Қазақстан Республикасының экономикасының аграрлық саласын реттеу

Мазмұны:

Кіріспе

І.бөлім. Қазақстан Республикасының экономикасының аграрлық саласын реттеудегі ғылыми негізі.
1.1. Аграрлық сала және агроөнеркәсіптік кешен құрылымы
1.2. Аграрлық сала жүйесіндегі мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттары
1.3. Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені және оның реформалау мен нарықтық қатынастарға көшу кезеңіндегі дамуының негізгі бағыттары

ІІ.бөлім. Қазақстан Республикасының аграрлық саланың даму мәселері және шешу жолдары.
2.1. Тиімді аграрлық саясатты жүзеге асырудың мәселелері
2.2. Қазақстандағы аграрлық реформаны тереңдету мен кеңейтудің міндеттері және нәтижесі
2.3. Аграрлық бизнестің тиімді жүйесін қалыптастыру

ІІІ.бөлім. Агроөнеркәсіптік кешендердің экономикалық тиімділігін арттырудың жолдары.
3.1. Аграрлық сала өнімінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру және сатудың көлемін ұлғайту
3.2. Агроөнеркәсіптік кешендердің экономикалық тиімділігін арттырудың жолдары
3.3. Қазақстанның агроөнеркәсіп өндірісін дамытудың негізгі бағыттары

Қорытынды

Пайдаланған әдебиетер

Қосымшалар
Кіріспе

Ауыл шаруашылық проблемалары өте күрделі мәселе, еліміздің бүгінгі тіршілігі мен келешегінің мүдделі міндеттернің бірі, бірі емес бірегейі. Президент бұл мәселені бекер көтеріп отырмаса керек. Еліміз экономикасының, егемендігінің, мәдениетінің келешегін жан-жақты ойлап, күрделі міндетті қолға алып отыр деп есептеймін.
Республика Президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» деген еңбегінде былай деп атап көрсетті: «...барлық стратегиялық жоспарлардың алдында агроөнеркәсіп кешенінің дамуы, оны жүйелі және батыл реформалау келеді...». «Ауыл, селоны және агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың артықшылықтары туралы» Заң қабылдау да осы мақсаттарға арналады.
Мемлекет басшысының идеяларын, қабылданған заңдар мен Республика үкіметінің қабылданған қаулыларын іс жүзінде асыра отырып, Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының ғалымдары «Қазақстан Республикасы агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 1993-1995 жылдарға және 2003-2005 жылға дейінгі тұжырымдық Бағдарламасын» жасады.
Оны жасау барысы кезінде мынадай көптеген обьективтік факторлар еске алынды:
• Егемен мемлекет құру;
• Материалдық өндіріс сферасындағы нарықтық қатынас заңдары;
• Адам тамақтануының ғылыми негізделген нормалары;
• Жеңіл және өңдеу өнеркәсібінің шикізатқа деген қажеттілігі;
• Табиғи аймақтардың потенциальдық биоклиматтық мүмкіндіктері;
• Аграрлық ғылым мен техника жетістіктері;
• Ауыл шаруашылық өнім өндірісінің тиімділігі;
• Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасының мақсаты, міндеттері мен өлшемдері;
Бағдарламада жергілікті жағдайда азық-түлік және өнеркәісп үшін шикізат өңдірудің тиімділігі, сондай-ақ негізгі ауыл шаруашылық өнімдерін сыртқа шығару және сырттан алу мүмкіндіктері ғылыми тұрғыдан обьективті және қатаң түрде талданды.
Тұжырымдық бағдарлама тиісті министрліктер мен ведомстволар, облыстық әкімдер мен Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің мәжілісінде сындарлы жағдайда қаралып, Үкіметтің арнаулы қаулысымен мақұлданды. Сөйтіп, мемлекеттің жаңа аграрлық саясатының негізі қаланды.
Әңгіме – ауылды қазіргі орын алып отырған дағдарыс жағдайынан шығаруда ғана емес. Әрине, егіндікке жарайтын жер, шабындық, су толық және тиімді пайдаланылмай келеді. Ауыл шаруашылығы жұмыстары жан –жақты қамтылған, арзандау техника емес, білектің күшіне қарап қалды. Негізінен соның салдарынан егіндік пен мал басы кеміп кетті. Ауылдық жерде жұмыссыздық бой көтеріп, колхоз, совхоз тараған тұста жастардың қалаға қаш – қаштауы кең орын алып кеткені де белгілі. Көптеген денсаулық, мәдениет орындары қаңырап қалды.
Қазақстан Республикасының саяси тәуелсіздігі оның алдына экономикалық дербестік міндетін қойып отыр. Қазақстанның мұндай дербес экономикалық көтерілуі қайта жаңғырту мен елдің әрі қарай даму жолына терең теориялық негіздеу арқылы ғана іске асуы мүмкін.
Қазақстан экономикасының қазіргі даму кезеңінде бір – бірімен байланысты мынадай екі міндет шешілуге тиіс: нарықтық қатынастарды қалыптастыруды аяқтау және дағдарыстан шығу. Соңғы жылдары еліміздің әлеуметтік экономикалық дамуында едәуір оң өзгерістерге қол жеткіздік: біріншіден, Қазақстан егемен тәуелсіз мемлекет болды; екіншіден, біз кең ауқымды әлеуметтік, саяси және экономикалық реформаларды жүргізе бастадық. Сөйтіп, мемлекеттік - ұжымдық дүниетанымды жекешіл дербес дүниетаныммен ауыстырдық. Дегенмен де, экономикалық әл – ауқатымыз әлі де болса күрделі, шиеленіскен жағдайда тұр. Мысалы, бәсекелестерге қабілетсіздік, көптеген кәсіпорындардың тұрып қалуы, дәстүрлі өткізу рыноктарын жоғалту, төлемсіздіктер мен өндірістің құлдырауы, міне, осылардың барлығы, бізде соңғы жылдары өндіріс деңгейінің екі еседен артық қысқаруына, ал бюджеттік түсімдердің одан да көбірек қысқарылуына әкелді. Сол себепті жағдайдың оңалуы үшін көп іс істеу қажет. Осы тұрғыдан шыға келіп, оқырман қауым назарына ұсынылып отырған дипломдық жұмысымда қарапайымда белгілі қағидалармен қатар аграрлық шаруашылықтың күрделі мәселері, алға қойылған мемлекеттік бағдарламалар қозғалады.
Осы дипломдық жұмыста нарықтық өзгерістерге байланысты болатын процестер мен құбылыстарды бір жүйеге келтіру, аграрлық рынокті қалыптастыру, мемлекеттік реттеудің қажеттілігі, салық салу проблемалары – зерттеудің одан кейінгі маңызды тақырыптарын бір жүйеге келтіруге талпыныс жасалады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1. Назарбаев.Н.Ә. Қазақстан 2030. Ел президентінің Қазақстан халқына жолдауы. Алматы.1997.32-44 бет.
2. Қазақстан Республикасының Заңы «Мемлекеттік сатып алу туралы» 1997 жылғы шілде. Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997 жыл. №17-18, 216 құжат.25-34 бет.
3. Қазақ ССР-індегі тұтыну корпорациясы туралы. Қазақ ССР Жоғарғы Советінің ведомстары. №51 1990 ж. 38-44 б.
4. Постановление Кабинет Министров Республики Казахстан от 22 октября 1992 года №886 «О новых условиях оплаты труда на основе Единой тарифной сетки для всех категории работников народного хозяйства». Вестник ВС РК. 1993 г. №5. 100-107 бет.
5. Закон Республики Казахстан «О внесении дополнении в Указ Президента РК, имеющий силу Закона, «О налогах и других обьязательных платежах в бюджет Алматы, 30 октября 1997 г, №175-13 РК 75-82 стр.
6. Ф.Г. Панкратов, В.К. Памбухчинянц. Коммерция и технология торговли. Москва, 1994 г. 56-63 стр.
7. Болт Г.О.Ж. Практическое руководство по управлению сбытом. Перевод с английского. Москва, Экономика, 1991 г. 36-42 стр.
8. Сейдахметов А.С., Байбараков Е.Б. Рынок и социальная программа. ҚазМБА, 1998, №4. 25-27 стр.
9. Сейдахметов А.С., Аяганов Қ.Т. Становление и развитие крестьянских (фермерских) хозяйств в АПК Казахстана. Казахстан на современном этапе экономической реформы. Сб. Научных трудов посвяшенное 150 летию Абая Кунанбаева. Алматы. КазГАУ, 1996 г.45-52 стр.
10. Аубакиров.Я.А. Аграрный сектор в условиях рыночной экономики. Алматы, 1991г. 36-89 стр.
11. Концептуальная программа развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан на 1993-1995 годы и до 2000 года. Научно-издательский центр «Бастау», 1994 г. 63-67стр.
12. Агробизнестің экономикалық негіздері. Алпыспай Сейдахметов. Алматы. «Экономика». 2001 жыл. 89-97 бет.
13. Оспанов.М.Т., Аутов.Р.Р., Ертазин.Х. Агробизнес теориясы мен тәжірибесі. Алматы., 1997 жыл. 35-67 бет.
14. Жатқанбаев.Е. Аралас экономика негіздері. Алматы, 1996 жыл. 12-53 бет
15. Ғ.Н.Нұрышев Ауыл шаруашылығында нарықтық қатынастардың қалыптасуының кейбір мәселелелері. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 1997 жыл. 75-100 б.
16. Сахариев С.С., Сахариев А.С. Жаңа кезең – экономикалық теориясы (оқулық). Алматы: «Дәнекер», 2004жыл. 70-151 бет
17. Сахариев С.С, Сахариев А.С. Әлем экономикасы. (оқулық) І-бөлім. Алматы, Дәнекер, 2003жыл. 27-44 бет.
18. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстанның егеменді мемлекетретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Егеменді Қазақстан. 1992 ж. 16 мамыр.4-5 бет.
19. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан-2030, Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы - Егемен Қазақстан, 1997, 11 – қазан,14-бет.
20. Әлеуметтік-экономикалық реформаны тереңдету үшін кезек күттірмейтін шаралардың бағдарламасы. Егемен Қазақстан 1993 ж. 10 сәуір.2-3 бет.
21. Қазақстан Республикасының Заңы «Мемлекеттік сатып алу туралы» 1997 жылғы шілде. ҚР Парламентінің Жаршысы, 1997 ж. №17-18, 216 құжат.6-9 бет.
22. Қазақстан Республикасының Заңы. Тауарлар импорты жағдайында ішкі рынокты қорғау шаралары туралы. Егемен Қазақстан. 30 желтоқсан, 1998 ж.3-бет.
23. Қазақстан Республикасының «Жер туралы» Заңы. Егемен Қазақстан, 6 ақпан, 2001 ж. 4-бет.
24. Ақиқат. №6.2003 жыл.26-33 бет.
25. Ақиқат. №4.2002 жыл.38-45 бет.
26. Ақиқат. №3. 2002 жыл. 16-23 бет.32-47 бет.
        
        Мазмұны:
Кіріспе
І-бөлім. Қазақстан Республикасының экономикасының аграрлық саласын
реттеудегі ғылыми негізі.
1.1. Аграрлық сала және ... ... ... Аграрлық сала жүйесіндегі мемлекеттік реттеудің негізгі
бағыттары
1.3. Қазақстанның агроөнеркәсіптік ... және оның ... ... қатынастарға көшу кезеңіндегі дамуының негізгі
бағыттары
ІІ-бөлім. Қазақстан Республикасының аграрлық ... даму ... ... жолдары.
2.1. Тиімді аграрлық саясатты жүзеге асырудың мәселелері
2.2. Қазақстандағы аграрлық реформаны ... мен ... және ... ... бизнестің тиімді жүйесін қалыптастыру
ІІІ-бөлім. Агроөнеркәсіптік кешендердің экономикалық тиімділігін
арттырудың жолдары.
3.1. ... сала ... ... ... ... сатудың көлемін ұлғайту
3.2. Агроөнеркәсіптік кешендердің экономикалық тиімділігін
арттырудың жолдары
3.3. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... өте күрделі мәселе, еліміздің бүгінгі
тіршілігі мен келешегінің мүдделі міндеттернің ... бірі емес ... бұл ... ... ... отырмаса керек. Еліміз экономикасының,
егемендігінің, мәдениетінің келешегін жан-жақты ойлап, күрделі міндетті
қолға алып отыр деп ... ... ... ... ... ... ... мен дамуының стратегиясы» деген еңбегінде былай деп атап
көрсетті: «...барлық стратегиялық жоспарлардың алдында ... ... оны ... және ... ... ... ... селоны
және агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың артықшылықтары туралы» Заң ... осы ... ... ... ... қабылданған заңдар мен Республика
үкіметінің қабылданған қаулыларын іс ... ... ... ... ... ғылымдары академиясының ғалымдары «Қазақстан Республикасы
агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 1993-1995 жылдарға және 2003-2005 ... ... ... ... ... ... ... мынадай көптеген обьективтік факторлар еске
алынды:
• Егемен мемлекет құру;
• Материалдық өндіріс сферасындағы нарықтық қатынас заңдары;
• Адам тамақтануының ғылыми ... ... ... және ... ... ... ... қажеттілігі;
• Табиғи аймақтардың потенциальдық биоклиматтық мүмкіндіктері;
• Аграрлық ғылым мен техника жетістіктері;
• Ауыл шаруашылық өнім өндірісінің тиімділігі;
• Мемлекеттік аграрлық ... ... ... ... ... ... жағдайда азық-түлік және өнеркәісп ... ... ... сондай-ақ негізгі ауыл шаруашылық өнімдерін
сыртқа шығару және ... алу ... ... ... ... қатаң түрде талданды.
Тұжырымдық бағдарлама тиісті министрліктер мен ведомстволар, ... мен ... ... ... ... ... жағдайда қаралып, Үкіметтің арнаулы қаулысымен мақұлданды. ... жаңа ... ... ... ...... қазіргі орын алып отырған дағдарыс жағдайынан шығаруда
ғана емес. ... ... ... жер, ... су ... және ... келеді. Ауыл шаруашылығы жұмыстары жан –жақты қамтылған,
арзандау техника ... ... ... ... қалды. Негізінен соның
салдарынан егіндік пен мал басы ... ... ... ... ... ... колхоз, совхоз тараған тұста жастардың қалаға қаш – қаштауы кең
орын алып кеткені де белгілі. ... ... ... орындары қаңырап
қалды.
Қазақстан Республикасының саяси тәуелсіздігі оның алдына ... ... ... ... Қазақстанның мұндай дербес экономикалық
көтерілуі қайта жаңғырту мен елдің әрі ... даму ... ... ... ... ғана іске асуы ... экономикасының қазіргі даму кезеңінде бір – ... ... екі ... ... ... ... қатынастарды
қалыптастыруды аяқтау және ... ... ... ... еліміздің
әлеуметтік экономикалық дамуында едәуір оң ... қол ... ... егемен тәуелсіз мемлекет болды; екіншіден, біз кең
ауқымды ... ... және ... ... ... бастадық.
Сөйтіп, мемлекеттік - ұжымдық дүниетанымды жекешіл дербес дүниетаныммен
ауыстырдық. Дегенмен де, ... әл – ... әлі де ... ... жағдайда тұр. Мысалы, бәсекелестерге қабілетсіздік, көптеген
кәсіпорындардың тұрып қалуы, дәстүрлі ... ... ... мен ... құлдырауы, міне, осылардың барлығы, бізде
соңғы жылдары өндіріс деңгейінің екі ... ... ... ал ... одан да көбірек қысқарылуына әкелді. Сол ... ... үшін көп іс ... ... Осы тұрғыдан шыға келіп, ... ... ... отырған дипломдық ... ... ... ... ... шаруашылықтың күрделі мәселері, алға қойылған
мемлекеттік ... ... ... ... нарықтық өзгерістерге байланысты болатын
процестер мен ... бір ... ... ... ... ... ... қажеттілігі, салық салу проблемалары –
зерттеудің одан кейінгі маңызды тақырыптарын бір жүйеге келтіруге талпыныс
жасалады.
І-бөлім. Қазақстан ... ... ... ... ... ... Аграрлық сала және агроөнеркәсіптік кешен құрылымы
Қазіргі заманғы ауыл шаруашылығының осындағы ... ... ауыл ... ... ... үлкен бизнестің әсері күшейген
шақтағы аралас салалармен ... ... ... ауыл шаруашылығындағы
экономикалықбағыттарды аралас салалардың ... ... ... ... мүмкіндік бермейтіндіктен, агробизнесті жүзеге асырудың теориялық
- әдістемелік негіздерін дамыту және практикалық әдістерді оқып ... ...... ... ... ауыл ... аралас салалармен
бір кешенде зерттеу дами бастады. Тиісінше “агроөнеркәсіптік кешен” атауы
пайда болып, ғылыми және ... сөз ... ... Оның үш саласы –
қор шығаратын салалар, ауыл шаруашылығының өзі және ауыл ... ... ... ... және ... айналысатын салалар
кешені. Осы салалармен байланысты іскерлік қызмет ... ... ... ... ... және ... әсер етушіліксіз
табысты жұмыс істей алмайды және дамымайды. Сондықтан да ... да төрт ... ... ... (1 – ... ... комплексінің басқа сфераларды байланыстырып тұратын ұйтқысы
ауыл шаруашылығы болып табылады. Бірінші сфераға (1) ауыл ... жем – ... ... ... ... және малды
қорғайтын дәрі – дәрмекпен, яғни өңдірістің материалдық ... ... ... ... ... жағынан бұл сфераға шаруа
өндірісін дамытуға мүмкіндік беретін қаржылық ...... де ... ... ауыл шаруашығы үшін ресурстар рыногін қалыптастырып, оның техникалық
және ... ... ... ауыл ... өндіріс
шығынының көлеміне несие алуға баға мен шарт арқылы әсер етеді. ... үшін ... ... ... ... бұл ... ... нарықтық құрылым, өндірісті ... ... ... ... ... ... ... өңеркәсіптің
басқа салаларымен тығыз өндірістік байланыста болады.
Сфералардың үшінші тобы (ІІІ) егіс ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін маркетингтік
сфераны құрайды. Дәстүрлі барлық салаларға ... ... ... және ... сауда, қойма, биржа, аукцион жүйелері және ... ... бұл ... өз ... ... істейтін өндірістік
сала – тамақ өнеркәсібінің болумен ерекшеленеді. Нарықтық ... ... ... сфераның орны ерекше және тұрғындар
қажеттілігінің өсуі мен азық – ... ... ... ... ол ... өсе түсуде.
Төртінші сфера (ІV) агробизнесті толықтай және оның ... ... ... ды ... ... ... тұрады.
Мұнда қызметтің көптеген түрлері, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... мен
жобалар, кадрларды дайындау мен біліктілігін арттыру, жаңа технологияларды
енгізу, коммуникация, мемлекеттік ... және ... бар. Оның ... ... ... ... құрылымдар: ауыл шаруашылығын
басқару, рыногті реттеу ... ...... ... ... және тағы ... мемлекеттік құрылымдар тұрақты түрде жұмыс істейтін,
агробизнестің бірден – бір ... ... ... ... да,
міндеттерді шектеуден басқа жағдайда бұл сфераны ... және жеке ... ... Жеке сферада агроөндірістік кешеннің сервистік қызметінің
техникалық қызмет көрсету, агротехникалық және ... ... ... ... ... және ғалымдармен мамандардың
консултациясы, материалдық – ... ... мен ... ету ... қызметтің түрлері көрсетіледі. Агросервистің ұйымдары ... ... – ақ ... және фермерлік ұйымдар, одақтар мен
бірлестіктер кіреді. Олар ... ... ... экономикалық және
әлеуметтік мақсаттарды қойған.
Агроөнеркәсіптік кешен құрылымы агробизнес кешені құрамымен өте ұқсас
және ол үш ... ... ... ... (2 – схеманы қараңыз).
Агроөнеркәсіптік кешен
І ...... ... (І) трактор ауыл шаруашылығы машиналарын жасау,
минералдық тыңайтқыштар және өсімдік пен ... ... ... ... ... мал ... өңдіру және микробиология,
сондай – ақ суландыру құрылысы сияқты ... ... ... ... кіреді.
Екінші сфераға (ІІ) таза ауыл шаруашылық өндірісінің салалары – егін
шаруашылығы, мал ... және ауыл ... ... бар ) мал ... ... жатады.
Үшінші сфера (ІІІ) әдетте ауыл шаруашылығы шикізаттарын дайындау,
тасымалдау, сақтау және ... ... ... ... мен ... ... ... Кей жағдайларда бірқатар мамандандарды
тасымалдауды, сақтауды және байланысты өндірістік ... ... ... жеке ... ... (ІV) ... ... талдау жасау көрсетіп отырғанындай, агробизнес және
агроөнеркәсіптік кешендер сандық жағынан ... ... ... ... ... ... бір – бірінен ерекшеленеді. Өздерінің қарауындағы
салалар ... ... ... даму деңгейіне байланысты бұл
айырмашылықтар онан ... ... ... қарағанда дәстүрлі қабылдауға үйренген біздерге таңқаларлықтай
болып көрінетін бір жайт, агросервис құрамында мемлекеттік реттеуші жүйенің
болуы әлгі ... ... бірі ... ... Агроөнеркәсіптік
кешеннің отандық схемасында мемлекеттік басқару әдетте әдейі көрсетілген
жоқ. ... ... - ... ... ... ... бүкіл
экономикалық жүйенің басынан аяғына дейін экономикалық дамудың қозғаушы
факторы ... ... да ... Ал, ... ... ... ... агробизнес жұмыс істеуінің ... ... ... секторындағы өндірістік және экономикалық процестерді
қамтамасыз етудің басқарушы және ... ... ... ... ... пен ... ... сфераларға бөлу
процесінің экономикалық мазмұны, біріншіден, агроөнеркәсіп кешенінің түпкі
өнімін жасаудағы олардың әрқайсысының орнын анықтауда, ... ... ... ... ... және қарқынды дамуы жекелеген
салалар мен ... ... ... ... бұл ... ішкі тепе – теңдік құрылымының қажеттілігіде
жатыр. ... ... ... ... ... ... сақтау,
тасымалдау және өткізу) дамымай ... ... ... себебі ауыл
шаруашылығы шикізаты мен азық – ... көп ... ... ... ... ... жалпы өнімнің 25 – 35 проценті ... ... ... ... ... ... ... құрылымын Америка
Құрама Штаттарындағымен салыстыру көрсеткеніндей, бұл ... ... аса ... ... . АҚШ – та ... кешені түпкі өнімінің 70
проценттен астамы ... ... тек 10 ... ... ... ... Ал, ... Республикамызда ауыл
шаруашылығының үлесі 50 проценттен асып кетіп отыр. Оның үстіне АҚШ–та ІІІ
сфераның өзінде ... ... ... ал ... бұл жұмыстарды тамақ
өнеркәсібі атқарады.
Дәл осындай жағдай нарықтық ... ... ... ... ... Мысалы, Францияда азық – түлік құнының 75 проценттен астамы
ауылшаруашылығынан тыс ... ... ... елдерінде түпкі
өнімдегі тамақ өнеркәсібінің үлесі 65 процент құрайды.
Батыс елдері агроөнеркәсіп кешені ... ... тән ... ... азық – түлік өндірумен айналысатын жұмысшылардың жалпы санын
қысқарту байқалады. ... ... ... ... ... мұндай
қысқарту 30 процентке жуық болды. ... өзі ... ауыл ... ... ... ... Ал, өңдеу саласындағы және саудадағы
қызметкерлердің саны өсе ... ... ... ... он жыл ішінде
агроөнеркәсіп кешенінің ... ... ... ... ... ... есе өсті. Қорды қажет ететін салалар (агроөнеркәсіп кешенінің
бірінші сферасы) мен ... ... мен ауыл ... ... технологиясының бір – бірімен сәйкес келмеуі, егін шаруашылығы мен
мал шаруашылығындағы ... ... үшін ... ... болмауы қалыптасқан ауыл шаруашылығы өндірісінің (агроөнеркәсіп
кешенінің ІІ сферасы) үлес салмақтарын ... ... ... ... және ішкі ... ... ... аңғартады.
Шығарылатын техниканың сапасы да айтарлықтай емес. Қазіргі заманғы жағдайда
экономиканың аграрлық ... ... ауыл үшін ... ... ... қатты сезініп отыр. Кезінде ұжымшарлар ... кең ... ... ... ыңғайланып жасалынған
техника қазір шағын шаруа қожалықтарының қажеттілігі мен сұранысына жауап
бермейді. Ауыл шаруашылығының өз ... мал ... ... жем – ... ... мен ... малды азықтандыру технологиясы мен күту
процесінің ... ... ... оның ... ... ... кешеніндегі
құрылымдық сәйкессіздіктерді жою әрекеті 80 – ... ... ... ... көрсеткен.
Агроөнеркәсіп кешенінің құрылымын ретке келтіру мақсатында Азық-түлік
бағдарламасы қабылданып, агроөнеркәсіптік өндірісті басқару қайта құрылды.
Бірақ, ... тыс ... мен ... экономика
шеңгелінде бұл міндетті орындау мүмкін емес еді. Агроөнеркәсіптік ... кең ... ... ... ... өзгерістерді тікелей нарықтық
байланыстар негізінде жүйенің өз-өзін реттеу жолымен ғана ... ... ... оның ... ... ... ... бастау
алғанына қарамастан, бұрынғы одақтық республикаларда көзге ілмей кетуге
болмайтын өзіндік ерекшеліктер бар. Мұның өзі КСРО ... ... ... ... жаңа ... оның ... Қазақстанға да теңдей
қатысты.
Нарықтық экономикаға барар жолдағы Қазақстан ... ... ... ... ... проблемалары мен бағыттарын
қарастырайық. (5)
1.2. Аграрлық сала жүйесіндегі мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттары.
1.2.1. Агробизнесті мемлекеттік реттеудің қажеттілігі және ... ... ... ... ... ... ... нарықтық
экономиканың экономикалық процестеріне мемлекеттік араласу болмауы керек
деген тұжырым барынша кеңінен тарған. ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу агробизнес кешенінің
қажетті буыны болып табылады.
Мемлекеттің агробизнес ... ... ... ... мен ... жататын негізгі параметрлері тіпті дамыған нарық
жағдайында да бірқатар обьективтік факторлар мен анықталады. Ең ... ... ... экономикалық саясатпен тығыз байланыста
болғандықтан, өздерінің ... және ... ... ... олар
әртекті болып келеді және қоғамдық пікірмен әр түрлі ... ... әр ... кезеңдерінде бұл шаралар ауысып отыруы
мүмкін, бірақ олардың көпшілігі ... ... ... ... ... және ... жағдайда нарықтық экономикалық теорияның тиісті
тарауларының негізін құрайды. Сонымен қатар кейбір ... ... және ... ... ... ұшырады.
Мемлекеттік реттеу шараларының бірінші тобы өңдірістің ... ... ... болған нарықтық тегеріштің барлық жағдайда бірдей қуатты
қару емес екендігін мойындауға негізделеді. Кез ... ... ... ... ... ... және ... араласуды қажет
ететін кең көлемдегі проблемалар бар.
Ақша айналымы, ... ... ... және ... ... дәстүрлі мемлекеттік макроэкономикалық реттеуден басқа
мемлекет қазіргі ... ... ... ... алғанда шешімнің
нарықтық тегеріштері тиімсіз немесе сәйкес ... ... да ... ... ... бұл – ең ... сыртқы тиімділік проблемасы
немесе экстерналий. Оның мәні мынада: нарықтық жүйеге қатысушылардың ... ... ... ... ... ... сыртқы тиімділіктер
туады. Қоршаған ортамен тікелей өзара іс-қимылға түсетін аграрлық өндірісте
экстерналийдің жағымды да, ... да ... ... ... жеке ... ... шығып өскен таңқурай, көп ... ... ... және ... ... де ... белгілі, бұл – қоршаған ортаны
тыңайтқышпен, пестицидпен, өңдірістің ... ... ... ... ... бір ... туындаған және өзін заңы
бойынша таратылатын өсімдіктер мен ... ... ... ... оның ... мен ... ... алғанда
өзендерді химикатпен уландыру тікелей өңдірушілердің шығындарына, осы нақты
өнімді тұтынушылардың шығындарына әсер етпегендіктен ... ... ... Нарықтық тегеріш бұл жерде дәрменсіз және барлық мұндай ... ... ... толық жарасады.
Жағымсыз экстерналийді реттеуге сыртқы, мемлекеттік араласудың тарихи
қажеттілігі бірді-екілі жағдайлар әлеуметтік проблемаға айналғанда ... ... ... біріншіден, бекітуші немесе шектеуші мәндегі
таза әкімшілік, заңдық шаралар ... ... ... ... ... ... шаралар дүниеге келді.
Нарықтық экономикалық теориясы дәстүрлі қарастыратын басқа проблема –
қоғамдық тауарларды қаржыландыру, яғни ... ... ... ұтатын және
бірге тұтынатын тауарларды қаржыландыру. ... ... ... ... ... ... мен ... тарапынан жоқ болады, бұл оларды
ешқандай жеке өндіруші шығара алмайды және шығарғысы да келмейді ... ... ... бұл – ... ауыл ... ... және
зиянкестермен күреске жұмсалатын, агроазық-түлік секторында – ... ... мен ... ... ... ... ... істер мен инспекцияларды ұстауға жұмсалатын шығындар. Еркін
нарықтық тегеріш ... ... кез ... тауар, егер ол сұранысқа ие
болса, өмір сүруіне құқы бар. Сұраныс – қоғамдық маңыздылықтың және ... ... ... Егер бір себептермен (көп жағдайда
бағасының арзан болуына немесе жарнаманың ... ... ... ... және зиянды тауарлар тез өтіп кетсе, онда бұл ... ... да ... ... ... ... ... соның негізінде
ұлттың денсаулығы мен қауіпсіздігі мемлекеттік бақылаудың обьектісі болмай
тұра ... ... да ... ... қалыптары мен параметрлерін
жасау, экспертиз жүргізу, бақылаушылық қызметтерді ұстау – міне осының
барлығын бюджеттен қаржыландырылатын ... ... ... ... ... маңызды міндеті – монополияға қарсы ... ... ... қолдау. Сыртқы тиімділікті реттеу мен ... ... яғни ... ... ... ... ... функцияларға қарағанда бұл міндет ... ... ... ... ... ... монополияға қарсы ... ... ... ... ... ... шығындармен – сату ... ... ... жаңа фирмалар үшін кіру барьерлерімен
түсіндіріледі.Мысалы, АҚШ-та трестерге қарсы саясаттың ... акті ... ... ... ... ... Бұл заң ... кез келген өндірісті
немесе сауданы фирмалар арасындағы келісім, ... ... сөз ... ... сондай-ақ өндірісті монополияндыруға және сауданы
шектеуге тыйым ... Одан ... ... 1914 ... ... заңы ... ... Селлер-Кефовер заңында арсыз бәсекелестік, монополиялық іс-
қимыл, заңсыз сауда тәжірибесі ұғымдары нақтыландырылды және кеңейтілді.
Алайда, нақты ... бұл ... ... және ... ... бола ... ... тұрғыдан алғанда проблема техникалық
өркениет өңдірістің сандық мәніне минимальді тиімді көлемді анықтауға ... ... ... ... ... ... алсақ, әрбір нақты рыноктің
монополиялығын рұқсат етілетін деңгейін анықтауда жатыр. Сондықтан да заң
түрінде бір ... ... ... үшін ... ... өндірісті
концентрациялау деңгейі әр түрлі салаларда өмір-бақи болмайды және ... ... ... ... ... Бұл ... ... қарсы
істерді қарау бойынша нақты сот тәжірибесінде есепке алынады. Бұл жерде
треске қарсы ... ... ... ... ... немесе
белгілі бір салаларда өндірісті концентрациялаудың өсуін тежеуге байланысты
аумалы-төкпелі болып отырады.
Бірқатар салаларда ірі ... ... ... ... ... ... тағам рыноктары бірнеше рет треске қарсы
заңды бұзушылар болып жарияланды. Іс қозғау мен ... ... ... ... ... және адал емес баға саясаты болды.
Треске қарсы ... ... ... сфера ауыл шаруашылығы
кооперациясы ... ... 1992 жылы ... ауыл шаруашылығы
кооперативтерін оның көп бөлігінде монополияға ... ... ... ... босататын Акт шықты. Акт ауыл шаруашылығы өнімін
өндірушілерге өнімдерін тарату үшін ... ... ... мен ... , ... ... пайдалануға, қажетті
контрактілер мен келісімдерді жасасуға рұқсат етеді. Бұл ... ... сүт ... ... ... ... 1937 ... ауыл
шаруашылығы өнімдерінің маркетингі ... ... ... ... ... ... және сапасы бойынша ... ... ... ... ... ... ауыл ... кооперативтік құрамаларының
маркетингтік ... ... ... Ауыл ... ... бағаны негізсіз көтеруін шектеу құқы ... ... ... кооперативтер арсыз баға саясатын ... ... зиян ... Олар ... ережені
бәсекелестерін құрту үшін пайдаланған жағдайда монополияға қарсы заң күшіне
еніп, олар сотқа тартылады.
Ауыл шаруашылығы ... ... ... ауыл ... ... ... ... мен сатушылардың экономикалық
күштерін теңестіруге бағытталған. Атап өткеніміздей, ауыл ... ... ... ... ауыл ... өңдеу және ... ... ... жоғары
концентрацияланған құрылым, ауыл шаруашылығындағыеркін бәсекелестіктің
төмен бағаларына тамақ және сауда ... ... ... ... ... ... ... қолы жеткен бірқатар
ұсыныс монополиясы ең кем дегенде фермерлерді тиімді рыноктегі ... ... стау ... төмендетуден қорғауға қабілетті.
Таза әлеуметтік мәндегі азық-түлік кешеніндегі мемлекеттік реттеу
шаралары ... ... ... ... ... АҚШ-та
олардың құрамына азық-түлік талоныненгізу,балалар тамақтануының әр түрлі
бағдарламалары, ... мен ... үшін ... ... ... кіреді. Азық-түлік талондары табысы аздарға жеңілдік немесе ақысыз
азық-түлік көмегін көрсетуге жұмылдырылған. Балалар бағдарламасы бойынша
мектептерде, ... ... ... ... және басқа мекемелерде
жеңілдік жасалған тамақтанулар ұйымдастырылады.
Тұрғындардың осы тиісті категориялары үшін ізгіліктік ниеттегі ... ... ... әсер ... ... ... барынша
төмен сатып алушылардың сегментін жабатын олар барынша қамтамасыз етілген
тұтынушылардың төлемге ... ... ... ұстайтын тұтыну
бағаларын барынша жоғары деңгейде ұстауға мүмкіндік береді. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... шаралары болып табылады.
Агробизнес жүйесіндегі мемлекеттік реттеудің тағы бір маңызды бағыты
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... идеясы
болып табылады. Оны ... жеке ... ... ... іскерліктің тиімді тәсілі ретінде ... ... ... ... бостандық, саяси және әлеуметтік тұрақтылық, еркін
бәсекелестік сияқты әлеуметтік және ... ... ... Аталмыш концепцияның мемлекеттік саясатқа тікелей ... ... ... ... ... АҚШ-тың 7 штатында ауыл шаруашылығы
корпорациялары қызметін жүргізуге ресми тиым салынуынан, 8 штатында олардың
қызметін шектеуден ... ... ... ... да бар. ... ... ... қазіргі заманғы жағдайларды еске алмайды, ал
оның негізінде жүргізілетін фермерлікті қолдау саясаты фермалардың ... ... ... ... ... ... бюджет пен салық төлеушілердің мойнындағы үлкен жүк ... екі ... ... ... мемлекеттік қолдау бағдарламасын
және ... ... ауыл ... ... ... реттеудің тағдырын анықтайтын болады.
Фермерліктабысты қолдаудың басты бағыты өнеркәсіп және ... ... ... ... ... қамтамасыз ету болып
табылады. Оның қажеттілігі жоғарыда қарастырылған ... ... ... ... ... ... ... бағаға
монополиялық үстемдік жасау мүмкіндігінен туындайды.
Барынша жалпы ... ... ауыл ... өнімнің бірлігіне
есептегі тұрақты сатып алушылыққабілетті қамтамасыз ететін бағаның ... ... Бұл, егер ... ... ... бүшелі бір көйлекке
ауыстырылса, мұндай айырбастың мүмкінділігі ағымдағы рыноктік баға ... де ... тиіс ... ... ... ... ауыл ... тауарлары бойынша паритетті
аяқтауға арналған базистік кезең 1909-1914 жылдар болды. Толық паритет ... ... ... жылдарда болған сатып алушылық қабілетті
қамтамасыз етуі тиіс ... ... ... ... ... ... және ... өтуімен
әр түрлі салалардағы болатын еңбек өнімділігінің құрылымындағы табиғи
өзгертулерді есепке алмайды. ... да ... ... ... ... рет өзгерді. Соңғы уақытта таза нарықтық, айырбас паритеттің орнына
тауарларды айырбастау ... ... ... өңдірістік шығындар дың
теңдігіне негізделген әдіс ... ... ... басқа салалармен
салыстырғанда өндіріс тиімділігінің барынша жоғары өсуінің ... ауыл ... ... ... ... ... алу ... фермерлердің экономикалық әділеттілік ... ... ... ... теңдік қажеттігі идеясы
қалыптасты. Оны әр түрлі фермерлік ұйымдар белсенді түрде қолдайды. Атап
айтсақ, ... ол ... ... ... үшін ... құру үшін ... күресетін ұлттық фермерлік ұйымның негізі
қызметі болып табылады. Жоғарыда қарастырылған антимонополиялық заңдағы
фермерлік кооперативтерге жасалған ... осы ... ... ... ... ... табылады.
Мемлекеттік реттеудің фермерлікті қолдауға жанасатын сонымен бірге
өзінше үлкен маңызы бар келесі түрі ... даму ... ... ... ... АҚШ-та селолық даму жөніндегі бағдарламалардың
мақсатыы ауыл шаруашылығының өзінің ... ... гөрі ... ... ... мен игілігінің арту деңгейі болып табылады.
Бұл бағдарламалар тұрмыс дәрежесін арттыру, ... ... ... ... ... коммуналдық қызмет,
еңбекпен қамту мәселесі сияқты селолық ... ... ... жұмылдырылған. Осы мақсаттар үшін әр түрлі әкімшілік деңгейде
жеңілдік несиелендіру және ... ... ... ... көрсетілген мемлекеттік реттеудің бағыттарына сәйкес
агробизнестің ... ... ... ... ... ... Мысалы, АҚШ-та ауыл шаруашылығы министрлігі өзінің
иелігіндегі топырақ, орман, су ... және ... ... ресурстар, селолық
жерлерді дамытуға көмектесу, несиелер бөлу, ауыл ... ... ... ауыл шаруалығы шикізаты мен проблемаларды ... ... үшін әр жылы ... ... және ... ... бағдарламаларды жүзеге асыратын Тауарлық-несиелік корпорация
(ТНК), фермерлерді несиелендіру ... ... ... ... ... ... ... тұрғын үй жөніндегі әкімшілік,
селолық электрлендіру жөніндегі әкімшіліктен тұратын шағын елді мекендер
мен селолық ... ... ... ... ... қамсыздандыру
жөніндегі федералдық коорпорация, маркетинг қызметтері және ... ... ... Аты ... ... өз ... ... бағыттарын айтып тұр.
Айталық, фермерлік тұрғын үй жөніндегі әкімшілік барынша ... ... ... ... мүмкіншілігі жоқ фермерлерге несие алып
береді. Селолық электрлендіру жөніндегі әкімшілік-бұл селолық жерлерде
өздерінің ... беру ... оны ... ... ... ... беруді
қамтамасыз ету жолымен электрлендіру мен телефон байланысын қаржыландыруға
көмектесетін несиелік мекеме. Өнімді ... ... ... ... ... жауынға, найзағайға, су тасқыны мен өртке,
ауыл шаруашылығының зиянкестерінен болатын жағдайларға байланысты өнімнің
ысырап болуының ... ... ... және инспекция қызметтеріне
мыналар кіреді: ауыл ... ... және ауыл ... ... мал дәрігерлік және өсімдікті ... ... ... ... ... және азық-түлік инспекциясы.
Ауыл шаруашылық кооперативтері қызметі ауыл шаруашылық ... ... және ... көмек көрсетеді және олардың
қызметінің статистикасын жүргізеді. Ауыл шаруашылығы маркетингі қызметі
ауыл шаруашылығы өнімінің ... ... ... ... айналысады.
Өсімдіктерді қорғаудың инспекциялық қызметі өсімдік және мал зиянкестерімен
және аурулармен күрес жүргізеді. ... ... ... қызметі
астық қалпы туралы заңның ... ... ... ... ет пен ... сапасын, өнімнің, оның құрамының ... ... ... және ... ... ... әр түрлі категориялары үшін жеңілдік тамақтандыру жөніндегі
бағдарламалары ... ... ... ... саласында зерттеулер
жүргізеді.
Ауыл шаруашылығы министрлігіне ... ... ... ... бар ... мен жер ... ... орман қызметі
бағынады.
Тауарлы-несие корпорациясының қызметі ... ... ... (егжей-тегжейлі 6.4.2-тақырыпта айтылады).
Қысқасы, қазіргі заманғы агробизнесте мемлекеттік реттеудің негізгі
бағытарына шолуды қорытындылай келе, ... ... ... ... қажет. Нарықтық тегерішті толықтыра және ... ... ... ... оның ... ... пен ... негізінде баға
белгілеуді бұзбайды. Өте сирек болып тұратын ерекше ситуациялар, төтенше
оқиғалар, аракідік ... ... ... ... ... ... ... үстінен жаппай әкімшілік бақылау, өндірістік
ресурстар мен тұтыну заттарын натуралдық бөлу сияқты іс-қимылдарға ... Шын ... ... елдердің аграрлық өңдірісінің тиімділігі
осында жатса керек.
1.2.2. Фермерлік баға мен табыстарды ... ... ... ... ... ... ... үшін жоғарыда
айтылған мемлекеттік реттеу әдістерінің үлкен тәжірибелік маңызы ... ... ... ... бұл жағдайда олар нарықтық экономика
дамыған және агроөнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... шығармау керек. ... ... ... шығу ... ауыл ... ... қиын жаңғыруларды жүргізуде
мемлекеттік реттеудің қоршаған ... ... ... ... ... ... ... бақылау және басқа аспектілердегі бірқатар
бақылау бағыттары Қазақстандағы агробизнес үшін айта қаларлықтай ... ... ... ... да ... болашақта, қажетті
саяси, әлеуметтік және экономикалық ... ... ... ... өте
перспективалы болатыны сөзсіз. Бұл жерде сондай-ақ жергілікті аймақтық
ерекшеліктердің басты назарда болғаны дұрыс. ... ... ... бірқалыпты жұмыс істеуі және дамуы үшін міндетті ... ... мен ... қажет ететін жағдай ең басты нәрсе болып табылады.
Осы тұрғыдан алғанда агроөнеркәсіп өндірісі дамыған елдерде ... ... ... мен табыстарды қолдаудың тегерішін ... және ... ... ұстау кезек күттірмейтін жұмыстардың қатарына
жатады. Ол нарықтық экономикадағы мемлекеттік реттеудің маңызды ... ... ... ... ... ... ... нарықтық
тегерішті толтырады және түзетеді, бірақ еш уақытта оның ... ... ... фермерлердің табыс деңгейін ... ... ... да осы ... жүргізілетін саясат «баға және
табыстар саясаты» атауға ие болды. Оның үстіне ... ... ... ... ... ... ... реттеу бұл салада ... ... ... ... Айталық, қолайлы рыноктік конъюктура және салыстырмалы түрде ауыл
шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ететін
дайындау мекемелерінің операциялары тоқтатылды делік. Бұл кезеңде алдынғы
планға мемлекеттік реттеудің сыртқы экономикалық ... ... ... ... тыс ... және ... ... төмендеу жылдары
мемлекеттік реттеу толық күшіне пайдаланылады.
АҚШ-та фермерлік бағалар мен табыстарды қолдауды ... ... ұйым 1933 жылы ... ... ... – ТНК болып
табылады. Баға деңгейін қолдау ... ... ... ... кепілдік операциялары тікелей де, фермерлік резерфтер
арқылы да жүзеге асырылады.
Бірінші жағдайда ТНК ... ... ... ... бағасы
бойынша 9 айдан 12 айға дейінгі мерзімге фермерлерге несие береді. ... ... ... ... ... ... ... Егер рыноктік
баға процентімен есептегенде кепілдіктен өз өнімін сатып ... ... ... ... Егер ... ... ... болып,
рыноктік баға кепілдіктен төмен түссе, онда фермер кепілдік операция ны өз
өнімін әдеттегідей сатуға ... ... Бұл ... ол өз ... ... ... ссуданы қайтармайды және тіпті төлемейді. Онан әрі өнімді
өткізу ТНК-ның ... ... Ол сол жылы ... ... ... ішкі рынокте сатылуы мүмкін, не конгресс ... ... ... ... ... ... ... осылай кепілдік баға
мемлекет ең аз ... ... ... ... ... Мұндай
тегеріштің түрі қайтарылмайтын ссудалық бағдарламалар деген атқа ие ... ... ... ... түрі ... ... жүзеге асырылады. Ссуданың бірінші түріне қарағанда бұнда фермер
астықты ... ... ... ... дайындайды. Бұл – 9 айдан 12
айға созылатын фермерлік резерв процедурасының ... ... ... фермерлік резерв туралы жаңа келісім жасасуы мүмкін. Ол ... ... ... 3 жыл ... ... баға ... бір ... жеткенінше,
яғни деңгейдің жіберілетін немесе босатылатын бағаға жеткенінше сақтауды
қарастырады. Бастапқыда олар бидайдың бушелі үшін 4 ... ... ... 2,36 ... ... ... үшін 2,71 ... құрады. Рыноктік баға
осы деңгейге жеткен жағдайда фермер ссуданы төлеп, резервтен өзінің астығын
қайтып ала алады. Бұл ... ... ... ... мемлекет төлейді.
Фермерлік резерв бағдарламасы маңызды дәнді дақылдарға – бидайға,
жүгеріге, арпаға, ... ... ал ... ... ... ... кең ауқымына таратылады.
ТНК-мен операцияларға тек қана фермерлер емес сонымен бірге өңдеуші
фирмалар ... де ... ... бидайдың, күріштің, азықтық
дәннің, мақтаның бағасы негізінен фермерлермен кепілдік операциялар арқылы,
қант қызылшасы арқылы мен қант ... баға қант ... ... сүт ... баға өңдеу фирмаларынан сары майдың, ірімшіктің, сүт
ұнтағының артығын сатып алу ... ... ... ішкі ... ... түсірмеу үшін оған ішкі рынокке 115 %-тік
кепілдік бағадан төмен баға ... ... ... ... 105 ... бағадан төмен баға бойынша күрішті шығаруға тыйым салынады.
ТНК-ның ... алу ... ... олардың ауыл
шаруашылық рыногіне және бағасына әсер етуінің кешенді мәнде ... ... тыс ... ... ... ауыл ... ... бөлігін рыноктен алып тастау, егін орағынан кейін ұсынысты қысқарту
жолымен қысқа мерзімге рынокті тұрақтандыру, егін орағы ... және ... ... баға ... ... ... фермерлерге ағымдағы несие беру,
экспорттық операцияларды ... ... ... ... ... ... ... баға мен табыстар деңгейіне әсері әр ... ... ... ... ... және жоғары баға кезеңінде
фермерлер бағалық қолдауды қажет етпейді және ... ... ... тыс ... өңдірілген кезеңдерде олар өз ... ... ... баға ... ... ... баға деңгейін АҚШ
Конгресі 4 жылда бір рет анықтап отырады. Ауыл ... ... ... ... ғана оған ... енгізуіне құқылы. Кепілдік ... ... ... ... ... ... ... болсын,
экономикалық ортаның тарапынан болсын егжей-тегжейлі талдау обьектісі ... ... ... да ... ... дәрежеде сөз болады.
Кепілдік бағаның деңгейіне сондай-ақ нақты экономикалық ситуация да ... ... ... ... бағадағы паритеттің орнын толтыру
деңгейінің өсуі төмендегі жағдайда көрінеді: 30-жылдардың ... ... ... ... паритетінің деңгйіне бидай бойынша 52-75%, жүгері –
75%, мақта бойынша 52% болды. Соғыс алдындағы және соғыстан кейінгі жылдары
кепілдік ... ... ... ... 90%-не ... мақтаға тіпті 100%-
ке дейін көтерілді. 50-жылдары бағаның паритетке қарағандағы ... ... одан соң ... ... ... ... бидай мен
мақтаның бағасы паритеттің 75%-дейін ... ... ... ... ... дейін, жүгерінікі 50-60%-ке дейін түсті.
Орта баға бойынша барлық ауыл ... ... сату 1990 ... 54% деңгейінде болды.
1980 жылдары кепілдік баға белгілеу, ... ... ... ... кез ... ... паритет концепциясының ажырау
принципінде түбірлі өзгеріс басталды. Алдынғы планға ... ... ішкі және ... ... ... бағаны бағдарлау шықты.
Фермерлікті бағалық қолдаудың әлеуметтік-саяси бағдарлауының және ... ... ... ... жасауды ішкі және сыртқы рыноктің ... ... ... ... ... анық ... жылдан бастап кепілдік бағалар өткен 3 жыл ... ... ... ... ... ... ал 1987-1990 жылдарда
максимальды және ... ... ... тастағанда, өткен 5 жыл ішіндегі
орташа бағаның 75-85%-і ... ... ... ... ... ... бушеліүшін 2,44 доллар және жүгерінің бушелі үшін 1,96
доллар құрады.
Кепілдік ... ... ... табыстарын қолдауда мақсаттық ... баға ... рөл ... Мақсаттық баға нақты ... ... ... бағасы болып табылады. Ол-фермер табысын
қолдау деңгейін ... ... ... ... өтемақы төлеу жолымен
есептеуге арналған ... Мәні ... ол ... ... ... бағалайтын, шығынды жабатын нормативтік баға ... ... ... құру ... ... шығындарының негізінде жүзеге
асырылады. АҚШ-та осы шығындарды бүкіл ел көлемінде есептеу мен талдау ... жүйе ... ... әдістеме бойынша өндірістің шығындарына
фермерлік төлемдер (салықтар,қамсыздандыру төлемдері, ссудалық процент және
арендалық ақы) ... және ... ... бір табыстың деңгейіне
кепілдік беріледі.
Мақсаттық бағалар кепілдік бағалар сияқты 4 жылға белгіленген және тек
белгілі бір шекте ... ... ... ... ... баға
деңгейі қазіргі жағдайда босаған бағаның рөлін атқарады, оған ... ... ... өз ... ... алуға мүмкіндік береді.
Мақсаттық баға көмегімен фермерлік табыстарды қолдау төмендегіше
жүзеге ... егер сату ... ... ... ... ... ... өтемақы төлеу тәсіліндегі бағалардағы айырмашылықты төлеу
тегеріші іске ... егер ... баға ... жоғары болса,
фермерлер табысы тек сату шарттарымен, яғни тұтынушыларымен қамтамасыз
етумен анықталады.
Мақсаттық ... ... ... ... шығындары болып
есептелгенмен, оның ... ... ... және ... ... ... реттеу ісіндегі саяси қондырулар әсер етеді.
Кепілдік және мақсаттық бағалар жиынтығы жақсы ... ... ... қолдаудың тегерішін құрайды. Бұл бағаларды ойнату
мемлекетке аграрлық саясаттың ішкі және сыртқы әр түрлі ... ... ... баға ... ... корпорацияарқылы фермер
өнімдерін сатып алуға ... ең аз ... баға ... ... бағаның деңгейі қалай болғанда да рыноктік бағаның ... әсер ... ... ... жасанды өсіріп жіберудің алдын
алу үшін мақсаттық баға және өтемақылық төлемдер жүзеге асырылады.
Аграрлық саясаттың американдық ауыл ... ... ... және ... ... ... ... төмендетуге
жаңаданбағдарлануы кепілдік те, мақсаттық та бағаның деңгейін ... ... ... фермерлік табыстар өте қатты зиян шекпеуі үшін
мақсаттық бағаларды ... ... ... ... ... ... ... қараңыз). (4)
1-кесте
Фермерлік бағалар мен табыстарды қолдаудың бағдарламасы бойынша кепілдік
және мақсаттық бағалардың ... ... ... (1 ... ... мен ... және ... |жылдар |
| |1976 |1980 |1985 |1990 |1991 ... | | | | | ... баға |2,29 |3,63 |4,38 |4,0 |4,0 ... ... | | | | | ... баға %-пен |47 |56 |62 |51 |51 ... баға |2,25 |3,00 |3,30 |1,95 |2,04 ... ... | | | | | ... баға %-пен |46 |46 |47 |25 | ... баға |2,73 |3,99 |3,08 |2,61 | ... | | | | | ... баға |1,57 |2,35 |3,03 |2,75 |2,75 ... ... | | | | | ... баға %-пен |48 |46 |59 |50 | ... баға |1,50 |2,25 |2,55 |1,57 |1,62 ... ... | | | | | ... баға %-пен |46 |50 |57 |28 | ... баға |2,15 |3,12 |2,23 |2,30 | ... ... ... ... мен ... 16 ... кезең
ішіндегі кепілдік бағаның қозғалысын, сондай-ақ осы бағаларды паритеттің
жабудың проценттік ... ... ... ... ... кепілдік және мақсаттық бағалардың көмегімен бағалар мен
табыстарды қолдаудың ... ... ... өнім ... ... үлесі туралы мәліметтер берілген. Мұнда рыноктік бағаның
құлдырауында бағамен қолдау көрсетілетін үлестің мәнді тенденциясы жақсы
көрінеді.
Әр ... ... ... фермерлердің бағалары мен табыстарын
мемлекеттік ... ... ... ... үлесі сатушылар
тұрғысынан алғанда қолайлы жылғы 1%-тен қолайсыз жылғы 99%-ке дейін ауытқып
отырады.
2-кесте
Өнім өндірудің ... ... ... мен ... ... ... өнім ... %
| ... ... | |
| |1976 |1980 |1985 |1990 ... |23,3 |14,0 |34,7 |14,8 ... ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | |
| |1,0 |2,4 |19,9 |2,0 |
| |20,2 |17,1 |55,4 |92,6 |
| |4,4 |12,6 |35,6 |13,5 |
| |9,2 |20,7 |54,9 |21,1 ... ... ... мен ... ... ... жүйесі
осылай жүргізіледі.
1.2.3. Агробизнесті мемлекеттік реттеу тегерішіндегі салықтық құралдар
Бизнесті, оның ішінде аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің маңызды
құралдарының бірі ... ... ... ... Бұл ... ауыл
шаруашылығы өндірісінде жалпы алғанда, оның ішінде агробизнесте салық салу
жүйесінің ерекше қалыптасуына ұмтылу оның кең ... түрі ... ... ұмтылыс дамыған елдерге тән. Және мұның өзін оның ... ... ... мен ... ... ауыл ... ... және
агроөнеркәсіп өндірісінің ... ... ... Бір айта кететін жәйт, салық салу негізінен ... ... ... ... ... ... салықтық жеңілдіктер
берумен ерекшеленеді.
Сондықтан да Қазақстанда және барлық қалған ТМД ... ... ... ... ж.) ... ... үшін салық саясатында көптеген жеңілдіктер жасалуы кездейсоқ
емес.
Қазақстанның салық жөніндегі заң актілері табысқа 30 ... ... ... балық аулайтын ұжымшарлар, құс фабрикалары, ... және ... ауыл ... ... ... ... ... ет, сүт, жеміс-көкөніс, нан өнімдері, мақта тазалау
өнеркәсібі мен жер негізгі өндіріс қоры ... ... ... ... кәсіпорындары үшін 10 проценттік көлемде белгіленген.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдіру және өңдеу жөніндегі кооперативтер,
шағын кәсіпорындар (ұжымшарлардан басқалары) ... ... екі ... ... ... ... толық босатылған. Кеңшарлар мен
ұжымшарлардың ішкі шаруашылық ... ... ... ... ... ... мүгедектеріне, селолық ауруханалар мен
пансионаттарға ... ... және ... ... ... ... ... құн салығынан босатылған.
Ауыл шаруашылығы жерлерінің игерілу немесе оның жай-күйін жақсарту
жағдайындағы жер учаскелері, ... ... ... шаруашылықтарына
бөлінген және сондай-ақ аз өнімділіктегі құнарлылығы кеткен жерлерден жер
салығы алынған жоқ.
Негізгі ... қоры жер ... ... ұжымшарлар, ауыл шаруашылығы
кәсіпорындары автотранспорт құралдарын алуға салық төлеуден босатылған.
Ауыл шаруашылығын ... осы ... ... ... жағынан
алғанда да, дау туғызатындай көрінеді.
Өркениетті ... ... ... шешімдерді бұрмалауға
жетектейтін принциптерге негізделмеу керек.Салық жүйесі ... ... Бұл ... ... ... ету ... ... көлденең
теңдікті (тең жағдайда тұрған салық төлеушілер салықтың бірдей мөлшерін
төлеулері тиіс) және, екіншіден,тігінен теңдікті (әр ... ... ... ... салық төлеушілер салық төлемдері бойынша міндеттемелеріндегі
айырмашылықтары әлеуметтік нормаға жауап беретіндей болуы керек) сақтау
қажет.
Салық ... ... және ... болуы шарт. Салықтар нарықтық
таңдауға қолбайлау болмауы ... олар ... ... ... ... ... Белгілі бір саладан немесе белгілі бір қызмет ... ... ... ... бейтараптықпринципін ашық бұзғандық болып
табылады. Жеңімпаздар мен ұтылғандарды ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттеріне қарсы
тұрғандық болып шығады.
Ауыл шаруашылығын салықтан босату ең кем дегенде мынадай қйыншылықтар
туғызады: қандай қызметті салықтан ... ... ал ... ... ... шаруашылықтарда жүзеге асырылатын қызметтің барлық түрлерін
немесе ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... болады деген сұрақтардың өзі бұл жерде орынсыз.
Қызметтің салық салынатын және ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, жүк машинасы мен ... ... ... ... және салық салынбайтынтүрлерінің қайсысының
арасына бөлу керек? Қызметтің салық салынатын сферасында ... ... ... алдын алу үшін салық ниспекциясы осы салада тұрақты
бақылауды жүзеге асыруы керек. ... бұл ... ... бір ... ... бұдан да қауіпті. Айталық, шаруашылық ... ... ... ... дамытады, мысалы, өнімді өңдеу және
қаптау, оны тасымалдау және бөлшек сауда ... ... ... ... ... тиіс, өйткені оны ауыл шаруашылығында жұмыс
істейтін кәсіпорын жүргізеді. Алайда, оған ... салу ... ... ... өз қызметтерімен және ... ... ... ... ... алу ... қолданылады.
Тағы да бір мысал келтірейік. Айталық, шаруашылық өнімді өңдеу ... оны ... және ... жөніндегі кәсіпорындарды ұйымдастырады.
Екінші бір ...... ... ... ... мүшелері құрады. Айталық, ... ... ... ... 10 ... және бұл бағамен сатқанда олар табыс алмайды, ал
өңдеу және қаптау жөніңдегі кәсіпорын 1 ... ... ... ... ... ... ... сататын көкөністің бұдан да жоғары
бағасы қолданылған ... ... ... ... ... ... ... жіберудің жасанды мүмкіндігі пайда ... ... ... және ... ... ... табысы
шаруашылықтың өзіне аудару үшін қолданылады.
Негізінен мұндай заң ... ... алу үшін ... ... ... ... ... кезінде жіберілетін
бағаға бақылау жасау қажет. Бірақ, іс ... мұны ... ... ... ... ... (ҚҚС) қолдануды ерекше қарастырып өту ... ... ... ... ... ... ... құнға
салық төлеуден қажетіне қарай босату ... ... ... бұл ... «жүйеден тыс» қалып, олар несие немесе сату
бойынша төленетін өтемақы ... ... ... өзі ... ... ғана салықтық түсімді білдіретін ... ... ... ... барынша қомақты салық түсімдерімен жұмыс істеуге ... Оның ... бұл ... ұсақ ... ... құң салығы
бойынша салықтың тәртіпті сақтаутың қажеттігінен ... ... ұсақ ... ... ... жекешелендіру және
құрудың мөлшеріне қарай жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... көкейкесті проблемаға айналып отыр. Соңғы екі жыл ішінде
республикада шаруа қожалықтарының өсуі ... ... Егер 1996 ... ... ... ... ... төлеушілер ретінде есепте 23190 шаруа
қожалықтары тұрса, 1997 жылдың 1 қаңтарында бұл көрсеткіш 29995-ке ... ... ... тікелей қолданбайтын, бірақ ұсақ ... ... ... ... жем үшін ... құн ... ... салмау өз-өзін толық ақтайды. Дей тұрғанмен, салық ... ... ... осы ... ... келе жатқан отынға жеңілдік
жасау мүлде түсініксіз.
Сонымен, салық салу ... ... ... ауыл ... ... қолдану барынша қажет құбылыс емес.
Тәжірибе тұрғысынан алғанда да бұл өзін-өзі ақтамайды. Жақын арадағы
тәжірибе көрсеткендей, ... ... ... ... салық
салу бюджеттің табысының өспеуіне, ауыл шаруашылығы өндірісі ... ... ... да, ... ... ... шеңберінде 1995 жылдан
басталған басқа да салық саясатының негізгі мақсаттары мен ... ... ... барынша азайту заңдылық болып табылады.
Салық кодексі бойынша агроөнеркәсіп кешенінің кәсіпорындары үшін
көптеген ... ... ... ... ... қатар, Қазақстан
экономикасының аграрлық мәні ... ... ... ауыл ... ... заңды тұлғалар үшін табысчтық салықтың 10 ... ... қалу ... деп ... ... ... ... субьектілеріне салық салынатын табыстан
сатып алынған және өндірістік құрылысты ... ... ... құрал-
жабдықтарды орнатудың құнын алып тастау мүмкіндігі берілді. Бұл тек қана
табысқа салық салу көлемін едәуір қысқартуды ... ... ... ... ... ... шығындарды табыстың есебінен жабуды бес жылдың
ішіндегі кйінгі мерзімге ауыстыруды да ... ... ... ... ... ... ... қорды жаңартуға және
өңдірісті кеңейтуге ынталандырады.
Сондай-ақ, жылдық ... ... ... қызметті жүзеге асыруға
байланысты барлық ... ... ... да ... ... өзі ... негізді барынша нақты анықтауға мүмкіндік береді.
Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... материалдарға, қлсалқы бөлшектерге ... ... құн ... төлемеу мүмкіндігі де қарастырылған. Шаруа
қожалықтарының салық төлеу жүйесінің ықшамдарған әдісін белгілеу де тиімді
шарт ... ... ... қол ... бірден-бір тәсілі басым жағдайда
нақты ақшамен жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... бар және жұмысқа тартылған аз ғана ... бар ... ... алу ... ... ... ... табылады. Көптеген
себептерге сәйкес, оның ішінде тиісті ... ... ... ... ... қожалықтары салық салу заңдылықтарына жауап
беретін есеп жүргізуді қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... декларацияларды дер кезінде ... ете ... Оның ... ... ... ... ... маусымдық мәнде және жекелеген өнім түрлері өндірісінің ұзақ
циклда болуы шаруашылық жүргізудің ... ... ... жан-жақты
тегерішін ойластыруды қажет етеді.Тағы бір айта кететін жәйт, көптеген
шаруа қожалықтары іс ... ... ... де ... ... ... өзі ... қаржылық нәтижені анықтауда міндетті түрде есепке
алынуы тиіс. Осыған байланысты шаруа қожалықтарының салық төлеу ... ... ... ... жүйесін қолдану өтпелі кезеңде
салық әкімшілігінің объективті талабы болып табылады.
Мысалы, шаруа қожалықтары бойынша табыс және жер салығын ... ... ... орнына белгілі бір қондырылған үстеменің болуы әбден
мүмкін. Шаруа қожалықтарына салық ... ... ... ... ... берілуі мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... түрі және аймақтың жер жағдайы бойынша ... ... ... ... ... алдын ала белгіленеді.
Қондырылған және іс жүзінде алынған табыстың арасындағы ... ... ... ... табыс салығы бойынша ... ... ... жүйе ... және Еуропалық қауымдастықтың басқа да
бірқатар елдерінің фермерлеріне табыс салығын салуда кеңінен қолданылады.
Қазақстанда 1996 ... ... ... ... ... ... есеп айырысудың сатып алынатын ... ... ... ... үшін ақы ауыл шаруашылығының әр түрлі саласындағы
жұмысшылардан белгілі бір ... ... ... ... ... ... Бір ... тәжірибе басталған мерзім ішінде өткен жылдың тиісті
уақытымен салыстырғанда патент үшін түсім табыс салығының түсімінен 57 ... ... ... 1141 шаруа қожалықтарынан тәжірибе ... ... 3353,6 мың ... ... әр ... ... есеппен 2939 теңге
түсті. Ал 1995 жылы 454 ... 58,9 мың ... ... ... 330 теңге түскен болатын.
Шығыс Қазақстан облысында шаруа қожалықтары үшін ауыл шаруашылығы
бағытындағы жерлерді ... ... 1 ... ... ... ... ... біртұтас жер салығын анықтау бойынша ... Онда ... пен жер үшін ... ... ... жер салығын
құрады.
Республикада қазіргі уақытта шаруа қожалықтарына ... ... ... заң ... ... Ол бұрын қабылданған салық салу
жүйесімен қатар қолданылады. Салық салудың жүйесін таңдау құқы ... көшу ... ... ... ... қалу ... шаруашылықтың өз
еркіне берілген. Бұл жағдайда шаруа қожалықтары есеп құжаттарын жүргізуден,
декларация беруден босатылған.
Патент сатып алу қажеттілігі ... ... ... берілген
жер учаскелерін барынша тиімді пайдалануына, ауыл шаруашылығы өндірісінің
жалпы көлемінде олардың үлес ... ... ... деп ... ... ... ... салық қызметінің тарпынан салықты дер
кезінде және дұрыс ... үшін ... ... ... ... жол
бастайтыны сөзсіз.
Ауыл шаруашылығы өндірушілері қызметінің маусымдық мәнін және ... ... ... ... ... ... алатын агробизнесті
жанама салықтық ынталандырудың бір ... ... ... үшін орта ... ... ... беру ... банктерді табыс салығынан босату болар
еді.
Бір айта кететін жәйт, экономикасы дамыған және күшті салық әкімшілігі
орнаған елдерде, салық ... ... ... ... есепке алына
отырып, әдетте, аграрлық секторға салық салудың ... ... ... фермерлер жәнебасқа ауыл шаруашылығы кәсіпорындары
төлейтін салықтар ... жеке және ... ... ... сияқты белгіленген
үстеме бойынша төленеді. Соған қарамастан кез келген секторларды ... ... ... ... Бұл үшін салықтық есептеулер
тегершігі ... ... ... ... ... ... ынталандырушы факторлар бар: жеңілдік беруді қарастыратын ережелер
қажеттілігіне байланысты ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, салық заң актілеріне басқа ешқандай түзетулер
енгізу қажет болып табылмайды.
Салықтық есептеулер қалай ... ... ... ... ... 000 ... ... кететін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... шаруашығы өндірісі үшін ... ... (5% ... ... ... барлық салыққа төленетіні.....................57,000
долл.
Осы көрсетілген арнаулы ... ... ... ... ... және есептеу жүзеге асырылатын уақыттың барлық кезеңіне салықтық
міндеттемені азайтады. Егер есептеулер жоққа шығарылса, өткен уақыт ... ... ... ... ... салушыларға қайтару қарастырылмайды.
Еуропалық қауымдастықтың бірқатар елдерінде (АҚШ, Англия, ... ауыл ... ... қосымша құн салығы бойынша декларация
берудің жалпыға бірдей жүйесімен қатар «қондарылған үстеме» жүйесін де
пайдалана ... ... ... мақсаты фермер өндіретін тауарларды сатып
алу мен ... ... ... құн ... ... төлеу болып
табылады.Фермер қондырылған үстеме ... ... ... ... арнаулы
өтінішпен салық ұйымдарына хабарлауы тиіс. Қондырылған үстеме тарифі Еуропа
қауымдастығына мүше елдермен жеке ... және ... үш жыл ... ... ... фермерлер бойынша макроэкономикалық
жағдайдың ... ... Бұл ... ... ... қайтып
алынатын төлем шығынға қосымша құн салығы сомасынан ... ... ... үстемеде басқа салық ... ... ... ... ... тауар және қызметбағасына үстеме қолданылады.
Бұл өтемақыға басқа шығарып тастау енгізілмейді. Қондырыл ған ... ... ... сату ... қызмет көрсету қолданылған салық
төлеушілерге төленеді.
Егер фермердің ... ... ... ... сыбайлас
декларация беретін салық төлеуші болса, онда бұл ... ... ... ... құнға салықтың дебиті ретінде төленген ... ... ... ... Сонымен қатар, мұндай салық төлеуші
рұқсат етілген нормада шығын бойынша есептеу алуна болады.
Қондырылған үстеме мен фермерге қызмет ... ... оған ... беріп, ал оның көшірмесін өзінде қалдырады. Міне, ... ... ... және ... ... қосымша құнға салық жүйесіне
жақындастырылған ... ... Бұл ... ... ... ... қосымша талаптар қойылмайды.
Мысал:
Фермер салық төлеушіге 60,000 доллардың ауыл шаруашылығы өнімін сатты,
қондырма үстеме – 6%. Салық төлеуші ... ... ... ... тек бір ... атап айтсақ, 50,000 доллар сомасында пайдаланады.
Фермер декларация бермейді және бюджетке салық аудармайды. Ол 60,000
доллардың 6%-іне тең, ... 3,600 ... ... ... ... сәйкес
сатып алушы оған 63600 доллар төлеуі ... ...... ... ... құн ... ... өзінің
декларациясында былай көрсетеді:
Шығындық операцияның құны = 60,000
Қосымша құн ... ... = ... құн ... ... рұқсат етілген есептеу = 3,000 (50,000 х
6%).
Біз агробизнесте ... ... ... кең ... ... Ал шын ... ... міндеттер мен реформалаудың кезеңдерін,
елдің ерекшелігін, экономиканың жағдайын және салықтық әкімшілік ... ала ... әр ... ... ... ... Алайда, жалпы
бағыт мемлекеттің салық саясатының агробизнеске өркениетті салық жүйесін
енгізудің ... ... ... ... ... жағдайында
жүргізілуін аңғартады. (12)
1.3. Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені және оның реформалау мен нарықтық
қатынастарға көшу кезеңіндегі дамуының ... ... – 16,5 ... адам ... ... ... ірі ел, ол
өзінің көлемі жағынан дүние ... ... орын (жер ... 2 ... 3 мың ... километр) алады.
Көмір, қара және түсті металл, мұнай, газ өңдіру жөніндегі дамыған
өнеркәсібі, ... және ... ... машина жасау, химия және жеңіл
өнеркәсібімен қатар республиканың мықты агроөнеркәсіптік потенциалы да бар.
Ауыл шаруашылық жерінің жалпы көлемі 222,3 ... ... оның ... жер 36 ... ... жайылымдық жер 182 миллионнан астам гектар
және шабындық жер 5 ... жуық ... ... ... жан ... ... 2,2 гектар жерден келеді. Бұл дүние жүзіндегі ауыл ... ... ... ... ... ... жиырма жылдың
ішінде жыл сайын орташа есеппен 24 миллион тоннаға ... ет, ... ... ... сүт және 100 мың ... жуық жүн ... ауыл шаруашылығы дақылдарының 60-қа жуық түрі өсіріледі,
сүтті және етті ірі қара, жүнді, етті-майлы және ... ... ... ... ... ... ... марал, сондай-ақ ара мен балық, мамық
жүнді аң шаруашылығы бар. Республиканың агроөнеркәсіптік кешенінің бірінші
сферасы (І – қор ... ... ... ... және ... айналысады.
Агроөнеркәсіп үшін машина жасаумен Павлодар трактор зауыты, Ақмола
эрозияға қарсы техника шығару өңдірістік ... және ... пен ... машина жасау зауыттары мал ... ... ... ... ... басқа, бөтен саладағы, оның ішінде
қорғаныс зауыттарында да ауыл шаруашылық машиналарының кейбір ... ... ... ... ... ... ... және Ақтөбе ... ... ... шығарады. Мұндай өнімдерді жолай өнім
ретінде Қарағанды металлургия және Өскемен титан-магний комбинаттары ... ... ... ... ... өсімдіктерді қорғаудың
химиялық құралдарын шығаруды жүзеге асырады. Микробиологиялық өнеркәсіптің
басын ... ... ... ... ... және ... ... үш зауыт біріктіріп тұр.
Республика агроөнеркәсіп ... ... ... (ІІ – ауыл
шаруашылығы) экономикалық ... ... 2200 ... және ... ауыл ... ... мен 406 ... жұмыс істеді.
Қазақстан агроөнеркәсіп кешенінің үшінші сферасы (ІІІ – дайындау,
сақтау және т.б.) тамақ, ... және ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығын ... ... мал ... және ... ... ... ... мен ұйымдардың жүйесінен ... ... ... да ... ... тарихы әлі саясатөкіметі, яғни ... ... ... ... өте маңызды саяси, әскери, экономикалық, ... ... ... ... Олардың барлығы бір-бірімен байланысты және бәрі
де экономиканың даму ... ... ... ... Ұзақ ... ... тек ... шекарасын қорғау, қоғамдық тәртіпті сақтау және салық
жинаумен айналысты. Экономикалық қатынастардың ... ... ... ... ... ... тиесілі қызметті дұрыс атқарып отыр ма ?
деген мәселе ... Бұл ... ... ... ... пікірлер бар:
1. экономиканы толықтай, жаппай мемлекет реттейді деген ... ... ... бүкіл экономикалық мәселелерді шешуге
болады деппайымдайды. Яғни, экономиканың тиімділігін қамтамасыз ету,
адамдарды ... ... ету, ... ... ... ... ... мемлекеттің өктемділігімен,
билігімен жүзеге асырылмақ;
2. экономикаға мемлекеттің араласуын шектеуді жақтайтындар ... ... ... ... адам және ... реттейтін нарық
деген пікір айтады. Олардың ойынша, ... ... ... ... ақша ... араласуы керек;
3. мемлекеттің экономикаға белсенді араласуын жақтайтындар экономикаға
мемлекет болмаса ... ... ... ... жою мүмкін емес және т.б. дейді.
Нарықтық ... ... ... ... ... мемлекет
экономикалық Істерге араласпауы ... ... ... барынша кеңінен
тараған. Соған қарамастан, ... 5-6 жыл ... ... ... ... ... қажеттігін көрсетті. Яғни, мемлекеттік
реттеу – экономиканың қажетті буыны, мемлекеттің реттеуінсіз ... ... ... алмайды. Қазіргі нарықтық экономикада үкіметтің
сапалы, жан-жақты ... ... егер оны іске ... ... құралдары болмаса іске аспай қалады. Себебі, нарық барлық жағдайда
да кез-келген мәселені шеше алатын әмбебаб немесе ... ... ... Көптеген мәселелердің шешуі нарыққа бағынбайды және мемлекеттің
араласуын қажет етеді. «Мемлекет ... ... ... роль ... заңды шеңберлерін құра отырып, экономикада маңызды, бірақ шектеулі
роль атқаруға тиіс.»
Нақты түрде мемлекеттің ... ... ролі ... ... біздің тәжірибемізде болғандай, дән себу, егін жинау және басқалары)
араласпай, бүкіл халық шаруашылғы үшін маңызды ... ... ... Алдыңғы қатарлы ірі ... ... ... ... сектор бар болғаны 20-30 проценттей болып келеді. ... ... ... ... ... ... Швейцарияда мемлекет
ұлттық өнімнің 27 процентін қайта бөледі, Жапонияда 33%, ... ... ... Бұл елдерде мемлекет жаңа экономикалық
құрылымдар жасау, кәсіпкерлік қызметтің барлық түрлерін ... ... ... ... ... жұмсайды. Біз әзірге бұл мәселелерде
шабандық ... ... бой ... ... ... ... мынандай топтарға
біріктіруге болады:
1. адамдардың және шаруашылықтардың ... ... ... бүкіл елдің ресурстарын қоғам мүддесі үшін қайта бөлу;
3. қоғамдық өнім өндірісі мен ... ... ... ... ... адамдарды әлеуметтік қорғауды ұйымдастыру;
Жоғарыда айтылған сұрақтармен нарық нашар айналысады немесе ... ... ... ... ... ... бөлу адамдардың
арасындағы әлеуметтік теңсіздікті болдырмауға ... яғни ... ... ... адамдарға қарай ығыстыру мүмкін ... ... ... ... ... ... мемлекет екі жолмен қайта бөледі:
1. трансферттік төлемдер ақша төлеуді, товарларды беруді және қызмет
көрсетуді бір ... ... ... ретінде емес). Бұған әртүрлі
жәрдем ақыларды жатқызуға ... ... ... және ... баға құрылымы процесіне араласу арқылы. Мемлекет кейбір халыққа өте
қажет ... және ... ... ... баға қоюды, жалақының
төменгі мөлшерін анықтауды ұйымдастырады.
Мемлекет ұлғаймалы түрде өндіруге болмайтын ... мен ... ... ... ... ... уақытта нарық айналысқысы келмейтін көптеген қоғамдық товарлар
мен қызметтер бар. ... ... ... сақтау, ұлттық қорғаныс,
қоғамдық көлік, автомобиль жолдары, дамбылар және т.б. Бұл ... ... ... Ал, оларды күтіпұстау, жөндеу, ол үшін қаржы бөлу тек
мемлекеттің қолынан келеді.
Ауыл ... ... ... жеке өндіруші шығара
алмайтын ... мен ... ... мәселен, ауыл шаруашылығы
ауруларымен күресу, ауыл ... ... ... ... ... ... ... мен азық-түлік өнімдерінің сапасын
тексеретін ұйымдарды ұстау үшін ... ... ... болады.
Қазақстан экономикасы дамуының қазіргі сатысында мемлекеттік реттеу
арқылы «меншік құқықтарын рәсімдеуге, бәсекелес рынок пен ... ... ... құралдарын құрауға, фиськалды және монетарлық саясатты
қолдауға әлеуметтік қорғау жүйесін ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге және мықты
экономикалық саясат жүргіуге бағытталған құқықтық және ... ... ... ... отыр».
Дүние жүзілік экономикалық тәжірибе көрсетіп отырғандай нарықты
монополияландыру кезінде қоғамға ... ... ... ... сату
көлемі азаяды, соған сәйкес баға көтеріледі, жаңа фирмалар шаруашылықтар
ашуға ... ... ... Бұл ... мемлекет ауыл
шаруашылығындағы өндірушілерді қолдау мақсатында өнімді өндіру, ... ... ... ... ... монополизм жағдайында өнеркәсіп
пен ауыл шаруашылығы арасындағы бағаның паритетін қамтамасыз ету мүмкін
емес. Сондықтан да ... ... ... ауыл шаруашылығы
кәсіпорындарына қызмет көрсететін немесе ... ... ... ... үшін келісімді бағаның жоғарғы шегін (немесе
рентабельдік деңгейінің ... ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы нарығын реттеу кезінде қаржы, инвестиция ... көп ... ... ... ... ... аграрлық секторды
жеңілдікпен қаржыландыруға, жекелеген экономикалық ... ... ... ... табиғи апаттардың шығындарын өтеуге, ауыл
шаруашылығында ... ... ... шығындарын жабуға
көмектеседі.
Ауыл ... ... ... ... пен ауыл
шаруашылығы өнімдеріне баға паритетінің сақталмауы жағдайында мемлекеттік
қолдау көрсету ... ... ... тәсіліндегі ауыл шаруашылық
кәсіпорындарының материальдық-техникалық базасының сапалық жаңғыруын,
негізгі қордың ... ... ... және жаңартылуын, өндірістік
инфрақұрылымның дамытылуын көздейді.
Ауыл ... ... ... ... ... ... айтылған салық саясаты. Қазақстан аграрлық секторында ... ... ... салықтық жеңілдіктер берумен ерекшеленеді. Айта кету
керек, Қазақстанда салық саясатында реформа басталған кездерден-ақ көптеген
жеңілдіктер ... ... ... ... 30 ... салық
үстемесі жағдайында ауыл шаруашылығы кәсіпорындары үшін (меншік түріне
байланыссыз-ақ ет, сүт, ... нан ... ... ... ... мал шаруашылықтары) 10 проценттік салық үстемесі белгіленді.
Алғашқы екі жыл ... ауыл ... ... ... және
өңдейтін кәсіпорындар, кооперативтер ... ... ... ... ... бұл ... ... ақтайтындай дәрежеге жеткізуге
жағдай туғызады деген сөз.. Сол сияқты, балалар ... ... ... ... мектеп асханаларына өнім өткізетін шаруа
қожалықтарықосымша құн салығын төлеуден босатылған.
Жер ауыл шаруашылығы өндірісінің негізгі ... ... және ... пайдаланудың маңыздылығы ескеріліп, жер участоктерін ғылыми ... ... ... ... уақытта, олар жер салығынынан
босатылды.
Мұның барлығы, әрине, ауыл ... ... ... ... Алайда, мәселенің екінші жағы сол , республика
агроөнеркәсіп ... ... ... салу ... ... ... ... өндіріс көлемінің артпауына әкеліп соқты. ... ... ... ... ауыл ... салық саясатына өзгерістер
еңгізілді. Енді ... ... ... ... мен ... ... берілген салықтық жеңілдіктердің басым ... ... ... ... 10 ... салық үстемесі сақталып қалды.
Тағы бір агроөнеркәсіп кешеніне жасалған ... сол, ... ... ... ... ... ... – жабдықтарды
орнатудың құңы салық салынатын табыстан алынып қалатын болды. Шаруашылық
шығындары ... ... ... бес жыл бойы ... ... ... өзі
негізгі қорды жаңартуға және өндірісті кеңейтуге қаржыны көбірек ... ... ... ... ... ... шеттен әкелінген құрал-
жабдықтарға, шикізат-материалдарға, қосалқы бөлшектерге және ... ... құн ... ... ... ... ... ықшамдалған салық төлеу әдістері белгіленіп отыр. Әңгіме бұл ... ... ... алу арқылы салық төлеуі туралы. ... ... ... ... басым көпшілігі қағаз жүзіндегі есеп-
қисапқа шорқақ, білімі жетіспейді, соның ... ... ... ... ... ... ... келістіре алмайды,
декларацияларды уақытында толтырып бермейді. ... өзі ақыр ... ... ... ... Ауыл шаруашылығының ерекшеліктері
(маусымдық сипаты, өндіріс уақытының ... және т.б.) ... ... нәтижелерін есепке ... ... ... ... ... ... ... қожалықтарында түпкілікті қаржылық
нәтижені анықтағанда, ... іс ... ... ... де
айналысатынын ескеру керек. Сондықтан, өтпелі кезенде салық әкімшілігі,
салық төлеуде шаруа ... ... ... ... ... ... ... етуі тиіс.
Мысалы, шаруа қожалықтары бойынша табыс және жер салығын бірге қоса
есептегендегі салықтың орнына белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... төлемейтін табысты есептеудің арнаулы
жүйесін пайдалану құқы ... ... ... ... ... ... ... арнаулы жүйесін пайдалану құқы берілуі мүмкін. Бұл жерде
жердің, өндірілетін дақылдың ... ... түрі және ... жер ... гектармен есептегенде алынатын табыстың көлеміне қондырма алдын-ала
белгіленеді. Қондырылған және іс жүзінде алынған ... ... ... жағдайда келесі жылдың табыс салығы бойынша берілетін
декларацияда ескерілуі тиіс. Мұндай жүйе ... және ... ... да ... ... фермерлеріне табыс салығын
салуда кеңінен ... 1996 ... ... ... ретінде Семей облысында
бюджетпен есеп айырысудың сатып алынатын патент негізіндегі ... Оның ... ... ... ... ... ... өздеріне
берілген жер учаскелерін барынша тиімді пайдалануына, ауыл ... ... ... ... үлес салмағының артуына
ынталандыратындығын көрсетті.
Салық салудың мұндай ... ... ... ... ... ... төлеуі үшін бақылауды барынша қарапайым жүргізуге жол бастайтыны
сөзсіз.
Ауыл шаруашылығында мемлекеттің бағаға ықпал етуінің үш ... ... ... ... ықпал ету және бағаны тікелей директифтік түрде
белгілеу жүйесі ... ... ... ... ... Сондықтан баға
саясатына негігі бағыт еркін баға тағайындауға көшу.
Сонымен мемлекеттік басқару жүйесінің ролі маңызды және сан ... ...... ... ғана ... ... Қазіргі таңда мемлекеттің экономикалық ... ... ... ... ... ... мемлекет экономиканы басқаруда
белсенді роль атқаруы керек, дәл сол ... оның ... ... ... еліміздің экономикасында әлі де болса әкімшілік жүйенің
қалдықтарына толған жерлері, нарық дамыған ... көп. Осы ... ... ... мен ... кеңістігін тазартуға араласуға тиіс.
«Экономиканың өзі тұрақсыз дамуды аралық кезінде тұрғанда, ... ролі мен ... ... ... ... Ал ... тәжірибе
көрсетіп отырғандай, бізде мемлекет қажетсіз жерлерде зор әкімшілік ... ... ... ролі жоғары болуға, яғни, шаруашылық ... ... ... ... ... ... отыр. Мұның өзі экономикалық
дамуымызға барған сайын кедергі болуда және мемлекеттің ... ... ... халық арасында мемлекеттік көңіл-күй әкелуде.
Тағы бір мәселе – бұл ... ... ... ... ... , ... бухгалтер, құқықтық жағынан білімдерінің төмен немесе
тіпті болмауы. Мысалы, шет елдерде маман әрбір 3-4 ... өз ... ... мамандығын жетілдіру жүйелерінен өтпесе –оған перспектива ... ... ... ... ... ... дамуы оны білімін
өне бойы жетілдіріп ... ... де ... ... ... ... ... оқу жүйесін және кадарларды аттестациялауды
барлық деңгейде міндетті түрде енгізу керек. Өкінішке орай, бұрын бізде
болған ... ... ... білім жетілдіру жүйесі әбден бұзылды, көптеген
ондай оқу орындары қаражат жоқтықтан жабылып қалды.
Қорытып айтқанда, жаңа адамға ... ... ... ... білетін
басқарушылар даярлауға тиіспіз және олар білек сыбана іс ... ... ... мен ... ... ... ... болуға тиіс.
Кадрларды қызметке алғанда, немесе, оны жоғарылатқанда, олардың ұзақ
мерзімді, перспективалық міндеттер ... ... ол ... жаңа
жағдайда шешу үшін білімділігі мен жігерлігі секілді қасиеттері басты өлшем
болғаны жөн. Яғни, әрбір ... ... іс ... ... ... ... екендігін өне бойы дәлелдегені дұрыс. (9)
Қазіргі кезде қалыптасқан мемлекеттік басқару ... ... ... ... әлі де ... жеткілікті бейімделе қоймағаны
ескеріліп, мемлекеттік аппаратты қайта ұйымдастыру мен ... ... ... ... және ... ... қысқартыла бастады және
бұл процесс жалғаса ... ... ... ... құрудың нәтижесінде
«Қазақстанда нарықтық экономика үшін ... ... ... ... пен
басқару құрылымының осы заманғы, тиімді жүйесін жасау, басым ... ... ... ... ... ... мүдделердің сақшысы бола алатын
мемлекет қалыптастыру» мүмкін болады.
Болашақта министрліктер мен ведомстволардың ... ... ... ... ... ... Министрліктер мен
ведомстволардың жалпы санын қысқартып, жалпы экономикалық, әлеуметтік, ірі
материалдық ... ... ... ... Олар ... мемлекеттік
саясатты белгілеп, жүзеге асырар еді, макроэкономика ... еді. ... ... ... ... сипаттағы
жаңа тұрпаттағы министрліктер қажет. Олар мемлекеттік реттеуді жүзеге
асырып, жекелеген ... ғана ... ... ... (кешендерге) немесе қызмет салаларына тікелей басшылық ... Ал, ... ... ... мен ... ... олардың өкілеттік көлемінен асып ... ... ... кесірінен
басқару тиімділігі күрт төмендеді.
Министрліктер мен ведомстволар өзіне тән емес ... ... ... оларды мүмкіндігінше орталықтан аймақтарға ... ... ... мен аралық буындар аз болған сайын, өкілеттіліктердің ара
жігі де айқын ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық саясат әзірлеу мен жүзеге
асыру міндеттеріне ... мен адам ... ... ... ұйымдық бей-
берекетсіздікке, функциялар мен жауапкершілігін ара ... ... жол ... ... құрылымдағы, қызмет
сипатындағыақтаусыз ала-құлалықты жою.
Қазақстанда болашақта негізгі міндеттермен ғана ... ... ... ... беретін жеті негізгі ... ... ... ... ... берді. Олар
мыналар:
1. Неғұрлым ... ... ... ғана ... ... ... ... Үкімет.
2. Стартегиялар негізіндегі іс-қимыл бағдарламалары бойынша атқарылатын
жұмыс.
3. Нақтылы жолға қойылған ведомствоаралық үйлестіру.
4. Министрліктердің ... мен ... ... және олардың қызметіне стратегиялық бақылауды арттыру.
5. Министрліктердің ішінде ... ... ... ... ... ... тәуелділікті жою
6. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы батыл да ымырасыз күрес.
7. Кадрларды жалдау, даярлау және жоғарылату жүйесін жақсарту.
Бір сөзбен айтқанда, басқарудың бұрынғы, әлі де ... ... ... емес ... ... бас ... демек ХХ1 ғасырға жаңа
экономикалық формацияға барабар болатын, ... ... ... басқару жүйесімен қадам басуымыз үшін мүмкін болған нәрсенің бәрін
істеуіміз қажет. (13)
ІІ-бөлім. ... ... ... ... даму мәселері және
шешу жолдары.
2.1. Тиімді аграрлық ... ... ... ... тәуелсіздік алған кезден бастап елде жүргізілген агралық
реформалардың онды тенденциялары да, ... ... да ... ... көшу ... ... және ... база жасалды, мүлік пен
жер үлесін жеке адамдарға бере отырып ... ... ... тұрпатты экономиканы дамытудың жаңа алғышарттары, көп ... ... жаңа ... ... ... ... Сонымен қатар, ауыл шаруашылық кәсіпорындарын бір мезгілде ... ... және мал ... ... ... ... ... нұқсан келтірді. Ол шара бәсекелестіктің
өсуіне, еңбекке ынтаның артуына жәрдемдеседі деп күтілген еді. ... ... ... ... өндірістің құлдырауына, өнімді сақтау,
өңдеу және сату салаларында монополист-делдалдардың пайда ... ... Бұл ... ... ... ... ұдайы залал шегетін салаға айналды, ал ішкі ... ... ... үлес ... 1990 жылғы 34 пайыздан 2000 жылы ... ... ... ... тұра ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... ... салыстырғанда
8,8 есе кеміді. Ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің берешегінің жалпы
көлемі 2000 жылы 1994 жылға ... 1,9 есе ... және орта ... ... несиенің үлес салмағы күрт азайып
кетті, оның есесіне тұқым себу мен егін ... ... ... ... ... ... несиенің көлемі өсті.
Мемлекет ауылды байыпты ... ... ... ... ... өзі
кәсіпорындарды санациялау мен банкроттау процестерінің белең ... ... ... ... 2000 жылы бір ... ... (фермерге)
шаққандағы мемлекеттік жәрдемнің көлемі 551 теңге, оның ... ... ... ... - 80 ... ... шығындар өтемі - 52 теңге,
жеңілдіктер - 283 теңге болды.
Сонымен бірге төлем қабілеті жоқ кәсіпорындарды отандық және ... ... беру ... ... ... ... ... село олигархтары жылдам пайдаланып, ауыл еңбеккерлерінің
берешегі есебіне олардың мүлкі мен жер үлестерін ... ... ... аса ірі ... иелері мен жалдамалы жұмыскерлер табын туындатты. Тек
бір жылдың ішінде ғана өзінің жер үлесіне ... ... беру ... ... шарт ... және де ... ... көбіне «Агроцентр – Астана»,
«Голдан-Грейн» секілді ірі компаниялардың, «Апако» корпорациясының және
басқаларының ... ... ... ... 1999 жылы ірі жеке ... 5 миллион гектар егістікті яғни елдегі дәнді дақылдар себілетін
барлық жердің 40 пайызын пайдаланды.
Соңғы ... ... ж.ж.) ... ... түрде
тұрақтануына қарамастан, залалды шаруашылықтардың үлес салмағы 2000 жылы 50
пайыз денгейінде қалды.
Осыған байланысты Н.Назарбаевтың ... ... ... ... ... жаңа ... ... мән беріліп отыр,
онда ел экономикасын көтерудегі басты ... ... ... ... ... алға ... көрсетілген ірі проблемалардың үшеуін бөліп көрсеткіміз
келеді. Олар: ауылды ... ... ішкі ... процестері жөніндегі
мемлекеттік саясат және ауыл шаруашылық жеріне жеке меншік институтын
енгізу.
1. Ауылды ... ... ... 2003 жылдан бастап ауыл шаруашылығын дамытуға
бюджеттен жыл сайын қосымша 8-10 миллиард теңге ... ... ... міндет деген идеяның өзін өрбіте түссек, біздің ойымызша, мемлекеттің
материалдық-техникалық қорлардың табиғи монополияларының ... ... ... ету және ... ... бойынша сатып
алынатын ауыл шаруашылық өніміне кепілді баға ... ... ... ... қажет.
Астыққа мемлекеттік тапсырысты қалпына келтіру немесе өндірушілердің
өндірістік шығынын өтеп, қайтарып және ... ... ... ... ... «Азық-түлік корпорациясы арқылы» мемлекет мұқтажы ... ... өнім ... 50 ... ... ... ... өнімді міндетті түрде мемлекеттік қолдау ауыл ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерге берілетін банк
қарызына ішінара мемлекеттік кепілді кқамтамасыз етуге, несие үшін алынатын
өсім деңгейін төмендетуге, ... ... ... ... ... ... ... (ағымдағы шығындарға) және ұзақ мерзімді
(негізгі қорларды ... ... беру ... ... келтіруге
бағытталуға тиіс. Қысқа мерзімді несие үшін ... ақы – ... ... ұзақ ... ... үшін – 3-5 ... болып табылады, несиені банктер
тауар өндірушілерге жыл басында аса сапалы тұқым мен асыл тұқымды мал ... ... ... бен ... ... несие жүйесі тек мүліктік (негізгі қорлар) кепілмен ғана
емес, сондай-ақ азаматтардың жеке ... ... ... ... ... алу ... да ... тиіс. Ипотекалық қарызды өтеу
кепілдігін қамтамасыз етудің көздері ... ... ... жер ... ... және ... ... құқығы жөніндегі мәмледен алынатын
процент; жер салығынан белгілі бір пайыз түрінде түсетін ... ... ... ... ... ... бір бөлігі; республткалық және
жергілікті бюджет қаржылары.
Жеке тұлғалардан және ... ... ... алу ... ... қолдану қажет. Жер және салық заңдары ... орын алып ... ... ... ... күні ... ... (фермерлерден)
жердің бағаланған құны негізінде бірыңғай жер салығы ... ал ... ... ... ... ... ЖШС, АҚ) алынатын
жер салығы топырақтың ... ... ... ... ... жер ... ... кемшілілігі оның мөлшерін бонитет балына
сай топырақтың сапалық қасиеті бойынша ... ... ... ... ... ... ... бағаланған құнына белгілі бір ... ... ... деп санаймыз. Жер сату базарының дамығанын
және ауыл шаруашылығының табыстылығын мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... негізінде салық салу негізсіз
болар еді. Жер салығының экономикалық табиғаты салықтың ... да ... түрі ... ... өнім ... ... осыған байланысты жер
салығын тауар өндірушілерден дифференциалдық рентаны алу ... ... ... ... жер ... ... ... алудың
әдістемелік жолы-ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерді республика
аумағында басты ауыл шаруашылық дақылдарды ... ... ... ... жер ... аумақтарын анықтау. Мұндай әзірлеменің жаңалығы –
Қазақстан ... ... және жер ... ... ... ... жер ... негізіне жердің биологиялық бағасы мен оның
құнын бағалау нәтижесі ... Таяу ... ... ... ... жүргендей, жер салығын жердің нормативтік бағасының немесе базар
құнының ... бір ... ... есептеу қажеттігі туындайды.
Жер салығы мөлшерін нақты ғылыми негіздеп ... үшін ... ... – жер ... ... ... бағасын түбегейлі
әзірлеу қажет. Бұл көрсеткіштерге жыл сайын түзетулер енгізіліп отыруға
тиіс, ал жер ... ... ... ... ... орналастыратын органдардың
жердің экономикалық бағалануымен бірге сол жер учаскесінде немен шұғылдану,
қандай дақыл себу, қашан себу ... ... ... бергені тиімді.
Мұндай есептік деректерді жер ... шын ... ... ... ... ... ... су ақысының мөлшері экономикалық, биологиялық және
жағрапиялық жағдайларды, аудандардың ... ... ... ауыл ... белгілі бір салаларын дамыту
қажеттігін, су ... ... ... ... ... судың сапасын, елді мекендерден ... ... ... ... ... қауіпсіздікті және
басқа шарттарды ескеруі қажет.
Ауыл шаруашылығы суын тұтынушыларға жеткізіп беретін мемлекеттік
құрылымдар ... ... ... ыңғайлы да оңай болуы үшін
әрбір әкімшілік ауданда Мемлекеттік су инспекциясының заңдық, экономикалық
және ... ... ... барлық жақтарын ескеретін тиісті
жарғысы бар филиалдарын ұйымдастыру қажет.
Құнарлы жерлерді ауыл шаруашылығынан өзге ... ... ... жол ... үшін осы ереженің бұзылуына жауапкершілікті қатайта
түсу қажет. Мұндай жағдай бола қалған күнде жерді ... ... ... жергілікті бюджетке жерде басқа мақсатқа пайдалану мәнісін жоятындай
мөлшерде айыппұл немесе салық төлеуге тиіс.
Нарықтық тұрпаттағы ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... қаржылық ауыр жағдайдан шығару үшін 20 ... ... ... жер ... ... ... ұсынамыз. Бұл
шара ұзақ мерзімді болуы тиіс және заң ... ... 10 жыл ... ... ... ... ... отырып, салық жүйесін құруға
төмендегідей талаптар қою қажет.
1. Салық қалай ... ... емес дәл ... ... ... өзі ... жұмысын, оның қаржылай нәтижесін болжай отырып жоспарлануына
мүмкіндік береді. Салықтың анық болмауы ... ... ... ... ... көбейтеді, шенеуніктердің
заңсыздығына жағдай туғызады.
2. Төлеу ... ... ... ... қанағаттандыруға тиіс. Бұл
талап оларға қолайлы ... ... ... ғана ... ... мүмкіндіктерін ескеруден де туындайды. Ауыл шаруашылық
өндірісі маусымды болғандықтан, ақшалай табыс жыл ішінде ... ... ... салу ... мен ... ... оны ... өте анық және
түсінікті болуға тиіс. Бұл жағдай бұзылса, салық қызметінің жүгі
қатты ... ол ... пен ... ... ... ... жинауға жұмсалатын шығын барынша аз болуға тиіс. Бұл талап
барлық жүйелер үшін ... және ... ... ... Ауыл ... ішкі ... проблемалары
Қазақстанда экологиялық жағынан қауіпті әлеуметтік даму жағынан ... ... саны ... ... 2 ... адам ... ... тұрғыдан келсек, олардағы халықтың дені қазақтар, көп балалар
отбасылар. Арал ... ... ... қолайсыз аудандарын, ... ... ... ... зымырандық сынақ жасалған басқа да
аудандарды ескерсек, әлеуметтік-экономикалық жағдайы өте ауыр жерлерде
тұрып жатқан ... үлес ... ... республикадағы барлық санының
40 пайызындай. Экономикалық реформаларды жүргізген кезде осы аудандардың
ауа райының қолайсыздығы, ... ... ... қиындығы сияқты ерекшеліктері толық ескерілмесе, жағдай одан ... ... ... ... ... ... негізінен жеке қосалқы
шаруашылық (70% астамы) және әлеуметтік төлемдер (10%) ... ... ... өте ... ... ... Сатудан түсетін табыс
көлемі 10 пайыздан аспайды, өйткені, жеке ... ... ... ... сату ... ұшан-теңіз, тиісті өндірістік
инфрақұрылымдар жоқ. Тұрғындардың өмір сапасының төмендігі - ... және оны ... ... ... ... ... ... тоқталғанының салдары. Олардың әлеуметтік ... ... ... ... орта деңгейден 1,5-2,0
еседей төмен.
Ауылды жердегі демографиялық ахуалдың шиеленісуі халық санының ... ... ... ... ... ауылдан қалаға көшумен,
кадрлардың тұрақтамауымен қабаттас журуде.
Көші-қонға ызбайлық қоныс аудару ... ... ... ... Тұрған жерін айырбастау көшіп-қонушыдан едәуір
рухани күштің жұмсалуын, уақыт және материал-қаражат шығындарын ... ... ... ... оның материалдық жағдайының деңгейіне
және ... ... ... ... ойымызша, мемлекеттің әлеуметтік саясатының аса маңызды ... ... мен ауыл ... ... ... ... тіпті экологиялық
қолайсыз аймақтардан еңбекке жарамды халықтың көшіп кетуін болғызбау. Мал
өсірумен шұғылданатын аймақтар ... ... өмір ... ... ... ... Аграрлық саясаттың міндеті еліміздеқаңырап қалған
аймақтар жасау ... ... ... түрде көркейту болуы тиіс. Бұған
Біріккен Араб ... ... араб ... ... мысал бола алады. Олар
шөлді және бос ... ... ... ... ең ... байырғы
халықтардың өркениятты өмір сүруі үшін сулы да, нулы жерлер жасады.
Келешегі бұлдыр аймақтарда тұрып ... ... ... ... қадам ауылды қолдау және жұрттың үй шаруашылығын дамытуын
қамтамасыз ету үшін құқықтық, экономикалық және ... ... ... ... осы шаруаға жұмсалған еңбекті жұмыспен қамтудың бір түрі деп ... ... бұл ... ... ... ... ... өндірген
өнімінің артығын сатуды ... ... ... ... қолөнер мен олардың кооперативтерін ұйымдастыру негізінде жеке
еңбек қызметінің ... ... ... жұмыспен қамту туралы» күшіндегі заң ауылда жұмыспен қамтудың
ерекшеліктерін толы5ымен ескермейді, еңбек базарында ауыл тұрғындарын ... тең емес ... ... Бұл – ... ... ... тұрғын үй базарының жоқтығы, жұмыс күші бағасының арзандығы,
жұмыс істейтін орынның тұрғын үйден ... ... ... жағдайды жақсартуға қарағанда олардың қоңыс аударуына қаржы
өлшеусіз көп шығындалады.
3. Жер ... ... және ауыл ... ... жеке ... ... ... аграрлық реформалар кезендерінің ең маңызды да
жауаптысы бесінші кезең болмақ. Ол Президент ... ... ... ... ... қажетті кезең деп сипатталды. Бұл жаңа саты
Жер кодексі қабылданады, ол ауыл шаруашылық жерлеріне жеке меншік ... ... ... ... ... ... Әлем ... аграрлық
сектордың тиімділігі меншік пошымынан гөрі шаруашылықты жүргізу пошымы
арқылы анықталатынын көрсетіп отыр. Шынында да ... ... ... ... ... өндірістік көрсеткіштері жағынан жеке ... ... ... ... ... пайдаланатын ірі жеке фермадан тіпті де олқы
соқпайды. Бірақ Қазақстанда ауыл ... ... жеке ... аграрлық өндірісті жүргізу қауіп - қатерінің өсуі мүмкін, оның
ең бастысы – жер реформасының ... ... ... жалдамалы
еңбекті кең қолданатын ірі латифундиялар құру. 2002 жылдың басына қарай
жалпы көлемі 1345 мың ... жер ... ... ... ... 4473 ... жер сыйға берілді, 42.173 мың гектар жер жарғылық ... ... мың ... жер ... ... ... алғанда, елімізде шаруа
қожалықтары 2001 жылы 30,6 ... ... ... ... ... – 57,2 миллион гектар жерді, оның ішінде, әртүрлі ... ... ... – 37,6 миллион гектар жерді пайдаланды. Сөйтіп,
сату нәтижесінде тек бір жыл ... 53 ... ... ауыл ... ... ... бір қолда шоғырлануы жалғаса түсті. Жаңа заңда ... ... ... ... ... ... саясат Ресейде 1906 ... еді – ... ... ... 6 үлес ... ... ал ... 30 және одан да көп үлес бір ... ... ... адал ... ... ... де белгіленген норманың сақталуын қамтамасыз
ете алмады, ал жемқорлыққа бейім ... ... ... ... ... үлесінен шыға алмайды.
Ауыл шаруашылық жерінің аса үлкен көлемі және салыстырмалы ... ... ... 3,5 ... ғана еңбекке жарамды ауыл халқы жер ... ... ... елес ... Шын ... сатып алу-сату және қайтадан
сату операцияларының салдарынан қатардағы шаруаның қатынас жолдарынан, өнім
өткізу базарларынан ... ... ... кету ... ... ауыл ... өзінің жер үлесін өз ұрпағыма өткізе аламын деген
үміті орындалмас ... ... ... ... мүмкін.
Жерге жеке меншік енгізу, осы бастама авторларының пікірі ... ... ... ... мүмкіндік береді, несие алудың мүмкіндігін
арттырады және мемлекеттік ... ... ... ... ... мұндай нәтижеге форвардтық және фьючерстік-опциондық
операциялар базарын дамыту жолымен де, яғни ... банк ... ... ... де ... болады.
Жерге жеке меншік енгізуге байланысты туындайтын тағы бір қауіп рента
жер иесінің ... ... де, ... ... табыс көзінен айырылады.
Мұндай жағдайда Қазақстан Республикасы ... ... ... және
әлеуметтік инфрақұрылымын қолдап отыру үшін ... және ... ... ... яки экономиканың пайдасы жоғары салаларынан атап
айтқанда, кен қазушы ... ... ... көбейтуіне тура
келеді.
Демек, жерге жеке ... ... ... жаңа ... және
әлеуметтік қауіптерді туындатып, күшейтеді.
Жерді тиімді пайдалануына жағдай туғызу үшін қазіргі кезде ... ... жаңа Жер ... ... ... Ол ... ... арналған аграрлық саясатын бейнелеп жерді жеке ... ... ... ... ... жер ... ... оны құқықтық реттеу механизмін жетілдіруге тиіс.
Жер кодексінің жобасында тауарлы ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... жеке ... жер ... (ең үлкен) көлемі ауыл шаруашылық жерінің барлық ... ... ... ... Бұл тым ... ... ... облысының
әкімшілік аудандары бойынша біз жүргізген есеп ұсынылып ... ... ... ауыл ... ... ... ... нақты жер
көлемінен Сарқанд ауданындағы 1,1 еседен, Қарасай ауданындағы 13 есеге
дейін, Балқаш ... 18 ... ... ... 324 есеге дейін ауытқуы
мүмкін. Бұл тиімді жер пайдаланушыларды өсіріп шығаруға жағдай ... ... ... Аса ірі ... ... болуына алғышарт жасалады. Егер шаруа қожалықтарын
(фермер) адамдардың өз еңбегіне негізделген ...... ... ... ... ... шек ауыл шаруашылық кооперативтерінің нышаны
бар және олардың ... аса ірі ... ... ... ... Шетелдіктерге және азаматтығы жоқ адамдарға уақытша
пайдалануға ауыл шаруашылық жерінің жалпы көлемінің 5 ... ... ... ... ... ... зор ... туғызады, ал мұның өзі елдің
азық-түлік ... ... ... ... Жер ... ... ... заңдық тұлғалар
мен шаруа қожалықтары (фермерлер) үшін жер бағасын ... етіп ... ... пен шаруашылық жүргіудің, маманданудың қалыптасқан
экономикалық шарттарын ... ... ... ... ... өндіріс көлемі аз, несие қорлары, меншікті айналым қаржысы
жоқ, қаржылық жағдайы тұрақсыз, өндірістік инфрақұрылым, монополистерінің
(элеватор, ... ... ... өнім ... ... ... қысымына ұшырайды, материалдық-техникалық базасы әлсіз,
сондықтан қаржы-қаражат ... ... Ал ... ... ... ЖШС) ... жағдайы мықты, отандық немесе
шетелдік инвесторлар қолдайды, ... ... ... бар, жер ... ... көлемі үлкен, жер үлесінің үлкен көлемі шаруашылық басшыларының
қолында шоғырланған. Міне, сондықтан ... ... ... ... ... өзін жер ... жобасында ұснылған бағамен сатып ала
алмайды. ... да ... ... үшін ... ... жер ... ... бағаланған құнының 10 пайызы көлемінде ... ... 5 жыл ... ... ... ... ұсынамын, ал
беймемлекеттік тұлғалар үшін кемінде 50 пайыз мөлшерінде белгілеу ... ауыл ... ... ... ... ... неғұрлым әділ шартпен
енгіуге мүмкіндік туады.
Осындай жағдайдан құтылудың жолы меніңше мынадай сияқты: жер үлесі
иелерінің шаруа ... ... ... мақсатымен АШӨК, ЖШС
құрамынан шығу құқығын заң ... ... ... бұл ... өз ... ... қашан бергеніне қарамастан бекітілуге тиіс. Ал кімде-кім
шаруашылық жүргіудің ұжымдық пошымының ... ... ... ... ... беру ... шартын жалға беру шартына айналдыру қажет. Өйткені
ауыл шаруашылық жеріне меншік әзірге мемлекет монополиясында, ал ... тек ... ... ғана ... ... жер үлесін жер иелерінің өмір
бойы билеп-төстеу, өз мұрагеріне ... ... адам ... ... ... ... керек.
Бірінші кезекте жердің жеке меншікке тікелей отбасылық еңбек негізінде
ұйымдасқан, ... ... ... ... пайдаланатын шаруа қожалықтарына
(фермерлерге) берілуін жүзеге асыру қажет. Бұл ... ... ... шегінде (ұлғаюы) кемуі жерді жалға алу немесе мемлекеттік
аукциондар мен ... ... ... негізінде белгіленген базар
бағасымен сатып алу арқылы жүзеге асады. Жеке ... бір ... ... ... ... ... өнім беретін бос жерлерді,
оларды айналымға тарту мүмкіндігін ескере отырып анықтаған жөн. Бұл ... ... ... пошымдары үшін Қазақстан
Республикасының «Жер ... ... бар ... ... ... механизмін сақтаған дұрыс.
Екінші кезекте ауыл шаруашылық жүргізудің ... ... жеке ... беруді біртіндеп, бір қолға шектен тыс жер
көлемі шоғырлануына, алыпсатарлыққа жол бермейтін тетіктер ... ... және баға ... ... ... ... ... атқарушы
органдардың жермен жасалатын операцияларға қатал бақылауын жүргізе отырып
рұқсат ету ... ... жеке ... институтын енгізу кезендерінің мерзімі
жүргізілген инвентаризация мен бағасы бойынша ... ... ... пен ... қорын бөлуді талап етеді) негізінде жерді экономикалық
бағалау жөніндегі жаңа ... ... ... ... ... аграрлық реформаны тереңдету мен кеңейтудің міндеттері
және нәтижесі
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... негізінен алғанда ұйымдық және технологиялық мазмұнда болды.
Алайда, оларды жүзеге ... үшін ... және ... ... Сондықтан да қазіргі уақытта шын мәніндегі экономикалық
тәуелсіздікке және ... ... ... қол ... ... және ... ... толық игеру үшін
экономикалық реформаларды терендету және кеңейту қажеттілігі туып ... ... ... ... ... ... ... кез
келген түрімен айналысатын іскерлердің бостандықтағы қарым-қатынастарына
негізделеді. Дей тұрғанмен, агроөнеркәсіптік кешен үшін ... ... ғана ... ... ... ... болып табылады.
Олардың қатарында шаруашылық жүргізу нәтижелерінің адам бақылауына
көнбейтін табиғи және әсіресе ауа райы ... ... ... қоры мен ... ... ... ... анықталатын
ауыл шаруашылық өндірісінің төмен рентабельділігін, ірі, ... ... ... ... ... игеру қажеттілігін және басқа факторларды
айтуға болады.
Сонымен бірге мемлекеттік ұйымдардың агробизнеске шамадан ... ... ... алып ... ... ... ... реттеу ең қажетті шаралармен шектелуі тиіс. Олардың қатарына
мыналар жатады:
... ... ... ынталандыратын заң мен нормативтік
актілер жасау және қабылдау жолымен құқықтық базаны қалыптастыру
және олардың жүзеге ... мен ... ... ... Баға ... ... салу, қаржылық-несиелік қарым-қатынас,
қамсыздандыру және басқа мәселелерді дұрыс шешуді ... ... ... және ... ... ... ... тұрақтандыру, тауар өндірушілердің табысын
қолдау және ғылым мен техниканың жетістіктерін кеңінен ... ... ... ... ... ... ... салалар мен аймақтарды дамыту жөніндегі мемлекеттік
құрылымдық саясатты жүзеге асыру;
... ... және ... ... ... ... Ауыл шаруашылық және жер ресурстарны бөлу, жер реформасын жүзеге
асыру, жер кадастры енгізу;
• Шаруалардың әлеуметтік қорғалу ... ... ... ... ... Шаруалардың зейнетақысының қамтамасыз
етілуіне, тұрғын үй, әлеуметтік-мәдени және ... ... ... ... фермерлік үлгідегі шағын елді мекендерді
дамыту, республиканың аз табысты тұрғындарын мемлекеттік ... ... ... ету, ауыл ... ... қалған еңбекке жарамды тұрғындарды еңбекпен қамту және басқа
проблемаларды шешуге қатысу;
• Ғылыми зерттеу, селекциялық және ... ісін ... ... ғылым мен техника жетістіктерін ... Ауыл ... ... ... ауыл шаруашылығы
өнімдерін өндіру мен ... ... ... ... ... Азық-түлік пен ауыл шаруашылығы шикізатының мемлекеттік ресурсын
қалыптастыру;
• Табиғи ресурстарды пайдалануға, қоршаған ... ... ... ... ... ... сапасына бақылау
жасау, санитарлық бақылау, жерге орналастыруға, өсімдіктерді
қорғауға және ветеринарлық жағдайға бақылауды ... ... ... ... ... ауыл ... басқару;
• Агробизнеске заңдық қызмет көрсету және оларды құқықтық тұрғыдан
қорғау.
Нарықтық ... ... мен ... Республика
агроөнеркәсіптік кешеніндегі мемлекеттік кәсіпорындарды мемлекеттен алу
және жекешелендіру, оңдағы ... ... ... өндірушілерге, яғни
шаруаларға беру проблемасы ерекше маңызды болып табылады.
«Меншік» котегориясы – қоғамдық ғылымдағы ең күрделілердің ... мен ... ... мен ... оның ... үнемі пікірталас жүргізіп келеді. Бұл жөнінде де ... ... ... ... ... ... уақытта да және әр түрлі елдерде
де меншікті ғылыми түсінуден басқа оны жай ... ... ... да ... Бұл ... төңірегіедегі негігі
тұжырымдарға шолу жасау ғылыми ойды ... жай ... ... ... ... және әлеуметтік-экономикалық көзғарас пен
ілімге дейін барғанын дәлелдейді.
Ежелгі Римнің өзінде заңгерлер меншікті затты пайдалану ... тыс ... ... ... ... Олар жеке ... ... адамның меншік объектісі –затты өз қалауы бойынша
иеленуінің құқығы ретіндегі ... ... ... Құл да
тірі зат ретінде құл иеленушінің шексіз билік жүргізетін обьектісі
болып қарастырылған. ... ... ... меншік обьектісіне шексіз
билік жүргізу ... ... ... ... ... ... тыс пайдалану сол заттың, яғни ... ... ... ... Құлды, жұмысқа жегілетін малды
дұрыс күтпеу олардың өлуіне себепші болған. Құлдар тек қана ... жек ... қана ... жоқ, ... ... ... құралдары
мен заттарын да ұнатпай, олардың істен шығарды және ... ... ... ... ... ... тыс пайдалану немесе дұрыс
пайдаланбау меншіктің жоғалуына алып ... ... ... ... ... ... әкеліп соқпады, жер мұндай жағдайда
өзінің құнарлылығын жоғалтып, көпке дейін, тіпті өмір-бақи байлық көзі
болудан қалды.
Өмір өзі ... ... ... ... ... ... ... да осындай ұмтылысына кезігіп отырған.
Сондықтан да жеке ... ... ... ... осы басқа адамдардың
келісімімен байланысты болған. Міне, осылай меншік жеке бір ... ... жай ... емес, мүлікті иелену, пайдалану және билеу
мәселелеріне байланысты қоғамдық қатынас ... ... ... ұғымы адамды немесе адамдар қауымын ... иесі ... ... ... анықталады және онымен әрқашанбайланыста
болады. Орта ғасырларда ... ... ... ... ... алу, тіпті
ұрлап алу болып табылды. Алайда, ... ... ... ... адамдар бұл проблемаларды шешудің ақылға қонымды жолдарын
тезірек іздестіруді ойластырды.
ХVІІ ғасырда ағылшандық ғалым Д. Локк бір адамның өмір ... ... ... өз өмір ... ... табиғи құқықтық
негізі бар деген идеяны дамытты. Бұдан көріп отырғанымыздай, Д.Локк
адамды жеке ... ... ... ... негізге байланысты
ойларын ашық айтып отыр.
А. Смит пен Д. ... ... ... жеке ... туралы
Локктің идеясын қолдай отырып, осындай меншікке ... ... Жеке ... мәңгілігін және қоғамдық меншіктің ақылға
сыйымсыз екендігін Гегель өзінің «Құқ философиясы» еңбегінде дәлелдеді.
Гегель ілімі бойынша ... ... мәні ... тек қана ... жеке ... ... табылады.
Осы бір өткенге аз ғана көз жүгірту қоғамдық, оның ішінде әміршіл-
әкімшіл ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен қоғамдық қатынастардағы мемлекеттік меншікті ... қате ... ... дәлелдейді.
Сондықтан да қазіргі нарықтық ... өту ... өз ... ... ... ... ... керек пе, әлде
қайтармау керек пе деген әңгіме төңірегіндегі пікірталас ты жүргізудің
ешқандай қисыны жоқ екендігі дәлелдеуді керек ... Бұл – ... ... ... ... ... ең қысқа жол. Оның
үстіне өндіруші бұған дейін ... ... ... ... ... ... ... отырып, мемлекетті
экономикаға қызмет етуге мәжбүр ... да ... ... ... ... себептері агроөнеркәсіп кешенінде нарықтық жаңғырудың ... ... ... ... ... ... ... алу және
жекешелендірудің теориялық және әдістемелік бағыттарын анықтай келе
агроөнеркәсіп кешенінің әр ... ... ... ... ... еске ала отырып, ... ... ... ... ... алу және ... ... тиісті жарлықтары мен Қазақстан Республикасының
бірқатар заңдарына ... ... ... төмендегідей бағыттар
бойынша жүзеге асырылады:
• Кеңшарлар мен ... да ... ... ... ауыл ... ... шағын
кәсіпорындарға, олардың ассоциацияларына және басқа шаруашылық
жүргізудің мемлекеттік емес тәсілдеріне көшіру;
• Акционерлік қоғамдар мен ... ... ... Меншіктің тұлғаландырылған тәсіліндегі ұжымдық кәсіпорындарға
көшіру; мемлекеттік мүлікті конкурс бойынша немесе ... ... ... ... ... ... еңбек ұжымы құратын шаруашылық серіктестіктеріне немесе
аукционерлік қоғамдарға ... ... ... беру ... ұжым бұл мүлікті
алудан бас тартқан жағдайда ... ... ... арқылы сату жолымен
жүргізіледі.
Біртұтас және технологиялық ... ... бар құс ... ... ... жылыжай комбинаттары және басқа ауыл шаруашылық
кәсіпорындары басым жағдайда акционерлік ... және ... ... ет, сүт, ... ... қалбырлау өнеркәсібі
жүйесіндегі және материалдық-техникалық жабдықтау, жөндеу, машина ... ... ... ... және ауыл ... ... саласындағы кәсіпорындарды және құрылыс пен су ... ... алу және ... ... жағдайда
акционерлендіру жолымен жүзеге асырылады. Бұл жағдайда тауар ... ... ... ... Ауыл ... ... өңдеу және
сақтаумен тікелей байланысты салаларда, сондай-ақ қызмет көрсететін
сфераларда акциялардың ең кем ... ... ... ... ... ... ... және әкелетін кәсіпорындарға, шаруашылықтарға және
шаруа қожалықтарына өткізілуі тиіс.
Ұсақ және орта дайындау, өңдеу және қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... ... қоғамға айналдырған жағдайда мемлекетке акциялардың бақылау
пакеті қалдырылмайды. Республика немесе облыс рыногінде ерекше орын ... мен ... ... ... ашық ... ... керек. Мемлекеттің спирт, ликер-арақ және темекі өнімдерін
өндіретін ... ... ... ... ... ... отырып,
сондай-ақ шикізатты, материалдар мен құрал-жабдықтарды ... ... ... валюталық қорды тиімді пайдалану қажеттілігіне байланысты өнеркәсіптің
бұл саласындағы кәсіпорындарды жекешелендіру кезінде олар акциялардың 51%-і
мемлекет меншігінде ... ашық ... ... ... ... ... мен ұйымдар:
• Мал дәрігерлік қызмет;
• өсімдік карантинасы;
• мемлекеттік тұқым инспекциясы;
• өсімдіктердің ... ... ... ... сорт ... және мемсоручаскелері;
• химияландыру және өсімдіктерді қорғау станциялары;
• өнім сапасы жөніндегі инспекциялар;
• мемлекеттік ауыл ... ... ; ... және орта ... оқу ... ... ғылыми-зерттеу мекемелерінің тәжірибелік және тәжірибе-
эксперименттік шаруашылықтары;
• мемлекеттік асыл тұқымды және жылқы зауыттары;
• мемлекеттік асылдандыру шаруашылықтары;
• дәрілік өсімдіктер ... су ... және ... ... мен ... ... ... инфрақұрылым обьектілері (білім беру, мәдениет және
денсаулық сақтау мекемелері);
• мемлекеттік ауыл ... ... ... ... инфрақұрылым обьектілері (көпірлер, плотиналар, жолдар, су
құбырлары, суландыру ... жылу және ... ... ... ... құралдары және т.б.).
Тұтастай алғанда, агроөнеркәсіптік кешен ... ... және жеке ... ... жұмыс істейтін болады. Бұл жағдайда
І сфера (ауыл ... үшін ... ... ... басым жағдайда
мемлекеттік меншікке негізделеді; ІІ сфера ... ... ... ІІІ ... ... ... өнімдерін дайындау, сақтау, тасымалдау
және өңдеу) жеке және мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... басым жағдайда
бағалақ, қаржылық, несиелік және ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Баға саясатының негізгі бағыты еркін тағайындауға көшу ... ... ... ... ... ... ... және шаруашылық
жүргізу әдістеріне қарамастан баға белгілеу мен өнімді өткізу ... ... ... өз ... ... ... ... Қажет болған
жағдайда ауыл ... ... ... белгілі бір мемлекеттік
қажеттілікті өтеу үшін мемлекет өндірушілермен ерікті және ... ... ... Онда ... ... ... салықтық, несиелік
жеңілдіктер мен материалдық ... ... ... ... және ... емес обьектілерді қаржыландыру жөнінде әр түрлі
ынталандыру ... ... ... ... ... баға ... І және ІІІ сфераларындағы кәсіпорындарды демонополизацияланған
жағдайда ғана ... ... ... ал ... ... ... мен ... өсуінен қашып құтылуы мүмкін емес.
Селолық өндірушілер ... ... ... ... ... ... несиелерге жол ашуды қамтамасыз етуге кепілдік беретін ауыл
шаруашылығы ... ... ... ... және ... алу операциялары
қарастырылған. Сондай-ақ, биржалар болашақ өнімді ... ... ... ... ... ... жағдайда фьючерстік сауда-
саттық тегеріші пайдаланылады. Мұндай фьючерстік операциялардың артықшылығы
тауар өндірушілер өнім алғанғадейін ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп және ауыл
шаруашылық арасындағы бағаның паритетін қамтамасыз ету ... ... да ... ... ... ауыл ... кәсіпорындарына
қызмет көрсететін немесе олардың өнімін өңдейтін ... ... ... үшін ... бағаның жоғарғы шегін (немесе рентабельділік
деңгейінің шегін) белгілеу қажет.
Қаржылық саясаты ... ... ... ... ... ... тудыруға және дамытуға жағдай жасауы керек.
Сондықтан да қаржылық көмек ең ... ... ... ... ... бағаны қамтамасыз ... ... ... ... ... коммерциялық банкілердің шығындарын жабуға,
сондай-ақ жекелеген селолық аудандар, экологиялық аймақтар ... ... ... шаруашылық айналымынан шығып қалған ауыл
шаруашылығы ... ... ... ... бағышталуы тиіс.
Тауар өндірушілерді бюджет есебінен кең көлемде қаржыландыру нарықтық
экономика толық орнатылғанда ғана ... ... ... жағдайда
мемлекеттік қаржылық қолдау ... ... ... ... ... өтеуге, су шаруашылығы және топырақты суландыру
жұмыстарын ... ауыл ... жаңа ... ... қиын
өңдірістерді ұйымдастыруға бағытталады.
Экономиканың аграрлық секторындағы несие саясаты ауыл шаруашылығындағы
өте төмен табыстылықты есепке ... ... да ол ... арналар
бойынша бағытталуы тиіс:
• ауыл шаруашылығын несиелендіретін банкілер ... ... ... ... ... ... ... және шаруашылық жүргізу тәсіліне қарамастан барлық ауыл
шаруашылығы өндірушілерін өнім ... ... ... ... 50%-ке ... ... өнім жинау кезеңінде 20%-ке дейінгі
көлемінде процентсіз қаржы, сондай-ақ несиелендірілетін обьектілердің
басқа ... ... ... ... ... дейін) алуға жол
ашуды қамтамасыз ету;
• несиені қамтамасыз етуге төмендетілген талап орнату;
• коммерциялық ... ... ... кепілдік беру;
• ауыл шаруашылығына несие беретін банкілерге бағалы қағаздар шығару
құқын беру және олардың эмиссиясы мен ... үшін ... ... ... ... жөніндегі жеңілдіктер ауыл шаруашылық несиесіне
қажетті қаржылық ресурстарды арзандатуымен қатар тез жинақтауды
жеделдетеді);
... ... ... мен ... қайтарылмауынан туындаған
шығындарды жабу үшін ауыл ... ... ... қаржыландыру.
Ауыл шаруашылығына деген мемлекеттің салық саясаты өзінің фискальдық
мәнін жоюы керек. Салықтың түрлері мен мөлшерін ... ... ... салу ... ... ... салу ... жүзеге асырылатын
олардың ынталандырушы функцияларына ерекше назар аударылуы қажет.
Жерге біртұтас салық енгізілгеннен кейін, жер негізгі ... ... ... ауыл ... ... табысқа салық төлеуден
босатылды. Бұл аграрлық өңдірістің нәтиже беретін көрсеткіштеріне тіпті
салық салудан босатылуға алып ... ... ... ... ... шаруашылығы өнімдерін сатудың көлемін, жеке тұтынуға және ... ... ... ... мүмкін болмай қалды. Осыған
байланысты салық ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылық кәсіпорындары үшін – ... ал ... үшін ... ... ... ... мен ... кәсіпорынның жалпы табысының 20-
25%-інен аспауы ... ... ... ... ... ... дейін
салыққа лаынуы тек қана өндірісті қалпында ұстауды ... ... ал ... ... салық салу өңдірістің шығынға батып, жабылуына алып келеді. Жеке
меншікке негізделген жеке немесе отбасылық ... ... ... және т.б.) ... ... ... ... болашақта салықтың тек қана бір түрі – жалпы табысқа ... ... ... Одан әрі ауыл ... дағдарыстан өту мен
аграрлық рынокті ... ... ... ... ... ... Оның ... элементтері мыналар болады: пайдаға (таза табыс)
салық, капиталдың ... ... ... мүлікке салық, жалданбалы
жұмыс күшін әлеуметтік сақтандыру, акциздер.
Инвестициялық ... ... ... ... ... ... көптеген өзгерістерге ұшырайды. Агроөнеркәсіп кешенін
дамытудың кең көлемдегі ... ... ... ... ... обьектілер құрылысын салу, сондай-ақ селолық тауар өндірушілерді
қаржылық жағынан ... үшін ... ... ... ... ... дамытудың басқа барлық шараларына инвестиция бөлу
қайтарылу негізінде жүргізілуі тиіс.
Агроөнеркәсіп кешенінің бірінші ... ... ... ... мыналар болып табылады:
• конверсия нәтижесінде босап қалған бұрынғы ... ... мен жаңа ... салу есебінен өзін экономикалық жағынан
ақтайтын ауыл шаруашылық және азық-түлік машиналарын жасайтын ... ... ... техникалық қайта жарақтандыру және ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы технологияға және ... ... ... ... тез ... аз ... ... орташа және ұсақ кәсіпорындарды дамыту.
Ауыл шаруашылығындағы инвестициялық саясат өнеркәсіп және ауыл
шаруашылығы өнімдеріне баға ... ... ... ... ... ... меншіктің барлық тәсіліндегі ауыл шаруашылық
кәсіпорындарының материалдық-техникалық базасының ... ... ... ... қалпына келтірілуін және жаңартылуын, өндірістік
инфрақұрылымның дамытылуын көздейді.
Агроөнеркәсіп кешенінің өңдеу сферасында ... ... ... елді мекендерде өңдеу (кіші және орта ... ... ... ... ... ... ... даму және Республика
агроөнеркәсіп кешенін мамандармен қамтамасыз ету жөніндегі нақты шаралар
қарастырылған.
Жоғарыда айтылғандарды ... ... ... ... ... шығу және нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде
дамытудың негізгі бағыттары ... ... ... атап өтуге болады:
Батыстың көмегіне сүйену керек әрі ондай көмекті кері қайтаруға болмайды.
Бірақ, бұл ... ... ... мейірімділік актісі ретінде
қабылданбуы керек. Өйткені, мұндай мүсіркеушілік – біз үшін басы ... Жаңа ... ... ... алу үшін ... ... ... капиталды сырттан әкелу және бәсекелестіктің басқа
тәсілдерінің қажеттілігі пісіп жетілгендігін мойындауымыз керек.
Ашық экономика, ... ... жаңа ... мен жаңа жұмыс
орындарының келуі әрқашан да ... ... ... ... оның ... ... ... жағдайдағы жай-күйі үшін кейбір қазіргі
радикалдардың асыра сілтеушілігі сияқты тіптен қауіпті. Қазіргі ... қиын ... тек ... ... ... мен ұзақ ... ... ғана табысқа жеткізеді. Біз бұл жерде экономиканың аграрлық
секторында, ең ... ... ауыл ... ... шаруашылық
жүргізудің әр түрлі тәсілдерін бағалау және таңдау жолдарын ... ... ... ... ... мен ... санаттарындағы өзгерістер
Республиканың агроөнеркәсіп кешенінде экономикалық ... ... ... 400 ұжымшар, 20-дан астам ірі ет комбинаттары, сүт зауыттары,
жүнді бастапқы өндеуден өткізетін үш аса ірі ... ... да ... ... ... Тек ... өнеркәсібінде 3 мыңнан астам кәсіпорын
болды.
Экономикалық реформадан бұрын ауыл ... өнім ... ... ғана ... Бұл ... ... экономиканың басқа
салаларына қарағанда екпіндірек, қарқындырақ, шапшаңырақ жүргізілді деуге
болады. Бірақ бәрі дұп-дұрыс жүргізілді деуге ... ... ... ... құралдарына мемлекеттік және ұжымдық меншікті (ол ... ... ... ... десе де ... жеке ... болды. Кейбір шет елдердегідей, бізде де ... ... ... осы ... меншіктің иесі, негізгі өнім
өндірушілер болады деп саналды. Малды бұрынғы ... ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылық құралдарын ... ... ... ... т.б.) ... ... бөліп беру іс жүзінде оңай болмады, олар ... ... ... берілді. Жер болса бүгінгі күнге дейін ... ... ... ... ... мен ... ... пошымы деп санап, революциялық жолмен түбіріне балта шауып, ... ... күл ... ... ... ... Ремпубликасы
тәуелсіздігінің он жылдығына арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзінде
айтқанындай: «Нарық өзгерістерін бойына дарытпай келген ... ... ... ... ... ... 2001 жылдың 1қаңтарында республикада
мемлекеттік ауыл шаруашылық кәсіпорындарынан небары 82-сі ғана қалды, ... 105170 ... ... ... ... ... одан басқа 3342
әртүрлі серіктестік, 293 ... ... 1710 ... кооператив,
1302 басқадай құрылымдар, жиыны, 111899 ауыл шаруашылық кәсіпорны болды.
Қазақстан Республикасының Статистика ... ... ... ауыл ... ... ... колхоздар,
совхоздар және басқа мемлекеттік шаруашылықтар (ұжымдық ауыл шаруашылық
кәсіпорындары, акционерлік ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдардың қосалқы шаруашылықтары
жатады.
Шаруа (фермер) қожалықтары – адамдардың ... ... ... ... ... жеке ... ... асыруы ауыл шаруашылығы
өнімдерін өндіру үшін ауыл ... ... ... ... осы өнімдерді өңдеу және өткізумен тығыз байланысты.
Жұртшылық шаруашылығына (біздер жұрт шаруашылығы деп ... ... ... ... ұжымдық бақтар мен бақшалар, саяжай учаскелері
жатады. Сан жағы жетерлік, сапа ... ... ... басталар алдында 272 миллион гектар, ауыл шаруашылығы жері,
бау-бақша өсіретін үй маңындағы және саяжайдағы ... ... ... мың кеңшар мен ұжымшардың қарамағында болды. Сондай-ақ ... ... де, ... мен жайылымдар да солардың қолында еді. 2001 жылдың
басында республикада қалған 82 мемлекеттік ауыл ... ... ... 3,2 ... гектар ауыл шаруашылық жері, 0,6 миллион гектар
ғана егістік жер қалды.
Саланың тірегі, іргетасы, негізгі ... күші ... деп ... ... қожалықтарының қолында не бар, олар қанша өнім беріп отыр?
Саны 105 ... ... ... ... 2000 жылы ... гектар ауыл шаруашылық жері (шаруашылықтың барлық санаты бойынша
жердің 32 пайызы), 6,1 ... ... ... жер (31,8%), ... дақылдар
егістігінің көлемі 4,8 миллион гектар (29,9%), оның ішінде дәнді дақылдар
3,7 миллион гектар (29,9%), техникалық ... ... 347,4 мың ... ... ... 58,6 мың ... (19,4%), жемшөптік
дақылдар егісі 719 мың ... (25,5%) ... Сол жылы ... ... ... ... астық (барлық өндірілген астықтың 37%), 228 мың тонна ... (79,4%), 153 мың ... қант ... (56%), 74 мың ... ... (70%), 191 мың ... ... (11,3%), 344 мың тонна көкөніс ... мың ... ... ... (48%) өндірілді. Сөйтіп шаруа қожалықтары
астық, мақта, қант қызылшасы, ... ... ... ... ... жетті.
Мал шаруашылығын алып қарасақ, 1990 жылы шаруа қожалықтарында мал ... ... қасы ... тек бір мың шақты ірі қара, 51 мың қой мен ешкі,
800 шошқа, 900 ... ... 2000 жылы да ... ... ... ... ірі қараның 5,3 пайызы, қой мен ешкінің
8,5 пайызы, шошқаның 3,3 ... ... 8,5 ... құстың 1 пайызы ғана
болды. Сондықтан фермерлер республикада өндірілген еттің жалпы ... ... ... 4,1 ... ... 8,3 пайызын, жұмыртқаның 0,7
пайызын ғана өндірді. Бір сөзбен айтқанда шаруа (фермер) қожалықтарының ... ... тым аз, ... ... жылы ... үлесіне ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің 18,6 пайызы,
оның ішінде ... ... ... 31,5 ... мал ... 4,8 ... келді.
Жоғарыда айтқандай, мемлекеттік және беймемлекеттік 6729 әртүрлі ірі
ауыл шаруашылық кәсіпорындарының қарамағында 2000 жылы 63,2 ... ... ... жері (яғни шаруашылық санаттарының барлық түріндегі жердің
67,9%), 13,1 миллион гектар егістік жер (68,2%) 10,8 ... ... ... егіс ... (66,7%), оның ... ... дақылдар егісі 8,6
миллион гектар (69,4%), техникалық дақылдар егісі 225,4 мың ... ... ... 23,8 мың ... (7,9%), жемшөптік дақылдар егісі
2,0 миллион гектар (70,4%) болды. Сол жылы ауыл ... ... ... ... ... (барлық өндірілген астықтың 62,1%), 41 мың тонна
шитті мақта (14,3%), 92 мың тонна қант ... (33,7%), 22 мың ... ... (21%), 71 мың ... қант картоп (4,2%), 92 мың тонна ... 25,7 мың ... ... ... (6%) ... ... олар ... астық
пен қант қызылшасын өндіруде өз орнын тауып отыр.
Ауыл шаруашылығының келесі, үшінші санаты – жұрт ... ... 1990 жылы бұл ... ... ... ... бақша
өсіретін жарты миллион гектардай ғана жер ... ... үш ... егіс ... 131,9 мың ... яғни 41 ... осы санатта
еді. Басқа дақылдар өсіруде бұл санаттын үлесі жоқ десе де ... ... жұрт ... ... ірі ... 30,9 пайызы,
сиырдың 46,9 пайызы, қой мен ешкінің 18 ... ... 21 ... 31,4 ... ... 33,4 ... ... еттің 33,3 пайызын, сүттің
45,7 пайызын, жұмыртқаның 31,6 пайызын және жүннің 27,4 ... ... бұл ... мал ... үлесі өте үлкен-ді.
2000 жылы да бұл санаттың ... жер өте аз ... ... ... ... 406 мың ... ғана, одан ауыл шаруашылық жері 347 мың
гектар. 252 мың гектар егістік жері, 31 мың ... ... пен ... бар. ... да ... бұл түрі тек үш ... ... өсіруге
ғана маманданған. 2000 жылы мұнда 1.431 мың тонна картоп (яғни ... ... 84,5 ... 1.108 мың тонна көкөніс (71,7%) және
193,7 мың ... (45,9%) ... ... ... Мал ... ... үлес салмағы бұрынғыдан да арта түсті. 2000 жылдың аяғында онда
ірі қараның 86,3 ... ... 89,2 ... қой мен ... 82 ... 87 ... ... 84 пайызы, қөұстың 50,3 ... ... ... ... өндірілген еттің 87,2 пайызы, сүттің ... ... 49,1 ... ... 80,8 ... осы ... өндірілді.
Қорыта айтқанда бүгінгі күні мал шаруашылығы өнімдерін өндіру түгелге жуық
жұрт шаруашылығы қолында десе болғандай.
Ауыл шаруашылығының жалпы ... жұрт ... үлес ... ... 28 ... 2000 жылы 60 пайызға дейін өсті, оның ... ... ... ... ... 13 ... 34 ... мал шаруашылығы өнімдері бойынша 44 пайыздан 87 ... ... да бір ... ... жәйт – ауыл ... ... ... – жердің осы үш санатқа қалай бөлініп отырғандығы. Реформаға ... бәрі тек ... ...... мен ... ... ... болатын. 2000 жылдың аяғында, ... ... 93 ... ... ғана, егістік жердің 19,2 миллион
гектары ғана, екпелі жердің 16,2 ... ... ғана ... ... үш ... шаруашылық санаттарының қолында екен, ... ... ... деп ... болыпты. Сонымен бұрын пайдаланылып келген
ауыл шаруашылық жерінің ... тек 34 ... ... ... ... ... ... екпелі жердің 46,3 пайызы ғана пайдаға асып отыр. Неге? Себебі
көп те және белгілі. Ол ... ... ... ... да ... бұрынғы
көлемде егін егуге қолда техника да, ... май да, ... ... да жоқ, ең ... ... ... ... қаржы жоқ. Тіпті соның бәрі
қолда бола қалғанда оны ұқсатуға, өндеуге, ... ... тағы да ... Оның ... 181 ... ... құрал мен қаражат және одан түсетін
шөпке сұраным жоқ. ... ... ... ... ... ... шөбі тұнып тұр.
2.2.2 Саланың реформадан кейінгі материалдық ... ... ... ... ауыл ... ... ... халде деген сұраққа жауап ретінде біраз дерек келтірейін.
1-кесте
|Қолда бар ауыл шаруашылық техникасының саны ... | |1990ж. |2000ж. |
|1 ... мың дана |220,1 |49,7 |
|2 ... ... ... |89,0 |20,7 |
|3 ... ... комбаиндар, дана |2069 |373 |
|4 ... ... ... мың дана |15,6 |2,4 |
|5 ... ... комбаиндар,дана |747 |203 |
|6 ... дана |41,9 |7,3 |
|7 ... ... |48,8 |10,3 |
|8 ... |56,6 |9,3 |
|9 ... ... сепкіштер-*- |89,0 |22,3 ... ... ... |12,8 |1,4 ... ... шөп ... |30,1 |3,6 ... ... |19,1 |2,4 ... ... ... жинағыштар-*- |9,5 |1,3 ... ... ... |8,2 |0,6 ... ... ... |2,6 |0,9 ... |Дән құрғатқыштар дана |535 |238 ... ... ... мың дана |7,6 |1,4 ... ... мен ... |9,5 |1,9 ... ... ... мен ... |10,4 |1,0 ... ... ... мен ... мың ... |0,3 ... ... сауатын қондырғылар мен агрегаттар,-*-|16,9 |1,0 ... ... ... |1,9 |0,5 ... ... ауыл ... ең ... ... ... мен ... жинайтын комбаиндардың санының 4 еседен
астам, ал ... ... 5-10 ... ... кеміп кеткені
көрініп тұр. Оның үстіне қолда бар техникалық құралдардың көбінің қазіргі
кезде ескіріп, тозығы ... тұр. Ауыл ... ... ... ... ... бірі – осы ... электр қуатының көлемі. 1990 жылы бұл салада 13,7 ... ... ... ... 2000 жылы бар ... ... ... қана энергия пайдаланылыпты, яғни оның көлемі 5,3
есе қысқарған. Қай заманда, қай елде, экономиканың қай ... ... ... ... ... ... ... технологиялық
озықтықты, ілгерілеуді, өндірістің жоғары деңгейін көрсетеді. ... ... ... таяу ... тезірек шешуді қажет етіп ... де, ... ... бірі ... ... жаңғырту, қайтадан қалыптастыру, нығайту болып табылады.
2.2.3. Негізгі өндіргіш күштің жағдайы
Агроөнеркәсіп кешенінде реформаға дейін 2 ... ... ... ауыл ... 1,5 миллионнан астам адам жұмыс істеді. 2000
жылы ауыл ... 232 мың адам ... ... ... ... ең көп жері бүгінде ауыл шаруашылығы, агроөнеркәсіп кешенінің
басқа да салалары.
1990 жылы ... 16,7 ... ... ... Ал, 2001 ... 1
қаңтарында Қазақстан халқы 14,8 миллион, оның ішінде ауыл ... ... яғни 44 ... ... ... жылдары Қазақстаннан басқа елдерге
негізінен қалада тұратын адамдар кетті, ал ... ... ... ... ... ... қоныс аударды. Алдағы жылдары
да бала туу қалаға қарағанда ... ... көп ... ... ... кеми ... анық. Бұл құбылмалы озық құбылыс, алға ... ... ... (латын сөзінен аударғанда кенттену – 1)
жұрттың және экономикалық өмірдің ірі ... ... ... ... ... ... тән ерекшеліктер мен сипаттардың ауылды
жерлерге таралуы) ... ... орын ... ... ... ... жүр. Бірақ «біреу тоңып секіреді, біреу тойып секіреді»
дегендей, экономиканың дамуы, ... ... ... өріс ... ... орындары дамып, жұмыс орындары көбейіп, құрылыс дамып,
үйлер ... ... жер ... үй мен ... ... ... көшу бір ... да, ауылда да, қалада да жұмыс орыны ... ... ... үшін ... пен үй жоқ ... қалаға көшу бір басқа шаруа
екенін ұққан дұрыс. Қорыта айтқанда, қоғамның басты өндіргіш күші ... ... ... ... да қай елде болмасын тиімді пайдалануы
керек. Бұл мәселені шешуде ауыл ... ... ... ... ... қамтылған, өнім өндіретін адам санын көбейту, олардың еңбегінің
өнімділігін арттыру үлкен рөл атқаратыны даусыз.
Енді ауыл шаруашылығында өнім ... ... ... ... ... ... жөн деп санаймын.
Әуелі ауыл шаруашылығы жалпы өнімнің көлемі қалай өзгергеніне қысқаша
тоқтала ... ... ... ... ... 2000 жылы ауыл
шаруашылығының жалпы өнімінің ... 1990 ... ... екі ... ... әр облыста мерзімі жөнінен де, деңгейі жөнінен де ... ... ... облысында 2000 жылы 33,7 пайыз деңгейіне жетті,
Батыс Қазақстан облысында 22,7 пайыз деңгейінде ... ... ... 23 ... ... ... ... Ақтөбе, Қарағанды, Қостанай
облыстарында ауыл шаруашылығының жалпы өнім ... ... ... өрлеу процестері бар деп айта алмайсыз. Ақмола облысында ... ... өнім ... елеулі өсуі байқалады. Жалпы өнім ... ... ... ... ... ... Қазақстан және Павлодар облыстарын
жатқызуға болады.
2.2.4. Жер шаруашылығының ... ... ... ... ... көз жіберелік. Өнім
алу үшін пайдаланылып отырған ауыл шаруашылық жер, ... жер, ... жер ... ... азайып кеткенін жоғарыда нақты
деректермен көрсеттім. Егін егілген ... ... ғана ... ... әр ... алынатын түсімі де кеміп ... ... ... да ... ұшырап отыр. Соның ... ... ... өнім – ... ... ... оның ... көлемі 1990 жылғы 28,5 миллион тоннадан 2000 жылы 11,6 ... , яғни 2,5 ... ... ... ... ... егістік көлемі осы
жылдары 23,4 миллион гектардан 12,4 миллион гектарға ... әр ... ... 12,2 ... 9,4 ... ... ... Әрине бөліп
алынған екі жылдың түсімін салыстыру қаншалықты дұрыс, өйткені Қазақстан
жағдайында бір жыл жанбырлы болса, енді бір жыл ... ... ... ... де болады. Кейде екі, кейде үш жылдан кейін бір жыл қатты
құрғақшылық болып, бір ... ... ... өте аз ... Мәселен
кейінгі 12 жыл ішінде (1990-2001 жылдары) үш жыл (1991, 1995, 1998 жылдары)
қатты құрғақшылық ... бір ... 5,0-5,6 ... ғана ... ... астық көлемінің кейінгі жылдары азайып ... тек ... ... ... болмайды.
Дәнді дақылдардың бидайдан басқа түрлерінің көбінің егістік жері қатты
қысқарды. Бидай ... 14 ... ... 10 миллионға дейін қысқарса,
арпа 6,6 миллионнан 1,7 миллион гектарға дейін, қара бидай 772 мыңнан ... ... ... – 129 ... 79 ... тары – 781 мыңнан 138 мыңға,
қарақұмық – 208 ... 52 ... ... – 124 ... 78 мың ... ... ... тек бидай ғана егу жерді тиімді пайдалану тұрғысынан
да, экономикалық жағынан да дұрыс емес. Жемшөптік, жарма ... ... ішкі ... қанағаттандырып қана қоймай, ... ... үшін ... ... дақылдардың жалпы түсімі 2000 жылы 1990 жылға қарағанда 2,5 есе
азайса, соның ішінде басты дақыл бидай 1,8 есе, ал қара ... 17 есе, ... есе, арпа 5 есе, ... 4,7 есе, күріш 2,7 есе азайды.
Техникалық дақылдардың егіс көлемі 1990 жылғы 439,9 мың гектардан 2000
жылы 631,1 мың ... ... өсті бұл ... ... ... осы
мезгілде 266,5 мыңнан 448,2 мың гектарға дейін, оның ішінде күнбағыс егіс
көлемінің 136,9 мыңнан 313,9 мың ... ... өсуі ... ... ... ... ең ... дақыл мақтаның егіс көлемі 1990
жылғы 119,7 мың гектардан 2000 жылы 151,8 мың ... яғни 26,8 ... ... оның бір ... ... ... сол жылдардағы
27,1 центнерден 18,7 центнерге дейін төмендеуі салдарынан мақтаның жалпы
түсімі 1990 жылғы 324 мың ... 2000 жылы 287 мың ... ... азайды.
Мақтаның бір гектардан алынатын түсімінің 2000 жылғы төмен көрсеткіші
кездейсоқ, тек бір ... тән ... ... ... әр гектардан алынатын
түсімі үнемі төмендеп келді, ол 1998 жылы 14,1 центнерге дейін құлдырады.
Бір гектардан ... ... ... ... ... көп. Оның бірі су
тапшылығы жағдайында мақтаның егіс ... ... ... нәтижесінде сумен
қамтамасыз ету деңгейін көтеріп, әр гектардан алынатын ... ... ... ... жер ... ... Тыңайтқыш қолданудағы,
мақта өсірудегі басқа да технологиялардың сақталмауы түсім деңгейіне әсерін
тигізді.
Қант қызылшасының ... ... ... ... ... ... ... бола тұра оның жалпы түсімі 1990 жылғы 1044 мың тоннадан
2000 жылы 273 мың ... ... яғни 4 ... азайып кетті. Бұл,
біріншіден, оның егілетін жер көлемінің осы ... 43,6 мың ... ... ... яғни екі ... ... кетуінен болса, екіншіден оның әр
гектардан алынатын түсімі 239 ... 154 ... ... ... отыр. Қант қызылшасының жағдайы 1994 жылдан бері оңбай тұр, сол жылы
оның жалпы түсімі 400 мың ... ... ... еді, ал 1997 жылы тіпті 100
мың тоннаға дейін құлдырады.
Қанттан кейінгі Қазақстанда тағы да бір ... ... ... ... ... өнім - өсімдік ... Бұл ... ... ... ... ... қарасаңыз басты майлы дақыл –
күнбағыстың егіс көлемі қатты ұлғайғанын көресіз, ... әр ... да, ... ... де аз. Оның егіс ... 1990 ... 136,9 мың
гектардан 2000 жылы 313,9 мың гектарға, яғни 2,3 есеге дейін ұлғайғанымен,
әр гектардан алынған түсім осы ... 9,2 ... 4,0 ... ... түсім 126 мың тоннадан 105 мың тоннаға дейін төмендеді. Осы ... ... ... егіс ... ... сол ... ... майын
өндіру проблемасын шеше қою ұмтылысы ... ... одан ... ... ... ... бар: ... Шығыс Қазақстан , Семей, Павлодар
облыстары. Сол аймақтарда ауыспалы егістікті қолдана, қажетті ... ... ... мол өнім ... ... ... талдауды темекі көлемінің 1990 жылы 4,6 ... 2000 ... 16,2 мың ... ... яғни 3,5 ... ... ал ... көлемінің 2,6 мың гектардан 7,3 мың гектарға дейін, яғни 2,8 есе
өскенін ... ... ... темекі компаниясының келуі, саланы
қолына алуы айтарлықтай нәтиже бергенін осы деректерден де байқауға болады.
Елде өнірілетін картоп ... 1990 ... 2324 мың ... 2000 жылы
1693 мың тоннаға дейін азайды. ... ... ... бар, ... бар, ... кезінде бұзылатыны бар, негізінен картоптың жалпы
түсімі 2,5 ... ... ... ... Осы ... ... ... жүрген көлемі азырақ екені айқын.
Халыққа қажетті өнімнің бірі – көкөніс. Оның жалпы түсімі 1990 ... мың ... 2000 жылы 1544 мың ... ... өсті. 1998 жылдан бастап
кейінгі үш жылда көкөніскөлемінің тұрақты өсуі байқалып ... Оның ... ... қанағаттандырылуда және бағасы да онша қымбат емес.
Бақша өсімдіктерінің жалпы түсімі 1990 жылғы 301 мың тоннадан ... 421 мың ... ... ... ... да кейінгі үш жылда өнім көлемі
тұрақты өсуде. Дегенмен, бақша өнімдеріне жұрт ... әлі де ... ... өнім ... ... қанағаттандырылмай отыр.
Өзбекстан мен Қырғызстаннан ... ... өнім ... едәуір.
Өсімдік шаруашылығына жасалған талдаудан егістік жер ... ... егіс ... әр ... ... және ... ... түрде азайып кеткенін көрдік. Егін шаруашылығын бұрынғы
пайдаланып келген жер көлемінде ... ... ... мүмкіндіктері
жоқ екені және барлық өнім түрлерін бұрынғы одақтың еңбек бөлісіне, ... ... ... ... сай жүргізудің ендігі жерде қажеті жоқ
екендігі де түсінікті. Тек айта кетерлік бір ...... ... жер ... экономика жағдайында тиімді, өнімді пайдаланылуы ... ... ... түрінен интенсивті түріне көшу деген
қағида өзгермек емес. Осы ... ... жер ... мен ... ... ... пайдалану керектігін естен
шығармау керек.
1990 жылы 9.332 мың ... ауыл ... ... ... тыңайтқыш
қолданылады. Сол жылы енгізілген минералдық тыңайтқыштардың 100 пайыздық
қоректік ... ... ... 672 мың ... болған екен. Бұдан
басқа 688 мың гектар жерге 22,4 миллион тонна ... ... 2000 жылы 11,5 мың ... ... ... ... 100
пайыздық қоректік заттарға есептегенде) 86,5 мың гектар жерге енгізілген
екен, сонда 1990 жылға ... ... ... 58 есе, ... жер ... 108 есе кеміп кетіпті. 2000 жылы 175,7 мың тонна ғана
органикалық тыңайтқыш ... ол 1990 ... ... ... 1,5 ... ғана ... ... қазіргі кезде біз жерді қалай
пайдаланып жатқанымыз белгілі болып қалды емес пе? ... ... алып ... ... ... тым ... біраз көлемін
тыңайтқыш арқылы қайтарып беріп ... жер ... ... бірі ғой. ... түсімінің кемуі өз алдына, топырақ
құнарлығының болашағын ұмытуға бола ма ... ... ... Мал шаруашылығындағы жағдай
Шаруашылық санатының барлық түріндегі ірі қараның саны 1990 ... ... 2000 жылы 4.106,6 ... яғни 2,4 есеге дейін азайды.
Республика бойынша ірі ... саны 1998 ... ... кеми ... осы ... 39.57,9 мың ғана ... Одан кейінгі жылдары малдың бұл түлігінің
саны көбейіп келеді. Ірі ... саны ... ... ... ... ... ... мұнда 1990 жылғы 1.410,4 мың малдан 2000 жылы 297,5 мың
ғана ... ... ... 765,7 ... 242,5 мың ... Қостанай
облысында 1.447,4 мыңнан 431 мың ғана мал ... ... ... ... Ақмола облыстарында малдың бұл түлігі көбірек сақталып
қалды деуге болады. 1999 жылы ... ... 3.368 мың сиыр ... ... одан 2.014,7 мыңы ғана ... ... саны ... Қостанай, Павлодар
және Солтүстік Қазақстан облыстарында қатты кеміп кетті.
1990 жылы Республикада 35.660,5 мың қой мен ешкі ... 2000 ... 9.981,1 мыңы ғана ... яғни 3,6 есе ... кетті. Қой мен ешкінің
саны, әсіресе, Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Қостанай, Ақмола және Шығыс
Қазақстан ... 5.533,6 мың, ... ... облысында 4.074,7 мың,
Жамбыл облысында 3.631,3 мың, демек, осы төрт ... ғана 19.727,1 мың ... ... 55,3 ... ... еді, 2000 жылы Алматы облысында 2.233,1 мың,
Шығыс Қазақстан облысында 1017,0 мың, ... ... ... ... ... ... 1.071,6 мың, ... төртеуінде 6.224,9 мың ғана қой
мен ешкі қалыпты, Бұл ... қой мен ... 62,4 ... қой мен ешкінің санының кемуі 1998 жылы тоқтап, одан бері өсу
басталды. ... ... мен ... Қазақстан облысында қой санының кемуі әлі
де тоқталған жоқ.
1990 жылы 35,6 миллион қой мен ... 29,2 ... ... ... 6,4 миллионы жұрттың қолында болды. 2000 жылы – 950 мың қой
мен ешкі ауыл шаруашылық ... 840 мыңы ... ... 8,191 мыңы яғни ... қой мен ... 82 ... ... 1990 жылы 3.223,8 мың шошқа болса, 2000 жылы одан 1.076
мыңы ғана қалды, яғни 3 ... ... ... саны 1997 жылы 879 ... азайып , одан бергі үш жылда тұрақты өсіп келеді. Атырау мен Батыс
Қазақстан облысынан ... ... ... азаюы тоқтап, өсу басталды.
Шошқа саны Оңтүстік Қазақстан, Атырау, Шығыс Қазақстан, Қызылорда, ... ... ... ... ... ... кетті.Ақтөбе, Қостанай,
Қарағанды облыстарында шошқа көбірек сақталды деуге болады. 1900 жылы
шошқаның көп ... ... ... ... (651,6 мың), ... ... (405,6 мың), Шығыс Қазақстан (390,8 мың), Алматы ... ... ... ... еді. Олардағы шошқа саны республикадағы
барлық шошқаның 74,2 пайызы еді. Бүгінде шошқасы көп облыстар деп ... мың), ... ... (175,7 мың), ... (168,2 мың) және
Алматы облысын (122,9 мың) атауға болады, бұл 4 ... 687,9 мың, ... ... 63,9 ... ... жылы ... 1.626,3 мың ... болса, 2000 жылы одан 976,0
мыңы ғана қалды, яғни 1,7 есе азайды. Түйенің саны осы ... 143 ... ... дейін, 1,5 есе азайды. (15)
2.3. Аграрлық бизнестің тиімді жүйесін қалыптастыру
Жер қатынастарын дамыту
Ағымдағы жай-күйі:
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының реформалаудың нәтижесінде, өнімі ... ... ... ауыл ... ... ... 1991 жылғымен
салыстырғанда 127,5 млн. гектарға немесе 2 ... ... ... ... ... жер 13,3 млн.гектарға (2,7есе) азайды.
Қазақстан Республикасының «Жер туралы» 2001 жылғы 24 қаңтардағы №152-
ІІ Заңға сәйкес мемлекеттік емес ауыл ... жер ... ... ... ... ... және 49 ... дейін мерзімге жалға
алу шартымен уақытша ұзақ мерзімді жерді пайдалану институты енгізілді
Проблемалар:
2003 жылғы 1 ... ... ... ұзақ ... жерді пайдалудың
енгізілуі ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің бір бөлігінің жағдайына
теріс ... ... ... ... ... жеке ... ... аграрлық
секторда кепіл қатынастарының дамуын және күрделі ... ... ... бірі ... ... жер ... болмауы ірі және орта тауарлы ... ... ... ... ... анықтайтын қазіргі заманғы матеиалдардың болмауы
(топырақтың сапасын ... ... ... ... көлемді жұмыс 1986-1987
жылдарда жүргізілген) нақты бағалауға және жер салығының көлемін саралауға
мүмкіндік бермейді;
Топырақтың құнарлылығын арттыруға ... ... ... ... ... ... экономикалық тетігінің
болмауы жер пайдаланушылардың жерді пайдалану ... ... ... ... жерлерге жеке меншікті енгізу жөніндегі
заңнамалық акт қабылдау;
Ауыл шаруашылығы ... ... ... және ... жерді тиімді пайдаланбағаны үшін жауапкершілікті күшейту;
Жерді бөлудің ... ... ... ... тексеріс
жүргізу;
Жер телімдерінің бағалау құнын анықтаудың әдістемесін жетілдіру барлық
аймақтарда ... ... 4 ... ... ел ... жай-күйін
ескере отырып, топырақтың типтері мен ішкі типтерін капиталға айналдыру
ставкасын саралау;
Жерді ... беру ... ... ... ... ... және ... арқылы жер пайдалану құқығын пайдалана отырып, аграрлық ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы тауарын
өндірушілердің кредит ... қол ... ... ... ... салық салудың арнайы режимін сақтау.
Ауыл шаруашылығында су пайдаланудың тиімді жүйесін қалыптастыру
Суармалы жерлердің жай-күйі:
Суармалы жер қоры 2364,8 мың га ... бұл ... ауыл ... ... 30 ... ... өндіруді қамтамасыз етеді:
1991 жылы ауыл шаруашылығы өндірісінде 2284 мың га суармалы ... ал 2001 жылы ... 1317,8 мың ... жер ... қалған
1047 мың га сортаң жерлердің ... ... ... ... ... болмауына немесе жетіспеуіне, топырақты суландыру
жағдайларының, ұйымдастыру іс шараларының ... ең ... ... ... техникалық ресурстардың болмауына ... ... ... жетілдіру жөніндегі шаралар:
Су пайдаланушылар бірлестіктерінің ұйымдастырылуы және олардың ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Су
Кодесінің жаңа ... ... ... беру ... ... қызметтердің жабылмайтын
шығындарының айырмашылығын республикалық бюджеттен дотация беру ... су ... ... рентабельді қызметін мемлекеттік, су
шаруашылығы, пайдаланушы ұйымдарды мемелекеттік қолдау;
Шаруашылықаралық каналдар мен ... ... ... ... ... ... ... функцияларды орындайтын
мемлекеттік мекеме нысанында «Казагромелиосушар» әдістемелік ... ... ... ... бағдарламада жыл сайын жалпы
саны 20-25 адам ... су ... ... мен ... ... даярлауды көздеу.
Орта Азия елдерінің мемлекетаралық ... ... ... ... бағдарламаның атауы |2003 ж. |2004 ж. |2005 ж. ... ... ... ... |1100,0 |1500,0 ... су ... ... | | | ... ... ... | | | ... ... мен |250,0 |1250,0 |1500,0 ... ... | | | ... ... жағдайдағы телімдерін| | | ... ... | | | ... ММ ... |10,0 |10,0 |10,0 ... құру | | | ... ММ ... |2,427 |1,177 |1,0 ... ... | | | ... | | | ... |3042,7 |2079,9 |978,9 ... ... ... |3989,9 ... ... кешендердің экономикалық тиімділігін
арттырудың жолдары.
3.1. Аграрлық сала ... ... ... арттыру және
сатудың көлемін ұлғайту
Ауыл шаруашылық өнімінің бәсекеге қабілеттілігін анықтаудың критерийі:
Тиімділік, шығындарды азайту әлеуеті.
Бәсекелелік индексі:
Ішкі рынокта, ... ... ішкі ... сату ... ... ... ... әлемдік және ресейлік бағалардың экспорттық бағаларға
қатынасы ретінде есептеледі.
Сұраныс-ұсыныс индекс:
Ішкі рынокта, нақты қажеттіліктің отандық ... ... ... ... ішкі тұтынуды алып тастағанда экспорт көлемінің
өндіріс көлеміне ... ... ... ... ...... ішкі және ... рыноктарда бәсекеге
қабілетті, ішкі рынокта ұсыныс сұранымнан ... ... ... ... тұқымы, картоп, көкөніс, сүт, жұмыртқа – тиімді, ішкі ... ... ... ... нашар, ішкі рынокта сұраныс ұсыныстан
жоғары, сыртқы рынокта сұраныстары ... ... сиыр еті, қой еті, ... еті ... еті, құс еті, жүн ... төмен, құс етінен басқасы ішкі және сыртқы рыноктарда бәсекеге
қабілетті, жүннен басқасының сыртқы ... ... ... ... ... өндірісі мен мониторингінің жағдайын талдау
Дәнді дақылдар түсімділігінің, ... мен ... ... – ц\га; ... және ... – мың тонна)
|Облыстар |Дәнді ... ... ... ... ... :бидай|
| ... ... ... ... ... |
| ... ... орта ... ж.ж |1999-2001 ж.ж |
| ... | | |
| | ... | |
| | |ж | | ... ... ... ... ... |Өндіру |Тұтыну
|Түсім-ділігі |Өндіру |Тұтыну | |Ақмола |5,1 |1882,8 |5,3 |1535,0 ... |1539,5 |10,5 |2735,2 |937,3 | ... |4,3 |397,4 |4,2 |244,6 ... |361,2 |8,4 |357,4 |203,4 | ... |11,2 |606,6 |8,9 |336,3 ... |969,4 |14,0 |399,0 |720,2 | ... |5,0 |0,8 |6,0 |0,4 |5,6 |0,3
|97,0 |6,0 |0,1 |97,0 | ... |6,4 |295,1 |6,5 |209,2 |13,2 ... |13,2 |381,5 |347,9 | ... |10,4 |356,9 |7,6 |223,9 |12,5 ... |11,6 |242,2 |276,8 | |Б-Қазақстан |4,1 |296,1 |3,5 |153,2 ... |208,8 |6,1 |193,8 |155,0 | ... |4,4 |345,6 |4,4 |290,0 ... |355,5 |8,5 |448,2 |237,8 | |Қызылорда |25,8 |219,7 |17,8 ... |190,0 |213,2 |12,6 |12,7 |175,3 | ... |7,0 |2311,6 ... |12,4 |3379,0 |1091,1 |12,5 |3036,6 |837,3 | |Маңғыстау |- |- |- |-
|- |- |70,1 |- |- |70,1 | ... |4,0 |335,2 |3,7 |258,7 |7,2 ... |7,6 |211,8 |172,0 | ... |9,2 |2701,0 |7,2 |1896,6 |12,5
|3524,3 |1087,4 |12,2 |2762,1 |731,7 | ... |11,7 |254,7 ... |15,4 |300,7 |303,6 |14,1 |225,3 |254,1 | ... қ-сы |- |- |- ... |2,1 |- |10,1 |1,7 |- | |Алматық-сы |- |- |- |- |7,9 |1,4 |- ... |- | ... |69 |10003,6 |6,2 |7126,5 |11,5 |13908,5 |7492,3 ... |5215,9 | ... – елдің азық-түліктік қауіпсіздігінің негізгі компоненті.
Соңғы үш жылда (1999-2001ж.ж.) дәнді дақылдар егіс ... орай ... ... ... үш жылмен (1996-1998 ж.ж.)
салыстырғанда 4,8 ц\гектарға немесе 67 пайызға өсіп, 11,5 ... ... ... 3,9 ... ... 39 пайызға ұлғайды және орташа жылдық
деңгейі шамамен 13,9 млн. ... ... ... ... - ... өндірудің көлемі 1996-1998
жылдардағы 7,1 млн. тоннадан 1999-2001 жылдарда 11,0 млн ... ... ... ... ... ... ... иемденеді.
Қазақстанның бірегей климаты басқа елдердің бидай ұнының қасиеттерін
жақсартушы ... ... ... сұранысқа ие болып отырған жоғары
сапалы, құрамында протеин мол астықтың қалыптасуына ықпал етеді.
«Астық туралы» ... ... ... қабылдау астық рыногына
қатысушылырдың қызметін нақты құқықтық реттеуді қамтамасыз етті.
Отандық ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерді мемлекеттік ... ... баға ... жыл ... ... ... ... алу жүргізіледі, ал 2001 жылдан бастап көктемгі егіс және егіс ... ... ... ... ... ... ... болдырмауды
қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін астық ... ... ... ... ... енгізілді.
Астықтың ішкі рыногын тұрақтандыру және реттеу, нан және тоқаш ұн
тағамдарының бағасы негізсіз қымбаттауына жол ... ... ... ... ... сату ... ... жүргізіліп тұрады.
Астық қабылдайтын кәсіпорындардың астық сақтау жөніндегі беретін
лицензиялаудың енгізілуі олардың қызметін ... ... ... ... ... қолхаттарын енгізу жөніндегі жұмыс басталып кетті, оның негізгі
құралы ... ... ... өтімді кепілді қамтамасыз етуді ісі арқылы
екінші деңгейлі банктердің кредит ресурстарын іске асыру ... ... ... ... ... және ... кредит беруге жағдай
жасайды.
Отандық ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің тұқым, жанар-жағармай,
минералдық ... ... ауыл ... ... ... ... алуы үшін ... егіс және егін ... ауыл ... ... ... алуға лизингтік негізде
жеңілдетілген кредит ресурстары бөлінеді
Астықтың мемлекеттік ресурстары қалыптаты, мұның өзі ауыл ... ... ... ... мал ... мен құс
шаруашылығының жемге қажеттіліктерін тұрақты қамтамасыз етуге, астық ішкі
рыногының реттелуін және мемлекетаралық келісімдердің ... ... ... ... барлығы еліміздің азық-түліктік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге,
астықтың экспорттық әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді. (5)
3.2 ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде әлеуметтік ... ... ... оны ... қатынастарға ауыстыруда едәуір
оң нәтижелер бар. «Біз жетпіс жыл бойы өзіміз өмір сүрген ескі ... ... ... іргемізді түбегейлі аулақ салдық. Бүгін мүлде жаңа
мемлекет өмір сүріп отыр, мүлде өзге ... және ... жүйе ... ... ... ... ... бұл жерде әлі де
шешілуге тиісті мәселелер баршылық. Себебі, өндіріс одан әрі ... ... ... бара ... ... жұмыс істеуге тура келеді.
Сондықтан, экономикалық реформаларды ... ... ... ... ... іске асыру, экономиканы мемлекеттік
реттеудің әдістерін кеңіек қолдану керек.
Менің ... ... ... ... реформалаудың маңызды
мәселесі сол – «біз...жылжымайтын мүлікті, ... ұсақ және ... мен ... ... қоса ... ... ... тиіспіз».
Шалғай ауыл шаруашылығы аудандарында шағын ... ... ... пайдалы. Болашақта кәсіпкерлікті дамыту ... ... ... құрайтын үш элементімен
анықталуы мүмкін. Олар: ірі ... ... ... ... ... ... ұсақ және орта ... қатысты
жүргізілетін саясат.
Әсіресе, соңғы екі элементтің маңызын айта кеткен ... ... ... сол, олар ... ... ... өз бетінше
шешуде еркін ... ... ... ... саясатын шаруашылық
қызметін реттейтін әртүрлі концепциялар мен бағдарламаны дайындаумен қатар,
олардың ... ... ... ... ... ету ... кәсіпкерлікті сату, сатып алу қызметіндегі делдалдықтан гөрі
халыққа қажет товарлар және қызмет ... ... ... ... ... кіші және орта кәсіпорындарды ірі өнеркәсіппен біріктіру дұрыс. Бұл
жағдайда ірі кәсіпорындар кәсіпкерлерге ... ... ... ... оларға кепілдік қарыз алуға көмектескен болар еді. Себебі, ... ... ... ... шаруа қожалықтарына өз қызметін
жүзеге асыру үшін сенімді құқықтық кепілдік пен қорғау керек. Ол ... ... пен ... ... ... анықтап, мемлекетпен, банкпен
және басқа кәсіпорындар және мекемелермен олардың белгілі бір өзара ... ... заң ... мен ... құжаттар қабылдануы
тиіс.
Қазіргі уақытта көп ... ... тиіс тағы бір ...... ... ... ... байланысты басқаруды реформалау
концепциясы қажет. Яғни, «Жаңа әлемдік экономикалық үлгілерге сай болу ... ... ... ... мен сапасын едәуір көтеруге, жекеше
сектор мен ұлттық капиталға жәрдемдесуге, оларды ... және ... ... тиіспіз».
Жаңа экономикалық саясат жағдайында орталықтағы және ... ... ... ... барлық түрімен, дән себу, егін
жинау және ... ... ... ... ... жеке сектор
басты роль атқаратын нарықтың заңды шеңберлерін құра отырып, экономикада
маңызды, бірақ шектеулі роль ... ... Ауыл ... ... араласуы бағалық, қаржылық, несиелік және салықтық құралдарды
пайдалану арқылы экономикалық әдіспен жүзеге асырылады.
Өндіріс салаларында ... ... ... ... ... өсуіне
әкелгені белгілі. Мысалы, ... ... өсуі 1995 ... ... электроэнергетика саласында бағаның 1991 жылмен (желтоқсан
айында) салыстырғанда 25421 есе, ... ... -22271 есе ... әкеосе,
дәл осы уақытта ет өнеркәсібінде ьаға бар болғаны 7339 есе, ал ... 4120 ... ғана ... ... ... ... болмас үшін мемлекет тарапынан
баға саясатына бақылау болғаны жөн. Мемлекеттік реттеусіз ... ... пен ауыл ... ... ... бағаның тепе-
теңдігін қамтамасыз ету қиын. Сондықтан , ауыл шаруашылығы құралдарын
шығаратын,агроөнеркәсіптік екшендерге ... ... ... ... ... монополист кәсіпорындар үшін келісімді бағаның жоғарғы
шегін белгілеу мемлекет ... ... ... Дәл сол ... ... ... ... қарамастан баға белгілеуде және өнімді
өткізуде өз ... ... ... ... «экономиканың өзі тұрақсыз
дамудың аралық кезеңінде тұрғанда, мемлекеттің реттеуші ролі мен араласуы
бара-бар ... ... ... ... ... ... ... реформаларды жеделдету үшін терең мазмұнды және қайтарымы тез
қаржы, салық, инвестициялық ... ... ... ... экономикалық
жағынан әлсіз шаруашылықтарға дотациялар беру, мемлекет ... ... ... ... ... табиғат апаттарының
шығындарын өтеуге, су шаруашылыған жүргізуге, жаңа өндірісті ұйымдастыруға,
жеңілдетілген салық салу ... ... ... ... ... ... ... үшін мемлекеттік бюджеттік қаржыландыруды сақтау)
және т.б. мәселелер жатады. Осы аталғандар ... заң ... бар, ... ... орындалуын, оларға қолдау көрсетілуін ... ... ... ... ... ... бір
жолы - әлеуметтік мәселелер ... ... ... ... ... ... ... пайда болуына, инфрақұрылымның
бастапқы ... ... ... ... ... ... ... барлық
өзгерістерді аяғына жеткізу үшін, «олар ... және ... ... ... жүргізілуі тиіс.» Қазіргі таңда ... ... ... шаруаны әлеуметік қорғаудың және шаруаға әлеуметік кепілдік
берудің жаңа ... ... ... ... қорыта айтсақ,
шаруашылықтың қандай саласы болмасын олардың тиімділігін арттыру үшін мына
мәселелер шешілуге тиіс:
... ...... ... бәсекеге жағдай жасау, шағын
және орта кәсіпкерлікті көтермелеу, ол үшін ... және ... ... ... ... – қала мен село ... ... баяулата
отырып, ең кедей топтарды әлеуметтік жағынан қорғау;
• Саяси салада – саяси күштердің ... ... ... ... әсіресе, шешуші негізгі сәттерде келісімге келуге;
• Мәдени салада – жеке ... ... ... ... жаңа ... ... ... өндірісі дамуының маңызды ерекшелігі алабөтен
– топырақтық-климаттық жағдайы мен өсімдік өсіретін топырақ бетінің ... ... ... және ... ... анықтайтын кең
байтақ жер аумағы алып ... ... ... ... (100 ... ... ... 25000-нан оңтүстік және оңтүстік-шығыста
45000-ға дейін ... ... ... ... өзі субторпикалық және
торпикалық дақылдардан басқа, ауыл шаруашылығының барлық дақылдарын, дәнді
дақылдан бастап жүзім және ... ... ... ... ... жер ... көп бөлігі егіншілікпен ... ... ... ... ... ... мен
орталығында жауын-шашын 140-350 мм-ден оңтүстіктің, оңтүстік-шығыстың және
шығыстың таулы және биік таулы аймақтарында 450-900 мм-ге дейін жетеді.
Жер аумағының ... беті де ... ...... ... қою қоңыр топырақ, қоңыр топырақ және ашық қоңыр
топырақ болса, оңтүстігінде құба құмды ... сұр ... және ... қара ... ... келеді. Қара топырақты жер көлемі бар-жоғы 15
миллион гектарға жуық жерді құрайды. Бұдан басқа, Қазақстанда 77 ... ... ... ... ... ... оның ішінде 17,7 ... ... ... жер, 74 ... гектардан астам сортаң және кебір
топырақты жер, оның 8 ... ... ... жер ... ... ... тағы бір ерекшелігі - ... мен ... ... деңгейде болуы. Қазақстанның
ауыл шаруашылығы кәсіпорындары егістік жер көлемі жағынан кеңестік кезеңде
ТМД елдері бойынша ... ... ... алты ... жуық ... ... өнім ... көлемі бойынша 2-3, одан да көп есе болды. Осы жағдай
қазіргі өтпелі кезеңде кеңшарлар мен ұжымшарларды ... және ... ... ... ... және ... ... аграрлық кәсіпорындарға айналдыруды әлдеқайда қиындатып отыр.
Қазақстан агроөнеркәсіп өндірісінің келесі ерекшеліктері – мұнда жақын
шетелдерге қарағанда агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өнімдері мен шикізатын өңдеумен,
оларды сақтау және тасымалдаумен айналысатын қор ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымы нашар дамыған. 90-
жылдардың басында агроөнеркәсіп кешені құрылымында ауыл шаруашылығының ... 64%-ке ... ... ... 8%-ке жуық және ... ... ... болды. Республикада автомашина және комбаин жасау өнеркәсібі
мүлдем жоқ. ... бар ... ... ... өңдеуді, ал ет
комбинаттары етті өңдеуді толық қамтамасыз ете алмайды. ... ... ... ... 30%-і ... ... Бұрынғы КСРО кезінде
Қазақстан кооператорлары шикізатты республикадан тыс ... ... ... ... ... ... ... алып келетін. Республикадан тыс жерге екі
жақты тасымалдауға кететін шығыннан ... ... өнім алу үшін ... ... ... өнім қалдықтары да өнім өңделген жерде ... ... ... ... ... ... өнімнің бір бөлігі
де сол ауыл шаруашылық өнімдерімен бірге сыртқа шығарылып тұратын.
Материалдық өндіріс сфераларының ... тыс ... ... ... ... мен жол ... нашар дамуы
Республиканың агроөнеркәсіп өндірісінің дамуын қиындата ... ... ... ... ... ... бір ... автожол жүйесіне бар-жоғы 38 метр асфалтталынған жол ... ... ... Өзбекстанда – 129 метр, Украинада – 324 метр, Эстонияда 600
метрге жуық. Халықтыңаз орналасуы да (бір шаршы ... ... ... ... ... ... орналастыру мен дамытуға
кәдімгідей әсер ... ... ... ... ... ... ... көп
болуы, топырақтық-климаттық аймақтың көптүрлілігі мен олардың биоклиматтық
потенциалының мол болуы, ауыл шаруашылық өсімдіктері жергілікті сорттарының
және мал ... ... ... ... ауыл ... ... ... дәстүрі қалыптасқан Қазақстан ... ... ... ... жағдайда жақын болашақта
агроөнеркәсіп кешенінің барлық салаларын табыспен дамытуға, жалпы ... ... ... ... ... ... ... және Қазақстанның тіпті әлемдік аренада ауыл шаруашылық
өнімдерін экспортқа шығарушы елге ... ... ... ... ... ... өндірісін дамытудың негізгі бағыттары
Қазіргі жағдайда Қазақстандағы экономикалық жаңғырулар ... ... ... Қазірдің өзінде нарықтық қатынастардың жұмыс істеунің негізі
және тиісті ұйымдық құрылым қаланып, ... ... ... және алға қарай жылжу мүмкіндігі пайда болып, үлкен мақсаттар
мен агроөнеркәсіптік өндіріс дамуының стратегиясы мен ... ... ... ... ... ... ... егемен мемлекет
ретінде қалыптасыу мен дамуының стратегиясы» ... ... ... атап
көрсетті: «....барлық стратегиялық жоспарлардың алдында агроөнеркәсіп
кешенінің дамуы, оны жүйелі және батыл реформалау ... ... ... ... ... дамытудың артықшылықтары туралы» Заң қабылдау
да осы мақсаттарға арналды.
Мемлекет басшысының идеяларын, ... ... мен ... қабылданған заңдар мен Республика үкіметінің қабылданған
қаулыларын іс ... ... ... Қазақ Ауыл шаруашылығы ғылымдары
академиясының ғалымдары «Қазақстан Республикасы агроөнеркәсіптік ... ... ... және 2000 ... ... ... жасады.
Оны жасау барысы кезінде мынадай көптеген обьективтік факторлар еске
алынды:
• Егемен мемлекетті құру;
... ... ... ... ... ... Адам ... ғылыми негізделген нормалары;
• Жеңіл және өңдеу өнеркәсібінің ... ... ... ... аймақтардың потенциальдық биоклиматтық мүмкіндіктері;
• Аграрлық ғылым мен техника жетістіктері;
• Ауыл шаруашылық өнім өндірісінің тиімділігі.
Бағдарламада жергілікті ... ... және ... ... ... ... ... негізгі ауыл шаруашылық өнімдерін
сыртқа шығару және сырттан алу мүмкіндіктері ... ... ... қатаң түрде талданды.
Тұжырымдық Бағдарлама тиісті министрліктер мен ведомстволар, облыстық
әкімдер мен Қазақстан ... ... ... мәжілісінде
сындарлы жағдайда қаралып, Үкіметтің арнаулы ... ... ... жаңа ... саясатының негізі қаланды.
Бұл бағдарламаның орындалуы Республика аграөнеркәсіптік өндірісінің
дағдарысқа түскен қолайсыз жағдайында жүріп жатыр. Оның ... ... ... ресурстар, шикізат және ... ... ... ТМД ... қозғалу арнасының бұзылуы;
• Меншік, баға және ... ... ... реформаның жүйелі іске
асырылмауы;
• Шаруа еңбегінің мүддесін қоғамдық өндірістен жеке өндіріске ... ... ... жаңа тауар өндірушілер қалыптасу кезеңін
бастан өткізуде, ал өндірістік құрылым мен меншіктік ... ... ... ... ... мен ұжымшарлар
бейімсіздік танытуда;
• Нарықтық қатынастарды ... ... ... ... ... ... қойған құрылымдарындағы консерватизм.
Ішкі көзердің есебінен өндіріс құлдырауын тоқтату, экономикалық ... және ауыл ... ... ... арттыруды қамтамасыз
ету жөніңдегі кезек күттірмейтін міндеттерді шешу үшін Бағдарламада ... ... ... Меншік қатынастарын қайта құру, жекешелендіру тәсілдері мен қарқыны,
бәсекелестік ... ... ... ететін көпукладты
экономиканы қалыптастыру және агроөнеркәсіптік ... ... ... ... ... бағытына түзетулер енгізу;
• Агроөнеркәсіп кешенінің еркін баға белгілеуге көшуін қамтамасыз ететін
тиісті қаржылық несиелік және баға жүйесін, ауыл шаруашылығы ... мен өнім ... ... ... әр ... мен ... ... кәсіпорындар өнімінің бағасын
шектеуді, шетельдік инвестицияны тарту және ... ... ... ... және ... ... ... қорларын қалыптастырып, реттеуге мүмкіндік беретін және соның
негізінде рынок сыйымдалығы, баға коньюнктурасы мен ... ... ... ... агроөнеркәсіп кешенінің қазіргі заманғы
инфрақұрылымын құру;
• Агроөнеркәсіп кешенінің терең құрылымдық жаңғыруын ... ... ... ... ... ... биоклиматтық потенциалын олардың
экологиялық жүйе талаптарына, экономикалық мақсаткерлігіне, өзін-өзі
қамтамасыз етуіне, ... ауыл ... ... егіс ... әлемдік рынок коньюнктурасына сәйкестендірілуі;
• Ауыл шаруашылығындағы мал басының генетикалық потенциалын әрбір табиғи
аймақтағы жем-шөп базасының ... орай ... ... ... ... ... негізгі қордағы қажеттіліктерін
қанағаттандыру мақсатында ауыл шаруашылық машиналарын жасау салаларын
құру;
... және ... ... ... ... ... ... қалыптастыру;
• Экономиканың көпукладты және жекменшіктің ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымды дамыту;
• агроөнеркәсіптік кешен араласатын экожүйелердің барлық элементтерінің
экологиялық ... ... ... және ... ... беретін жүйелер құру.
Республика агроөнеркәсіп кешенінің халықаралық ынтымақтастық және ... ... ... мен ... ... ... шетелдік мемлекеттермен экономикалық
қарым-қатынастарды жаңғырту міндетті түрдегі шарт ретінде экономикалық және
құқықтық ... ... ... ... реттеудің тиімділігін бір
мезгілде қамтамасыз етумен ... ... ... ... мен ... талап етеді.
Өкінішке орай, жақын болашақта шетелге өнім шығарудың негізгі түрлері
астық, мақта-мата, ет, жүн, қаракөл ... тері және ... ... ... қала ... алыс ... ... дайын өнім
шығаруға бағдарлану қажет. Бұл үшін бәсекеге түсе алатындай өнім ... ... ... ... негізінде өндеу өнеркәсібін дамыту
керек.
Ең маңызды міндеттердің бірі Республиканың ... ... ... 75 ... ... ... ... әріптестер – ТМД және
бұрынғы Өзара Экономикалық Көмек Кеңесі ... ... және ... ... ... болып табылады. Сондай – ақ Түркия, Германия,
АҚШ, сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Азия ... ... ... дамытудың зор келешегі бар. Тайвань, Оңтүстік Корея, Гонконг,
АСЕАИ және ... ... ... ... ... ... біз үшін
тиімді болмақ. (17)
Сыртқы экономикалық қызметті ... ... ... ... Республикада жеткілікті жағдайда өндірілуі мүмкін (астық, оның ішінде
жүгері, жарманың кейбір түрлері, қалбырланған жем, өсімдік майы, қант
ауыстырушылар, көкніс ... ... ... және ... ... шығару;
• Ауыл шаруашылығы шикізатын терең өңдейтін тиімді технологиялар, сондай-
ақ ... ... ... ... ... ала ... ... сатып алынатын тауарлардың негізделген
номенклатурасын анықтау;
• Шетелге шығарылатын өндірісті (ұн-жарма, тері, былғары, ет қалбыры,
жеміс ... және ... ... үшін өндірістік база құру. Бұл
қорғаныс өнеркәсібі кәсіпорындарын конверсиялау, шетелдік капитал ... ... ... ... ... ... байланыстарды белсенді жүргізу әр түрлі ... ... ... ... ұн, ... ... жем, ет және ет
өнімдерін, тері, қой терісін және басқаларды өндіру ... ... ... мүмкін. Бірлескен бизнес үшін ауыл шаруашылық
дақылдарын өсіру немесе мал ... ... ... жер ... ауыл
шаруашылығы тауарларын жеңілдетілген валюталық-қаржылық және ... ... алу және сату ... ... ... ... мен ... елдердің кәсіпорындары мен ұйымдарының арасында тікелей
өндірістік және сауда ... ... ... ... туып
отыр.
Салықтық және басқалай жеңілдіктері бар шетелдік тамақ компаниялары
мен фирмаларына сырттан тауар ... ... ... беру де ... ... болмақ. Бұл өңдеу өнеркәсібінде біріккен кәсіпорындар құру үшін
үлкен ынталандыру болып табылады. Бұл ... ... ... шығарумен қатар
қазіргі заманғы шетелдік технологияны жол ашылады.
Сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... мекемелер арқылы жүзеге асырған әлдеқайда
тиімді болады. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... әлемдік коньюнктура мен халықаралық сауданы жүргізу
ережелерін ... ... ... ... және ... жол ... ... жасайды.
Сыртқы экономикалық қызметті күшейту үшін ... ... ... және ... ісі, банк жүйесі, транспорт, байланыс)
дамыту және бухгалтер, маркетолг, салық инспекторлары, банк ... ... ... жүйелер жөніндегі маман кадрларды дайындау
қажет. Тиісті ақпараттық ... құру және ... ... ақпарат көздеріне
жол ашуды қамтамасыз ету ... ... ие ... ... ... ... ... лицензиялық және құқықтық негізі жөніндегі жаңа заң
және нормативтік актілер ... және ... ... ... ... ел жаңа тіршілікке, жаңа өмір талабына үйрене бастады. Тап бүгін
ауылдық ... ... ... ... ... десе де ... ... жоқ. Малдың басы да көбейе түскені шындық. ... қой ... ... Керісінше бірлі-жарым жастар ауылға оралып, ... ... жүр. Бұл – ... ... ... ... ... ауылдық жердің тұрғыны аз болатыны заңдылық. Мысалы, АҚШ-та
ауылдық жерде мемлекет халқының 26 ... ғана ... ... ... ... одан да ... Егер ауыл шаруашылығын ғылыми негізде техникамен
қамтамасыз етіп, жан-жақты ұйымдастырылған шаруашылық жүйесі орнықса, ... ... құны ... ет, сүт, астық, техникалық өнімдер ... ала күші ... ... бар. ... – жастарды қалаға қанша
үгіттеуде ... ... ... ... ... ... ... жасауына жағдай туғызуда болып отыр.
Қазір Қазақстанға шет елдерден ет, сүт тағамдарын тасымалдағанды көріп
жүрмін. Бұл – жақсылық ... ... ... басқа елдердің адамдарын
жұмыспен қамтамасыз етіп келеді деген сөз. Бұл ... ... ... ... ... ... өзіндік құны шетелдік тауарлармен
салыстырғанда төмендеу болу керек те, сапасы кем ... ... Бұл ... ғана жеңіл міндет ғылыми тұрғыдан жан-жақты жоспарланған жағдайда,
компелексті шаралар жүзеге асырылғанда ғана ... сай ... ... ғана
егемендіктің де, келешектің де талабына сай экономика бой көтереді.
Қазақстанның ерекшелігі – біздің мемлекетте жер көп, адам ... ... кісі ... ... ... әлемде Австралиядан
кейінгі екінші орында тұрады. ... ... ... бай, өз
халқымызды ғана емес, басқа ... ... да ... ет, сүт, жүн,
тері беріп тұрарлық келешегі бар. Еліміздің жер ... ... ... жарауы қажет. Бұл – Қазақстанның, қазақ ... ... ... борышы деп түсінсек абзал болмақ .
Ал, жерді сату керек пе, сатпау керек пе деген мәселеге келсек, бұл -
өте ауыр ... бір ... ... ақыл ... деп ойлаймын.
Егер жерді шынымен сатамыз деген үкіметтің тиянақты пікірі қалыптасса,
онда қате жіберіп, қалт кетпеу үшін бүкілхалықтық ... ... ... ойлаймын.
Әлемде ауыл шаруашылығы озық, жерінің өнімі ... ... ... ... ... ... өмір ... жатқан бірнеше мемлекеттер бар.
Солардың астықтан бірегейі – Канада, ет пен ... ...... ... ... де шет ... сататын миллиондаған тонна бидайдың, жүз мың
тонналаған ет пен сүт қоры бар. Осы екі ... де бір ... ... ... керек деген мәселе көтерілген екен. Ұзақ пікірталастан соң
екі мемлекетте шаруаларға пайдалануға, яғни арендаға беріледі. Егер ... ... ... ... бөлінген жердің дұрыс пайдаланса, онда аренданың
мерзімі он жылдан жиырма ... ... ... Канада ауыл шаруашылығы
негізнен кооперативтелінген, жан-жақты механизацияланған. ... ... ... үкім ... ... салынған. Бұл елде астықты біреу
өндіреді, екіншісі – ... ... алып ... үшіншісі – үкіметтің
бақылауымен ішке және сыртқа сатады. Сол бір – ... ... бәрі бір ... ... ... ... ... жол жоқ . Егер астық шет елге қымбаттау сатылса, одан түскен
таза ... ... ... ... ... ... екен. Сол
сияқты Голландияда да ет, сүт өндіру, өндеу кооперативтің қолында. Ал, оны
шетке сату негізінен үкіметтің ... ... ... ... ғой. Егер
құрғақшылық, не су тасқыны сияқты апат болып, қиыншылық күн туа қалса екі
мемлекеттің де шаруалары ... ... ... ... ... ... ... жәрдем көрсетіледі. Назар аударыңыз – қарыз ... Бұл ... ... ... ... ... қалмау үшін
әдейі жүзеге асырылатын ақылды шара ғой. Бірнеше мемлекеттерде осындай ... ... ... ... ... ... Қытайда бұл қордың мөлшері аз
болмаса керек. Егер ... елде де ... ... ... қаралып,
шешімін тапса дұрыс болар еді.
Ал, жерді сату не береді? Одан мемлекет, халық не ... ... Жер ... емес «Бір ... ... жер тағдырын шешу қате болып жүрмесін. Ал,
жерді шет елдің азаматына сату қауіпті қателік болар еді депекпін....
Ең соңғы мәселе – ... ... жер ... ... мол мемлекеттің
де, оның халқының да ... ... ... ... – жерді ұтымды
пайдалану шараларын мемлекеттік стратегиялық міндеттермен ұштастыра ... ... ... ... ... осы ... өзінде қолға алып,
ғылыми негізде жүзеге асыруда болса керек.
Ауылға қолдау жасау үшін мемлекеттік бюджеттен үш жыл ... ... ... бөлу белгіленген. Олар қандай мақсаттарға жұмсалмақ?
Елбасының «ішкі және сыртқы саясаттың 2004 ... ... ... деп ... ... ... жолдауында ауылды /селоны/
жаңғырту еліміздің әлеуметтік-экономикалық саясатының базалық басымдығы деп
анықталды. Президент өзінің Жолдауында агроөнеркәсіп кешенінің ... ... ... оның ... ... заманғы рыноктық принциптер
бойынша тез көтерілуі ауылды көтерудің басты факторы болып қала береді ... ... ... 2003 жылға арналған республикалық
бюджеттің жобасын жасаған кезде Президент Жолдауында ... ... ... ... ... 2003-2005 жылдарға арналған республикалық
бюджеттің ... ... ... ... ... ... ... және ауылды \селоны\ жайғастыру жөніндегі басымдықтар
шеңберінде ондай міндеттерге мыналар жатады:
• Ауыл ... ... ... ... және ... дамыту;
• Ауыл шаруашылық тауар өндірушілерге ақшалй жәрдем жасау;
• Өсімдіктерді жаппай зиянкестер мен аурулардан, ... – аса ... ... ... ... ... ... сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету;
• Селолық инфрақұрылымды құру және ... ... ... ... 2002 жылғы 5 маусымдағы №889
жарлығымен Мемлекеттік азық-түлік бағдарламасы бекітілді. Осы ... ... село ... ... ... ішінде 150 миллиард
теңге бөлуді жоспарлауда. Осы ... ... мал мен ... ... ауруларына диагностика, мониторинг жасауды және ... ... ... өнімге лабороториялық және фитосанитарлық талдауды,
ауыл шаруашылық дақылдарының сорттарын сынақтан өткізуді, суармалы ... ... ... ... астықты сақтауды, элиталық
тұқым шаруашылығы мен асыл ... ... ... мен өсіруді жүзеге
асырып, минералдық тыңайтқыштарды сатып ... ... ... ... және
басқаларды қаржыландыру жүзеге асырылатын болады. Сондай-ақ аграрлық
саланың қаржы ... ... ... ... ... ... де ... қосымша шаралары қарастырылған: мемлекеттік ресурсқа астық сатып
алу, ауыл шаруашылық техникасының ... ... ... ... егін
салу және егін жинау жұмыстарын атқаруға жергілікті бюджеттерге несие беру,
селолық несие беру және ... ... ... жыл ... ... жылдары:
• 15 миллиард теңгеден ауылдағы білім беруге, денсаулық сақтау мен
сумен қамтамасыз етудің ... ... ... ... орай ... ... әкімдері нақты шараларды ойластырып,
жүзеге асырса құба-құб болар еді.
Баяғыда Мұса деген ақылды ақсақал ... ... 1949 жылы ... жаңа техникамен қамтамасыз ету туралы СОКП Орталық Комитетінің
қаулысы шығып, соны талқылаған жиында ақсақал ... ... ... ... ... ... деп бізді үгіттегенше, анау қаңқиып
тұрған бес ... ... ... екі жүз ... пен бес мың ... ... Басқа істі бізге қалдырыңдар, - деген екен.
Сол айтқандай, барлық ... ... ... сөзбен гөрі ауылдық
жерге нақты іспен жәрдемдесіп отырса болар еді.
Қазақтың «көп түкірсе – көл» деген мақалы осындайдан ... емес ... ... тізімі:
1. Назарбаев.Н.Ә. Қазақстан 2030. Ел президентінің ... ... ... бет.
2. Қазақстан Республикасының Заңы «Мемлекеттік сатып алу туралы» 1997
жылғы шілде. Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997 ... 216 ... ... Қазақ ССР-індегі тұтыну корпорациясы туралы. Қазақ ССР Жоғарғы
Советінің ведомстары. №51 1990 ж. 38-44 ... ... ... ... ... ... от 22 октября
1992 года №886 «О новых условиях оплаты ... на ... ... ... для всех ... ... народного хозяйства».
Вестник ВС РК. 1993 г. №5. 100-107 бет.
5. Закон Республики Казахстан «О внесении дополнении в Указ ... ... силу ... «О ... и ... обьязательных платежах в
бюджет Алматы, 30 октября 1997 г, №175-13 РК 75-82 стр.
6. Ф.Г. ... В.К. ... ... и ... ... 1994 г. 56-63 стр.
7. Болт Г.О.Ж. Практическое руководство по управлению сбытом. Перевод с
английского. Москва, Экономика, 1991 г. 36-42 ... ... А.С., ... Е.Б. ... и ... программа.
ҚазМБА, 1998, №4. 25-27 стр.
9. Сейдахметов А.С., ... Қ.Т. ... и ... ... хозяйств в АПК Казахстана. Казахстан на современном этапе
экономической ... Сб. ... ... посвяшенное 150 летию Абая
Кунанбаева. Алматы. КазГАУ, 1996 г.45-52 ... ... ... ... в ... ... ... Алматы,
1991г. 36-89 стр.
11. Концептуальная программа развития ... ... ... на ... годы и до 2000 ... ... центр «Бастау», 1994 г. 63-67стр.
12. Агробизнестің экономикалық ... ... ... Алматы.
«Экономика». 2001 жыл. 89-97 бет.
13. Оспанов.М.Т., ... ... ... ... ... ... 1997 жыл. 35-67 бет.
14. Жатқанбаев.Е. Аралас экономика ... ... 1996 жыл. 12-53 ... ... Ауыл ... нарықтық қатынастардың қалыптасуының
кейбір мәселелелері. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, ... 75-100 ... ... С.С., Сахариев А.С. Жаңа кезең – экономикалық теориясы
(оқулық). Алматы: «Дәнекер», ... 70-151 ... ... С.С, ... А.С. Әлем ... ... І-бөлім.
Алматы, Дәнекер, 2003жыл. 27-44 бет.
18. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстанның егеменді мемлекетретінде ... ... ... ... ... 1992 ж. 16 мамыр.4-5 бет.
19. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан-2030, Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы - ... ... 1997, 11 – ... ... ... ... үшін кезек күттірмейтін
шаралардың бағдарламасы. Егемен Қазақстан 1993 ж. 10 ... ... ... ... Заңы ... ... алу ... 1997
жылғы шілде. ҚР Парламентінің Жаршысы, 1997 ж. №17-18, 216 құжат.6-9
бет.
22. Қазақстан Республикасының Заңы. ... ... ... ... ... ... туралы. Егемен Қазақстан. 30 желтоқсан, 1998
ж.3-бет.
23. Қазақстан Республикасының «Жер ... ... ... ... ... 2001 ж. ... Ақиқат. №6.2003 жыл.26-33 бет.
25. Ақиқат. №4.2002 жыл.38-45 бет.
26. Ақиқат. №3. 2002 жыл. 16-23 ... ... ... ... жем, ... ... улы ... несиелік
ресурстар
ІV сфера. Агросервис:
Мемлекеттік,
Кооперативтік,
Жеке
ІІІ сфера. Маркетинг:
Жинау, сақтау, өңдеу, тасымалдау,сату
ІІ сфера.
Ауыл шаруашылығы:
Егіншілік, мал шаруашылығы, жем ... ... ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 104 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу146 бет
Аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеуді жетілдіру жолдары6 бет
Аймақтық экономика дамуының теориялық негіздері14 бет
Жаңа жібек жолы экономикалық белдеуі61 бет
Италия экономикасының «Ғажайып даму» кезеңі58 бет
Италия экономикасының құрылымы51 бет
Нарық және иерархия туралы22 бет
Нарық шаруашылығының артықшылықтары және кемшіліктері15 бет
Нарықтық шаруашылықтың артықшылықтары және кемшіліктері туралы мәлімет7 бет
Нарықтық шаруашылықтың артықшылықтары мен кемшіліктері жайлы ақпарат20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь