Айналым капиталының экономикалық мазмұны

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Тарау. Айналым капиталының экономикалық мазмұны мен негіздері ... 5
1.1 Кәсіпорынның айналым активтерінің экономикалық мәні
мен жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Кәсіпорынның айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерінің
түзілу көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.3 Фирманың ағымдағы активтері мен ағымдағы пассивтерін басқару
саясатының негізгі түрлерінің сыныптамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

2 Тарау. Фирманың айналым капиталының жағдайын және қысқа мерзімді міндеттемелерінің тиімділігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.1. ЖШС «Смактың» айналым активтері мен қысқа мерзімді
міндеттемелерінің құрамы мен құрылымын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.2. Айналым капиталын пайдаланудың тиімділігін қарастыру ... ... ... ... ... ... .35 Тарау. Айналым капиталын басқару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
Кіріспе

Айналым активтерін басқару саясаты кәсіпорынның айналым активтерінің қажетті мөлшері мен құрамын қалыптастырып, қаржыландыру көздерінің құрылымдарын рационализациялау мен тиімділендіруден тұратын жалпы каржы стратегиясының бір бөлігі болып табылады.
Кәсіпорынның айналым құралдары дегеніміз өндіріс пен сатылудың үздіксіздігі мен жоспарлы процесін қамтамасыз етуге бағытталған жэне өндірістік айналым қорлары мен айналым қорларындағы қаржы ресурстары. Айналым құралдары бар кәсіпорын жеткізушілермен олардан алған заттар және еңбек құралдары үшін, жұмысшылар мен қызметкерлердің жалақысын, несие пайдаланғаны үшін банкпен, өндірістік қорлар төлемдері мен басқа төлемдер бойынша бюджетпен есеп айырыса алады. Айналым құралдарының болуы кәсіпорынның өндірістік және қаржы қызметінің қалыпты жағдайын жасауда маңызы зор. Сондықтан айналым құралдарын тиімді ұйымдастыру кәсіпорынның барлық экономикалық жұмысында алдыңғы қатарлы мәнге ие. Осыған орай кәсіпорынның айналым капиталын түзу мен оны тиімді пайдалану қазіргі заманда өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Осылайша айналым активтеріне салынған қаржы ресурстарының қомақты көлемі, түрлерінің алуандығы айналым капиталын жеделдетуде және тұрақты төлем қабілетін қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарады.
Диплом жұмысының өзектілігі кәсіпорынның айналым активтерін құрудың ең дұрыс жолы болып, меншікті капитал барлық негізгі капиталды және айналым капиталының бір бөлігін жабатын кездегі жолы болып саналады. Кәсіпорын барлық қарыз қаражаттары алынып қойып жатса да өмір сүре беретін болады. Кәсіпорынның капиталын пайдалану туралы тағы бір меншікті капиталды тек қана негізгі құралдарды сатып алуға жұмсап, ал айналым қаражаттары келесі жолмен қалыптасып керек. ¼ - ұзақ мерзімді қарыздар есебінен, ал ¾ бөлігі қысқа мерзімді қарыздар есебінен қалыптасады.
Диплом жұмысын жазудағы басты мақсат кәсіпорынның айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерінің экономикалық мазмұнын ашып көрсету және олардың құрамын талдау.
Алға қойған мақсатқа орай мынандай міндеттер туындайды:
- кәсіпорынның айналым құралдарының экономикалык мәні мен жіктелуін ашу;
- айналым құралдарының түзілу көздерін анықтау;
- кәсіпорынның ағымдағы активтері мен ағымдағы пассивтердің кұрамы мен
құрылымын талдау;
- айналым құралының айналымын жылдамдатудың негізгі әдістерін қарастыру;
- материалды-өндірістік запастарды, дебиторлық қарыздарды және қаржы құралдарын басқару бойынша ұсыныстар жасау.
- Кәсіпорынның айналым капиталын түзу мен пайдаланудағы қаржылық қарым-
қатынастар зерттеу тақырыбы болмақ.
Сондай-ақ, қаржы менеджментінің міндеттерінің күрделілігін анықтайтын басқа да жағдайлар айналым активтерін баскаруға тікелей байланысты. Мұндай міндеттер кешені мен оларды іске асыру механизмі кәсіпорындағы айналым активтерін баскару саясатын қалыптастыруда көрінеді.
Диплом жұмысының объектісі «Смак» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі. Оның негізгі қызметі сүт және сүт өнімдерін өндіру.
Диплом жұмысының теоретикалық негізі отандық және шетелдік ғалым-экономистердің кәсіпорынның айналым активтерін баскару саласындағы
жарияланымдары. Жұмыста "Смак" ЖШС-інің есеп деректері, Қазақстан Республикасының заң актілері пайдаланылды.
Пайдаланылған әдебиеттер :


1. Р.Ә.Әмірқанов ,А.Қ. Тұрғұлова.Қаржы менеджменті; Алматы, 2002; 136-
168б.
2. Балабанов И.Т Риск-менеджмент М:Финансы и статистика. 1996.-192 с
3. Стоянова Е.С. Финансовый менеджмент .-М: Перспектива, 1997.-574с.
4. Бланк И.А. «Управление активами», 716 б.
5. Нурсеитов А.А. «Финансовый менеджмент» Учебное пособие. Алматы. 1996г. 160 б.
6. Павлова Л.П. «Финансовый менеджмент» М: 1996 г.
7. Ковалев В.В. «Финансовый менеджмент», 144 б.

8. Бланк И.А. «Основы финансового менеджмента». Учебный курс. 2-х.-К:Ника-центр: 1999ж-5 ПС10 .ДЖ. . ВАН ХОРН .Основы управление финансами . -М.:1996.-799с

9.Павлова Л.П. финансовый менеджмент . Учебник.-М.: нфра-М,1996

10. Шим Дж.,Сигел Дж.Г. Финансовый менеджмент. –М.: 1999.

11. Лимитовский М.А. Основы оценки инвестиционность и финансовых решений. -М.ДЕКА, 1998-232с.

12. Финансы . Учебник. Мельников В.Д.; Ильясов К.К. Алматы: 2001.- 532с.

13. Бланк И.А. Управление активами .- Киев: НИКА центр Эльга ,2000. 716с. (Б-ка фин-го менеджмента)*

14. Воловский А.А. Корпоративный финансовый контроль : Учеб.пособие- Новосибирск.2000 -184 с.

15. Жданов С.А. Основы теории эк-го управления предприятием : Учебник.- М:Финпресс, 2000-384с.

16. Моляков Д.С., Шохин Е.И. Теория финансов предприятий. Учеб.пособие - М: Финансы и статистика, 2000-112 ррмрмир

17. Сергев И.В. Экономика предприяпия- М: Финансы и статистика, 2000-304с.

18. Финансы . Денежное обращение . Кредит. Учебник для вузов/ под.ред. Г.Д. Поляка - М:ЮНИТИ -дана, 2001-512с.

18. Бияхман Л.С. Экономика фирмы: Учеб.пособие- СПБ; Издательство Михайлова, 1999-279с.

19. Практикум по финансовому менеджменту: Учебно деловые ситуации, задачи и решения, Под.ред С.Стояновой-М: ,2000 -139с

20. Нурсеитов А.А финансовый менеджмент : Учеб. пособие - 1996-693 с.

21. Райцкий К.А . Экономика птедприятие. Маркетинг 1999-693c

22. Моляков Д.С., Шохин Е.И. Теория финансов предприятий. Учеб.пособие - М: Финансы и статистика, 2000-112 ррмрмир
23. Дубров А.М. Моделирование рисковых ситуацийвэкономике и бизнесе,-М.: Дело, 1999.
24. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа М: ИНФРА, 1995.
        
        Мазмұны
Кіріспе ............................................................3
1 Тарау. Айналым капиталының экономикалық мазмұны мен негіздері ....5
1.1 ... ... ... ... ... ... Кәсіпорынның айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерінің
түзілу ... ... ... активтері мен ағымдағы пассивтерін басқару
саясатының ... ... ... ... ... ... капиталының жағдайын және қысқа мерзімді
міндеттемелерінің ... ... ЖШС ... ... ... мен ... ... құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... капиталын басқару
.....................................................................45
Қорытынды...................................................................
..................................65
Пайдаланылған ... ... ... басқару саясаты кәсіпорынның айналым активтерінің
қажетті мөлшері мен ... ... ... ... ... мен тиімділендіруден тұратын жалпы каржы
стратегиясының бір бөлігі болып табылады.
Кәсіпорынның айналым ... ... ... пен ... мен жоспарлы процесін ... ... ... ... айналым қорлары мен айналым қорларындағы қаржы ... ... бар ... ... ... ... ... және
еңбек құралдары үшін, жұмысшылар мен ... ... ... үшін ... ... қорлар төлемдері мен басқа төлемдер
бойынша бюджетпен есеп айырыса ... ... ... ... ... және ... ... қалыпты жағдайын жасауда
маңызы зор. Сондықтан айналым құралдарын тиімді ... ... ... ... ... ... мәнге ие. Осыған орай
кәсіпорынның айналым капиталын түзу мен оны ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Осылайша айналым активтеріне салынған қаржы ресурстарының қомақты
көлемі, түрлерінің алуандығы ... ... ... және ... қабілетін қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарады.
Диплом жұмысының өзектілігі кәсіпорынның айналым активтерін құрудың ең
дұрыс жолы болып, меншікті ... ... ... ... және ... бір бөлігін жабатын кездегі жолы болып саналады. Кәсіпорын
барлық қарыз қаражаттары алынып қойып жатса да өмір сүре ... ... ... ... туралы тағы бір меншікті капиталды тек
қана негізгі құралдарды ... ... ... ал айналым қаражаттары келесі
жолмен қалыптасып керек. ¼ - ұзақ ... ... ... ал ¾ ... ... ... есебінен қалыптасады.
Диплом жұмысын жазудағы басты мақсат кәсіпорынның айналым активтері
мен ... ... ... ... ... ашып көрсету
және олардың құрамын талдау.
Алға қойған мақсатқа орай мынандай міндеттер туындайды:
1. кәсіпорынның айналым құралдарының экономикалык мәні мен ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның ағымдағы активтері мен ... ... ... ... талдау;
1. айналым құралының айналымын жылдамдатудың негізгі әдістерін қарастыру;
2. материалды-өндірістік запастарды, дебиторлық ... және ... ... ... ... ... ... айналым капиталын түзу мен пайдаланудағы қаржылық қарым-
қатынастар зерттеу тақырыбы болмақ.
Сондай-ақ, қаржы ... ... ... анықтайтын
басқа да жағдайлар айналым активтерін баскаруға тікелей байланысты. Мұндай
міндеттер кешені мен оларды іске асыру ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Диплом жұмысының объектісі «Смак» жауапкершілігі шектеулі
серіктестігі. Оның негізгі қызметі сүт және сүт ... ... ... теоретикалық негізі отандық және шетелдік
ғалым-экономистердің кәсіпорынның ... ... ... ... ... ЖШС-інің есеп деректері,
Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ... ... экономикалык мазмұны мен негіздері
1.1. Кәсіпорынның айналым активтерінің экономикалық мәні мен
жіктелуі
Шаруашылық қызмет жасайтын әрбір кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... айналым капиталы болуы тиіс. Айналым құралдары
- өндірістік айналым қорлары мен ... ... ... ... ... оның ... ... анықталады. Айналым
құралдарына өндіріс процесі, сондай-ақ айналым процесі жатады. ... ... өнім ... мен сату ... ... ... ... Мұнда олар айналым аумағынан өндіріс аймағына және керісінше ... ... қоры мен ... айналым қорлары түріне ауысып отырады.
Осылайша кезек-кезек үш фазадан өте отырып айналым құралдары өзінің табиғи
заттық ... ... ... ... (А-Т) ... құралдары алғашында
ақша түрінде болып өңдірістік запастарға ауысады, яғны айналым сферасынан
өндіріс сферасына ... ... ... ... ... құралдары өндіріс
процесіне тікелей қатысады және аяқталмаған өндіріс, жартылай фабрикаттар
мен дайын өнім ... ... ... ... айналымның үшінші фазасы
(Т1-А1) қайтадан айналым ... ... ... ... ... ... ... қайтадан ақша кұралдары түріне өтеді. Түскен
ақшалай түсім мен ... ... ақша ... ... (А1-А)
кәсіпорын ақшасының қорлану мөлшерін көрсетеді. Осылайша толық ... ... ... айналым құралдары барлық деңгейлерде уақытпен
пареллельді жұмыс жасайды. Ол өз ... ... мен ... ... қамтамасыз етеді. Айналым құралдарының айналымы органикалық
бірліктегі үш ... ... ... ... ... рет ... құралдарына қарағанда мекеменің негізгі айналым қорлары әр өндіріс
процесінде толығымен тұтынылады, өзінің құнын дайын ... ... ... өзінің табиғи түрін өзгертеді. Айналым құралдарын ... ... ... оларды өндірістік айналыс қорлары мен ... ... ... ... қорлары өндіріс процесінде жұмыс
жасаса, ал айналым қорлары - ... ... яғни ... ... ... тауарлы-материалдық құндылықтарды сатып алуда. Бұл қорлардың тиімді
тепе-тендігі құн жасауда қатысатын өндірістік ... ... ... ... ... ... қорларына ... ... ... ... және ... есеп шоттағы, сондай-ақ
тиелген аяқталмаған есеп айырысудағы ақша ... ... ... ... және ... ... сомасының ақшалай көрінісі
кәсіпорынның айналым құралдарын құрайды. Кәсіпорынның ... ... ... ... жіктеуді қажет етеді. Қаржы менеджменті тұрғысынан
айналым акивтерін жіктеу төмендегі негізгі белгілері бойынша жүргізіледі:
1. ... ... ... ... ... ... айналым активтері - өз есебінен және ... ... ... олардың жалпы- мөлшерін сипаттайды.
ә) Таза айналым активтері - өз есебінен және ұзақ мерзімді қарыз ... ... оның ... сипаттайды.
ТАА-КҚМ, (1)
мұндағы, КҚМ — кәсіпорынның қысқа мерзімді қаржы міндеттемелері.
б) Жеке ... ... ... — кәсіпорынның өз есебінен түзілген
айналым ... бір ... ... ¥ҚК — ... ... активтеріне инвестицияланған ұзақ
мерзімді қарыз ... Егер ... ... ... ... мерзімді қарыз капиталын пайдаланбаған жағдайда жекеменшік және таза
айналым ... ... ... ... ... ... материалдар және жартылай фабрикаттар қорлары. ... бұл түрі ... ... ... қамтамасыз ететін
запас түріндегі олардың кіретін материалдық ағымының көлемін сипаттайды.
ә) Дайын өнім қоры ... ... ... ... запас түріндегі
олардың шығатын материалдық ағымының көлемін ... ... ... ... ... ... мен ... ұзақтығы
шағын болған жағдайда оны айналым активтерінің осы түріне қосады, болмаса —
жеке бір түрге жатқызады.
б) Дебиторлық ... ... және жеке ... тауар, жұмыс,
қызмет, берілген аванс бойынша және т.б. ... ... ... пайдасындағы қарыз сомасын сипаттайды.
в) Ақша активтері. ... ... ... оған ... ... ... қалдық ақша ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... да жатқызады. Олар ақша активтерінің уақытша бос
қалдығын инвестиция түрінде қарастырады. Яғни ... ... алып ... ... ... ... ... қатысу сипатына қарай:
а) Өндіріс цикліне (шикізат, материалдар және жартылай фабрикаттар
запастары; аяқталмаған ... ... ... өнім ... ... ... ... Қаржы цикліне (дебиторлық қарыз және т.б.) ... ... ... ... ... ... ету ... карай:
а) "Тұрақты айналым капиталы" — айналым активтерінің тұрақты бөлігі.
Бірінші трактовкаға ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз барлық операциялық цикл кезіндегі ақша
қаражаттарының, дебиторлық қарыздың және өндірістік запастардың сұранысы
салыстырмалы бөлігі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... уақыттық өлшем бойынша. Басқа
трактовка бойынша тұракты айналым капиталы өндіріс қызметін іске асыруға
қажетті ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорын өзінің қызметін іске асыру үшін оған
айналым құралдарының белгілі бір минимумы қажет. Мысалы, есеп шоттағы ... ... ... резервті капиталдың белгілі бір аналогы.
ә) "Ауыспалы айналым капиталы" (немесе ағымдағы активтердің ... ... ... ... ... сақтандыру қоры ретінде қажетті
қосымша ағымдағы активтерді көрсетеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... сатылымның
жоғары деңгейін қолдаумен байланысты болуы мүмкін. ... ... ... ... дебиторлық қарыз да өседі. Қосымша ақша қаражаттары шикізат
пен материалдар, сондай-ақ ... ақы ... ... ... ... ... қорларының жіктелуі:
1. Өндірістік запастағы айналым қорлары.
а) шикізат, негізгі материалдар;
э) сатып алынатын ... ... ... материалдар;
в) отын;
г) ыдыс және ыдыс ... ... ... ... ... тез ... шаруашылық заттары мен аспаптар.
2. Өндіріс процесіндегі айналым қорлары:
а) аяқталмаған өндіріс;
э) жаңа өнімді игеру шығындары;
б) өзі ... ... ... - бұл оны ... ... ... ... жұмсаған еңбек өнімі.
Материалдар - өнеркәсіптік өңдеуге түскен еңбек өнімдері. Мысалы,
металлды пракаттау. ... ... өнім ... олар оның ... құрайды.
Жартылай фабрикаттар — өндірістің бір немесе бірнеше кезеңінен өткен,
бірақ тағыда өндеу мен жинақтауды қажет ... ... ... және ... ...... қажетті орамдар мен
материалдардың барлық түрлері.
Аяқталмаған өндіріс — өнделіп ... ... ... ... ететін,
дайын өнімнің құрамына енбеген еңбек өнімдері. Әртүрлі кәсіпорын ... ... ... және құны әр ... ... ол ... сипаты мен көлеміне, өндіріс циклінің ұзақтығына, ... және ... ... ... ... ... ... Кәсіпорынның қаржы жағдайының
тұрақгылығы көбінесе қаржы ... ... ... және тиімді салуға
байланысты.
1.2. Кәсіпорынның айналым активтері мен ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті қамтамасыз
етілуі үшін оның көлемі жеке ... ... 1/3 ... ... ... ... ... кәсіпорын капиталының
бір бөлігі бос ... ... ... ... ... ... ... қарыздар;
2. жеткізушілерге қарыздар және т.б.
Әдетте кәсіпорынның айналым құралдарына ... ең ... ... жеке ... ... ... ... резервті
капиталының, жинақтау қорының және мақсатты қаржыландыру пайдалары.
Кәсіпорынның жекеменшік каражаты ... ... ... ... ... рөл ... Өйткені шаруашылық субъектісінің
қаржы тұрақтылығын және ... ... ... ... етеді.
Жекешелендірілген кәсіпорындардың жеке айналым құралдары толығымен олардың
құзырында. Кәсіпорындар оны сатуға, азаматтарға, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... әрдайым өзгеріп отырады. Сондықтан кәсіпорындардың
айналым құралдарына деген сұраныстары да ... ... ... қарай (инфляция, өндіріс көлемінің өсуі, клиент ... ... және т.б.) ... айналым құралдарына деген
уақытша қосымша сұраныстар ... Бұл ... тек өз ... ... ... ... болмай қалады. Сондықтан кәсіпорынның өз есебінен ... ... ... ... ығысады. Мұндай жағдайларда шаруашылық
қызметтің қаржылық ... ... ... ... ... тартумен қатар
жүреді: банк және коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... пайдалану өз
құралдарын пайдаланғаннан анағұрлым тиімді. ... ... ... ... ... негізгі міндеті займды құралдары тартудың
тиімділігін қамтамасыз ету ... ... банк ... ... болып келетін займдық құралдар
кәсіпорынның құралдарға деген қосымша сұранысын ... ... ... ... ... ... бастыларының бірі кәіпорынның
қаржы жағдайының сенімділігі және оның қаржы тұрақтылығын ... ... ... ... ... Егер несие тағайындалған несиені
өтеу мерзімі ішінде болса, онда бұл пайда салықтан босатылады. Ал ... ... ... ... белгіленген мерзім уақытында төленген
пайыздық шығындар өнімнің өзіндік ... ... Бұл ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Халықтық банкінің
Қазақстан Республикасы ... ... ашып ... ... ... берілуіне байланысты. Ол Қазақстан Республикасы Халықтық банкінің
есепті ставкасынан аспайды. Несиені өтеу ... ... ... ... несие бойынша пайыздарды төлеу кәсіпорын құзырындағы пайдадан,
яғни таза ... ... ... Банк ... ... және ... мерізмді несие түрінде болады. Банк несиелері
негізгі және ағымдағы ... ... ... ... шығындарды
қаржыландыруға, сондай-ақ кәсіпорынның ... ... ... ... ... қарыздардың,
салық төлемдерінің, әдеттен тыс ... ... ... ... ... инвестициялық салық несиелері мемлекеттік билік органдарымен
беріледі. Ол бойынша кәсіпорынның салық төлемдерінің уақыты шегеріледі.
Инвестициялық салық несиесін алу үшін ... ... ... ... ... ... ... шартын жасасады.
Жұмысшылардың инвестициялық жарнасы (салымы) — бұл ... ... ... ... белгілі бір пайызға төленген ақшалай
жарнасы. Тараптардың пайдасы келісім шартпен ... ... ... ережелермен рәсімделеді. Кәсіпорынның айналым құралдарына деген
сұранысы айналымға қарыздық бағалы қағаздар мен ... ... ... алады. Облигация облигацияны ұстаушы мен ... ... ... ... ... ... ... тағы бір көзі тартылған қаржылар болып
табылады. Бұл топқа тозу (амортизация) қоры, жөндеу қоры, ... ... ... ... ... және ... қорлары және т.б. жатады.
Осы қорлардың барлығы және ... ... ... ... ... бағытында қолданылады. Яғни айналым құралдарын жабудың
көздері ретінде айналымға тартылуы тиіс. Кредиторлық қарыздар әдетте ... ... және жеке ... ... ... жоспардан тыс тартуға жатады. Мұндай тартылған қаржыларды
шоттарды және ... ... ... аясында пайдалану занды құбылыс
болып табылады. Алайда көптеген жағдайда ... ... ... бұзу ... ... ... ... орай кәсіпорынның
жеткізушілер алдында ... ... ... ақшасы төленбеген тауарлы-
материалдық құндылықтар үшін несиелік қарыздар пайда болады. ... ... ... үшін ... ... ... ... қарыздар пайда болады.
Бюджеттен тыс қорларға жарнаны уақытында төлемеу және басқа төленбеген
қаржылар кредиторлық қарыздардың пайда болуына әкеп ... ... оны ... көзі ... ... ... сабақтасып
жатады.
Айналым құралдарының түзілуі, пайдаланылуы және ұйымдастырылуы өндіріс
барысына, ағымдағы ... және ... ... ... ... ... Айналым құралдарын ұйымдастыруға кіретіндер:
1) Айналым құралдарының құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... Айналым құралдарының түзілу көздерін аныктау;
4) Айналым құралдарын басқару әрі бағыттау;
5) Айналым құралдарының тиімді пайдаланылуына және сақталуына ... ... және ... ... ... жаңа сату ... ... капиталының айналым аумағын игеру айналым кұралдарымен жоспарлы,
неғұрлым тиімді де үнемді жұмыс істеу ... яғни ... ... аз ... ... ... ... құралдарын жоспарлау мен оларды тиімді пайдалануға
жауапты менеджерлердің ... ... де осы. ... ... ... ... көптеген факторларға байланысты:
өндіріс және өткізу көлеміне;
бизнес түріне;
қызмет аумағына;
өндіріс циклінің ұзақтығына;
кәсіпорын капиталының ... есеп ... мен ... ... ... қызметін іс жүзівде несиелеу шарттарына;
материалдық-техникалық жабдықталу деңгейіне;
тұтынылатын шикізаттың ... мен ... ... көлемі мен өнімді сатудың өсу қарқынына;
- менеджерлер мен есепшілердің шеберлігіне және тағы басқа факторларға.
Кәсіпорынның айналым құралдарына ... ... тура ... ... ... сферасы мен айналым сферасындағы болған уақытымен
жүргізген жөн. Ол жоғарыда аталған ... ... Мұны ... ... мен ... ... ... екінші
тарауда қарастырамыз.
Қысқа мерзімді міндеттемелерге – қысқа мерзімді ... ... және ... арналған қарыздар жатады.
Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның даму
қабілетіне өзін-өзі ... яғни ... ... ... асырылады. Тек ол капитал жетпегенде ғана шеттен капитал тартылады.
Бұл кезде қиын болса да ... ... ... қаржылық тәуелсіздік
аса маңызды орын алады, бірақ онсыз әрине мүмкін ... ... ... есеп ... ағымдағы активтерінің қарастырылу көздерін шектеу
керек. Оның ең аз ... ... ... ... ету ... кейбір кезеңдерінде ағымдағы активтерге әдеттегіден жоғары, яғни
қосымша қажеттілік туындағанда ол банктің қысқа мерзімді ... ... ... жабылады. Несие өтеу қабілеттілігі деп
кәсіпорынның өзінің борышты ... ... және ... ... ... ... келісім-шарттың негізінде бір тарап (қарыз
беруші) екінші бір тарапқа (қарыз ... ... ... мүлкін
немесе ақшасын береді, ол кезде қарызды алушы жағы ... ... ... ... өз ... ... ... ағымдағы активтері мен ағымдағы пассивтерін
басқару саясатының негізгі түрлерінің сыныпттамасы
"Айналым капиталы" деген термин ақша қаражаты түріндегі немесе бір
жыл, ... бір ... ... ... ... ... ... активтеріне қатысты. Таза айналым капиталы ағымдағы активтер
(айналым құралдары) мен ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... айырмашылық ретінде анықталады және
айналым активтері қаржының ұзақ мерзімді көздерінен қандай мөлшерде ... ... ... 1. ... мен ... жабу ... арасындағы өзара байланыстың
логикасы
* Ескерту автордың құрастыруымен
Айналым құралдары әржақты сипатталуы мумкін. Бірақ негізгі сипатамаларына
олардың ликвидтілігі, көлемі және құрылымы жатады.
Өндіріс ... ... ... ... жеке ... тұрақты
өзгеруі жүріп отырады[3]. Кәсіпорын шикізат пен материалдар сатып алады,
өнім шығарады, ... оны ... ... ... ... ... ... болады. Ол белгілі бір уақыт өткеннен кейін ақша ... ... ... ... запастар
Дайын өнім
Сурет 2. Ағымдағы активтердің айналысы
* Ескерту автордың ... ... ... ... ... ... басқаруда
негізгі мәнге ие. ... ... ... ... яғни ... өтімділікке ие ақша қаражаттарына ауыса алу ... ... ... ... көлемі мен құрылымына келетін болсақ,
олар көбінесе салалық қарастылығына байланысты анықталады. Мысалы, айналым
сферасының кәсіпорындары ... ... ... үлес ... ие, ... ... ақша каражаттарының көп мөлшері мен олардың
эквиваленттері байқалады.
Айналым құралдарының көлемі өндіріс процесінің ... ғана ... ... кездейсоқ факторлармен де анықталады. ... ... ... және ауыспалы деп бөлу қарастырылған (3-сурет).
Тұрақты айналым капиталы (жүйелі бөлігі) — ағымдағы активтердің ... іске ... ... ... капиталының ауыспалы категориясы (немесе ағымдағы активтердің
өзгермелі бөлігі) науқан кезіндегі резервті капитал ... ... ... ... көрсетеді.
Активтер Өзгермелі бөлік Барлық актив
Сурет 3. Кәсіпорынның активтерінің динамикалық қатарының
компоненттері
* ... ... ... ... ... ... мақсатты бағыты ағымдағы
активтердің көлемі мен құрылымын, оларды жабу көздері мен ұзақ ... және ... ... ... ... жеткілікті олардың
арасындағы қатынас арқылы анықтау болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... көрнекті. Кредиторлар алдындағы
міндеттемелерді үнемі орындамау ... ... ... ... көптеген салдарларға әкеп соғады.
Қалыптасқан мақсатты бағдар стратегиялық сипатқа ие. Сонымен бірге ағымдағы
қызметті басқаруды тиімді ететін айналым ... ... ... ... ... қызмет тұрғысынан алғанда кәсіпорынның қаржы-шаруашылық
сипаттамасының ең ... оның ... яғни ... ... ... ... ... отыру қабілеті. Кез-келген кәсіпорын
үшін өтімділіктің жеткілікті деңгейі шаруашылық қызметтің ... ... ... тек қана ... ... ... ... өндіріс процесінің ауық-ауық тоқтап қалуына да әкеп соғады. 4-суретте
таза ... ... ... және ... ... ... ... Егер ақша қаражаты, дебиторлык қарыз және
өндірістік-материалдық ... ... ... ... болса, онда
төлем қабілетінің жоқтығы немесе рентабельді қызметті іске асыруға қажетгі
қаржының жетіспеу ықтималдығы жоғары.
Қауіп ... ... ... Орташа Жоғары
Cурет 4. Айналым капиталының тәуекелі мен деңгейі
* Ескерту автордың ... ... таза ... капиталы көлемінің өсуімен өтімділік
қаупі азаяды. Сөзсіз, өзара байланыс неғұрлым күрделі түрде. ... ... ... ... барлығы бірдей деңгейде әсер
етпейді. Дегенмен, айналым құралдарын басқарудың ... ... ... жеткізетін қарапайым вариантын жасауға болады: ағымдағы
активтердің ағымдағы ... ... асып ... соншалықты
қауіп аз; осылайша таза айналым капиталы өсіруге талпынуға болады.
Пайда мен айналым капиталының ... ... ... ... түрге жатады. (5-сурет).
Айналым капиталы төмен дәрежеде болған ... ... ... ... қолдау көрмейді, бұл – өтімділікті жоғалту ықтималдығы,
жұмыстың ауық-ауық тоқтауы және ... ... ... ... ... деңгейінде пайда максималды болады. Айналым құралдарыньң
көлемін одан әрі жоғарылату кәсіпорынның құзырында уақытша бос, қозғалыссыз
ағымдағы активтер болуына, ... ... ... ... ... әкеліп соғады. Осыған орай ... ... ... қаупін азайтуға байланысты ... ... ... ... деңгейі
Төмен Орташа ... 5. ... мен ... ... ... ... байланыс
* Ескерту автордың құрастыруымен
Осылайша айналым капиталдарын басқару саясаты ликвидтілікті жоғалту
қаупі мен ... ... ... ... ... қамтамасыз етуі
тиіс. Бұл екі маңызды міндетті шешуге ... ... ... ... қамтамасыз ету. Егер ... ... ... орындауға қабілетсіз болса, мүмкін
банкрот болғанын жарияласа, мұндай шарт жоқ деп ... .
2. ... қол ... ... құрылымын және тиімділігін
қамтамасыз ету. ... ... ... ... деңгейі пайдаға
әрқалай әсер ететіні белгілі. Мысалы, өндірістік-материалдық запастардың
жоғары деңгейі ... ... көп ... ... ... Мұндайда
дайын өнімнің кең ассортименті сату көлемін көтеруге және ... ... ете ... Ақша ... ... қарыздар мен өндірістік
запастардың деңгейіне байланысты әр шешім осы актив түрінің тиімділігі
тұрғысынан да, ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Жоғарыда көрсетілгендей, ағымдағы активтердің өтімділігі мен
тиімділігі көп ... таза ... ... ... ... мерзімді қарыз негізгі құралдарды жабудың көзі бола ... ... бұл мәні ... белгілі бір максималды мәнге дейін М
өзгеретіні белгілі. Көрсеткіш нөлдік мәнде болғанда «таза ... ... ... қаупі неғұрлым жоғары мәнге жетеді; бұл
көрсеткіштің өсуімен ... ... Таза ... ... максималды мәнге М
теория түрінде қысқа мерзімді кредиторлық қарыз ... ... ... Бұл жағдайда М ағымдағы активтердің құнына тең, ал өтімділікті
жоғалту қаупі нөлге тең.
Қаржы менеджменті ... ... ... ... ... атап ... Бұл менеджердің оның өзгермелі бөлігін
жабу көздерін тандауына тәуелді. Яғни таза айналым капиталының салыстырмалы
көлемін талдауына ... ... төрт ... ... ... консервативті; ... ... осы ... ... ... бір ... ... ұзақ
мерзімді пассивтердің мөлшерін тағайындауға және оның ... ... ... көлемін есептеуге әкеледі, яғни ұзақ мерзімді пассивтер
мен айналымнан тыс активтердің айырмасы (ТАК = ¥МА-АТА). ... ... ... өзінің базалық баланстық тендігі ... ... ... және ... ... 6-9 суреттерде көрсетілген.
Ыңғайлы болу үшін келесі белгілерді енгіземіз:
АТА — ... тыс ...... ... ...... ... жүйелі бөлігі;
ӨБ— ағымдағы активтердің өзгермелі бөлігі;
АП — ағымдағы пассивтер (қысқа мерзімді ... ұзақ ... ... ...... ... — ұзақ ... пассивтер (¥МП = ЖМК+ҰМЗК);
ТАК — таза айналым капиталы (ТАК = ТА-КП);
Ағымдағы активтердің жүйелі бөлігі
Айналымнан тыс активтер ... 6. ... ... ... ... үлгісі
* Ескерту автордың құрастыруымен
Мінсіз үлгіні құрау "ағымдағы активтер" мен "ағымдағы міндеттемелер"
категориясының мәніне және ... ... ... ... ... бұл ... ... оған теңесу керек деген мағынаны емес, активтер
мен оларды жабудың көздерінің ... ... ... Бұл ... ағымдағы активтер көлемі бойынша қысқа ... ... яғни таза ... ... ... тең. Шын
өмірде мұндай үлгі іс ... ... де. ... ... бұл неғұрлым қауіпті болып саналады. Өйткені қолайсыз жағдайлар
туғанда ... ... ... бір ... ... ... ... негізгі құралдарының бір бөлігін ағымдағы кредиторлық
қарыздарды жабу үшін сату ... ... Бұл ... мәні ... ... айналымнан тыс активтер деңгейінде тағайындалады, яғни
базалық баланстық тендік (модель) мынандай түрде болады:
¥зақ ... ... тыс ... бір ... үшін айналым құралдарын басқарудың қаржы
стратегиясының келесі үш ... ... ... ... негізінде
ликвидтілікті қамтамасыз ету үшін жоқ дегенде айналымнан тыс активтер мен
ағымдағы активтердің жүйелі бөлігі ұзақ ... ... ... ... ... арасындағы айырмашылық ағымдағы ... ... жабу үшін ... ... көзі ... ... үлгі ұзақ ... пассивтер айналымнан тыс
активтерді және ... ... ... бөлігін жабудың көздері
екендігін білдіреді. Яғни шаруашылык қызметер жүзеге асыру үшін ... ең аз ... Бұл ... таза ... ... осы ең аз мөлшерге
дәлме-дәл тең болады (ТАК = ЖБ). ... ... ... бөлігі
қысқа мерзімді міндеттемелермен жабылады. Өтімділік тұрғысынан алғанда ... ... ... өйткені іс жүзінде ағымдағы активтердің минимумымен
ғана шектелу мүмкін емес. ... ... ... мына ... болмақ:
¥зақ мерзімді пассивтер=Айналымнан тыс активтер+Ағымдағы активтердің жүйелі
бөлігі
(2)
Консервативті үлгі ... ... ... ... ... ... ... есебінен жабылады. Бұл ... ... ... жоқ, ... ... ... де болмайды. Таза айналым
капиталы көлемі бойынша ағымдағы активтерге тең (ТАК = АА). Модель жасанды
түрде жасалған. Бұл ... ұзақ ... ... ... базалық
баланстык тендеу деңгейінде тағайыңдайды:
Ағымдағы активтердің жүйелі бөлігі +Ағымдағы активтердің ... үлгі ... ... ... Бұл ... ... ... ағымдағы активтердің және шамамен ағымдағы активтердің
өзгермелі бөлігінің жартысы ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... бойынша ағымдағы активтердің жүйелі бөлігінің және
оның өзгермелі бөлігінің жартысының сомасына тең ( ОК = СЧ + 0,5 * ... ... ... ... ... активтері болуы мүмкін.
Бұл пайдаға кері әсерін тигізеді. Бірақ бұл ... ... ... деңгейде қолдаудың төлемі ретінде қарастырылады. Стратегия ұзақ
мерзімді пассивтерді тағайындауды төмендегі ... ... ... = АТА + ЖБ + 0,5 * ... ... ... айналым капиталының жағдайын және қысқа мерзімді
міндеттемелер тиімділігін ... ЖШС ... ... ... мен ... мерзімді
міндеттемелерінің құрамы мен құрылымын талдау
Құрылымдық талдау мақсаты — ... ... ... ... және ... ... ... жалпы қаржы жағдайымен танысу үшін
зерттеу. Құрылымдық талдау ... ... ... оның ... қаржы жағдайына түпкілікті баға беруге болмайды. Оған қол жеткізу
үшін арнаулы көрсеткіштердің ... ... ... ... ... ... қарқынын бағалау жүргізіледі. Ол активтердің өсу ... ... ... өсу ... ... арқылы есептеледі. Мысалы, түсім
мен тауарды, өнімді, жұмысты, қызметті өткізуден түскен пайда. Активтердің,
сатудан түскен ... және ... өсу ... салыстыру 1-кестеде
көрсетілген.
Кесте-1
Активтердің және қаржы нәтижелерінің қарқынын салыстыру.
|Көрсеткіштер |01.01.04 |ӨҚ% ... |ӨҚ% ... ... ... |99.45 |3187405 |102.1 ... | | | | ... түскен |243589 |445.97 |361679 |148.48 ... | | | | ... ... ... |440.86 |-2496 |-30.92 ... | | | | ... ... ... ... есеп мәліметтері бойынша
дайындалды.
Түсімнің және пайданың өсу ... ... өсу ... ... ... кезенде алдыңғы кезеңге қарағанда кәсіпорынның активтерін
пайдалану неғұрлым тиімді ... ... өсу ... ... ... көп, ал ... өсу қарқыны төмен болса, онда ... ... ... тек өнімнің, тауардың, жүмыстың және
қызметтің ... ... ... ғана ... ... нәтижелерінің
(түсім мен пайда) өсу қарқыны активтердің өсу ... ... ... ... қызметінің тиімділігінің төмендеуін көрсетеді. Біздің
жағдайымызда түсімнің өсу ... ... мен ... ... ... (бұл көбінесе бірінші жағдайға келеді), сосын ... өсу ... мен ... өсу қарқынынан аса бастайды. Бұл ... келе ... ... береді. Яғни кәсіпорын қызметінің
тиімділігі артып келеді деген сөз. ... ... ... ұйым ... өзгеруі өзінше аз ақпаратты. Кәсіпорын
жұмыстың қаржы схемасын пайдаланған кезде нәтижелік баланстың өзара зачет
есебінен төмендеуі басқа себептерге байланысты оның ... асып ... ... ... ... ... тоқсан ішіндегі) активтердің
көлемінің азаюы кәсіпорынның жағдайының төмендегендігінің әрқашан ... ... егер ... ... ... оң қарқыны әсер ... ... ... тыс (АТА) және ... ... ... ... активердің неғұрлым жалпылық құрылымы айналым және
айналымнан тыс активтердің ... ... ... = ... ... / ... тыс активтер
(3)
Бұл көрсеткіштің мәні көп жағдайда талданып отырған ұйымның
құралдарының ... ... ... ... ... ... үшін активтер түрі бойынша абсолютті көлемі, олардың барлық активтер
көлеміндегі үлес салмақтары, абсолютті ... және үлес ... ... және ... тыс ... ... есепті мерзімдегі мәні мен өзгерісі бойынша мәліметтер
қажет (2-кесте). ... ... ... ... ... әр
актив түрі бойынша (айналымнан тыс, айналымдағы) өзгеріс үлесін көрсету
қажет.
Кесте-2
Кәсіпорынның ... және ... тыс ... ... деңгейі.
|Көрсеткіштері |Абсолютті ... ... % ... |
| |мың тг | | |
| ... ... |01.01.04 |01.01.05 |Абс.көл |Үлес |% |
| | | | | | ... | ... тыс |2709997 |2981911 |85,9 |86,8 |-28086 |+0,9 |42,1 ... | | | | | | | ... ... |444884 |406323 |14,1 |13,2 |-38561 |-0,9 |57,9 ... |3154881 |3088284 |100 |100 |-66597 |0 |100 ... |0,16 |0,15 |х |х |-0,01 |х |Х ... | | | | | | | |
| ... ... |01.01.04 |01.01.05 |Абс.көл |Үлес.са|% |
| | | | | | ... | ... тыс |2681911 ... |86,8 |81,1 |-16963 |-5,7 |-8,6 ... | | | | | | | ... ... |406323 |621578 |13,2 |18,9 |+215255 |+5,7 |+108,6 ... |3088284 |3286526 |100 |100 |+198242 |0 |100 ... |0,15 |0,23 |х |х |+0,08 |х |Х ... | | | | | | | ... ЖШС ... ... ... құрылды.
Кесте мәліметтері көрсетіп отырғандай, қарастырылып отырған ... және ... тыс ... қатынас коэффициенті төмен
дәрежеде: 2004 жылы - 0,16 және 2005 жыпы 0,23. Бұл дегеніміз "Смак" ... ... ... ... осы ... кәсіпорын мүлкіндегі
айналым активтерінің үлесін арттыру есебінен өсу қарқыны байқалады, 2004
жылғы 14,1 ... 2005 жылы 18,9 ... ... соң ... активтерінің құрылымы мен қарқынына талдау
жүргізіледі. Запастардың, ... ... ... ... ... ақша ... қарқынының оң немесе теріс бағасы қаржы
нәтижелерімен салыстырмалы түрде ... ... ... құралдарын
пайдаланудың тиімділігі әртүрлі болса, бір жағдайда бұл ... ... ... деп ... ... бір ... — іскерлік
белсенділіктің түсуімен және осыған орай ... ... ... ... ... ЖШС-інің айналым активтерінің қарқыны мен
құрылымын ... ... ... ... ... ... қарқыны мен кұрылымын талдау
|Көрсеткіштері|Абсолютті көлемдер, |Үлес, салмағы, % ... |
| |мың тг | | |
| ... ... ... ... ... |Үлес |% |
| | | | | | ... | ... |46742 |13037 |10,5 |3,2 |-33705 |-7,3 |87,4 ... | | | | | | | ... |100915 |97109 |22,7 |23,9 |-3806 |+1,2 |9,9 ... | | | | | | | ... |297227 |296177 |66,8 |72,9 |-1050 |+6,1 |2,7 ... АА |444884 |406323 |100 |100 |-38561 |0 |100 |
| ... |01.01.05 |01.01.04 |01.01.05 |Абс.көл |Үлес.салм|% ... |13037 |7589 |3,2 |1,2 |-5448 |-2 |-2,5 ... | | | | | | | ... |97109 |18648 |23,9 |3 |-78461 |-20,9 |-36,4 ... | | | | | | | ... |296177 |595341 |72,9 |95,8 |+299164 |+22,9 |+138,9 ... АА |406323 |621578 |100 |100 |+215255 |0 |100 ... ЖШС ... ... бойынша құрылды.
3-кестенің мәліметтері көрсетіп отырғандай, 2005 жылы кәсіпорынның ағымдағы
активтері 2004 жылға қарағанда 38561 мың ... ... ... ... жылы ... 2004 ... қарағанда 215255 мың теңгеге немесе 52,98
пайызға ... ... Бұл ... ... байланысты, бұл өндіріс
көлемінің біршама өскендігін көрсетеді. 1-кесте мәліметтеріне қарасақ,
сатудан түскен ... 148,48 ... ... Ол шығынның азаюына әкелген.
Ағымдағы активтердің ... ... көп орын ... ... қатар
ТМЗ-ның ағымдағы активтердің құрылымындағы үлес салмағының 2004 жылғы 66,8
пайыздан 2005 жылы 95,8 ... ... ... байқалады. Дебиторлық
қарыздар мен ақша каражаттары қарқыны тұрақты түрде төмендеп, ағымдағы
активтер құрылымында аз ғана үлес ...... 3 ... және 1,2 ... ... ... ... құралдарының құрамы деп өндірістік
айналым қорлары мен айналым қорларын құрайтын элементтер ... ... ... жеке ... ... орналасуы. Айналым құралдарының құрамы
мен құрылымы экономиканың әр ... әр ... ... келеді. Олар
өндірістік, экономикалық және ұйымдастырушылық ... ... ... анықгалады.
Таза айналым капиталы дегеніміз ағымдағы активтер мен ... ... ... ... ... оның ... кез келген өзгеріс оның мөлшері мен сапасына тура ... ... ... ... таза ... ... қалыпты өсуі оң қарқын ретінде
қарастырылады. Алайда басқа да жағдайлар болуы мүмкін. Таза ... ... ... ... ... таза ... ... деңгейі (мың теңге)
|Көрсеткіштер |2004 жылы |2005 жылы |
| | | |
| ... ... ... ... ... ... |444884 |407093 |407093 |621579 ... ... |97082 |105361 |105361 |302270 ... ... ... |347802 |301732 |301732 |319309 ... мәліметтерінен көріп отырғанымыздай, таза айналым капиталы оң мәнге
ие. Бұл субъектінің қаржылық тұрақтылығын көрсетеді. 2005 жылға ... ... ... ... ... ... да, 2005 ... соңында оның
көлемі 2004 жылмен салыстырғанда 2,76 пайызға өскендігі көрінеді.
Кесте-5
|Көрсеткіштері|Абсолютті ... ... % ... |
| ... мың тг | | |
| ... |01.01.05|01.01.04 |01.01.05 |Абс.көл|Үлес |% |
| | | | | | ... | ... |46742 |13037 |10,5 |3,5 |-33705 |-7,3 |87,4 ... | | | | | | | ... |100915 |97109 |22,7 |23,9 |-3806 |+1,2 |9,9 ... | | | | | | | ... |297227 |296177 |66,8 |72,9 |-1050 |+6,1 |2,7 ... АА |444884 |406323 |100 |100 |-38561 |0 |100 ... ЖШС ... ... бойынша құрылды.
Айналым капиталының негізгі құрамдас бөлігі ретінде ... ... ... ... Олар өз ... ... ... аяқталмаған өндіріс, дайын өнім және басқа да запастардан
кұралады. Кәсіпорын өз ... ... ... ... ... ... ... тек қана қойма шығындарымен ғана байланысты
емес, сонымен бірге тауардың ... мен ... де ... ... запастарды құру мұндай кәсіпорынға тән капиталды
салымдарының қауіптілігіндей деңгейде. Сондықтан ... ... ... ... ... құнын алады.
Ағымдағы активтердің белгілі бір ... ... бір ... болған экономикалық және ұйымдастырушылық-өндірістік нәтижелері
осы актив түріне тән ... ... ... дайын өнімнің көп запасы
(алдағы ... ... орай ... ... әдеттен тыс өсіп
кеткенде өнім тапшылығының ... ... ... ... ... жеткілікті көп мөлшердегі запастары осындай запастардың
өндіріс процесінің тоқтауынан немесе неғұрлым қымбат ... ... ... алудан болатын жетіспеушілігі кезінде кәсіпорынды
сақтап қалады. Шикізат пен ... көп ... ... ... ... ... ... үлкен запастардың кұрылуына экеп соғады. Дегенмен егер
кәсіпорын жеткізушілерден көп тапсырыс бергені үшін жеңілдіктерге, көтерме
бағаға қол ... алса ... ... ... әбден болады. Осындай
себептерге байланысты кәсіпорында дайын өнімнің жеткілікті запасы болған
жөн. Ол өндірісті ... ұзақ та ... ... ... ... нәтижесінде енді кәсіпорынның өзі, әдеттегідей, клиенттеріне
жеңілдіктер бере ... ... ... ... — запастарды сақтаудың
нәтижелері мен шығындарын шығарып, қалыпты балансты жасау.
Дебиторлық қарыз — ... ... ... ... ... ... екінші бір кәсіпорынға немесе мекемеге тауар сатқан кезде, оның
ақшасы бірден төленеді деп үміттену ... ... ... тауарлар
үшін төленбеген шоттар (немесе тапсырып алу шоттар) дебиторлык қарыздың көп
бөлігін кұрайды.
Дебиторлық қарызға тән элемент — маңызы бойынша құнды ... ... ... ... ... алу векселі.
Ақша қаражаттары мен құнды қағаздар. Ақша қаражаттарына кассадағы,
есеп шоты мен депозиттік ... ... ... ... мерзімді
салымдарды құрайтын бағалы қағаздарға: ... ... ... ... ... билеттер, мемлекеттік облигациялар және
жергілікті билік органдары шығарған бағалы ... ... ... қолма-қол қаражат пен бағалы қағаздар арасында таңдау
жасағанда өндіріс ... ... ... ... ... да ақша ... ... қорын құрумен байланысты артықшылықтар
болады. Олар қолда бар ақшаның ... ... ... және заң
тағайындаған уақыттан бұрын тарифті төлеу талабын ... ... ... ... бос, ... жатқан ақша
қаражатын сақтаудың шығындары оларды бағалы ... ... ... салу
шығындарынан әлдеқайда жоғары. Мысалы, оларда шартты түрде мүмкін ... ... ... ... алынбаған пайда түрінде қарастыруға
болады. Осылайша қаржы менеджері ақша ... ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді несиелер мен кредиторлық
қарыздар жатады. ... ... ... ... ... ... банктер болып табылады. Әдеттегідей, банктер қарыз алушыдан
оның сұрап отырған несиесінің тауарлы-материалдық құндылықтармен қамтамасыз
етілуін құжатпен ... ... ... ... ... ... кәсіпорын
өзінің дебиторлық қарыздарының бір бөлігін қаржы мекемесіне сатады да, оған
қарыз міндеттемесі бойынша ақша алуға ... ... ... ... ... ... ... қаржыландыруға қатысты проблемаларын
өздерінің ағымдағы активтерін кепілге беру ... ... ... оның ... ... да ... ... талдау жүргізу үшін барлық айналым
активтерін тәуекел категориялары бойынша топтастырған жөн.
Мысалы, аяқталмаған өндіріс немесе ... ... ... ... қарыздарды сатудың ықтималдығы анағұрлым жоғары. ... ... ... ... ... ескерген жөн. Бір ғана
мақсатқа қолданылатын активтертің тәуекелі өте жоғары. Яғни ... ... ... ықтималдығы төмен. Жоғары тәуекел категориясына
жататын активтерге неғұрлым қаржы көп салынса, соғұрлым кәсіпорынның
өтімділігі ... ... ... дәрежесі бойынша жіктелуі
|Дәрежесі ... ... тобы ... төменгі |Қолма-қол ақша қаражаттары, оңай сатылатын қысқа мерзімді|
| ... ... ... ... ... ... ... дебиторлық |
| ... (көп ... ... ... ... |
| |ие, ... ... ... ... өнім ... ...... мақсаттағы өнім, аяқталмаған |
| ... ... ... ... ... ... ауыр жағдайдағы дебиторлық қарыздары, |
| ... ... ... ... өнім ... көп ... |
| ... қорлар, өтімділік еместер. ... ЖШС ... ... ... ... ... ... үшін қиын сатылатын активтер мен
активтердің жалпы көлемінің қатынасының, сондай-ақ қиын ... және ... ... ... ... ... дұрыс. Осы ... өсуі ... ... көрсетеді.
Мұндай талдау жүргізген кезде айналым құралдарындағы сатылатын және
оңай сатылатын деп ... ... ... ... шығармаған жөн. ол
нақты экономикалық шарттардың өзгеруімен ... ... ... ... тұрақсыз болғаңда және ақшасының құнсыздануы жалғасқанда кәсіпорындар
ақша қаражаттарын ... ... және ... басқа түрлеріне салуға ынталы болуы мүмкін. Оған деген нарық
бағасы тұрақты өсуде. Ол аталған топтың активтерін оңай ... ... ... ... қиын ... активтердің көлемінің көптігінің
бұдан да ауыр жағымсыз салдарлары болады. Өлі ... деп ... ... ... ... ... тежейді. Нәтижесінде оның
қызметінің тиімділігін төмендетеді. ... ... ... ... ... көп жағдайда қиын өтетін
активтердің барлығы мен үлесінің өсуімен ... ... ... жеке элементтерінің құрамында көрінетін
қиын өтетін ... ... ... ... ... Бұл оның ... мен ... серіктестерін тура жолдан
адастыруы мүмкін. Көптеген кәсіпорындарда ... ... ... ... ... ... одан ... түседі. Формалді түрде жүргізілген инвентаризация кәсіпорын
басшысы мен бухгалтериясына материалдык құндылықтардың саны мен ... ... ... Егер қиын ... ... ... құралдарының көп
бөлігін құрайтын болса, онда кәсіпорын басшысы мен бас бухгалтері тез арада
қаржы жағдайы мен ... ... ... ... ... ... ... мыналарды жатқызуға болады:
1. "төмен" сапалы активтерді анықтау үшін (тозған қондырғылар, көп ... ... ... ... ... емес ... ... инвентаризациясын жүргізу жне кәсіпорын мүлкінің шынайы
көлемін анықгау;
2. сатып алушылармен есеп айырысуды ... ... ... өнімді сатудың қолайлы жағдайын күтіп отырмай, оны ... ... ... ... құндылықтардың шектен тыс ... ... ... ақша ... ... ... ... олардың тиімділігін арттырудың жалпы
кешенді проблемасында негіз қалаушы болып ... ... ... пен ... ... қатынасын
тағайындау өндірістік бағдарламаны орындауды қаржы құралдарымен
қамтамасыз ... ... рөл ... Сонымен бірге айналыс құралдарын
пайдалану тиімділігін ... ... ... бірі болып
табылады.
Мемлекет жүргізіп отырған қаржы саясаты кәсіорынның ... ... ... ... ... немесе серпіліс беруі мүмкін. Оның ішіне
айналым құралдарын рационалды ... да ... ... ... ... басты рөл атқарады. Мысалы, бірқатар салықтарды (жұмыс,
қызмет) ... ... ... ... ... құн ... ... ерекшеліктері, пайда салығын аванспен төлеу кәсіпорынның ... ... емес ... ... ... ... ... пайызбен қарыздар алуға, жоспардан тыс қаржы көздерін
іздеуге, қаржы тәртібін бұзуға мәжбүрлейді. Айналым құралдарын басқа арнаға
бұру ... ... ... ... ... ... оның ... жағдайын нашарлатады. Кәсіпорынның айналым
құралдарын ... ... ... олардың сақталуы мен ... ... ... ... іске ... ... ... мен
статистикалық мәліметтер, операциялық және бухгалтерлік есептер негізіндегі
зерттеулерді жатқызуға болады. Бұны активтердің құрылымы мен құрамын ... ... іске ... ... ... ... оған ... көңіл бөлінуі
тиіс.
Міндеттеме – бұл бір тұлғаның нақты әрекетпен басқа тұлғаның пайдасын
көздейтін істі орындау ... ... ... ... қордың нақты әрекетіне
мыналар жатады:
1. мүлікті беру;
2. ... ... ақша ... ... ... бір ... бас ... ал несие беруші борыш
қорынан өз міндетін орындауын талап етуге құқылы.
Міндеттеме - ... ... ... ... ... кәсіпорынның
берешегі. Бұл берешекті реттеу экономикалық пайдасы мол ресурстар ағымына
әкеліп соғады.
Міндеттемелерді реттеу мынадай тәсілдермен іс-жүзіне асырады:
ақшалай қаражатпен ... ... ... ... ... міндеттемені басқа міндеттемемен ауыстыру;
8. міндеттемені капиталға айналдыру.
Міндеттеме ағымдық ... ... ... ... ол ... немесе есептелінетін күнінен 12 ай ішінде өтеледі) және ... ... ... бір жылдан көп) болып жіктеелді.
Қысқа мерзімді міндеттемелер – бұл ... ... ... ... және де ... да ... ... қарызы болып ... ... ... ... ... ... циклының тоқтап қалмауын
қамтамасыз етеді. Ол өзінің түскен табысымен немесе активтерін ақшаға
айналдыру арқылы ... да ... есеп ... ... капиталын пайдаланудың тиімділігін қарастыру
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы активтерге салынған қаржының ... ... ... ... ... ... Құралдардың айналым
жылдамдығымен байланысты:
11. авансталған (іске қосылған) капитал мен онымен ... ... ... ... ... үшін ... акциялар бойынша
дивиденттер және т.б.) ең аз қажетті көлемі;
12. қосымша қаржыландыру көздеріне деген қажеттілік;
- ... ... ие болу мен оны ... ... сомасы;
- төленетін салықгар көлемі және т.б.
Кәсіпорын активтерінің ... ... ... ... бар. Қаржылардың айналымда болу ұзақтығы бірқатар әрбағытты
ішкі және ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның қызмет сферасын (өндірістік, қамдау-өткізу, делдалдық
және т.б.), салалық ... ... ... ... мен ... ... ... айналымдылығы күмәнсіз әртүрлі),
кәсіпорындардың ... ... ... кәсіпорындарда құралдардың
айналымдылығы ірі ... ... ... ... — бұл да шағын
бизнестің бір артықшылығы) және басқа бірқатар факторлар. Активтердің
айналымдылығына елдегі экономикалық ... мен оған ... ... ... да ... әсер ... ... инфляция процестері,
көптеген кәсіпорындардың ... және ... ... ... ... ... болмауы қолдалануға мәжбүрлейді, ол өз
кезегінде құралдардың айналым процесін ... ... атап ... ... ... ... кезеңі кәсіпорын қызметінің ішкі жағдайларымен
біршама деңгейде анықталады. ... ... оның ... басқару
стратегиясының тиімділігімен (болмаса оның жоқтығымен). Шынында қолданылып
отырған баға саясатына, активтер құрылымына, тауарлы-материалдық запастарды
бағалау ... ... ... өз ... ... ұзақтығына әсер
етудің үлкен немесе кіші еркіндігіне ие болады.
Ағымдағы активтердің айналымдылық коэффициентінің мөлшеріне активтерді
басқарудың қабылданған ... ... әсер ... ... жөн. ... ... өз активтерінің айналымдылық
коэффициентінің көлемін реттеуге белгілі бір ... ... ... мынандай айналымдылық көрсеткіштері болады:
айналымдылық коэффициенті (айналым жылдамдығы), ұзақтығы (айналым уақыты),
айналым құралдарын салу ... ... ... аз болған сайын айналым құралдары соғұрлым көп
айналым жасайды. Айналым құралдарының айналымдылығын жылдамдатқанда оларға
деген қажеттілік азаяды да, өнім ... үшін ... ... ... айналымдылығын жылдамдату үшін олардың өндіріс сферасында және
айналым сферасында болу уақытын азайту қажет. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... мен автоматтандыру арқылы қысқарту
қажет; жаңа техниканы пайдалануды ... ... ... ... ... мен ... ... материалдар, отын, ыдыс, аяқталмаған
өндіріс запастарын ... ... ... ... ... ... мен цехтарындағы жұмысты жеделдетуді, материалдарды
кәсіпорынға және жұмыс орындарына уақытында жеткізуді қамтамасыз ету; ... тиеп ... ... ... есеп ... өз
уақытында және жылдам іске асыру; ... ... ... тұтынушыларға
жеткен дайын өнімнің қайтып келуін болдырмау және т.б.
Бір айналымның ұзақтығы өндірістік запастарды, ... ... және ... ... ... ... ... есебінен азайтылуы
мүмкін. Өндірістік запастардың нормасын олардың шығындарын жетілдіру, тапшы
шикізатты неғұрлым арзанмен ... ... ... ... ... сапасын арттыру, материалдарды жеткізу уақытының
жылдамдығын арттыру, тиеу-түсіру ... ... ... көп ... ыдыстарды қолдану және т.б. ... ... ... ... ... құндылықтардың орта
тәуліктік шығындарын азайтуға және жеткізулер арасындағы интервалды, яғни
айналым ... ... ... ... ... ... циклының ұзақтығын қысқарту аяқталмаған өндірісте құралдардың
айналымын жылдамдату үшін маңызды рөл атқарады және өңдіріс процестеріннің
қарқындатылу ... ... ... ... ... енгізілген өндірістік күштердің игерілу мерзімімен, шығарылатын
өнімнің еңбек сиымдылығын төмендетумен, ... ... ... ... ... жетілдірумен және т.б. қамтамасыз
етіле алады. Айналым құралдарының өндірісте болу мерзіміне: ... ... ... ... ... ... айналым кұралдарының уақыты;
жұмыс күшін қажет етпейтін өндіріс процесіндегі үзіліс уақыты; ... ... ... ... тұратын уақыт.
Айналым құралдарының айналым сферасында болу уақыты ... банк ... және ... ... ... ақша қаражаттарының өтпеген өнімнің қалдығы түрінде болу
уақытын қамтиды. Айналым құралдарының жалпы айналым ... (бір ... ... ... жылдамдығы) олардың өндіріс сферасы мен айналым
сферасында болған уақытынан құралады. Ол ... ... ... және ... ... ... әсер ететін маңызды сипаты
болып табылады. ... ... ...... ... ... көрсеткіші. Айналым құралдарын басқарудың тиімділігін
бағалаудың критериі ретінде уақыт факторы ... ... ... бір ... ... (ақша немесе тауар түрінде), соғұрлым оларды
пайдалану тиімділігі ... және ... ... ... оларды пайдаланудың қарқындылығымен сипатталады.
Айналым сферасының салалары үшін мына көрсеткіштердің рөлі өте жоғары:
сауда, қоғамдық тамақтану, тұрмыстық ... ... ... ... ... және т.б. ... негізгі көрсеткіштерінің бірі айналым
уақыты. Ол бір жыл ішінде айналым ... ... күн ... ... = (AАОК*360)/ОКСТ, (4)
Мұндағы:
В — осы айналымның уақыты;
ААОК — ағымдағы активтердің орташа көлемі;
Т - 360 — уақыт кезеңі;
ОКСТ — осы кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... ішінде айналым құралдары осы
кәсіпорын айналымының барлық ... ... ... ... ... ... жоғары болса, кәсіпорынға соншалықты
ақша қаражаттары қажет, соғұрлым қаржы ресурстары ... ... ... ... ... ... де ... яғни жылына
айналым құралдары қанша рет айналады:
С=ОКСТ/ААОК (5)
Мұндағы: С — ... ... ... айналымдылығын жылдамдату олардың айналымнан
абсолютті және салыстырмалы босап шығуына себепші болады. Абсолютті босап
шығу ... ... сату ... ... ... ... ... жылда өткен жылға қарағанда төмендеуі. Сату ... ... ... ... өсуі ... асып ... ... шығу пайда болады. Бұл жағдайда айналым құралдарының оқ көлемін сатып-
өткізудің үлкен мөлшері қамтамасыз етеді. Жалпы төлем айналымының ... ... ... ... ... құралдарының абсолютті босап
шығуы мүмкін емес. Сондықтан ресурстардың салыстырмалы босап ... және оған ... ... көп көңіл бөлінеді. Айналым құралдарының
абсолютті босауы — бұл осы кездегі жоспарлы сұраныс пен ... ... ... орташа нақты сомасының айырмасы. Салыстырмасы босап
шығу — бұл ... ... ... ... ... және ... ... айырмашылық.
Кәсіпорын үшін өзінің жекеменшік айналым құралдарымен де қамтамасыз
етілгендігі өте маңызды. Ол жеке ... ... ... ... ... есептеледі.
Кәсіпорынның материалды ресурстармен қамтамасыз етілуін талдағаннан
кейін оларды ... ... мен ... көшу ... ... ... айқындалады. Негізгілеріне өнімнің материал
сыйымдылығы мен материал қайтарымдылығы жатады.
Материал сыйымдылығы өнімнің құндық көлемінің 1 теңгесіне шаққандағы шығын
үлесін ... оның кері ...... ... Ол 1 ... ... ... шығындарды көрсетеді. ... ... ... ... ... шығындардың барлық көлеміне катысы бар жалпы материал
сыйымдылық (тозусыз), тауарлы ... ... және ... материалды
ресурстарын жиынтық пайдалануды сипаттайды;
10. жеке материал сыйымдылығы, ол ... ... ... ... және ... ... өнім ... қатынасы және материалдық
ресурстардың жеке элементтерінің пайдаланылуын ... ... ... ... ... ... өте
маңызды.
Кәсіпорынның шығындары запастың жетіспеушілігіне қарағанда
қолда бар ... ... көп ... ... ... және бағалық түрде есептеп қана қоймай, оның жиынтығына да назар
аударылады.
Пайдалану ... ... тағы бір ... ... нормативтерін дұрыс есептеу болып табылады.
Норматив — бұл ... ... ... істеуі үшін үнемі қажетті
айналым құралдарының минималды жоспарлы ... ... ... (Н) ақшалай көрінісі былайша есептеледі:
Н = Р*Д, (7)
Мұндағы: Р — өндіріс ... ... ... ... ... бір ... ... — айналым құралдарының нормасы, запас күнімен.
Әр кәсіпорынның жекеменшік айналым құралдарының нормативтері төмендегі
негізгі көрсеткіштермен ... ... және оны ... көлемімен;
өнімді өндіру, сақтау және сатып өткізу шығындары;
3) тауарлы-материалды ... жеке ... ... ... ... ... және күнмен есептелген шығындар.
Айналым құралдары нормативтерін есептеудің үш әдісіс ... кең ... тура ... ... ... ... ... немесе тәжірибе-статистикалық әдісі
өндірісті ұйымдастыру, жабдықтау және ... ... ... Бұл ... ... ... бар ... талдаған кезде олардың нақты запастары реттеледі және артық
немесе ... ... ... ... Тура ... ... бойынша
айналым құралдарының кәсіпорынның қол ... ... ... ... әр ... ... ғылыми негізге сүйене
отырып есептейді. Мұнда ... мен ... ... ... ... тауарлы-материалдық құндылықтарды тасымалдауда,
есептеу саласында болып жатқан барлық өзгерістер назардан тыс ... ... ... ... ... ... еркін
нормативке өндіріс көлеміндегі және қаржылардың ... ... ... түзетулері енгізіледі. Егер
нормативтер тура есептеу әдісімен әр ... ... ... ... ... ... жеке элементтері бойынша дифференциалдық
коэффициенттерді қолдануға болады.
Нормалаудың ... ... ... ... әр элементі бойынша жеке
тура есеп әдісі жатады. Нормалаудың басқа әдістері ... ... ... ... құн ... ... ... жатады. Себебі ол фирма
«Смак- тың»меншікті болып саналады. 2004 жылғы ... ... құны ... 56мың ... 2005 жыл бұл 59 млн. 5 мың ... болды. Айырмашылығы 5 541 000
теңге. Басты құралдардың амортизациясы 9 682 000 ... 2005 ... ... ... ... кеткен.
Салық кодексі бойынша жыл аяғында басты ... ... ... ... ... жыл ... ... құн +пайдалану алу –
істен шығу – 12 ай ... ... = жыл ... ... ... тауар қорына:
- шикізат
- материалдар
- дайын өнімдер мен тауарлардың қалдығы жатады.
2005 жылы материалдық тауар құны 9 689 000 ... 2004 жылы ... 15 913 ... болды. Айырмашылығы 6 224 000 теңге, ТМҚ сондықтан 2004
жылы тауардық материалдық қор қалдығы 6 224 000 теңгеден көп ... ... ... ... бөліміне жатады. Ақша құралдары банк, касса және
карталық шоттарында орналасады.
2004 жылдың аяғында ақша құралдарының қалдығы 165 мың ... ал ... 430 000 ... болды. Сонымен 2005 жылы ақша құралдары ... ... 2004 жылы ... қарыз 2 629 000 теңге, ал 2005 жылы
2 287 000 теңге ... Ақша ... ... ... ... ... ЖШС ... фирмасының дебиторлық қарызы минимум 2 млн. ... ал ... ... 3 млн. ... ... ... ... дебиторлық қарыздары 3 жыл бойы ... ... жылы ... ... 6 млн. ... 2004 жылы ... ... 3 055 000 теңге. Ал 2005 жылы ... ... 2004 ... ... ... теңге болды. Ал 2005 49 786 000 теңге,
айырмашылығы 7 098 000 ... ... ЖШС ... фирмасы жарты жыл
ішінде банк алдындағы қарызын 7 098 000 теңгеге жапты. Енді 49 786 ... ... ... жабу ... «Смак» фирмасының айлық жалақы қоры 5 млн. теңге, ал 2005 ... ... ... ... ... Бұл 2 ай бойындағы қарызы, ал
2004 жылы бұл қарыз 1 040 000 теңге ... 2004 ж. ҚҚС ... ... ... Ал 2005 ж. 446 000 ... ... мен жабдықтаушылар
құрамындағы есеп беруі 2005 жылы 754 900 теңге. Ал 2004 жылы 7 416 ... ЖШС ... ... ... қарызы 7 500 000 теңге
көлемінде, сонымен қатар ... ... ... ғимаратын жалға алады. Бір
айдағы зауыттың жалға берілуі 100 000 теңге, ал офистің ... ... ... 2005 жылы жалға берушілер алдындағы қарыз 6 642 000 ... 2004 ж. 2 816 000 ... ... 2004 ... салыстыранда 3 826 000
теңгеге артқан.
Қорытынды: ЖШС «Смак» фирмасы жыл сайынғы таза ... 3 млн. ... ... 1998 ... ... алуда.
Кесте -7 ЖШС «Смак» 2004 -2005 жылдары ... ... ... ... ... |2004 |2005 ... құн |64 546 |59 005 ... |15 913 | ... ... |165 |430 ... ... |2 629 |2 287 ... ... |650 |650 ... ... |3 055 |3 920 ... ... |56 884 |49 786 ... және еңбек |1 549 |2 154 ... ... | | ... ... есеп беру| | ... ... | 7 416 |7 549 ... ... |2 816 |6 642 ... ЖШС ... ... бойынша құрылды.
Кесте -8 Қысқа мерзімді мендеттемелер
|Көрсеткіштер |2005 ... ... ... ... |6 2375 |49 786 |-12 589 ... | | | ... ... ... |6 747 |6 642 |-105 ... ... |1 032 |2 154 |1 122 ... ЖШС ... ... ... құрылды.
Талданып отырған кезеңінің соңында қаржылану көзінің құрамында күрдлі
өзгерістер болған. Мәселен: ... ... ... мерзімді
міндеттемелердің денгейі 62 375 000 тенңге болса, жыл соңында ... ... және ... ... ... қарыздар 1122000 теңгеге
өскен. Дегенмен де кредиторлық қарыздардың өскені, ... ... ... ... ... ТАРАУ. Айналым капиталының негізгі элементтерін басқару
Ақша ағымдарын басқару қаржы менеджері қызметінің маңызды бағыттарының
бірі болып табылады. Оған ақша ... ... ... ... ақша
ағымын талдау, оны болжау, ақша ... ... ... ... ... және т.б. Джон ... пікірі бойынша ... және ... ... ... үш ... ... ... (ағымдағы операцияларды ақшамен
қамтамасыз ету кажеттігі), ... ... ... ... алыпсатарлық (болжанбаған пайдалы жобаға қатысу мүмкіндігі).
Ақша қаражаттары айналымнан дерексізденген уатты ағымын сипаттайтын қаржы
циклы ... ... ... ... болып табылады. Ақша
қаражаттарының қозғалысын талдау ағымдық, инвестициялық, ... ... т.б. ... ақша ағымының сальдосын анықтауға мүмкіндік береді.
Ақша қаражаттары козғалысын талдауда схема колданылады. Тек ... ... ... көрсеткіштер агрегатталуы мумкін. Өйткені ... тура ... өте ... ... ... ... ... ақша
қаражатының бюджетін жасауға негізделеді. Мұнда тек ағымның ... ... ғана ... ... ... ... қол ақша ... үлесі, дебиторлық және кредиторлық қарыздардың көлемі, ақша
шығындарының көлемі және т.б. ... ... ... түсімдерді,
шығыстарды болжау, таза акша ... ... ... ... ... ... ... циклын есептеу.
Қаржы циклы немесе қолма-қол ақша айналымының циклы ақша қаражаттары
айналымнан дерексіздендірілген уақыт ... ... Ақша ... өндіріс қызметіндегі негізгі кезендері төмендегі суретте
көрсетілген[6].
Келтірілген сызбаның логикасы ... ... цикл ... және дебиторлық қарыздар апастарға жансыздандырылған
жалпы ... ... ... ... берушілердің
шоттарын уақыт шегерісінде төлегендіктен ақша қаражаттары ... ... ... яғни ... ... ... ... уақытынан орташа уақыттан азырақ.
Осылайша қаржы циклының айналым күнімен есептелген ұзақтығы (ПФЦ) мына
формула бойынша есептеледі:
ПФЦ= ОЦ¥ - КҚАУ = ӨЗАУ + ... ВОК, ... ... ... ... ...... қарыздың айналу уақыты;
ӨЗАУ — өндірістік запастардың айналым уақыты;
ДҚАУ — ... ... ... ...... ... есептелетін кезең ұзақтығы (әдетте, жыл, яғни Т =
360 күн).
Есептің ақпаратпен қамтамасыз етілуі — бухгалтерлік есеп. ... ... ... ... а) дебиторлық және кредиторлық барлық
мәліметтер бойынша; ә) өндіріс процесіне тікелей ... ... ... ... бойынша.
Қаржы циклының ұзақтығын есептеу:
01.01.04: 438+44-308 = 174 күн.
01.01.05: ... = 254 ... және ... ... ... қысқаруы жағымды беталыс
ретінде қарастырылады. Егер операциялық циклдың қысқаруы ... ... және ... ... ... ... онда қаржы циклы осы факторлар есебінен де, сондай-ақ
кредиторлық қарыздың ... ... ... ... ... қысқаруы мүмкін. Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп — бұл қаржы
жағдайының ... ... ақша ... шығу әдісі негізінде құрылған
есеп. Ол ақша қаражатының болашақ түсімдерін бағалауға, ... ... ... ... жабу және ... төлеу қабілетін талдауға,
қосымша қаржы ресурстарын тарту кажеттігін бағалауға мүмкіндік береді. Бұл
есеп арнаулы форма бойынша құрылады. Онда ақша ... ... ... ... ... ... сфера, инвестициялық және қаржы
сферасы.
Өндірістік-шаруашылық қызмет сферасында пайда мен ... ... ... ... есептеуге пайдаланылатын баптар көрсетілген.
Мұнда сатып алушылардың тауар және ... ... ... ... ... ... ... қызмет нәтижесінде ақша
қаражаттарының өсімі мен азаюын есептей үшін төмендегі операцияларды ... ... ... ... мен қысқа мерзімді міндеттемелерді ақша ағымы
әдісін негізге ала ... ... ... ... ... түзеткен
кезде олардың өсімін таза пайдадан алып тастап, ал олардың қарастырылып
отырған кезең ішіндегі азаюын таза ... қосу ... ... ... ... ... ... олардың өсуін таза пайдаға қосу
керек, өйткені бұл өсім ақша қаражаттарының шығып кеткендігін көрсетпейді;
қысқа ... ... ... таза ... ... тасталады.
2) Ақша қаражатының төлемдерін қажет етпейтін шығынға таза ... ... Бұл үшін ... ... ... ... ... таза
пайданың сомасына қосу. Мұндай шығындарға материалды айналмайтын
активтердің тозуы ... бола ... ... тыс ... ... ... мен ... әсерін, сондай-ақ
айналмайтын активтерді және басқа компаниялардың бағалы кағаздарын сату
нәтижелерін жоққа шығару. Бұл ... әсер етуі ... ... ... таза ... ... ... қайталау шоты
болмас үшін ... бұл ... ... таза ... жөн, ал ... — таза пайда сомасынан алып тастау.
Инвестициялық қызмет негізінен айналмайтын активтердегі өзгерістерге
қатысты ... ... Бұл — ... ... сату мен ... "Басқа компаниялардың бағалы қағаздарын сату мен сатып алу", "Ұзақ
мерзімді займдар беру", "Займдарды жапқаннан ... ... және ... ... ... операцияларды қамтиды: фирманың ұзақ мерзімді
міндеттемелері мен жекеменшік капиталындағы ... өз ... ... ... алу, компанияның облигацияларын шығару, дивиденттерді ... ұзак ... ... ... ... бөлімінде таза пайда сомасы келесі
баптармен реттеледі:
1) таза пайдаға қосылады: тозу (амортизация), ... алу ... ... ... ... өсуі, материалдық емес активтерді
өткізу ... ... ... ... ... ... ... тасталады: бағалы қағаздарды сатудан түскен ... ... ... МПЗ ... ... ... азаюы, міңдеттемелердің азаюы, банк ... ... ... ... ... бағалы қағаздарды және ... ... ... ... ... ... ... қағаздарды және материалдық айналымды емес
активтерді сатып алу;
Қаржы қызметі сферасыңда:
1) қосылады: қарапайым акциялардың эмиссиясы;
2) алынып тасталады: ... жабу мен ... ... соңында фирманың қаржы жағдайының өзгергендігін көрсететін ақша
қаражаттарының жыл ... және жыл ... ... ... өзіндік құнына енетін шығындар (несиеге сату көлемінің ... салу және ... ... өзгеру факторлары болып табылады.
Есептік пайда сондай-ақ ақша қаражатының қозғалысын көрсетпейтін түзетулер
көлемімен реттеледі:
а) негізгі құралдар мен ... емес ... ... ... ... мен ... емес ... сатып өткізгеннің
зияны;
б) негізгі құралдарды сатудан түскен ... ... және ... ... ... айналым капиталы мен ағымдағы активтерінің қозғалысы
қаржы жағдайының ... ... ... табылады. Капиталдың барлық
айналым процесі мобильді активтердің ... ... ... шаруашылық белсенділігінің барлық ... ... ... ... жеделдету, пайдамен айналым капиталының
қозғалысын синхронизациялау факторына неғұрлым көп ... ... ... ... ... болып табылатындар:
1. тауарларды сату;
2. мүліктерді сату;
3. дебиторлық қарыздың өсуі;
акциялар мен облигацияларды қолма-қол ақшаға сату.
Айналым капиталының "кету" ... ... ... пен материалдар сатып алу;
негізгі құралдар объектілерін сатып алу;
несие пайыздарын төлеу;
күмәнді қарыздар бойынша резервтерді ұлғайту;
тауарлы-материалды запастарды есептен шығару;
еңбек ақы ... ... ... үшін ақша ... ... ... ... Кәсіпорынның қаржы жағдайының тұрақтылығының негізгі
шарттарының бірі оның ... ... ... ... ... қаражаттарының келуі болып табылады.
Ақша қаражаттарының ең аз ... ... ... ... ... ... ... екендігін білдірсе керек. Ал ақша
қаражаттарының шектен тыс ... ... шын ... шығынға ұшырап
жатқандығын көрсетеді. Біріншіден, бұл ... және ... ... ... екіншіден оларды тиімді орналастырып,
пайда табу ... ... ... ... ... ... орай
кәсіпорындағы ақша қаражаттарын тиімді пайдалану деңгейін бағалау қажеттігі
туындайды. Мұндай талдаудың ... ... бар. ... ... ... болуының ерекше барометрі ретінде кәсіпорынның ағымдағы
міндеттемелері өскен кездегі ... ... ... ... ... азаю ... ... болады. Сондықтан ақша
қаражаттары мен неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... ай сайын талдау ... ... ... ... ... ... бере
алады.
Кәсіпорындағы ақша қаражаттарының қозғалысын ... ашу, ... ... мен ... ... бағалау, сондай-ақ
алынған қаржы нәтижесі мен ... ақша ... ... ушін ақша қаражаттарының түсуі мен кетуінің барлық бағыттарын
айқындап, талдау қажет.
Осылайша ақша қаражаттарына запастары басқару теориясында ... ... ... ... модельдер қолданыла
алады. Мыналарды бағалау туралы сөз болып отыр: а) ақша ... ... ... ... ... ә) ... қай ... есеп шотта
ұстап, ал кай бөлігін оңай өтетін бағалы қағаз ретінде ұстауға болады; б)
ақша қаражаттары мен тез ... ... ... ... қашан және
қандай көлемде іске асыру. Батыс практикасында Баумол мен Миллер — Оррдың
модельдері кең таралған. Бірінші ... В. ... 1952 ... ал екіншісін
М. Миллер (М. МШег) мен Д. Орро 1966 жылы жасады. Бұл модельдерді отандық
практика енгізуге біздегі инфляцияға, ... есеп ... ... ... ... және т.б. ... ... Сондықтан бұл модельдердің тек теориялық сипаттамалары мен шартты
қолданыс мысалдарын келтіреміз. Баумол моделі.
Кәсіпорын қызметінің ... ақша ... ... және ... бар ... Содан кейін ол белгілі бір мезгіл ішінде ... ... ... тауарлар мен қызметтерді сатқаннан түскен
барлық мерзімді бағалы ... ... Ақша ... қоры ... яғни ... ... ... белгілі бір қауіпсіздік деңгейіне
жеткенде кәсіпорын бағалы қағаздардың бір бөлігін сатады да, сонымен ақша
қаражаттарының запасын ... ... ... ... Осылайша қаржы
қалдығының есеп шоттағы қалдығы "ағаш кесетін ара тәрізді" ... ... ... (Q) ... ... ... =V(2*V*с)/r,
Мұндағы V — ақша қаражаттарына деген кезең ішіндегі болжау жасалып отырған
қажеттілік (жыл, тоқсан, ай);
с — ақша қаражатын ... ... ... шығындар.
г — кәсіпорынның қысқа мерзімді қаржы салымдары бойынша мүмкін және ... ... ... ... ... бойынша.
Есеп шоттағы қаржы қалдығы
K =V:Q (10)
Ақша ... ... ... ... іске асырудың жалпы шығындары
(ОР) мьшаны құрайды:
ОР = ск + гQ/2 (11)
Бұл формуладағы бірінші қосынды ... ... ... екінші —
қаржыны бағалы қағаздарға инвестицияламай есеп шотта ... ... ... - Орр ... моделі қарапайым әрі ақшалай шығындары ... әрі ... үшін өте ... Іс ... ... сирек болады; есеп шоттағы
ақшаның қалдығы кездейсоқ ... ... әрі ... ... мүмкін.
Миллер мен Орр жасаған модель қарапайымдылық пен шынайылық арасында ... ... Ол мына ... ... ... ... егер қаражаттың
күнделікті келуі мен кетуін болжай алмаған ... ... ... ... қалай басқаруы керек? Модельді құруда Миллер мен Орра ...... ... ... Онда ... ... аралықтағы ақшаның тусуі мен жұмсалуы ... ... ... менеджерінің есеп шоттағы қалдық ... ... ... ... ... ... және оның мәні мынада.
Шоттағы қаражаттың қалдығы жоғарғы шекке ... ... ... ... Бұл іске аса ... кәсіпорын бағалы қағаздардың жеткілікті
мөлшерін сатып ала бастайды. Мұндағы ... ақша ... ... біршама
қалыпты деңгейге (қайтарым нүктесіне) жеткізу. Егер ақша ... ... ... ... онда бұл ... ... өзінің бағалы қағаздарын
сатады да, сол арқылы ақша қаражатының қорын ... ... де ... ... — Орр ... ... қор Ақша ... артығын салу
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ... - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ... ... ... - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ... ... ... келтіру.
Уақыт
Вариация (жоғарғы және төменгі шектер арасындағы айырмашылық) қарқыны
туралы мәселені ... мына ... ... ұсынылады: егер күнделікті
ақша ағымының ауытқуы үлкен болса ... ... ... сату мен ... ... шығындар жоғары болса, онда кәсіпорын вариация қарқынын
ұлғайтуы керек немесе керісінше. Егер бағалы ... ... ... ... пайда табу мүмкіндігі болса, онда вариация қарқынын
азайту қажет. Модельдерді іске асыру бірнеше кезендерден тұрады:
1. Ақша ... ең аз ... ... (С). Оның есеп ... болғаны абзал (кәсіпорынның шоттарды төлеуі, банктің, кредиторлардың
талап етулері мүмкін болғанда және т.б.);
2. Есеп шоттағы ақша ... ... ... қарқынын
(R) мына формула бойынша есептейді:
R = ЗхV(ЗхZtхVаг):4хZs (12)
Мұндағы: Zs — қаржыны есеп ... ... ... — ақша қаражаттары мен бағалы қағаздардың өзара өзгеруінің шығындары;
Vаг — қаржылардың есеп ... ... ... ... Есеп ... ақша қаражаты қалдығының жоғары шекарадан асып кеткенде
акша қаражаттарының бір бөлігін қысқа мерзімді бағалы қағаздарға айырбастау
қажет ... Оның ... ... ... ... = Сl + R ... Қайтарым нүктесін (О) анықтайды. Егер ақша қаражттарының есеп шоттағы
қалдығы интервал (Сһ , С1 ) ... ... ... онда ... оралуды
қажет ететін есеп шоттағы ақша қаражаттарының қалдығының көлемі:
Сг = С1+R/3 ... бұл ... ... ... ... ... ... себептері:
1. Айналым активтерінің үнемі жетіспеушілігі кәсіпорынға ... ... ... мөлшерін оның резервін ескере отырып құруға
мүмкіндікбермейді.
2. Төлем айналымының ... ақша ... ... ... ... Бұл ақша ... сомаларынан көрініс табады.
3. Айналымдағы қысқа мерзімді қаржы ... ... ... мен
өтімділіктің төмендігі оларды сатып алушылардың қысқа мерзімді салымдарымен
байланысты есептерінде пайдалануды қиындатады.
Дебиторлық қарыздарды басқару. Айналым құралдарын ... ... ... ... ... ... қарыздарды азайту
маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... ... мен ... ... артығымен төлеу, есеп беретін адамдардың
қаржыны (іс-сапар, көлік және басқа шығындар) уақытылы қайтармауы, төлем
уақыты өтіп кеткеннен ... ... ... ... ... ... ... болатын даулы қарыздар және т.б. нәтижесінде пайда
болып, қаржыны айналымнан алшақтады.
Дебиторлық қарыздарды басқару ... ең ... ... ... ... ... ... жағдайын қадағалау.
Айналымдылықты динамикада ... оң ... ... қарастырылады.
Сонымен бірге дебиторлық қарыз деңгейіне әсер ететін бірқатар факторларды
ескеру қажет: өнім түрі, нарық ... ... осы өнім ... ... ... ... есеп ... жүйесі.
Өткізілген тауар үшін есеп айырысудың негізгі ... ... ... мен ақша ... ... есеп айырысу жатады. Тұрақты экономикада
есеп айырысудың аударымдық ... көп ... Оған ... чектер,
векселдер, есеп шоттары мен ағымдық шоттар ... есеп ... ... ... ... ... ... бірге есеп палаталары
арқылы өзара талаптарды зачеттау клирингтері. Экономика тұрақсыз жағдайда
болғанда көбінесе алдын-ала есеп айырысу түрі ... ... Есеп ... түрлері мен ережелері Қазақстан Республикасының зандары
арқылы реттеледі. Потенциалды сатып алушыларды ... мен ... ... тауарды төлеу шарттарын анықтау өте маңызды[7].
Сатып алушыларды іріктеу формалды емес ... ... іске ... ... ... ... тәртібін сақтауы, оның сұрап отырған тауардың
ақшасын төлей алатындығы жөніндегі сатып алушының қаржылық ... ... ... ... деңгейі, қаржы тұрақтылығының деңгейі,
кәсіпорынның — ... ... және ... ... ... қол ақшаға зәрулік деңгейі және т.б.). ... ... ... қаржы есептерінен, мамандандырылған
ақпараттық агенттіктерден, ресми емес көздерден ... ... ... АҚШ-
тағы ірі "Дан энд Брэдстрит" ақпараттық агенттігінде бірнеше ... ... ... туралы ақпараттар бар. Ал Қазақстанда болса
занды тұлғалардың несие қабілеті туралы мұндай ақпарат алу әлі ... ... ... ... ... ... ... салмағы оның айналым капиталын басқарудағы орнының ... ... ... ... ... ... ... бірқатар
жалпылама ұсыныстар бар:
1. кейінге шегерілген (уақыты өтіп кеткен) ... ... ... есеп ... ... бақылау;
2. бір немесе бірнеше ірі сатып алушылардың ... ... ... ... ... көп ... мүмкіндігінше бағытталу;
3. дебиторлық қарыздар мен кредиторлық қарыздардың ара қатынасын ... ... ... көп ... асып ... кәсіпорынның қаржылық
тұрақтылығына қауіп төндіреді де қосымша қаржыландыру ... ... ... ... қажет етеді;
5. мерзімнен бұрын төлеген кезде жеңілдіктер беру әдісін ... ... ... қатынастың тиімді жүйесіне кіретіндер:
1) несие беруге болатын клиенттерді сапалық іріктеу;
2) тиімді несие шарттарын ... ... ... айқын процедуралары;
4) клиенттердің келісім шарттарын қалай орындап жатқандығын қадағалау.
Әкімшілік етудің ... ... ... өнім түрлері, қарыз көлемі, төлем уақыты және т.б. бойынша дебиторлардың
үнемі ... ... ... ... тиелу, төлем шарттарын көрсету сәттері
арасындағы уақыттық интервалдарды минимизациялау;
3) төлем құжаттарын тиісті әдістері бойынша бағыттау;
1) ... ... ... ... ... ... қарастыру;
2) шоттарды төлеу мен төлемдерді алудың айқын процедурасы.
Экономикалық дамыған елдерде жеңілдіктер жүйесінің ... көп ... ... ... — есеп ... ... азайтқаны үшін сатып
алушыларға жеңілдіктерді анықтауды жатқызуға болады. Оның мәні бойынша
сатып ... ... ... үшін ... бір ... өткенге дейін төлесе,
бағасына қомақты жеңілдік ала алады.
Бұл мерзімнен соң сатып алушы тауардың толық құнын келісілген ... ... ... ... беру сатып алушыға да, сондай-ақ ... ... ... ... тауар сатып алуға кететін шығынның ... ... ... ... ... ... қаржының айналымдылығын
жылдамдату арқылы жанама пайда табады. Осылайша спонтанды ... ... ... арзан түрі болып табылады; мұндай несиелендіру
клиенттен кепілдікті ... ... және ... ... ... ... тартымды.
Дебиторлармен жұмыс істеудің тиімділігін арттыру үшін ... ірі ... ... ... ... ... өзіндік құрылымдар болмаса салалық компаниялар ашады. Бұл
құрылымдардың тар мамандандырылуы дебиторлармен жұмыс жасаудың дәстүрлі
тәсілдерін ... қана ... ... ... ... ... ... есептеу, секьюритизация және факторинг сияқты тәсілдерді
де ... мол ... ... ... ... алудың негізгі
экономикалық мақсаты: жеткізіп берушілердің ... ... ... оның есеп ... ақша ... ... Векселдің номиналды құны
жоғары болған сайын ... ... ... банк ... ... ... Вексел бойынша төлем уақытына дейін қаншалықты аз күн қалса, банкке
соншалықты аз ... ... ... = ... ... құны - ... ... (15)
төлем сомасы.
Дисконттың көлемі векселді есептеу күнінен ол бойынша төлем ... ... ... ... ... және ... ... тура пропорционалды. Дисконт, тенге = (Векселдің номиналы, тенге
х есеп күнінен вексел ... ... ... ... ... саны х ... ставкасы, %):
100 % х 360 күн (16)
Вексель бойынша ақша алуды жеделдету үшін оның ... ... ... ... емес. Кепілдікке салып қоюға да болады. Бірақ әдетте
мұңдай жағдайда банк ... ... ... яғни ... бойынша төлемнің
уақытылы болуының кепілдігі. Авалист (гарант, кепіл беруші) болып үшінші
тұлға, немесе вексельге қол қойған тұлғалардың ... түсе ... ... ... ... ... ... қағаздардың эмиссиясы. Бұл операцияның мән-мағынасы мынада. Бір
несие мекемесі салыстырмалы бірыңғай ... ... ... несиелерін
(мысалы, дебиторлық қарыздар) пұлға жинақтайды да, жалпы қамтамасыз етілу
үшін бағалы қағаздар шығарады. Жеке активтің ... онша ... ... ... ... жинақталған активтер біршама қомақты соманы құрайды.
Секьюритизация процесіне көп жағдайда бірнеше қаржы институттары қатысады,
олардың ... ... ... атқарады: несиелер беру, пұл құру,
эмиссиялар жүргізу, сақгандыру, бағалы қағаздарға инвестициялау.
Факторинг делдалдық операцияларға жатады. Факторингке ... ... ... ... және ... бөлімдері) өз клиентіне қарыз болғандардан ақша қайтарумен
және оның ... ... ... ... ... үш ... ... факторингтік компания, клиент (тауар
жеткізуші, кредитор), ... ... ... ...... ... ... қызметтер ... және ... ... ... фактор-фирмаға шот-фактураны сатқан клиент
соңғысынан төлем ... ... ... ... ... ... жеткізілген тауардың құнының көп бөлігін (70-90 пайызын) жеткізуші
фактор-фирмадан тауар жөнелтіле сала алады. Қалған сома төлемеу қаупін жабу
үшін және ... үшін ... ... ... жеткізушіге төлену үшін
ұсталынып қалады (пайыздар мен комиссиондық төлемдерді алып тастағанда). Іс
жүзінде фактор-фирма өзінің ... ... ... Яғни ... ... ... ... қаржыландыруды іске асырады. Бұл
операция кәсіпорын үшін біршама қымбат. Батыс практикасында ... ... 50 ... ... ... ... ... жағдайлары жиі
кездеседі. Кәсіпорын жаңадан құрылып жатқанда немесе өндірістік қызметін
бастап жатқандағы ... ... ... ... кұны екі ... ... комиссиялар (шот сомасынан қызмет көрсеткені үшін пайыздық төлемдер);
әлемдік практикада ... ... 1,5-2,5 ... ... ... ... ... құжаттарды алдьш-ала төлегені үшін алынатын пайыздар. Әдетте
қысқа мерзімді несиелер нарығының ставкаларынан 1 -2 пайызға жоғары.
Фактор-фирманың ең маңызды қызметі клиенттің ... ... ... Бұл ... ішкі және ... операциялардың толық көлемін
қамтиды. Фактор-фирма клиентіне оның сатып алушысының төлем қабілеті жоқ
болса да барлық акцепттелген ... ... ... Ақша активтері
кәсіпорынныңқаржылық міндеттемесі бойынша төлем қабілеттілігін қамтамасыз
ету процесінде белсенді роль атқарады:
- шұғыл жұмыс міндеті(орындалу мерзімі 1 айға ... және ... ... 3 айға ... ... (орындалу мерізімі 1 жылға)
-басқадай айналым активтерінің түрлерімен қамтамасыз етіледі.
Тауарлы-материалдық қорларды басқару. Қорлар мөлшерін ... ... ... ... ... Кәсіпорынның бір саласының өндірістік
қорларының айналым уақыты, әдетте, оның ... ... ... ... ... ... ақша қаражаттарының тым
мол қосымша кетумен байланысты. Бұл ... ... ... ... мүмкіндігі мен дұрысгығын бағалауға қажетті баға
береді. Ақшалардың ... алу ... ... кәсіпорындарды уақытша
бос қаржыларын материалдар запастарына салуға мәжбүрлейді. ... ... ... ... ... шикізаттар мен материалдардың
жеткізілмеуі (толық ... ... ... ... ... болып
табылады. Осыған орай айта кеткен жөн, бір негізгі жеткізушіге бағытталған
кәсіпорын ... ... ... ... ... істейтін
кәсіпорынға қарағанда анағүрлым осал жағдайда.
Сонымен ... ... ... ... ... ақша ... қосымша кетуіне мына себептерден әкеп соғады:
6. запастарды игеруге байланысты шығындардың өсуі (қойма ғимараттарын жалға
алу мен оларды күту, қорларды ... ... ... ... және
т.б.);
7. тауарлы-материалдық құндылықтардың ескіруі мен бүлінуіне, сондай-ақ
жоғалуы мен бақылаусыз пайдаланылу ... ... ... ... ... мен сақталу уақыты қаншалықты көп болса, оның сақталынуын
бақылау ... ... ... ... ... ... ... өсуі. Инфляция жағдайында ... ... ... ... құны ... ... ... сомасы)
оның ағымдағы нарықтық құнынан әлдеқайда төмен. Нәтижесінде ... ... ... ... ... тап сол ... төленетін салық есептелетін
болады. Қосымша құн салығы да осыңдай кейіпте. Запас көлемі ... ... ... ... ... ... қойса да болатын
шығар[8]:
- қаржының ... ... ... ... ... тыс ... капитал қозғалысын тоқтатады, қызметтің қажылық
тұрақтылығын ... Ал ... ... ... ... ... ... қымбат тұратын) жедел іздестіре бастайды. ... ... ... тыс ... ... ... ... керек.
Қорларды жинау саясатының бұл және басқа да жағымсыз салдарлары ... ... ... ... ... ... ... жауып тастайды.
Қорларды түзу және сақтау шығындарымен байланысты актив ... ... ... ... ... қарастыруды қажетті етеді. Мұнда
тауарлы-материалды құндылықтарды түзу және сақтау ... ... ... ... ... жоқ. ... ... тиімсіз болар еді және басқа түрлі
шығынға ұшыратар еді ... ... ... мен ... ... ... міндет қаржылық қиыншылық
тудыруы мүмкін өте көп ... ... мен ... ... өте аз ... ... арасындағы "алтын ортасын" табу. Бұл
мәселе запастардың стихиялы түзілуі жағдайында ... ... ... бақылау мен талдаудың жолға қойылған жүйесі қажет.
Запастарды басқарудың теориясы мен ... ... ... ... ... ... белгілерін ерекше атауға
болады:
- запастардың сақталу ұзақтығының үнемі өсу ... ... өнім ... өсу ... ... асып түсетін
запастардың үздіксіз өсуі;
10. қондырғылардың материалдың жоқтығынан жиі тұрып қалуы;
11. қойма орындарының жетіспеушілігі;
12. ... ... ... ... ... ... ауық-ауық бас тарту;
13. ескірген (көп жатып қалған), баяу айналатын запастарды ... көп ... ... ... мен ... салдарынан есептен
шығарудың көп көлемі.
Запастарды тиімді басқару үшін:
жоспарланған мерзімге шикізаттың қажетті мөлшерін бағалау;
ауық-ауық тапсырыстың тиімді партиясы мен шикізатқа тапсырыс беру ... ... ... беру мен ... ... ауық-ауық нақтылау
және салыстыру;
1. запастарды сақтау жағдайларын үнемі қадағалау;
2. жақсы есеп жүйесінің болуы қажет.
Аяқталмаған ... ... ... деп ... ... ... ... өндірістің көлемі өндірістің спецификасы мен көлеміне
байланысты;
- ... ... ... қайталанбалы жағдайында аяқталмаған
өндірісті бағалауға айналымдылықтың стандартты көрсеткіштерін пайдалануға
болады;
- аяқталмаған ... ... құны үш ... ... пен ... ... ... тірі еңбек шығындары;
б) ... ... бір ... ... тиімді басқару деп келесі факторларды есептеуді айтады:
1. өндіріс циклының аяқталуына қарай ... өнім ... ... ... ... маусымдық ауытқулар;
4. жатып қалған және өтпейтін тауарлар.
Запастардың жағдайын бақылау мен талдаудың негізгі мақсаттары:
5. ликвидтілік пен ... ... ... ... ету және қолдау;
6. запастарды жасау мен ... ... ... төмендету жолымен
өндірістің шығындарын қысқарту;
4. шикізат пен материалдардың ... ... ... ... және ... ... босқа кетуін азайту;
5. материалды құндылықтардың бүлінуін, жоғалуын және ... ... ... ... ... үшін ... есептік-талдау жұмыстары
жүргізілуі тиіс:
Кейбір ресурстардың шектен тыс ... ал кей ... ... ... ... ... ... тиімділігін бағалау. Бұл
қажеттілігі қысқаруы мүмкін немесе қажеттілігі анықталмаған материалдарға
шектен тыс көп капитал ... ... ... ... ... ... тиімділігін бағалаған кезде бүлінген және өтпейтін тауарлардың
көлемі мен құрамын анықтау да маңызды. Бұл ... ... ... ... ... ауыстыруды немесе запасқа ... ... ... ... ... ... алу мерзімдері мен көлемдерін анықтау. Бұл
қазіргі заманғы ... ... үшін ... ... ... ең ... және ... шарттары.
Қабылданып отырған шешімдердің әр алуандығына қарамастан ... ... үшін ... ... көлемін анықтау ортақ мәселе. Мұнда мына
көрсеткіштер ескеріледі:
1. ... цикл ... ... тұгынудың орташа
көлемі (әдетте өткен кезендердегі материалдық ресурстарды тұтынуды талдау
нәтижелері негізінде және алдағы өткізу-сату ... ... ... ойда ... ... шығындардың (мысалы, тығыз тапсырыс алған
жағдайда) орнын жабуға қажетті ... ... ... ... ... ... ... түзуге қажетті кезеңнің өсуі.
3. Қымбат тұратын материалдар ... өте ... ... көп ... ... керек деп ... ... ... ... ... ... ... АВС-әдіс
деген тәсіл кең тараған. Мұның тәсілдері ... ... ... ... ... тәсілінің идеясы әр материал түрін ... ... ... Нақты бір ... ... ... оның ... ... ... және ... орнын толтыруға қажетті уақыт; алмастыру, сонымен бірге
алмастырудан ... болу ... Осы ... ... қоймада
сақталынған материалдық құндылықтардың жалпы көлеміндегі үлесі запастарды
түзудегі кеткен ақша ... ... ... ... ... А
тобының ресурстары ретінде қарастырылады. В тобының материалдары екінші
дәрежеліге ... олар А ... ... ... ... ... ... санымен олардан асып түседі. С тобының материалдары онша
маңызды емес деп саналады — бұл ... ... ... және ... материалды құндылықтар. Оларды сатып алу және сақтау, ... ... ... ғана ... ... ... (жалпы сомамен
салыстырғаңда). Әдетте мұндай запастарды ... ... ... ... ... ... және қоймадағы қалдықты қатаң
қадағалауды қамтамасыз етуден әлдеқайда ... ... ... ... накты өндірістік шарттарына
байланысты жіктеледі. Мұндағы бастысы мұқият қадағаланатын А ... ... мән ... ... ... ... ... түзілуінің күнтізбелік жоспары және олардың пайдаланылуы;
сақтандыру ... ... ... инвентаризация.
4. Кәсіпорынның ағымдағы қажеттілігіне қолда бар запастардың сәйкестігін
аныктау үшін оларды өткен кезендердегі осындай ... ... ... топ ... ... ... есептеу . Бұл
үшін әртүрлі субшоттардағы материалдардың ... ... ... ... ... ... ... материалдардың жалпы
айналымдылығын есептейді.
Қорытынды
Сонымен, қорыта келгенде, айналым ... ... ... ... ... қаралады. Айналым активтерін - кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарға жаңа
жағдайларды талап етуде. Жоғарғы инфляция, төлем қабілетінің нашарлауы және
басқадай ... ... ... ... ... деген
саясатын өзгертуге ықпал етті, оны толықтырудың жаңа көздерін іздестіру
қазіргі кезде проблемаларын қарастыруда.
Кәсіпорынның ... ... ... кәсіпорынның
жалпы тиімділігін арттыру проблемасының негізі болып есептелінеді. Айналым
активтерін ... ... ... қаражатының құрамын және құрылымын анықтау;
2. кәсіпорынның айналым қаражатына қажеттілігін анықтау;
3. айналым қаражаттарын қалыптастыру көздерін ... ... ... ... ... өкім және ... ... қаражаттарын сақтау және тиімді пайдалануға жауапкершілік ету.
Кәсіпорынньщ айналым құралдары өнім өндіру мен сату процесіне үздіксіз
айналым құрайды. Мұнда олар айналым аумағынан ... ... ... ... ... ... қоры мен өндірістік айналым қорлары
түріне ауысып отырады. Осылайша кезек-кезек екі үш фазадан өте отырып
айналым құралдары өзінің табиғи заттық ... ... ... (Д-Т) (А-Т) айналым құралдары алғашында ақша түрінде болып
өндірістік запастарға ауысады,яғни айналым сферасынан өндіріс ... ... ... (Т-Ө-Т) айналым құралдары өндіріс процесіне тікелей
қатысады және ... ... ... мен ... ... ... Айналым құралдарының айналымның үшінші фазасы (Т-А) қайтадан
айналым ... ... ... ... құрамына көптеген
элементтер кіреді. Өндірістік айналым активтерінің негізгі бөлігі-шикізат,
негізгі және ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдайда кәсіпорындарға айналым
қаражаттар пайдалануға кең ерік ... ... ... ... және оның ... ... еркі жоқ. Кәсіпорын ... ... ... ... сатуға,жалға беруге еркі бар.
Айналым қаражаттарының ... жэне ... ... ... ... емес,
әртүрлі. Олар экономиканың көптеген әртүрлі факторларымен анықталады.
Айналым қаражатын қаржыландыру көздері меншікті қарыз жэне ... ... ... ... қаражаты басты роль атқарады, өйткені
коммерциялық есептен ... ... ... ... ... жұмыс істеуі үшін меншік мүлікті бөлу керек. Айналым қаражаты
кәсіпорынды ұйымдастырған ... ... Бұл ... ... кәсіпорынның құрылтайшылардың инвестициялық қаражаты ... ... ... процесінде айналым қаражатының қалыптасу көзінің
бір алынған пайда.
Айналым қаражатын қалыптастырудың тағы да бір көзі-қарыз ... ... ... ... алу ... ... уақытша қосымша айналым
қаражатын қанағаттандырады). Айналым құралдарын ... ... ... ... ... ... қорлары мен айналым қорларына
жіктейді. Өндірістік айналым қорлары өндіріс процесіңде жұмыс ... ... ...... ... яғни ... өнімді өткізуде және
тауарлы-материалдық құндылықгарды сатып алуда. Бұл қорлардың тиімді тепе-
тендігі кұн жасауда қатысатын өндірістік айналым ... ... ... ... Айналым қорларына кәсіпорынның қоймасындағы ... ... және ... есеп ... ... ... ... айырысудағы ақша қаражаты жатады
Кәсіпорынның айналым құралдары дегеніміз өндіріс пен ... мен ... ... ... ... ... ... айналым қорлары мен айналым қорларындағы қаржы ресурстары.
Айналым ... бар ... ... ... ... заттар және
еңбек құралдары үшін, ... мен ... ... ... үшін ... ... қорлар төлемдері мен басқа төлемдер
бойынша бюджетпен есеп айырыса алады. ... ... ... ... және ... ... ... жағдайын жасауда
маңызы зор. Сондықган айналым құралдарын ... ... ... ... ... ... қатарлы мәнге ие. Осыған орай
кәсіпорынның айналым капиталын түзу мен оны ... ... ... өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Осылайша айналым активтеріне салынған қаржы ресурстарының қомақты
көлемі, ... ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарады.
Айналым құралдары — өндірістік айналым қорлары мен айналым ... ... ... ... оның ... ... анықталады.
Оған өндіріс процесі, сондай-ақ айналым процесі ... ... ... ... ,А.Қ. ... ... ... 2002; 136-
168б.
2. Балабанов И.Т Риск-менеджмент М:Финансы и ... ... ... ... Е.С. ... ... .-М: ... 1997.-574с.
4. Бланк И.А. «Управление активами», 716 б.
5. Нурсеитов А.А. ... ... ... ... ... ... б.
6. Павлова Л.П. «Финансовый менеджмент» М: 1996 г.
7. Ковалев В.В. «Финансовый менеджмент», 144 б.
8. Бланк И.А. «Основы финансового ... ... ... ... 1999ж-5 ПС10 .ДЖ. . ВАН ХОРН ... ... ... .
-М.:1996.-799с
9.Павлова Л.П. финансовый менеджмент . Учебник.-М.: нфра-М,1996
10. Шим Дж.,Сигел Дж.Г. Финансовый менеджмент. –М.: 1999.
11. Лимитовский М.А. Основы ... ... и ... ... ... Финансы . Учебник. Мельников В.Д.; Ильясов К.К. Алматы: 2001.- 532с.
13. Бланк И.А. Управление активами .- ... НИКА ... ... ,2000. 716с.
(Б-ка фин-го менеджмента)*
14. Воловский А.А. Корпоративный финансовый контроль : ... -184 ... ... С.А. ... ... ... ... предприятием : Учебник.-
М:Финпресс, 2000-384с.
16. Моляков Д.С., Шохин Е.И. Теория финансов предприятий. Учеб.пособие - ... и ... 2000-112 ... ... И.В. ... ... М: Финансы и статистика, 2000-304с.
18. Финансы . Денежное обращение . Кредит. Учебник для ... ... ... - ... ... ... ... Л.С. Экономика фирмы: Учеб.пособие- СПБ; ... ... ... по ... ... ... ... ситуации, задачи
и решения, Под.ред С.Стояновой-М: ,2000 ... ... А.А ... ... : Учеб. пособие - 1996-693 с.
21. Райцкий К.А . Экономика птедприятие. ... ... ... Д.С., ... Е.И. ... финансов предприятий. Учеб.пособие - М:
Финансы и статистика, 2000-112 ррмрмир
23. Дубров А.М. Моделирование ... ... и ... ... Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа М: ИНФРА,
1995.
-----------------------
[1] Р.Ә.Әмірханов., А.Қ.Тұрлығұлова. ... ... 136-138 ... Балабанов И.Т. «Финансы и статистика», 192 б.
[3] Стоянова Е.С. «Финансовый менеджмент», 574 б.
[4] Бланк И.А. ... ... 716 ... Нурсеитов А.А. «Финансовый менеджмент» Учебное пособие. Алматы. 1996г.
160 б.
6 Павлова Л.П. «Финансовый менеджмент» М: 1996 ... ... В.В. ... менеджмент», 144 б.
[7] Бланк И.А. «Основы финансового менеджмента». ... ... ... 1999ж-5 ... ... мерзімді міндеттемелер
Өз меншік капиталы
Жүйелі бөлік
Айналымнан тыс активтер
Уақыт
Сурет-8. Айналым құралдарын қаржылық басқарудың ... ... ... ... ... ... құралдарының қаржылық басқарудың компромистік моделі
* Ескерту автордың құрастыруымен

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айналым капиталының экономикалык мазмұны мен негіздері112 бет
Корпорация қаржыларын ұйымдастыру98 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
"Модильяни мен миллер үлгілері"11 бет
«компания капиталының құрылымын оңтайландыру»140 бет
ААҚ «Тұк казхром» кәсіпорынның экономикалық қызметін талдау21 бет
ААҚ «Тұк казхром» экономикалык қызметін талдау36 бет
Адам капиталы теориясының методологиялық аспектiлерi13 бет
Адам капиталына салынған инвестициялар60 бет
Айналым қаржыны тиімді қолдану жолдары. Амортизация әдістері12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь