымен 82-90%-ке, одан соң 75-90%-ке түсуді бастады. 60-жылдары бидай мен
мақтаның бағасы паритеттің 75%-дейін арзандады. 70-жылдары бидайдын бағасы
паритеттің 40-50%-іне дейін, жүгерінікі 50-60%-ке дейін түсті.
Орта баға бойынша барлық ауыл шаруашылығы өнімдерін сату 1990 жылы
паритеттің 54% деңгейінде болды.
1980 жылдары кепілдік баға белгілеу, кепілдік бағаның қалыптасуының
негізі ретінде кез келген тәсілдегі паритет концепциясының ажырау
принципінде түбірлі өзгеріс басталды. Алдынғы планға обьективті түрде
қалыптасатын ішкі және әлемдік рыноктегі бағаларға бағаны бағдарлау шықты.
Фермерлікті бағалық қолдаудың әлеуметтік-саяси бағдарлауының және оларға
өнімін өткізуге жеңілдік жағдайлар жасауды ішкі және сыртқы рыноктің нақты
жағдайында бәсекелестікке қабілеттілікті арттырумен алмастыру анық көріне
бастады.
1985 жылдан бастап кепілдік бағалар өткен 3 жыл ішіндегі орташа
рыноктік бағаның деңгейіне бағдар ұстайды, ал 1987-1990 жылдарда
максимальды және минимальді шаманы шығарып тастағанда, өткен 5 жыл ішіндегі
орташа бағаның 75-85%-і деңгейінде белгіленді. 1990-1991 жылдары оның
деңгейі бидайдың бушеліүшін 2,44 доллар және жүгерінің бушелі үшін 1,96
доллар құрады.
Кепілдік бағамен қатар фермер табыстарын қолдауда мақсаттық деп
аталатын баға үлкен рөл атқарады. Мақсаттық баға нақты рынокте
қолданылмайтын, шартты есептесу бағасы болып табылады. Ол-фермер табысын
қолдау деңгейін тікелей төлем немесе бюджеттен өтемақы төлеу жолымен
есептеуге арналған негіз. Мәні бойынша ол қоғам обьективті қажеттілік
ретінде бағалайтын, шығынды жабатын нормативтік баға болып табылады.
Мақсаттық бағаны құру өңдірістің орташа шығындарының негізінде жүзеге
асырылады. АҚШ-та осы шығындарды бүкіл ел көлемінде есептеу мен талдау үшін
тұтас жүйе құрылған. Американдық әдістеме бойынша өндірістің шығындарына
фермерлік төлемдер (салықтар,қамсыздандыру төлемдері, ссудалық процент және
арендалық ақы) кіргізіліп және фермерлерге белгілі бір табыстың деңгейіне
кепілдік беріледі.
Мақсаттық бағалар кепілдік бағалар сияқты 4 жылға белгіленген және тек
белгілі бір шекте атқару өкіметімен түзетулер еңгізіледі. Мақсаттық баға
деңгейі қазіргі жағдайда босаған бағаның рөлін атқарады, оған жету
фермерлерге фермерлік резервтен өз өнімдерін сатып алуға мүмкіндік береді.
Мақсаттық баға көмегімен фермерлік табыстарды қолдау төмендегіше
жүзеге асырылады: егер сату бағасы рынокте мақсаттықтан төмен құдыраса,
онда мемлекеттік өтемақы төлеу тәсіліндегі бағалардағы айырмашылықты төлеу
тегеріші іске қосылады; егер рыноктік баға мақсаттықтан жоғары болса,
фермерлер табысы тек сату шарттарымен, яғни тұтынушыларымен қамтамасыз
етумен анықталады.
Мақсаттық бағаның объективтік негізі өндірістің шығындары болып
есептелгенмен, оның деңгейіне рыноктік конъюктура және экономиканың
аграрлық секторын мемлекеттік реттеу ісіндегі саяси қондырулар әсер етеді.
Кепілдік және мақсаттық бағалар жиынтығы жақсы жолға қойылған
фермерлік шаруашылықтарды қолдаудың тегерішін құрайды. Бұл бағаларды ойнату
мемлекетке аграрлық саясаттың ішкі және сыртқы әр түрлі міндеттерін шешуге
мүмкіндік береді.
Кепілдік баға мемлекет Тауарлы-несиелік корпорацияарқылы фермер
өнімдерін сатып алуға келісетін ең аз мөлшердегі баға болып табылады.
Кепілдік бағаның деңгейі қалай болғанда да рыноктік бағаның орташа
деңгейіне әсер ететін болғандықтан оларды жасанды өсіріп жіберудің алдын
алу үшін мақсаттық баға және өтемақылық төлемдер жүзеге асырылады.
Аграрлық саясаттың американдық ауыл шаруашылығының бәсекелестік
қабілетін арттыруға және фермерлікті қолдаудың жалпы деңгейін төмендетуге
жаңаданбағдарлануы кепілдік те, мақсаттық та бағаның деңгейін төмендетуді
талап етті. Алайда, фермерлік табыстар өте қатты зиян шекпеуі үшін
мақсаттық бағаларды кепілдік бағаларға қарағанда барынша ілбіп, баяу
төмендетті (1-кестені қараңыз). (4)
1-кесте
Фермерлік бағалар мен табыстарды қолдаудың бағдарламасы бойынша кепілдік
және мақсаттық бағалардың 1976-1991 жылдар ішіндегі (1 бушельге доллармен)
деңгейі мен қозғалысы
Өнім және бағалар жылдар
1976 1980 1985 1990 1991
Бидай
Мақсаттық баға 2,29 3,63 4,38 4,0 4,0
Паритетке қарағанда
мақсаттық баға %-пен 47 56 62 51 51
Кепілдік баға 2,25 3,00 3,30 1,95 2,04
Паритетке қарағанда
кепілдік баға %-пен 46 46 47 25
Рыноктік баға 2,73 3,99 3,08 2,61
Жүгері
Мақсаттық баға 1,57 2,35 3,03 2,75 2,75
Паритетке қарағанда
мақсаттық баға %-пен 48 46 59 50
Кепілдік баға 1,50 2,25 2,55 1,57 1,62
Паритетке қарағанда
кепілдік баға %-пен 46 50 57 28
Рыноктік баға 2,15 3,12 2,23 2,30

Кестеде келтірілген мәліметер бидай мен жүгеріге 16 жылдық кезең
ішіндегі кепілдік бағаның қозғалысын, сондай-ақ осы бағаларды паритеттің
жабудың проценттік деңгейінің 1910-1914 жылдардағы кезеңге қатысы
бейнеленген.
1-кестеде кепілдік және мақсаттық бағалардың көмегімен бағалар мен
табыстарды қолдаудың бағдарламаларында қамтылған жалпы өнім өндірудегі
әркандай түрлердің үлесі туралы мәліметтер берілген. Мұнда рыноктік бағаның
құлдырауында бағамен қолдау көрсетілетін үлестің мәнді тенденциясы жақсы
көрінеді.
Әр түрлі дақылдар бойынша фермерлердің бағалары мен табыстарын
мемлекеттік қолдау бағдарламасымен қамтылған өнімнің үлесі сатушылар
тұрғысынан алғанда қолайлы жылғы 1%-тен қолайсыз жылғы 99%-ке дейін ауытқып
отырады.

2-кесте
Өнім өндірудің жалпы көлемінде бағалар мен табыстарды қолдау
бағдарламасымен қамтылған өнім үлесі, %
Жылдар
Өнім
1976 1980 1985 1990
Бидай 23,3 14,0 34,7 14,8
Қара бидай
Күріш
Жүгері
Мақта
1,0 2,4 19,9 2,0
20,2 17,1 55,4 92,6
4,4 12,6 35,6 13,5
9,2 20,7 54,9 21,1

Міне, фермерлік бағалар мен табыстарды қолдаудың мемлекеттік жүйесі
осылай жүргізіледі.

1.2.3. Агробизнесті мемлекеттік реттеу тегерішіндегі салықтық құралдар

Бизнесті, оның ішінде аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің маңызды
құралдарының бірі салықтық саясат болып табылады. Бұл жағдайда ауыл
шаруашылығы өндірісінде жалпы алғанда, оның ішінде агробизнесте салық салу
жүйесінің ерекше қалыптасуына ұмтылу оның кең тараған түрі болып табылады.
Мұндай ұмтылыс дамыған елдерге тән. Және мұның өзін оның жақтаушылары,
әдетте өтпелі кезең мен жоғарыда айтылған ауыл шаруашылығының өзіндік және
агроөнеркәсіп өндірісінің көптеген ерекшеліктерімен байланыстырылып
түсіндіріледі. Бір айта кететін жәйт, салық салу негізінен аграрлық
секторда жұмыс істеп жатқан кәсіпорындарға тікелей салықтық жеңілдіктер
берумен ерекшеленеді.
Сондықтан да Қазақстанда және барлық қалған ТМД республикаларында
реформаның бастапқы кезеңінде (1991-1993 ж.) агроөнеркәсіп кешені
кәсіпорындары үшін салық саясатында көптеген жеңілдіктер жасалуы кездейсоқ
емес.
Қазақстанның салық жөніндегі заң актілері табысқа 30 проценттік салық
үстемесі жағдайында балық аулайтын ұжымшарлар, құс фабрикалары, мал
шаруашылығы және басқа ауыл шаруашылығы кәсіпорындары (меншік түріне
қарамай) сондай-ақ ет, сүт, жеміс-көкөніс, нан өнімдері, мақта тазалау
өнеркәсібі мен жер негізгі өндіріс қоры болып табылмайтын жүнді бастапқы
өңдеу кәсіпорындары үшін 10 проценттік көлемде белгіленген.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдіру және өңдеу ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан Республикасының кеден саласын мемлекеттік реттеу
Қазақстан Республикасының экономикасының тарихы
Қазақстан Республикасының көлік саласын ұйымдастыру
Қазақстан Республикасының телекоммуникациялар саласын дамыту
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу
Қазақстан Республикасындағы білім саласын мемлекет тарапынан реттеу
Қазақстан Республикасының экономикасының дамыту стратегиясы
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу
Аграрлық өнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеу
Қазақстан Республикасының антимонополиялық реттеу
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь