Макроэкономикаға кіріспе.Макроэкономиканың пәні және әдістемесі

Макроэкономика курсын оқуды бастамастан, бірінші кезекте оның зерттеу затын және негізгі өзекті мәселелерін анықтау қажет, сонымен қоса оның басқа да экономикалық ғылымдармен байланыстарын қарастыру керек. Экономиканың зерттеу объектілерін белгілеу үшін, олардың ғылыми және қолданбалы талдауының әдістемесін анық көрсету үшін микро – және макроэкономикаға бөлу батыс экономикалық әдебиеттерде ХХ ғасырдың 30-шы жылдарынан тарала бастады. Көбінесе бұл үрдіс 1936 жылда Джон Мейнард Кейнстің «Жұмысбастылық, пайызақы және ақшаның жалпы теориясы» атты еңбегі шығарылуымен байланыстырылады. Осы ғалым макроэкономика ғылымының негізін қалаушы деп есептеледі, бірақ оның бөлек элементтері әртүрлі мемлекеттердің ғалымдарымен бұдан да бұрын ХVІІІ – ХІХ ғасырларда зерттелгентін. Кейнстің қосқан үлесі – макроэкономикалық талдаудың негізгі зерттеу объектілерін бекітті және арнайы әдістемесін белгілей бастады.
Макроэкономика ұғымы «макро»( грек тілінен макрос – үлкен, ірі, ұзын) және «зкономика» ( грек тілінде ойкономос – шаруашылықты басқару ғылымы, ілімі) деген екі сөзден тұрады, яғни оның тура аудармасы «үлкен, ірі шаруашылықты басқару, жүргізу туралы ілім».
Макроэкономика қазіргі түсінікте ірі экономикалық мөлшерлермен, объектілермен және жоғары деңгейдегі мәселелермен жұмыс істейді, олардың ішінде:
- ұлттық экономиканың көлемін анықтау (потенциалды, нақты, жоспарлы), оның құрылымын талдау,
- ұлттық экономиканың статикалық (макроэкономикалық тепе-теңдік) және динамикалық (экономикалық өсу мен циклдар) жағдайын зерттеу
- ұлттық экономикадағы тұрақтылық мәселелері: жұмыссыздық пен жұмысбастылық, мәселелерін, ақша айналымы мен инфляция.
- мемлекеттің экономикаға араласу сұрақтары: шегі, жолдары, әдістері, реттеу саясаты(фискалдық және монетарлық).
- ұлттық экономиканың сыртқы қатынастарының тұрақтылығы сұрақтары: төлем балансы, валюталық айналым, капиталдың дүниежүзілік қозғалысы.
Сөйтіп, макроэкономиканың пәні (мазмұны) ішіне шаруашылықты жүргізудің ірі масштабтағы сұрақтары кіргізіледі, олар халық шаруашылығының дамуының жалпы тенденцияларын, оның ірі агрегаттарының, жиынтықтарының тіртібін зерттеуге бағытталған.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
Негізгі әдебиеттер:
1. Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика. – М,1999
2. Дорнбуш Р., Фишер С. Макроэкономика. – МГУ, 1997.
3. Макроэкономика. Учебник/ под ред. Яковлевой Е. Б. – С-Пб., 1997.
4. Максимова В. Ф., Шишов А. Л. Макроэкономика. – М., 1992.
5. Матвеева Т.Ю. Курс лекций по макроэкономике для экономистов – http://hsemacro.narod.ru
6. Мэнкью Н. Макроэкономика. – М., 1994.
7. Сакс Дж.Макроэкономика Глобальный подход.- М.: Дело, 1999.
8. Селищев А.С. Макроэкономика.- СПб., 2002
9. Тарасевич С.Л., Гальперин В.М. Макроэкономика – СПб,1999

Қосымша әдебиеттер:
1. Доллан Э. Дж., Д. Линдсей. Макроэкономика. – С–Пб.,1994.
2. Кейнс Дж. Общая теория занятости, процента и денег. – М., 1993.
3. Кэмпбэл М., Стенли Р. Экономика: проблемы и политика. – М., 1993.
4. Курс экономической теории: Общие основы экономической теории. Микроэкономика. Макроэкономика. Основы национальной экономики.: Учебное пособие / Под ред.д.э.н.,проф. А.В.Сидоровича; МГУ им.М.В.Ломоносова- М.;Изд., «Дело и Сервис», 2001
5. Микро-, макроэкономика.Практикум/ Под общ. ред.Ю.А.Огибина.-С-Пб., 1994
6. Овчинников Г.П. Микроэкономика. Макроэкономика. – СПб. Изд. Михайлова В.А., 1997.
7. Пезенти А. Очерки политической экономики капитализма. – М., 1970.
        
        МАКРОЭКОНОМИКАДАН ДӘРІС КУРСЫ
1-ТАҚЫРЫП. МАКРОЭКОНОМИКАҒА КІРІСПЕ. МАКРОЭКОНОМИКАНЫҢ ПӘНІ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕСІ
1.1.Макроэкономика пәні, зерттеу мәселелері, объектілері мен субъектілері.
1.2.Макроэкономиклық теорияның даму ... ... ... құралдары. Агрегаттау әдісі.
1.4.Макроэкономикалық үлгілер, олардың эндогенді және ... ... ... ... ... пәні, зерттеу мәселелері, объектілері мен
субъектілері.
Макроэкономика курсын ... ... ... ... оның зерттеу
затын және негізгі өзекті мәселелерін анықтау қажет, сонымен қоса ... да ... ... байланыстарын қарастыру керек.
Экономиканың зерттеу объектілерін ... ... ... ... және
қолданбалы талдауының әдістемесін анық көрсету үшін ...... бөлу ... ... әдебиеттерде ХХ ғасырдың 30-шы
жылдарынан тарала бастады. Көбінесе бұл үрдіс 1936 ... Джон ... ... пайызақы және ақшаның жалпы теориясы» атты еңбегі
шығарылуымен байланыстырылады. Осы ... ... ... ... деп ... ... оның ... элементтері әртүрлі
мемлекеттердің ғалымдарымен бұдан да бұрын ХVІІІ – ХІХ ... ... ... ...... ... зерттеу объектілерін бекітті және ... ... ... ... ... грек ... ... – үлкен, ірі, ұзын)
және «зкономика» ( грек тілінде ...... ... ... ... екі ... тұрады, яғни оның тура аудармасы ... ... ... ... туралы ілім».
Макроэкономика қазіргі түсінікте ірі экономикалық ... және ... ... ... ... ... ... ұлттық экономиканың көлемін анықтау (потенциалды, нақты, жоспарлы),
оның құрылымын талдау,
- ұлттық экономиканың статикалық ... ... ... ... өсу мен ... ... зерттеу
- ұлттық экономикадағы ... ... ... пен
жұмысбастылық, мәселелерін, ақша айналымы мен инфляция.
- мемлекеттің экономикаға араласу сұрақтары: шегі, жолдары, әдістері,
реттеу саясаты(фискалдық және ... ... ... ... ... тұрақтылығы сұрақтары:
төлем балансы, валюталық айналым, капиталдың дүниежүзілік қозғалысы.
Сөйтіп, макроэкономиканың пәні (мазмұны) ішіне ... ... ... ... ... олар ... ... дамуының
жалпы тенденцияларын, оның ірі агрегаттарының, жиынтықтарының тіртібін
зерттеуге бағытталған.
Макроэкономика - ... ... ... ... ... ... зерттейтін экономикалық ғылымның саласы, ол тұрақты
экономикалық өсу, ресурстардың ... ... ... қарқынын
төмендету және төлем балансының теңдігін сақтау ... ... ... макроэкономикалық субъектілер - бұл ұй шаруашылығы (ұлттық
тұтынушылар жиынтығы біртұтас субъект ретінде), ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық субъект ретінде),
мемлекет (үкімет, мемлекеттік сектор), ... (шет ... ... ... ел ... ... теорияның даму сатылары
Экономикалық ойдың даму тарихында бірінші макроэкономикалық үлгі ретінде
«Кенэ ... ... 1758 ... ... XV ... ... ... Кенэ ЖІӨ-нің ұдайы өндірісін ақша ... ... ... оны және адам ... қан ... ұқсатқан. Кенэ бірінші болып ұлттық шаруашылықтың жүргізілуінің
тәртібін реттейтін ... ... ... ... ... экономиканы үш негізгі макроэкономикалық субъектілер – үш таптардың
(ауылшаруашылық өнімін шығарушы шаруалар, әртүрлі құралдар мен ... ... және жер ... табы) қарым-қатынастары жүйесі ретінде
қарастырған.
Келесі тарихтағы ... үлгі - ... ... 2 томында (1885 жыл) жарық көрген. Онда халық шаруашылығының
екісекторлы моделі шеңберінде ... ... ... (ЖҚӨ) жәй ... ... ... ... берілген. Маркс ЖҚӨ-нің құрылымында
ақшалай құнды және натуралды-заттық ... ... ... ... айтқан.
Қоғамдық өнімнің құндық(ақшалай) қалпын Маркс келесі формурамен
көрсеткен:
W= c+v+m, ... W- ЖҚӨ ... c- ... ... ... ... бөлігінің құны»), v - еңбек табыстары («жұмыс
күшінің құны»), m- капитал табыстары ... ... ... ... жүргізілуі шарты ретінде Маркс келесі теңдіктің
орындалуын қажет дейді: өндіріс құралдарын шығарғаннан ... ... ... ... ... жеке ... ... кететін шығындар
сомасына тең болуы қажет. Мұндайда өндірілген тұтыну заттарының құны
оларды ... ... ... ... табыстардың сомасына тең болады.
Халық шаруашылығының ұдайы өндірісінің ... ... әрі ... дамуының көрінісі – В. Леонтьевтің өткен ... ... ... ... ... ... бағыттың өкілдері ... ... ... ... ... және ақша ұсынымының мөлшерлерін
өзгерту көмегімен жетілдіру керек деп ... ... ақша ... ... ... ... құралы деп ұсынады.
Неокейнсиандық бағытта ... ... ... ақы мен ... ... ... экономикалық агенттердің күтулері концепциялары
қалыптастырылды. Рационалды күтімдердің неоклассикалық ... ... ... ақы нарық коньюктурасы өзгеруіне тез жауап береді, соның
нәтижесінде үкімет пен ... ... ... ... агенттердің
сенімі болған жағдайда экономика тез тұрақтанған ... ... ... ... ... – жас ... оның ... мәселелері әлі де
жетіксіз зерттелген. Ондай мәселеге, мысалы, экономикалық құбылыстардың
психологиялық жағы жатады, жекелеп айтқанда ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқа
экономикалық агенттердің күтулері) ... ... ...... ... ... және ... экономикалық саясатына
байланысты шамаларға тәуелді емес иррационалды ... ... ... ... аса маңызды сұрақ – күтулердің
рационалдылығы сипаты, яғни шаруашылық субъектілердің ... ... ... сауаттылығы, тәжірибелігі дәрежесі. Осыған байланысты
үкіметтің әрекеттерін болжау мүмкіндігі туындайды ... ... ... ... ақы реттеу, ақша айналымын реттеу салаларында),
осыдан олардың ... ... ... да ... ... болады. Саяси
әрекетердің микродеңгейдегі ... ... ... ... аты шулы
«Әлеуметтік ортадағы оқиғаларды алдын-ала көру ... ... ... ... Ф. ... жазған (1957 жыл).
Осыдан қортатынымыз, психологиялық фактор, адамдардың ... ... ... пен ... өзара әрекеттенуін жүргізетін ортаны
қалыптастырады. ... ... пен ... ... күтулер факторы деп
аталатын психологиялық ... ... ... екі жақты болады.
Күтулер ішінде инфляциялық күтімдер жеке орын алады, олар ... ... ... өзгеруін тосумен байланысты ... ... ... ... шешімдерді қабылдауын белгілейді.
Күтулерді статикалық, адаптивтік (бейімделген), ... ... ... ... ... ... ... агрегатталған (жиынтық) шамалар
қолданылады: олар - ... ... және ... ... Мысалы, агрегатталған субъекті ретінде үйшаруашылықтар –
бұл нақты ұлттық экономикадағы тұтынушылардың жиынтығы, ал ... - ... ... көрсеткіштері: жеке табыстар, қолдағы табыстар,
жинақтар, жеке тұтыну шығындары. Агрегаттау ... ... ... ... ... ... ... субъектілер жеке
нарықтарда емес ұлттық нарықтарда – жеке ... ... ... ... ... ... ... бір макроэкономикалық
жиынтық объектіге ... ... ... ұғымы
(айырбас пропорциясы көрінісі ретінде) қолданылмайды. Зерттеу объектісі
ретінде ... ... және ... ... ... агрегаттау агрегатталатын элементтердің ... ғана ... ... ... күрделі ұйымдасқан жүйе бола
тұра, эмердженттік сипатқа ие. ... бір ... ... салдары макроэкономикалық ... ... ... салдарымен сәйкес келмейді. Мысалы, дағдарыс кезеңінде
бір ... ... ... бас ... онда ол ... ... сақталып қалуына әкеледі, бірақ бүкіл ұлттық фирмалар ... ... онда ... ... капиталының және әрқайсысының жеке
капиталдарының құндылығы түсіп қалады.
Макроэкономикалық агрегаттаудың кемшілігі келесіде: ақпарат ... емес ... ... ... ... (нақты
жағдайдан алшақтау) деңгейі өсе бастайды. Сонымен қоса агрегаттау арқылы
ұлттық экономика тұрғысындағы күрделі ... мәні ... ... ... ... маңыздылыған және ғылыми
құндылығын жоғалтпауы үшін агрегаттаудың өзіндік ережелерін сақтау ... ... ... ... ... ... талдау. Макроэкономикалық агрегаттау нәтижесінде ... ... төрт ... ... ... ... бір- бірімен шаруашылық әрекеттесуімен көрініс
табады. Экономикалық нақты жағдайжы ... ... ... үшін
макроэкономикалық байланыстар азайтылып негізгілері ғана ... ... ... ... ... ... негізін құрайды, бұл үлгідер макро талдаудың
негізгі құралы болып табылады.
1.4. Макроэкономикалық үлгідер, олардың эндогенді және экзогенді шамалары.
Макроэкономикалық ... ... ... екі ... ... ... ... және
сыртқы(экзогенді). Біріншілер үлгі құрастырар ... ... ... ... ішінен табылады, екіншілер үлгі құрастырар алдында белгілі
болады, сырттан беріледі. Жүйенің ... ... құру - ... және ... ... байланыстыратын операторды (функцияны)
тауып белгілеу деп ... ... ... ... ... төрт ... ... байланыстарды қолданады:
1. Тәртіп белгілейтін функциялар – олар қоғамда қалыптасқан ұнатуларды
белгілейді. Мысалы, үй ... өз ... ... ... ... ... заңдылығын тұтыну функциясы(С=С(y)) немесе
жинақ функциясы (S=S(Y) қалпында көрсетуге болады.
2. Өндірістің ... ... ... ... ... ... ... функция.
3. Интституционалды функциялар, олар үлгідің шамалары арасындағы
бекіген ... ... ... салық түсімдерінің сомасы (Т)
табыстың (у) функциясы және тиісті институт белгілеген ... (t) ... ... ... Т= ... ... ... олар экономикалық құбылыстардың сөздік
анықтамасынан шығатын байланыстарды көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... сұранымы (С), кәсіпкерлік сектордың инвестициялық сұранымы
(І), ... ... ... ... (Xn) ... Yd = ... макроэкономикалық үлгідерде экзогендік параметрлер ретінде
өндірістік функция ретінде ... ... және ... мен ... ... ... субъектілердің тәртібінің сипаты
беріледі. Эндогенді, ... ... ... болып нақты ұлттық
табыс мөлшері, жұмысбастылық деңгейі, нақты еңбек ақы мөлшері, ... ... және ... ... табылады.
1.4 сурет Жабық ұлттық экономикадағы айналым үлгісі
Қазіргі батыстың экономикалық ... ... ... ... ашық ... айналым моделінде қарастырылады: мұнда
экономикалық субъектілер болып үй шаруашылықтары, мемлекет, фирмалар, шетел
секторы қарастырылады.
Өз ... ... үшін ... ... ... ... ... Макроэкономика пәні неге 20 ғасырдың 30 жылдарында пайда болды?
20 ... 30 ... ... ... ... ... ... тигізді?
• Макроэкономикалық талдаудың негізгі объектілерін көрсетіңіз?
• Қазіргі кезеңде ... ... ... кең ... ... ... ... негізгі қарама-
қарсылықтарды құрайтын сұрақтарды көрсетіңіз?
• Табыстар мен ... ... мен ... ... ... және номиналды ағымдарын атаңыз?
• Табыстар және шығындар айналымы үлгісі бойынша экономикалық жүйе
тепе-теңдікте болатын шартты көрсетіңіз?
• Макроэкономика ... ... ... ... ... ... Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика. – М,1999
2. Дорнбуш Р., Фишер С. ... – МГУ, ... ... ... под ред. ... Е. Б. – ... ... Максимова В. Ф., Шишов А. Л. Макроэкономика. – М., 1992.
5. Матвеева Т.Ю. Курс лекций по макроэкономике для экономистов –
http://hsemacro.narod.ru
6. Мэнкью Н. ... – М., ... Сакс ... ... ... М.: ... ... Селищев А.С. Макроэкономика.- СПб., 2002
9. Тарасевич С.Л., Гальперин В.М. Макроэкономика – СПб,1999
Қосымша әдебиеттер:
1. Доллан Э. Дж., Д. Линдсей. ...... ... Дж. ... ... ... процента и денег. – М., 1993.
3. Кэмпбэл М., ... Р. ... ... и ... – М., ... Курс экономической теории: ... ... ... ... Макроэкономика. Основы национальной экономики.: Учебное
пособие / Под ... ... МГУ ... ... и Сервис», 2001
5. Микро-, макроэкономика.Практикум/ Под общ. ред.Ю.А.Огибина.-С-Пб., 1994
6. Овчинников Г.П. Микроэкономика. Макроэкономика. – СПб. Изд. ... ... ... А. ... ... экономики капитализма. – М., 1970.
8. Самуэльсон П.Экономика. Т.1,2. - М.: Финансы и статистика, 1992.
9. Шишов А. Л. Макроэкономика. – М., ... ... С., ... Р., Шмалензи Р.Экономика.- М., 1993.
ТАҚЫРЫП 2. НЕГІЗГІ МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕР.
2.1 Ұлттық есеп шоты ... және оның ... ... ... ... ЖҰӨ ... ... Нақты және номинальді ЖҰӨ. Баға индексі. Тұтынушы баға индексі.
Өндіруші баға ... ... және ... индекстері. ЖҰӨ-нің дефляторы.
2.3 ЖҰӨ және жеке табыстар. ЖҰӨ және жиынтық ... ЖҰӨ және ... (ТҰО, ҰТ, ЖТ, БЖТ). ... сұраныс және жиынтық ұсыныс.
Оларды анықтайтын факторлар.
1. Ұлттық есеп шоты құрылымы және оның мәні. ... ... ... ЖҰӨ ... ... үрдістер үшін олардың өзіндік параметрлерінің
(көрсеткіштеріннің) болуы тән ... ... ... жүргізу
барысында көптеген болжамдарды жасау сол ... ... ... ... ... ғылыми дәлелденген
ұғымдарын қалыптастыру, араларындағы қатынастардың сипатын ашусұрақтарының
шешілуіне байланысты. Бұл параметрлерді ... ... ... ... ... болады. Макроэкономикалық
көрсеткіштердің көптеген ... бар, ... ... олар ... ... ... ... Сондықтан оларды салыстыруға,
байланыстыруға мүмкіндік болады. Бірақ ... ... ... шамалар арқылы да белгілеуге болады, егер, мысалы,
дағдарыстың өнім шығаруды натуралды ... ... ... ... ... ... ... қалыптағы бағалау сирек ... ол ... ... ... ... ... үрдісін
қиындатады. Макроэкономикалық көрсеткіштер арасындағы байланыстар
макроэкономикалық пропорциялар ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерін анықтауға жәрдемдеседі. Бұл нәтижелерді бағалау
барысында үш категорияға ... ... - ... ... ... ... ... Ұлттық байлық – қор ұғымына жатады, ол бір ... бар ... ... ... ... ... мөлшері ұлттық өндірістің мүмкіндіктерін сипаттайды және халықтың
хал-ауқатын көтермелеудің көзі болады. Ұлттық байлық екі ... ... ... ... ... және ... емес ... адам
капиталы.
Ұлттық өнім – бұл ұлттық экономикада жасалынып шығарылған өнімдер мен
қызметтердің жиынтық нарықтық ... ол ... ... жатады. Ұлттық
табыс – бұл ұлттық өнімді өндіруге ... ... ... ... таза ... жиынтығы. Ұлттық табыс та ағымдар категориясы, ол
Ұлттық өнім бір жыл ішіндегі ұлттық ... ... ... Ол екі ... ... – ЖІӨ ... ... өнім) және ІІӨ (ішкі
ұлттық өнім)- арқылы сипатталады.
Жалпы ұлттық өнім – бұл ... ... ... бір уақыт
шеңберінде (әлетте бір жыл ... ... ... ... ... ... ... құны. ЖІӨ берілген мемлекеттің
азаматтарының (резиденттердің) меншігіндегі ... ... ... оның ... басқа мемлекеттің жерінде де өндірілген ... ... ... ішкі өнім - ... ... жерінде мемлекеттің ... және ... ... ... өндіріс факторлары арқылы
шығарған соңғы тауарлар мен ... ... ... ... ... мен қызметтер деп соңғы тұтыну үшін сатып ... ... ... ... басқа тауарлар мен қызметтерді шығару)
мақсатында қолданылмайтын игіліктерді айтады.
ЖІӨ (ІІӨ) өлшеп ... үш ... ... ... бойынша(соңғы қолдану тәсілі);
- табыс бойынша(бөлу бағыттары тәсілі);
- қосымша құн бойынша (өндірістік тәсіл).
ЖІӨ-ді шығындар бойынша ... ... ... ... қолдануына кететін шығындары еспетеледі:
ЖІӨшығ= C + I + G + ... ... – жеке ... ... ... үй ... ұзақ ... тауарларға және ағымдағы тұтыну тауарлары мен қызметтеріне
кететін шығындар енгізіледі, бірақ ... үй ... алу ... ... - ... ішкі ... оларға өндірістік капиталды салымдар,
негізгі қорларға инвестициялар, тұрғын үй ... ... ... ... («+» - ... ... «–» ... азаюын көрсетеді) жиынтық саны жатқызылады;
G - тауарлар мен қызметтердің ... ... ... оларға,
мысалы, мектептер мен емханалар салу шығындары, жолдарды салу және ... ... ... ... ... ... жатқызылады. Бұлар
толық мемлекеттік шығындар емес, өйткені, мысалы, ... ... ... ... шығындар енгізілмейді;
Xn - тауарлар мен қызметтердің таза ... ол ... пен ... айырма ретінде есептеліп анықталады.
2.1- ші теңдікті әдетте негізгі макроэкономикалық теңдік деп атайды.
ЖІӨ -ге ... ... ... жылдарда өндірілген тауарларды
сатып алуға кететін шығындар (мысалы, 5 жыл бұрын салынған үйді сатып ... қоса ... ... ... ... ... ... арқасында
екі рет санау қатесін жібермеуге мүмкіндік туады.
ЖІӨ компоненттері ішінде ең көп үлес алатындар көбінесе жеке ... (С), ал ең ...... ... (I). Мысалы,
2003 жылда Қазақстан Республикасында үй ... ... ... ... ... 53,2 % -ға тең үлесін құрады, ал ... ... 25,7 %-ға тең ... ... ... ... ... 11,1 %-дық үлесте болды.
ЖІӨ-ді табыстар бойынша есептегенде факторлық табыстардың ... ... ақы, ... ... рента, пайызақы, тағы басқалар)
және табыс болып саналмайтын екі компонент: ... ... ... ... таза ... салықтар, яғни салықтар мен субсидиялардың
айырмасы сомаланады.
ЖІӨ құрамына енетін факторлық табыстарға әдетте келесілерді ... ... ... ... ... ... ... ақы, сыйақылар, басқа
да қосымша төлемдер);
- мүлік иелерінің табыстары – корпоративтік емес кәсіпорындардың
табыстары, ұсақ ... ... ... табысы;
- ренталық төлемдер, оның ішінде қозғалмайтын мүлік иелерінің алатын
жал ... ... ... оның ... ... төленетін
дивидендтер, бөлінбеген пайда, мемлекетке түсетін корпорация
пайдасына салықтар;
- таза ... бұл ... ... ... ... пайыздық төлемдері мен фирмалар басқа секторлардан алған
пайызақысы ... ... ... ... мемлекеттік қарыздар
бойынша төленетін пайыздар есептелмейді).
ЖІӨ мен ІІӨ арасындағы ... ... ... = ІІӨ + ... ... таза факторлық табыстар
Шетелден келген таза табыстар берілген мемлекеттің ... ... ... мен ... ... осы ... ... табыстары арасындағы айырмаға тең.
ЖІӨ-ді есептеудің өндірістік тәсілі бойынша соңғы өнім өндірісінің
әр сатысында қосылған құндар жиындалады. ... құн – бұл ... ... құны мен ... ... ... да аралық өнімдерді сатып
алүға жұмсалған сома арасындағы айырма. ЖІӨ ... ... ... ... ... ... ... Бұл әдіс фирмалар
мен салалардың ЖІӨ құнын жасауға салған үлестерін ... ... ... Аралық өнімнің құнын есептен шығару екі рет ... ... ... береді.
2.2 Нақты және номинальді ЖҰӨ. Баға индексі. Тұтынушы баға ... баға ... ... және ... ... ... дефляторы.
ЖІӨ бір жылдық өндірістің нарықтық құнын өлшейді, сондықтан ол ... ... ... ... ... ... ... қажеттілікпен
байланысты: өндірілген әртүрлі заттық қалыптағы тауарларды ... ... ... ... бір ... ... керек, бұл қасиет –
тауардың нарықтық құнының болуы. Сонымен қоса, натуралды ... ... ... оңай ... бір гипотетикалық экономикада бір жылы 500 дана автокөлік және
30 мың ... ... ... ... – 300 дана автокөлік және 50 мың ... ... ... Қай жылы өндіріс көлемі көп болды? Бұл сұраққа
жауап беру үшін біз ... ...... санын ақшалай
көрсеткішке айналдыруымыз қажет, өйткені бір өнім даналар ... ... – мың ... ... ... ... ... қосу мүмкін емес. Егер 1 дана автокөліктің нарықтық бағасы 8 000 $
болса, ал 1 мың ... ... ... 150 000 $ ... онда ЖІӨ ... = 8 000$ * 500 + 150 000$ * 30 = 8 500 000$, ал ЖІӨ ... ... ... * 300 + 150 000$ * 50 = 9 900 ... ... ... ... екі ... ... ... бір-бірімен салыстыру мүмкін: екінші жылда бірінші жылға
қарағанда 1млн 400 мың $-ға (9 900 000$ – 8 500 000$) көп өнім ... ЖІӨ ... ... деп анықтадық, және оның бұл қалыпта
болуы қажеттілігін дәлілдедік. Бірақ осы ... ... ... ... ... де бар, өйткені оның жылдар бойғы мөлшерінің өзгерулері
тек нақты өндіріс көлдемінің ғана өзгерісін көрсетпейді, сонымен қоса ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан өндірістің физикалық көлемінің өзгерісін толық аңғару
үшін номиналды және нақты ЖІӨ көрсеткіштерін ... ... ... (атаулы) ЖІӨ - бұл ағымдағы бағаларда есептеліп өлшенген
ағымды жылда өндірілген соңғы тауарлар мен ... ... ... ЖІӨ - бұл ... мүмкіндік беретін базалық жылғы
бағалармен көрсетілген ағымды жылда өндірілген ... ... ... жиынтық нарықтық құны. Яғни нақты ЖІӨ бағалар деңгейінің
өзгеруін ... ... ... ... ... ЖІӨ ... табу үшін номиналды ЖІӨ-нің мөлшерін бағалар
индексіне байланысты тұзейді:
Бағалар индексі - бұл ... мен ... ... ... ... ... ... құнының ағымды бағамен және базалық
жылғы бағамен «өлшенген» мөлшерлерінің бір-біріне қатынасы.
Егер бағалар индексінің мөлшері ... ... ... (< 1), онда ... өсу ... қарай «тұзетіледі», мұндай тұзету инфляциялау деп аталады.
Егер бағалар инлексінің мөлшері ... ... (>1) ... онда ...... ЖІӨ ... ... жағына қарай түзетіледі.
Бағалар индексі инфляция қарқынын өлшеу үшін және өмір сүру ... ... ... ... ... бірнеше түрлері бар, олар ... ... ... а) жеке тұтыну бағалары индексі; ә) Ласпейрас
индексі; б) Пааше ... ... ЖІӨ ... в) ... ... ... индексі (ТБИ) орта ... үй ... ... ... мен ... «қоржынының» құнын ағымды және
базалық жылғы бағалармен өлшеп ... ... ... ... ... ... ... есептеу тәртібімен
жүргізіледі. Ласпейрас индексі – базалық жылдағы ... ... ... және ... ... «таразыларына» өлшеп, құнын
салыстыру негізінде қалыптасатын көрсеткіш.
Бұл формулада Pi0 және Pit - і-ші ... ... (0) және ... (t) бағалары, Qi0 - і-ші игіліктің базалық жылдағы саны.
Ласпейрас индексі ... ... ... жиынының немесе «тұтынушы
қоржыны» құрылымындағы өзгерістерді ескермейді, базалық кезеңдегңі қалпымен
тұрақты ... ... ... ... ... нақтыдан жоғарылау
болады.
Кеңінен макроэкономикалық талдауда қолданылатын ЖІӨ ... ... ... ... ... ... ... және базалық бағалар
«таразыларына» ағымдағы жылдағы игіліктердің жиыны салынады.
Егер Пааше индексінде Q орнына ЖІӨ ... ... ... ... ал Р ... ... ... қойсақ, онда ЖІӨ дефляторын ... ... ... ЖІӨ-нің нақты ЖІӨ-ге қатынасын көрсетеді:
Ласпейрас индексіне қарағанда Пааше индексі экономикадағы бағалар
деңгейнің өсу ... сәл ... ... ... ол да ... ... динамикалық өзгерістерді аңғармайды, оны ағымды
кезеңде тұрақты ұстайды. Егер оның ... өмір сұру ... ... базалық жылда болған, бірақ ағымдағы ... ... ... ... ... өзгерісінің әсері ескерілмейді.
Фишер индексі Ласпейрас пен Пааше индекстерінің кемшіліктерін жояюға
бағытталған, ол аталған көрсеткіштердің ... ... ... ... Ip
Фишер = √ Ipласпейрас × Ip Пааше .
2.3. ЖҰӨ және ҰЕЖ ... (ТҰӨ, ҰТ, ЖТ, БЖТ). ЖҰӨ және жеке ... және ... ... ... сұраныс және жиынтық ұсыныс. Оларды
анықтаудағы факторлар.
ЖІӨ мен ЖҰӨ-нен басқа да ... ... пен ... ... ... көрсеткіштер бар. Олар таза ұлттық өнім (ТҰӨ), ұлттық
табыс (ҰТ), жеке табыс(ЖТ), ... жеке ... ... Бұл ... ... келесідей болады:
ТІӨ = ЖІӨ - амортизация
ҰТ = ТІӨ - таза жанама салықтар
ЖТ = ҰТ - әлеуметтік сақтандыруға төлемдер – ... ... - ... ... ... ... + ... = ЖТ – жеке салықтар
Қолдағы жеке табыс (DI деп ... ... ... ... (C) ... ... жұмсалынады: DI =C + S.
Аталған көрсеткіштерге (ЖІӨ, ТІӨ, ҰТ, ЖТ және ҚЖТ) ... ... ... ... ... ... нарықтық экономика дамыған
мемлекеттерде қолданылады, оның негізгі мақсаты - ... ... бөлу және ... ... ... ... ... ақпарат
беру.
Ұлттық есеп-шоттар жүйесі ... ... ... ... ұсынысы бойынша 1953 жылдан бастап дамыған ... ... ... ... ... ... ғалым-экономисттер Саймон
Кузнец (1901-1985) және Ричард Стоун (1913 жылы ... ең ... ... 1993 жылы БІІ жаңа ... ҰЕЖ-сін дайындап рәсімдеді.
Қазақстан Республикасында ҰЕЖ-ге көшу 1996 жылдан басталды.
ҰЕЖ құрылуы келесі принциптерге ... бұл жүйе ... ... ... сипаттайтын бір-біріне
тәуелді көрсеткіштерінің жиынтығы;
- оның негізінде мемлекет ішіндегі ... ... ... ... және ... ... ... олардың тиімді ұсталыну
бағытында нұсқаулар қалыптастыруға болады;
- бұл жүйе арқылы бір мемлекеттің экономикасының бүкіл ... ... ... ... ұлттық өнім құнының жылжуы
көрсетіледі;
- жүйе әрқашанда өзіндік ... және ... ... жүріп
отырады, әр мемлекет пен экономикалық аймақ ерешеліктерін ... ... ... осы жүйе ... ... ... үлгілерін қалыптастыруға
мүмкіндік береді, ол бойынша ... өсу ... ... ... немесе тапшылығын, инфляция жүрісін болжауға
болады.
ЖІӨ шығындар ағындары арқылы есептелгенде, бүкіл экономикалық агенттердің
– үй ... ... ... және ... субъеткілерінің ұлттық
өндірісте шығарылған өнімді сатып алуына жиынтық шығындарын, басқаша
айтқанда ... ... (AD) ... AD = ... ... ... ... табыстар бойынша есептелгенде ұлттық өндіріс факторлары иелерінің
өз өнімдерін өткізуден табастын жиынтық табысын, яғни жиынтық ... ... сан ... ... ұсыным мен жиынтық сұраным арасындағы байланыс шығындар ... ... ... ... ... ... білдірген
макроэкономикалық субъектілер тапқан табыстарын әрі қарай өз ... ... үшін ... яғни ... ... сол ... жиынтық
сұранымын белгілейді. Екінші жақтан біреулердің игіліктерді сатып алуға
жасаған шығындары, сол ... ... ... ... ... ... мен ... бірі-біріне айналып, байланысқа
түседі. Сондықтан, ЖІӨ ... мен ... ... ... ... ... - ... өндірісте жасалған өнімнің айналуының екі жақты көрінісі
болады. Осыған байланысты. ЖІӨ-нің табыстар бойынша және шығындар ... ... ... ... бір ... тең ... керек. Бұл алғы
шарт ұлттық есеп-шоттар жүйесінде екі рет корреспонденттік ... ... ... ... ... балансы арқылы іске асады.
Әдебиеттер тізімі:
Негізгі әдебиеттер:
1. Агапова Т.А., ... С.Ф. ...... ... Р., ... С. ... – МГУ, ... Макроэкономика. Учебник/ под ред. Яковлевой Е. Б. – С-Пб., 1997.
4. Максимова В. Ф., Шишов А. Л. ... – М., ... ... Т.Ю. Курс ... по макроэкономике для экономистов –
http://hsemacro.narod.ru
6. Мэнкью Н. Макроэкономика. – М., 1994.
7. Сакс Дж.Макроэкономика Глобальный ... М.: ... ... ... А.С. ... СПб., 2002
9. Тарасевич С.Л., Гальперин В.М. Макроэкономика – СПб,1999
Қосымша әдебиеттер:
1. Доллан Э. Дж., Д. Линдсей. ...... ... Дж. ... теория занятости, процента и денег. – М., 1993.
3. Кэмпбэл М., Стенли Р. Экономика: проблемы и политика. – М., ... Курс ... ... ... основы экономической теории.
Микроэкономика. Макроэкономика. Основы национальной экономики.:
Учебное ... / Под ... ... МГУ
им.М.В.Ломоносова- М.;Изд., «Дело и Сервис», 2001
5. Микро-, макроэкономика.Практикум/ Под общ. ... ... Г.П. ... Макроэкономика. – СПб. Изд. Михайлова
В.А., 1997.
7. Пезенти А. Очерки политической экономики капитализма. – М., 1970.
8. Самуэльсон П.Экономика. Т.1,2. - М.: ... и ... ... ... А. Л. ... – М., 1997.
10. Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р.Экономика.- М., 1993.
ТАҚЫРЫП 3. ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ТҰТЫНУ МЕН ЖИНАҚТАР.
1. Ұлттық тұтыну мен ... ... ... ... мен ... концепциясы.
2. Кейнсиандық теориядағы тұтыну мен ... ... ... моделіндегі тұтыну мен жинақтың ... ... ... ... ... ... Кузнецтің «жұмбағы».
2. Дж. Дьюзенберридің салыстырмалы табыс теориясы.
3.3.3 Ф. Модильянидің «өмірлік цикл» бойынша тұтыну ... М ... ... ... ... ... тұтыну мен жинақтар, олардың факторлары. Тұтыну мен жинақтардың
классикалық концепциясы.
Кейнс өзінің тиімді сұраным теориясында макроэкономикалық ... ... ... ... сұранымды(AD) қарастырды, осыдан
бастап сол AD-ны құрайтын ... ... ... назар бөліне
бастады. Қоғамдағы жиынтық сұраным үйшаруашылықтардың жеке ... (С), ... ... ... (І), мемлекеттік
сектордың тауарлар мен қызметтерге сұранымынан (G) және ... ... ... сұранымынан (Xn) тұрады. Осы тақырыпта ұлттық
нарықтарда жеке ... ... ... ... ол қандай
фактордларға тәуелді екендігі қарастырылады.
Тұтыну қызметін зерттеу жинақ қызметін ... ... ... олар бір ... – жеке ... бөлінуінің екі бір-біріне тығыз
байланысты жағы ... ... ... ... ақша ... бос ақша ... ... жинақтармен қатар қарастырлады және олардың ... әсер ... ... ... ... баға - ... ... ставкасы R мен жинақтар көлемі S арасында тура байланыс болады: R
өссе, жинақтар көбейеді; R ... ... ... Осы ... ... ... жазуға болады:
S= f(R)
Графикалық түрде оның көрінісі 3.1 суретінде көрсетілген.
Табыс ағымдағы тұтыну мен жинақтарға бөлінетіндігінен шығатыны: ... ... ... ... ... ... жеке
адамдардың жинақтауға беймділігін жоғарлатады да, ... ... ... Яғни ... ... әсер етеді, яғни С= f (R).
3.2. Кейнсиандық теориядағы тұтыну мен жинақтың функциялары. «Кейнсиандық
крест» моделіндегі ... мен ... ... ... ... мен ... ... қарастыра отырып, үш негізгі
тұжырым жасаған:
1. ... ... ... ... ... адамдардың табыстарының
деңгейімен белгіленеді. Кейнстің бірінші ... ... ... ... ... тұтынуға орташа бейімділік (аpc)
төмендейді, ал жинақтауға орташа бейімділік (аps) өседі. Кейнс ... адам үшін ең ... ... ... ...... ... оларды тек бай адамдар ғана жасай ... ... ... ... ... ... ... Тұтынуға шекті бейімділік ноль мен бірдің арасында құбылады (0>mpc>1)
және тұтынуға және жинақтауға ... ... ... ... ... ... ... беймділік макроэкуономикалық деңгейде қысқа мерзімде
біркелкі тұрақты мөлшерде болады.
Кейнс классиктердің моделінің ... алғы ... ... ... ақы ... ... мөлшеріне маңызды негізгі әсер ... және жеке ... ... ... ... ... ... жинақтауға бейімделетіні туралы.
Кейнстің тұтыну қызметін келесі математикалық түрде көрсетуге болады:
С= Cавт + mpc * ү
, ... Cавт – ... ... шығындары, олар ағымдағы табысқа
тәуелді өзгермейді, mpc – тұтынуға шекті бейімділік, ү – жеке қолдағы ... ... ... aps - бұл ... ... ... жеке тұтыну тауарлары мен қызметтеріне шығындарының
үлесі.
Тұтынуға ... ... mpc – бұл ... бар ... ... ... ... жеке тұтыну тауарлары мен қызметтеріне
шығындардың өсуі мөлшері.
Жинақтауға орташа бейімділік aps - бұл ... ... ... ... бөлігінің үлесі.
Жинақтауға шекті бейімділік mpc – бұл қолдағы бар табыстың ... ... ... жинақтардың өсуі мөлшері.
Олардың формулалары формулалары келесідей;
С ∆C S ∆ ... = — ; mpc = —— ; aps = — ; mps = ... ∆ү ү ∆ ... + mps = ... ... ... пен тұтыну арасындағы байланыстар mpc мен mps
арқылы келесідей бейнеленеді (3.2 суреті).
Кейнстің тұтыну ... ... ... де ... ... , мұнда
C – жеке тұтыну шығындары;
a - автономды тұтыну;
b – тұтынуға шекті бейімділік(mpc);
Y- табыс; T- салықтық ...... ... ... бұл ... ... үлгідерде
кейде ‡d немесе DI деп те белгіленеді.
Ал кейнстік жинақтау қызметі жәй түрде келесі түрде болады:
S = - a + (1-b) · (Y-T), ... b) – ... ... ... ... ... зерттей отырып келесі тұжырымға келді: тұтынуға
деген шекті бейімділік(mpc) 0 мен 1 арасында құбылады, ал тұтынуға ... ... ... ... төмендейді.
3 .3. Тұтынудың кейнстық қызметін сынау.
3.3.1 Саймон Кузнецтің «жұмбағы».
Кейнстің тұтыну қызметін қысқа мерзімде қолдану болжауда жақсы нәтиже
бергентін, ... оның ... ұзақ ... болжау жасау табысты
болмады. Мысалы, Кейнстің тұтыну ... ... ... ғалым-
экономистер екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ... ұзақ ... ... Ол ... іс жүзінде расталмады. 1946 жылы Саймон
Кузнецтің «1869 жылдан кейінгі ұлттық өнім» атты еңбегі жарық ... ... ... статистикалық материалдар негізінде тұтынудың ұзақ
мерзімді функциясы ... Оның түрі ... mpc * ... ... ... қарағанда бұл функция Савт – автономды
тұтыну шығындарын енгізбейтін, ... ... ... тұрақты шама
болды және тұтынуға шекті бейімділікке тең болды, яғни аpc=mpc ... ... ... ... ... ... ... есептегенінде формуласы келесі түрде болады:
С= 0,86 * ү
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі 40-50-ші жыдарда тұтыну функциясы
бойынша ... ... ... 1949 ... ... Дьюзенберридің
теорияы шықты, 1955 жылда - Милтон Фридменнің ... ... 50-ші ... ... ... уақытаралық таңдау теориясы
мен Франко Модильянидің өмір циклы гипотезасы да жатқызылады.
2. Дж. Дьюзенберридің ... ... ... тұтынушының тәуелсіздігі аксиомасынан бас тартты, оның ойы
бойынша жеке адам өз әлеуметтік статусын (қоғамдағы ... ... ... және оны ... ... ... бекітеді. Мұндай тұтыну
абсолютті табысқа байланысты емес, ол ... ... ... ... ұзақ ... кезеңде анықталады және адам үйренген
(әдеттеніп алған) тұтыну деңгейіне келеді.
Егер табыс ... ү1-ге ... (3.3.2 ... ... ... өз әлеуметтік статусын сақтап қалу үшін С`1 деңгейінде тұтынып
отырады, тек ... ... ... ... ғана олар өз ... деңгейін С1-
ге дейін төмендетеді.
Егер табыс ү0-ден ү2-ге дейін жоғарласа, онда жеке адамдар ... С`2 ... ... ... қоса е2Е2 ... ... жинақ
жасайды. Қашан жоғарлаған табыс ү2 бекиді (кездейсоқтық ... ... ғана олар өз ... ... С2-ге ... көтереді.
Осыдан Дьюзенберри келесі тұжырымға келді: әлеуметтік сатының ... ... ... ... бір ... өз ... статусын
сақтап қалуға тырысады. Осындай тәртіпті ол демонстрациялық әсер деп атады,
оның ... ... ... ... орны мен ... сақтауға
және көтермелеуге қолданады. ... әсер ... СS ... ... CL ... ... ... Фридмен мен Ф. Модильянидің теориялары И. ... ... ... Ол ... ... ... уақытаралық
бюджеттік шектеу ұғымын енгізді. Бұл терминнің мәні келесіде: тұтынушы өз
табысының біраз бөлігін ... бір ... ... ... ... онымен ол өзінің ағымдағы тұтынуын азайтады. Екінші ... ... жеке ... ... ... мүмкіндігі бар, бұл оның
қазіргі тұтынуын көбейтеді де, бірақ ... ... ... ... жекелеп тоқтасақ, бірінші кезеңдегі тұлғаның табысын ү1 ... ... ... – S1 деп ... ... ... ... сол сияқты
шамаларды ү2, С2, S2 деп алайық және жинақтар бойынша ... ... ... ... ... ... ... қарасты жаза аламыз:
ү1= С1 + S1 , осыдан S1 = ү1 - ... ... ... осы ... ... ү2 ... және пайызақы
ставкасына көбейтілген бірінші кезеңдегі жинақтардан тұрады:
С2= (1+r) * S1 + ... ші ... (1) ... S1 –ді ... (1+r) · (ү1 - С1) + ү2 = ү1 + r ... - С1 – r · С1 + ... сол жағына С1 және С2 мәндерін жинайық.
С2 + С1 + r · С1 = ү1 + r · ү1 + ... + С1 · (1+r) = (1+r) · ү1 + ү2 ... ... ... екі жағын да (1+r)-ке бөлеміз, теңдігіміз келесі
қалыпқа келеді:
С2 ... + ­­­ = ү1 + ... ... ... ... екі кезеңнің ағымдағы тұтынуы осы берілген
уақыттың ағымды табысы мен ... ... ... құнынан
тұрады.
Ирвинг Фишер мұндай қорытындысы Кейнстің табыс ставкасы тұтыну
көлеміне ешқандай әсер ... ... ... ... ... Фишер ойы
бойынша тұтыну деңгейі жеке адам кәзіргі кезеңде қанша ... ... ... ... сонымен қоса болашақта ол қанша табысқа жетем
дегеніне де байланысты
3.3.3. Ф. ... ... ... ... ... ... қорытындысы Модильянидің «өмір циклы» теориясының негізіне
алынғантын. Негізгі гипотеза ретінде ... ... ... өз ... тұрған адам өмір бойы жұмыс істеп шығып, ертелі ме кеш ... ... ... ... ... ... ... бірақ ол
өзінің бұрынғы тұтыну деңгейін сақтап ... ... ... ... ... тәуелсіз өмір сүрген уақытында ... ... ... соңында ұстау үшін жинақтауға ұмтылады. Жеке адам өмір ... ... ... ... ... ... үшін қандай тәртіпті
ұстану керек?
Адамның өмір ... ... ... екі ... ... ... ... болады: қолағы бар байлық мөлшерімен (W) және
табатын табысымен (ү). Мысалы, жеке тұлға Т ... өмір ... ... оның ... R уақыт бойы ол тұрақты табыс тауып ... ... деп ... Онда оның жалпы табысы (W+R ·y) мөлшеріне тең
болады. Бұл табысты ... ... бойы бір ... ... ... онда
оның тұтынуы келесі формуламен белгілінеді:
(W+R·y)
С = ­­­­­­­ , мұнда С- ... ... ... ... ... Т- ... өмір сүру жылдары
Осы қызметті өңдесек, келесі қалыпқа ... R·y 1 R
С = ­­­ + ­­­­ = ­­ W · ­­ ·y ... Т T ... (5) ... Т – ... шама ... ол ... және тұтыну
тұлғаның қай өмір сүру кезеңіне байланысты табылатынына тәуелді. Мұнда 1/Т
= α – бұл ... ... ... ... ... ... ал ... – тұтынудың ағымдағы табысқа деген шекті бейімділігін ... α· W + β· ... ... ... цикл ... ... бөлігі болды. Мұндағы β
коэффициеті өзінің экономикалық мазмұны бойынша МРС ұғымына жақын. Ал ... ... ... ... қандай бөлігін нақты бір жылда
тұтынуға жұмсауға дайын екендігін көрсетеді, оның ... ... ... ... ... мерзім үшін байлық тұрақты шама болады, онда ... ... ... ... ... ... Ізақ мерзімде табыстың
біраз бөлігі байлыққа айналады және ... ... ... ... ... ... өмірлік цикл бойында табыс, жинақ мен жиылған
байлық қалай ... ... ... адам өз өмірінің басында жинақтауға табыстың бір бөлігін жіберіп
отырады, олар уақыт бойы ... ... ... ... ... адам ... жинақтарын, байлығын тұтынады. Осы тәртіптің ... өмір бойы бір ... ... ... цикл ... ... ... іс жүзінде тура дәдел
таппады. Дж.М.Кейнс 1920 жылда жиындалған жинақтар ... ... ... ... яғни ... жинаған байлығын өмірінің соңында ұстап
тастамайды деп тұжырым жасаған. Бұл ... ... ... ... ... ой ... 50-80 ... статистикасы да қарт
адамдар өз байлығын толығымен ұстап тастауға ... ... ... келесі тәртіп моделі кең тараған: қарт ата-аналар өз
балаларына жиған-тергендерінің көп ... мұра ... ... Бұл ... негігі себептері(мотивтері)
– біріншіден, өз балалрына ата-аналар өз ... ... ... ... бергісі келеді;
– екіншіден, балаларының тәртібіне әсер ету ... ... ... мүмкіндігін пайдалану;
– үшіншіден, кейбір адамдар «Веблен әсерін» жүзеге асыру құралы
ретінде көбірек байлықты сақтап ... ... М. ... ... ... теориясы.
Тұтыну функциясын зерттеу ісіне өз үлесін монетаристік ... ... ... ... да ... 1955 ... оның ... қызметінің
теориясы» атты еңбегі басылып шығарылғантын, онда перманентті ... ... ... ... ... келесіде болған: Кейнстен бастап кейінгі авторлар
тұтыну қызметін ... ... ... ... ... ... ... бойында құбылып өзгеріп тұрады, өйткені әр ... ... ... ... мен ... ... ... сәйкесті,
ағымдағы табыстар негізінде есептелеген тұтыну функциясы бір ... ... ... ... ... үй ... ... бойында өз тұтыну
траекториясын тіктеу қалыпқа келтіруге ... ... ... ... ойы ... тұтыну тәртібі экономикалық коньюктураның
қандай болсын фазасындағы болсын табыс мөлшерімен ... ол ... ... бойында,ы күтілетін табыстардың орташа табыс көлеміне
байланысты болады. ... ... ... ... ... ... деп
атаған.
Перманентті табыс теориясын графикалық түрде суреттеуге болады (3.3.5.
суреті).
Суретте екі тұтыну қызметтері ... Cs - ... ... ... CL - ұзақ кезеңдегі тұтыну ... CLР – ... ... ... ... қисық. Егер экономикалық коньюктура
қарапайым түрінде болса, ол жағдай екі ... ... ... ... ... ... ... перманентті табыс пен нақты табыс мөлшерлері тең
болады, яғни ‡р= ‡о. Енді дағдарыс пен ... ... ... ... ... ағымдағы табысты ‡1 мөлшеріне дейін
төмендетеді, ал тұтынушылар өз ... ... С0 –ге ... ... перманентті табыс теориясы бойынша тұтынушының нақты
тәртібі В нүктесімен ... D ... ... яғни ... ... ... ... табыстан төмен мөлшерге азаяды.
Керісінше, ... ... ... ... табыс ‡2 –ге дейін
жоғарлайды. Нәтижесінде тұтыну С2-ге ... ... ... ... іс
жүзіндегі функциясын E нүктесі емес, F нүктесі белгілейді.
Перманентті табыстар гипотезасының ең ... ... ... ағымдағы табыстарға қарағанда тұрақтылау. Мұны графикалық түрде
келесі суреттен көреміз: пунктирлі сызықпен нақты табыстың (ү0) динамикалық
өзгерісі ... ал ... ... - ... табыс(үр) өзгерісі.
Пермаентті табыс теориясы екі ... ... ... мен ... Біріншіден, перманентті табыс пен тұтыну ... ... табу ... ... ... табысты қалай есептеуге
болатындығы сұрағы.
Перманентті табыс ... ... ... оның ... сын ... келесіде: егер экономикалық агент ағымдағы емес,
перманентті табысқа байланысты ... ... ... ... табыс тұрақты болғандықтан, оған байланысты тұтыну ... ... ... шығатынын мөлшеріне қарағанда аз шамада
өзгереді. Жеке ... ... ... ... онда ... ... артық болады, сондықтан үкіметтің жеке тұтынуға
раласуы минимумға жеткізілуі керек.
Сонымен, жоғары айтылған тұтыну мен ... ... ... ... ... ... болады:
- үйшаруашылықтардың табысы;
- үйшаруашылықта жинақталған байлық мөлшері;
- ... ... ... ... пен ... табыстар арасындағы
қатынасты көрсетеді);
- тұтынушылардың күтулері;
- тұтынушылардың қарыздары мөлшері;
- табысқа салық салудың деңгейі.
Әдебиеттер ... ... ... Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика. – М,1999
2. Дорнбуш Р., Фишер С. Макроэкономика. – МГУ, 1997.
3. Макроэкономика. ... под ред. ... Е. Б. – ... ... ... В. Ф., Шишов А. Л. Макроэкономика. – М., 1992.
5. Матвеева Т.Ю. Курс ... по ... для ...
http://hsemacro.narod.ru
6. Мэнкью Н. Макроэкономика. – М., 1994.
7. Сакс Дж.Макроэкономика Глобальный подход.- М.: Дело, 1999.
8. Селищев А.С. ... СПб., ... ... С.Л., ... В.М. ...... ... Доллан Э. Дж., Д. Линдсей. Макроэкономика. – С–Пб.,1994.
2. Кейнс Дж. Общая теория ... ... и ... – М., ... ... М., ... Р. ... проблемы и политика. – М., 1993.
4. Курс экономической теории: Общие основы экономической ... ... ... ... экономики.:
Учебное пособие / Под ... ... ... ... ... и ... ... Микро-, макроэкономика.Практикум/ Под общ. ред.Ю.А.Огибина.-С-Пб.,
1994
6. Овчинников Г.П. Микроэкономика. Макроэкономика. – СПб. Изд. Михайлова
В.А., 1997.
7. ... А. ... ... экономики капитализма. – М., 1970.
8. Самуэльсон П.Экономика. Т.1,2. - М.: Финансы и статистика, 1992.
9. Шишов А. Л. ... – М., ... ... С., ... Р., ... Р.Экономика.- М., 1993.
4 ТАҚЫРЫП. ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ СҰРАНЫС – ЖИЫНТЫҚ СҰРАНЫМНЫҢ БӨЛІГІ РЕТІНДЕ.
4.1. Инвестиция ұғымы макроэкономикалық тұрғыда. ... ... ... ... әсер ... факторлар. Индуцияланған және автономды
шығындар.
4.3.Автономды инвестициялардың кейнсиандық үлгісі
4.4. Автономды инвестициялардың неоклассикалық үлгісі
5. Инвестициялық шығындар ... мен ... ... ұғымы макроэкономикалық тұрғыда.
Кәсіпкерлік сектордың өзінің өндірістік қызметін толығымен іске ... ... ... қамтылуы оның инвестициялық сұранымының
қалыптасуы үрдісімен байланысты. Кәсіпкерлер инвестициялық сұранымды ... ... а) ... ... ... ... ... келтіруге
(амортизация) және б) нақты капиталды көбейту.
Бірінші бағыттағы инвестициялар реновациялық инвестициялар немесе
амортизация (D) деп ... ал ... таза ... нетто-инвестициялар
(In) деп аталады. Олардың жиынтық саны жалпы инвестициялар немесе брутто-
инвестициялар(Іbr) деп ұғылады.
Нақты инвестицияларға ... ... ұзақ ... ... ... жұмсаулары және өзіндік тұрғын ... ... да ... керек. Бірақ оларды талдауды жеңілдету үшін
көрсетпейміз.
Инвестицияларға сұраным - жиынтық сұранымның ең ... ... ... конъюктураның өзгеруіне ең әсерлі жауап
береді. ... ... өз ... көлемінің өзгеруі ... ... ... ... ... ... ... келесідей: оларды жасау кезеңінде игіліктерге сұраным
өседі, ал ... ... ... ... уақыттан кейін жаңа
өндірістік күштер іске ... соң ... ... ... теңсіздік
жағдайы уақытша орнауы мүмкін.
Инвестициялық сұранымды ... ... жеке ішкі ... де ... Оған 3 ... компонент қосылады:
1. кәсіпкерлердің машиналар, жабдықтар, станоктарды соңғы сатып-
алулары (қайта сату және ... беру үшін ... ... капиталды құрылыс;
3. материалдық қорлардық өзгеруі.
Бірінші компоненттің қосылуы дауасыз, ... ... ... ... ... ... ... нағыз белсенді
инвестициялық тауарлар. Жаңадан салынған ғимараттар, оның ішінде ... ... да ... ішкі ... ... өйткені олар да
табыс әкелуі мүмкін ... ... ЖІӨ ... ... өнімдердің ағымдағы көлемін өлшеу үшін ... ... ... жылда шығарылған, бірақ әлі өткізілмеген өнімдер
де есепке ... ... ... ... жыл бойы ... тауарлық-
материалдық қорлардың (запастардың) өсімінің нарықтық құнын да қосу
қажет. Егер біз ... ... ... онда жыл ... ... өндіріс
көлемі толық емес, азайтылған қалыпта көрсетіледі. Егер ... ... жыл ... жыл ... қарағанда көбірек
қорлары жиылып қалса, онда экономикада тұтынылған өнім санына қарағанда
көбірек саны ... Бұл ... ... ЖІӨ ... ... ... ... енгізіледі. Егер қорлар саны жыл басына қарағанда
жыл соңында төмендесе, онда экономикада ... өнім саны ... ... өнім санынан асып отырады. Өйткені жыл басындағы қорлар
өткен жылдарда шығарылған өнімдер ... ... ... ... ... ... биыл шығарылған өнім де және бұрын
өндірілген өнім де ... ЖІӨ тек ... ... ... ... ғана өлшейтін көрсеткіш болғандықтан, бұлын жасалынған өнімді
тұтынуды есептемеуіміз керек. ... ... ... (запастардың) кемуін біз инвестициялар (ол арқылы ЖІӨ) ... ... ... ... қағаздардың бір иеден екінші иеге
ауысуы инвестициялар деп саналмайды. Акция мен ... ... ... ... ... бар ... ... құқықтары ауысуы ғана
жүреді, ... ... ... ... тауарлардың сандық
көбеюіне әкелмейді, және инвестициялық шығындарға жатқызылмайды. Сонымен
бірге бұрын жасалған капиталды активтерді ... ... ... ... деп ... ... деп тек табыс әкелетін ... ... ... ... ғана ... ... әсер ететін факторлар. Индуцияланған және автономды
шығындар.
Инвестицияларға сұранымды қандай факторлар анықтайтынына байланысты,
олар индуцияланған (туынды) және автономды деп бөлінеді.
Индуцияланған инвестициялар. ... ... деп ... ... ... ... ... сұранымның тұрақты өсуі болса.
Бұл ... ... ... ... ... ... ұсталынған және
оптималды қолданылған жағдайда игіліктерге сұраным өссе, онда бірінші
кезеңде ... ... іске ... ... белсенділеу (интенсивті)
қолдану негізінде өндіруге болады. Егер игіліктерге көтеріңкі ... ... онда ... ... ... ... ... өндіру
үшін өндірістік қуаттардың санын ұлғайтуға мүдделі.
өскен сұранымды қанағаттандыру үшін керекті өндірістік базаның кеңеюін
қамтитын ... ... ... үшін өнімнің өсімше ... ... білу ... Бұл көрсеткіш өнімнің қосымша
бірлігін өндіруге ... ... ... ... ... бір ... капитал сыйымдылығы жағдайында өндіріс көлемін y1-
ден y2 –ге дейін өсіру үшін ... ... ... ... = N (y1 – ... индуцияланған инвестициялар ұлттық ... ... ... ... ... ... сыйымдылығы коэффициенті басқаша
акселератор деп те аталады. Егер ұлттық табыс бірыңғайлы өсіп жатса, онда
индуцияланған ... ... ... болады. Егер табыс бір келкі
емес жылдамдықпен өзгерсе, онда инвестициялар көлемі тербеледі. ... ... таза ... ... ... ... яғни ... жабдық алмақ түгіл, тозған ... ... ... Бұл
амортизация мөлшерінің азаюына әкеледі.
Автономды инвестициялар. Кей жағдайларда кәсіпкерлер ... ... ... ... ... ... белгілі бір мөлшерге
тоқталғанда да ... ... ... ... әсіресе жаңа техника
сатып алуға және өнім ... ... ... ... өз ... ұлттық табыстың ұлғаюына себепкер болады, ... ... ... табыстың өсуінің нәтижесі болып табылмайды. Осы
инвестицияларды автономды деп атайды.
Автономды инвестициялардың ... ... ... ... Бұл
сұраққа екі жақты жауап бар: ... ... және ... Автономды инвестициялық ... ... ... көзқарастың негізінде Дж.М. Кейнс енгізген капиталдың
шекті ... ... ... Инвестициялар ағымдағы шығындарға
қарағанда өзіндік нәтижелерін жасалынған кезеңде бермейді, олар ... ... ... ғана ... ... ... олардан түсетін нәтижелермен салыстыру ... ... ... ... бірдей өлшеу мәселесін ... Бұл ... ... үрдісі барысында шешімін табады.
Егер t жылдан кейін белгілі бір сома ақшаны табуға мүмкіндік ... ... ... есептейтін болсақ, онда бұл соманы (1+R) t –ге
бөлінуі ... ... R – ... ... ... мәні ... экономикалық субъектінің болашақ
құндылыққа қарағанда бүгінгі құндылықты қалауы. Әр жеке ... ... ... ... Егер ... ставка, мысалы,
облигациялар бойынша төленетін пайызақы мөлшерінен аз ... онда ... ... алады. Керісінше, кім облигация сатып алғаннан гөрі қолма-
қол ақшаны сақтауды жақсы көрсе, онда оның ... ... ... баға – ... ... болғандығы.
Мысалы, белгілі бір инвестициялық жоба бойынша ағымдағы кезеңде К0
мөлшерде салымдар ... ... ... және ... үш ... П1, П2, П3
мөлшерлерінде таза табыс ... ... ... ... ... ... тиімді деп біледі , егер ... ... П2 ... < ­­­­ + ­­­­ + ... ... (1+R)2 ... ... берілгенде олардың дисконтталған шамаларының сомасы R-
дың мөлшеріне тәуелді ... (4.1) ... ... ... ... ... шекті тиімділігі деп аталады (R*). Кәзіргі қаржы
теориясында бұл шама басқаша ... ... ішкі ... ... ... ... ... жобаның варианттары арасында
таңдау жүргізсе, онда ол R* ... ең ... ... ... өйткені, инвестициялық жобана несие алу ... ... ды сол ... ... ... ретінде қарастыруға болады. Ол
бойынша несиені ... ... ... ... ... ... яғни ... өзін -өзі өтейді. Әрине, инвестордың ойынша пайызақының ең жоғары
мүмкін ставкасы бойынша өтелетін жоба ең ... деп ... ... бар ... ... олардың шекті тиімділігі ... ... онда 4.1 ... графикалық көрініс
қалыптастыруға болады. ... ... ... ... ... ... ... кемитін функциясы деп білуге болады.
Бірақ бұл ... ... ... R* ... ... деп тура түсінбеу керек. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... қаражаттарды сол варианттардың R* ... ... ... ... бағдар беріп бөліп отырған дұрыс.
Капитал салымдары жолдарының ... ... ... ... ... ... тәуекелінің дәрежесіне де назар
аударуы қажет. Салымдардың ішіндегі ең сенімдісі – ... ... ... ... алу, олар ... ... аз да болсын
тұрақты бір ... ... ... ... ... ... бойынша төленетін пайызақы ставкасы i нақты
капиталға салымдардың R*- ... ... шегі ... i1 ... ... инвестициялар бірінші үш жобаларға
жасалады. Егер ставка i2 деңгейне дейін өссе, онда тек бастапқы екі ... іске ... Яғни ... ... ... тек R* > i ... ғана ... Егер инвестициялық жобалардың шекті
тиімділігі берілген болса, онда i ... ... ... ... ... ... автономды ... ... ... (4.) ... ... a = Ii (R* - i) ... ... Ii – ... ... ... ол капиталдың шекті
тиімділігі мен пайызақының ... ... ... ... бірлікке
өзгергенде, автономды инвестициялар көлемі қанша бірлікке өзгергенін
көрсетеді. Бұл функцияның графикалық ... 4.2 ... ... tg α = Ii = Δ I / Δ ... ... отырып, автономды инвестициялардың кейнсиандық
функциясын (4.3) шығарамыз:
I a = f (R*, i) ... ... ... ... ... инвестицияларды талдау барысындағы логикалық қисыны
басқаша.
Олардың айтуынша, кәсіпкерлер инвестицияларды ... бар ... ... ... жеткізу үшін тартады. Инвестициялар көлемінің
әрекет етіп отырған капитал ауданынан ... ... ... at = β (K* - Kt) 0 < β< 1 ... мұнда I at - t кезеңінің ішіндегі ... ... ... Kt - t ... ... бар ... көлемі, K* - капиталдың
оптималды көлемі, β- t ... ... бар ... ... ... жақындауын сипаттайтын коэффициент.
Оптималды капитал көлемі деп қолданылатын технология ... ... ... ... ... Микроэкономикадан белгілі,
пайда максимумға жетеді, егер ... ... ... ... ... ... тең болса. Жетілген бәсеке жағдайында
капиталдың ... ... ... (r) ... тозуын
анықтайтын амортизация нормасынан (d) және ... ... ... ... шығындарын сипаттайтын қаржылық активтер бойынша
пайызақы ставкасынан (i) тұрады. Яғни, пайда максималды, егер r = d + ... ... ... өндірістік қызметімен сипатталады
деп алайық:
y = Kα N1-α.
Онда,
ал пайданы максималды көлемге жеткізу шарты келесідей болады:
Көрнекі түрде К* анықтау ... 4.3 ... i + d тік ... ... ... нүктесімен бейнеленген.
Егер пайызақының берілген деңгейінде техникалық прогресс ... ... ... ... ... шекті өнімділігі өссе, онда
К* да бірге өседі. Осыдан капиталдың шекті ... екі ... ... ... шығарылады: берілген d мөлшеріндегі ... , ... ... ... ... ... ... берілген
болғандықтан, онда 4.4 ... ... ... ... шығады: I at=f (r , i).
Автономды инвестициялардың ... және ... ... r мен R* ... ... ... ... өнімділігі r қолданылатын өндіріс технологиясын
сипаттайды, сондықтан объективті параметр ... ... Ал ... ... R* - ... ... Бұл ... 4.1формуласында берілген R* анықтауға қажетті Пі мөлшерлері
субъективті бағаланатын шамалар боп табылады, ... олар ... ... ... және сұраным көлемдерін қандай болатындығын
күтумен байланысты. Сондықтан екі қарастырылған автономды ... ... ... ... кейнсиандық концепцияда
инвестициялар көлемін анықтау барысында ең шешуші ...... ... ... ... ... ал неоклассикалық үлгіде
берілге өндірістік технологияда - пайызақы ставкасы (i). Басқаша айтқанда,
инвестициялардың ... ... ... ... ... ... функцияның пайызақы ставкасы бойынша ... ... ... ... мен ... ... «Кейнсиандық крест» үлгісі арқылы сипаттауға
болады.
Нақты инвестициялық шығындарды ... және ... ... болады. Соңгылары алдын-ала тоспаған
тауарлық–материалдық ... ... ... ... Бұл ... инвестициялар реттеуші-теңестіруші механизм
ретінде ... ... олар ... мен ... ... сәйкестендіреді және макроэкономикалық тепе-теңдікті
орнатады.
Әдебиеттер ... ... ... Т.А., ... С.Ф. ...... Дорнбуш Р., Фишер С. Макроэкономика. – МГУ, 1997.
3. Макроэкономика. Учебник/ под ред. Яковлевой Е. Б. – ... ... ... В. Ф., ... А. Л. ... – М., ... Матвеева Т.Ю. Курс лекций по макроэкономике для ... ... ... Н. ... – М., ... Сакс Дж. ... ... подход.- М.: Дело, 1999.
8. Селищев А.С. Макроэкономика.- СПб., 2002
9. ... С.Л., ... В.М. ...... ... Доллан Э. Дж., Д. Линдсей. Макроэкономика. – С–Пб.,1994.
2. Кейнс Дж. Общая теория занятости, процента и ... – М., ... ... М., ... Р. ... проблемы и политика. – М., 1993.
4. Курс экономической ... ... ... экономической теории.
Микроэкономика. Макроэкономика. Основы ... ... ... / Под ... ... МГУ
им.М.В.Ломоносова- М.;Изд., «Дело и Сервис», 2001
5. Микро-, макроэкономика. Практикум/ Под общ. ... ... Г.П. ... ... – СПб. Изд. ... ... Пезенти А. Очерки политической экономики капитализма. – М., 1970.
8. Самуэльсон П.Экономика. Т.1,2. - М.: Финансы и статистика, 1992.
9. ... А. Л. ... – М., ... Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р.Экономика.- М., 1993.
5 ТАҚЫРЫП. МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ ШАРУАШЫЛЫҚТАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК СЕКТОР.
5.1 Мемлекет табыстары мен ... ... ... ... ... шығындары мен салықтарының мультипликаторы. Инфляциялық
және дефляциялық үзілістер.
5.2 Табыс салығын моделге ... ... ... және ... ара ... ... саясаттың бюджетке әсері.
3. Балансталған бюджет саясатының ... ... ... ... эквиваленттігі теоремасы.
4. Белсенді сальдо және фискальді тежегіш. Мемлекеттік шығындар
эндогенді өзгермелер ретінде.
5.1 Мемлекет шығындары – ... ... ... ... Мемлекеттік
табыстар, олардың макроэкономикалық тепе-теңдікке әсері.
Мемлекет жеке меншік секторында жасалған ... және ол ... ... ... ... үшін ... алады. Мемлекеттің
сатып-алу тәртібінің белсенділігі нақты ... ... ... ... ... ол ... әрекеттен пайда табуды көздемейді және
қоғамның субъективті талғамдарын толық ескере ... ... ... ... ... кететін шығындардың көлемін анықтайтын негізгі
факторларды ... ... өте ... іс. Осы ... ... сұранымның
мемлекеттік шығындар G компоненті экзогенді шама деп табылады. Практика
жүзінде де ... ... ... ала үкіметпен жобаланып, парламент
арқылы ... ... ... ағымдағы жылда мемлекеттік
шығындар алдында ... ... ғана ... Сондықтан
мемлекеттің игіліктер нарықтарындағы сұранымы ... ... ... Gt = ... игіліктер нарығына тек мемлекеттік сатып-алулар арқылы ғана
әсер етпейді, сонымен қоса жанама түрде жиынтық сұранымға ... ... және ... ... (облигация сату) арқылы да ықпалын тигізеді.
Мемлекет ... ... ... ... ... жеке ... әсер етеді, ал ол арқылы әрі қарай үй шаруашылықтарының
жекетұтынушылық ... (С) ... ... ... ... сату ... ... пайызақының нақты ставкасы
қалыптасуына өзіндік ... ... бұл ... ол жеке ... сұранымдарына (I) әсер етеді.
«Кейнсиандық крест» үлгісіндегі мемлекет ... ... ... 5.1 ... берілген. Суретте көрсетілгендей жиынтық
сұраным құрамына мемлекеттік шығындар G енгізілгенде, жоспарланған ... ... бұл оның ... ... паралелльді жылжуына әкеледі. ... ... ... ... ... ... ... шығындар - автономды мөлшер, яғни ұлттық табыс өсіп отырса да ,
олар ... ... қала ... Осы ... ... макроэкономикалық
тепе-теңдік ‡0 өндіріс ... ‡t –ге ... ... Яғни ... (‡) да ... ... ... өсуі жоспарланған шығындардың
бастапқы өзгерісі Δ Е= Gt мөлшерінен көбіректеу болады. Бұл ... ... ... туындайды. Сондықтан ‡t –Y0 өзгерісі k×ΔE
мөлшеріне тең, ... k- ... ... ... ... k=ΔY/ΔG мөлшерін келесі теңдіктер
жүйесі арқылы ... С= Савт + mpc * Y
2. Y= C + I + ... ... ... негізгі макроэкономикалық теңдікке алмастырып
енгізсек, осыдан шығатыны:
‡=Савт + mpc×Y + I + G ═> Y- mpc×Y ... ═> ... +I+G ... ... × (Cавт +I+G) = km × (Cавт +I+G) , km=1/1-mpc= ... ... (Cавт +I+G) – ... ... ал km– ... ... қалыбы жабық экономикада тек ... ғана ... ... да ... ... ... ... өскені
ұлттық табыстың қаншалықты өсуіне әкелетінін көрсетеді. Формуласынан айқын
көрінетіні, мультипликатор ... ... ... ... ... бейімділік көрсеткіші.
Егер жоғарыдағы үлгідегі ‡ табысына салық ... ... ... ... түрі де, оған ... ... ... да
өзгереді. Берілген теңдіктер жүйесі онда келесідей болады:
1. С= Савт + mpc × (Y-Т) ... С= Савт +mpc × (1-t) ... Y= C + I + ... шығатыны, ‡= —————— × (Cавт +I+G), t= ——
1 - mpc×(1-t)
Δ Y
Мұнда t – шекті ... салу ... ол ... ... ... мен
табыс өсімшесі арасындағы қатынасты көрсетеді.
Табылған km= 1/ (1- mpc×(1-t)) қалыбында жабық экономикада салық салу
жағдайындағы мемлекеттік ... ... ... берілген.
Оның экономикалық мәні келесіде: егер ... ... ... жүйесі әрекет етсе, онда ол ... ... және ... ... арқылы жұмысбастылық пен өндіріс
көлемін тұрақтандыру шараларының тиімділігін төмендетеді. ... ... ... ... сайын, мультипликатор әсері де күшейеді.
Ашық экономикада мемлекеттік шығындар мультипликаторының ... ... ... ... ... Бұл шарт ... үлгіге таза
экспорт Хn ... ... ... Ашық эконо микадағы
мультипликатор шамасын анықтау үшін ... ... ... +mpc(1-t)Y
Xn= NXавт - m' Y , ... Xn– таза ... NXавт – ... ... m' – импорттауға шекті бейімділік, Y – табыс.
Осыдан шығарамыз:
Сонымен импортауға шекті бейімділік m' ... ... ... ... ... ... ... тепе-теңдік ұлттық ... ... ... ... ... жағдайында да қалыптасуы
мүмкін, яғни жиынтық сұраным тиімсіз деңгейде орнықты деп ... ... ... және ... ... ... Рецессиялық үзіліс нақты шығындар көлемі ‡нақты ... ... ... ... ... ‡* - тан ... болған кезде
пайда болады. Экономикадағы бұл ... 5.2 ... ... ... В ... болғанда өндіріс көлемі ‡0 мөлшерінде болады
және ‡0 < ‡* ... ... бұл ... жиынтық сұраным көлемі тиімді,
ресурстардың ... ... ... деңгейге жетпей отырғанын
көрсетеді. Мұнда АD = AS ... ... де, ... ... ... толық ұсталуын қамтамасыз етпейді, одан аз ... ... ... ... ... ... әсер ... аралығында рецессиялық үзіліс пайда болады, оның ... ... ... және инфляция туындатпайтын жағдайға сәйкесті
деңгейіне жету үшін ... ... ... өсуі керектігін анықтайды.
Рецессиялық үзілістен өту үшін және тиімді өндіріс көлеміне жету үшін
жиынтық ... ... ... және сол ... тепе-теңдік нүктесін В
нүктесінен А-ға қарай ... ... ... ... ... мемлекет шығындарын өсіру(+ΔG) немесе салықтарды төмендету (-
ΔТ) арқылы жүргізілуі ... ... ... саясаты фискалды экспансия
деп аталады. 5.2 суретінде мемлекет ... ... ... ... ... Ал ... шығындар мультипликаторының әсерін
ескерсек бастапқы ΔG мөлшеріне тең ынталандыру импульсы ұлттық табыстың ... ΔG тең ... ... ... яғни күшейтілген қалыптағы өзгеріс
туғызады.
Инфляциялық үзіліс ... ... ... ... ... ... жұмысбастылығын қамтитын деңгейнен жоғары ... ... ... бұл ... 5.3 ... сипатталған.
Бастапқыда экономика А нүктесінде болғанда, нақты тепе-теңдік шығару көлемі
‡0 потенциалды толық жұмысбастылығын қамтитын ‡* ... ... ... ... ... ... мөлшерді қалыптасты. Жиынтық ... ... ... ... ... ... ... өйткені фирмалар өндіріс көлемін жиынтық ... сай ... ... ...... ... қолданылған, бос резервтер жоқ.
Инфляциялық үзіліс (ВВ`) ресурстардың толық ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне жету
үшін жиынтық сұраным қаншалықты төмендеуі керектігін анықтайтын шама.
Инфляциялық үзілісті жою үшін ... ... ... ... және
макроэкономикалық тепе-теңдікті А нүктесінен В нүктесіне қарай жылжыту
қажет. Мемлекет ... ... ... ... не ... ... немесе салықтар деңгейін көтеруіне болады. Бұл фискалды
тежеу(рестрикция) саясаты деп аталады. ... ... ... ... ... ... сұранысын ΔG мөлшеріне төмендету
арқылы ұлттық ... ... ΔG тең ... ... қамтамасыз етуге
болады.
5.2 Табыс салығын үлгіге ... ... ... ... ... ... ... шығындар мен қоса
салық сомалары Т- ның да өзгеруі ... әсер ... ... ... ΔТ ... төмендесе, онда қолдағы жеке табыстардың
‡d = Y- T көлемі Δ Т –ге өседі. Тұтыну ... да ... сай ... өседі, бұл жағдайда жоспарланған жиынтық шығындар қисығы Е
жоғары паралельді жылжиды (5.4 ... ... ... ... ... ... ‡0 ... ‡1 –ге қарай Δ‡
мөлшеріне өседі.
Егер мемлекеттік бюджетке түсетін барлық салықтық төлемдер ... ‡- тің ... ... деп білсек , онда салықтар ... ... ... Т= t× Y, мұнда t – шекті салық ... ... ... ... ... түрге келтіріледі:
C=Cавт + mpc ×(Y-tY) = Cавт + mpc (1- t) ×Y
Толық салық функциясы келесі түрде болады: Т=Tавт + tY , ... Тавт ... ... олар ... табыс ‡ мөлшеріне тәуелді емес (мысалы,
қозғалмайтын мүлікке салықтар, мұрагерлікке ... ... т.б.), ал t ... ... ... ... үлгісі келесідей болады:
Ашық экономикадағы өндірістің тепе-теңдік шығару ... ... ... ... ... анықталады:
5.3 Балансталған бюджет саясатының мәні. Хаавельмо теоремасы. Барро-
Рикардо эквиваленттігі ... ... ... ... мен ... ... табыстың өзгеруі Δ‡ келесідей анықталады:
Егер мемлекетік шығындар мен автономды салық төлемдері бірдей мөлшерге
өссе, онда ұлттық өндірістің тепе-теңдік ... де ... Бұл ... ... ... ... ... оның мөлшері әрқашанда
бірге тең немесе одан кіші ( ≤1).
Балансталған бюджет ... ... да ... ... мен ... абсолютті түрде жоймайды. Бұл жерде тек
бюджеттің табыс пен шығындар бөліктеріндегі ... ... ... ... яғни ΔT=ΔG ... ... ... мәлімденеді. Мұнда
шартты түрде ΔT ретінде барлық бюджеттік табыстар өзгерістері , ал ... ... ... ... ... сипатталады.
Егер мемлекет мемлекеттік шығындарымен ... ... ... сол ... ... ... тепе-теңдік шығару көлемі келесідей
болады:
яғни, Δ‡≤ ΔG ... ... ... әсері Хаамвельмо теоремасы
арқылы сипатталады. Ол бойынша, егер мемлекеттің ... өсуі ... сол ... ... ... қаржыландырылса, онда ұлттық табыс сол
өсудің ғана мөлшеріне өседі, яғни мультипликатор мөлшері ... тең. ... ... ... шығындар болмайды, ұлттық табыс тек ... ... ... ғана ... ... бюджет мультипликаторы әсері Барро-Рикардоның
эквиваленттік ... да ... Ол ... өсіп ... ... әр тұлғаға салынатын салықтар немесе бюджеттік
тапшылықты өсіру ... ... ... ... тек ... шығындар көлеміне ғана өседі.
Салықтарды төмендетуден мультипликативтік әсер мемлекеттік шығындардың
мультипликациясына ... ... ... ... бұл ... ... мультипликаторының мөлшері салық мультипликаторынан
жоғары ... ... ... ... ... шығындар
салықтарға қарағанда табыс пен тұтыну мөлшерлеріне күштілеу әсер етеді.
Осы өзгешелік фискалды ... ... ... ... ... есептеледі. Егер оның мақсаты мемлекеттік сектор үлесін жоғарлату
болса, онда циклдық құлдырау ... ... ... ... мемлекеттік шығындар көбейтіледі (ынталандыру әсері күшті болады).
Ал экономикалық көтеріліс кезіндегі инфляциялық «жарылысты» ... ... ... ... (бұл ... ... ... береді).
Егер фискалды саясат мақсаты мемлекет секторнының қатысуын азайтуға
бағытталса, онда циклдық құлдырау фазасында салықтар төмендетіледі ... ... ... ал ... ... кезінде мемлекеттік
шығындар төмендетіледі, бұл шара инфляцияның өсұ қарқынын тез және ... ... ... ... ... ... ... Фискалды саясаттың мемлекеттік бюджетке әсері.
Бюджет тапшылығы мен артықшылығы.
Дискрециялық фискалдық саясат бұл - ... ... және ... ... ... ... ... шешімдері
нәтижесінде белгілі мақсаттқа бағыталған өзгертілуі. Ол ... ... ... ... ... ... ұлғайту, инфляция қарқынын
және төлем балансын ... емес ... ... - ... ... және ... бюджет сальдосының жиынтық ... ... ... ... ... өзгеруі. Бұл түрде
фискалды саясат ЖІӨ-нің өсу/төмендеу ... таза ... ... ... ... автоматикалық жоғарлауы/төмендеуі арқылы экономикаға
тұрақтандыру әсерін тигізеді.
Таза ... ... ... бюджетке түскен салық түсімдері мен
үкімет төлеген трансферттер арасындағы айырма болып табылады.
Дискрециялық ... ... ... ... ... ... ... мақсатында мемлекет бюджеттің тапшылығы
жасалынады, өйткені ... ... ... жаңа ... ... және ... төмендетіледі. Сәйкесінше, циклдық
көтеріліс кезінде ... ... ... ... ... маңызды мөлшердегі ішкі уақыттық
кешігулермен ... ... ... ... құрылымын және
салықтар ставкаларын өзгерту бұл ... ... ... ... іске ... ... енуін) талап етеді, сондықтан
олар жүзеге асырылуына дейін көп уақыт кетуі мүмкін.
Дискрециялық емес ... ... ... ... бюджеттік
тапшылық пен артықшылық автоматикалық түрде қалыптасады, бұл экономиканың
ішкі ... ... ... нәтижесі.
Ішкі құрылымдық тұрақтандырғыш - бұл үкіметтің экономикалық
саясатын жиі ... ... ... мен шығару көлемінің
циклдық тербелістері ырғағын ... ... ... экономикалық
механизм. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... прогрессивті жүйесі, мемлекеттік
трансферттер ... және ... ... ... ... ішкі құрылымдық тұрақтандырғыштары дискрециялық
саясаттың уақыттық ... ... ... ... етеді, өйткені бұл
күштер парламент пен үкіметтің арнайы кірісуін талап етпейді.
Өзіндік тексеру үшін ... ... ... ... ... сұраным дегеніміз не және оның құрылымын анықтаңыз?
- Жиынтық сұраным ... әсер ... ... және ... емес
факторларды көрсетіңіз;
- Жиынтық ұсынымға анықтама беріңіз және оның ... ... ... және ... емес факторларды анықтаңыз.
- «Макроэкономикалық тепе-теңдік» түсініктемесін ашыңыз. Жиынтық
сұранымның және жиынтық ұсынымның ... ... ... әсері.
- Инфляциялық және дефляциялық қашықтық қай ... ... ... механизмнің тепе-теңдікке және қашықтыққа байланысты
қандай кемшіліктері бар? Неге мемлекеттің араласуы бұл ... ... ... дегеніміз не және оның мәні. Фискалды саясат
қандай құралдармен реттеледі?
- Реттелген тұрақтандырғыштың (стабилизатордың) мәні неде?
- Өндірістің тепе-теңдік ... ... ... әсер ... және ... ... алулар, салықтар ... ... ... мағынасын ашыңыз.
- Мемлекеттің бюджет, бюджет тапшылығы және ... ... не? – ... ... және ... қарызды
реттеу қандай шаралармен жүзеге асырылады?
Тапсырма:
1. СӨЖ тапсырмасына ... ... ... талқылау.
2. Төменде келтірілген кестеде келтірілген мәліметтер
жабық типтегі экономиканы сипаттайды.
|ТҰӨ көлемі ... (С) ... (S) ... |80 |20 ... |88 |22 ... |96 |24 ... |104 |26 ... |112 |28 ... |120 |30 ... |128 |32 ... |136 |34 ... Толық жұмысбастылықжағдайындағы ТҰӨ көлемі 140 тг. ... ... ... анықтаңыз.
б) Таза жоспарланған инвестицияның көлемі 32 тг. Тепе-теңдік жағдайындағы
ТҰӨ көлемінің және ... ... ... ТҰӨ ... ... Олардың арасындағы айырмашылық қандай сипат алады –
инфляциялық немесе дефляциялық.
в) Таза жоспарланған инвестиция көлемі 38$-ға тең. Тепе-теңдік ... мен ... ... ... ТҰӨ көлемдерінің арасындағы
айырмашылықты табыныз. Олардың арасындағы айырмашылық ... ... ... ... немесе дефляциялық.
3. Мемлекеттің экономикасы келесі сипат алады. Нақты табыс (Y) = ... ... = 0,8, ... ... (Y*) = 4200 ... ... тепе-теңдік жағдайға жету үшін мемлекеттік шығындарды қалай
өзгерту керек (тепе-теңдік жағдайларында)?
Б) Экономикалық тепе-теңдік жағдайға жету үшін ... ... ... ... ... ... ... шығындар мультипликаторы 10-ға тең деп алайық. Үкімет тепе-
теңдік жағдайындағы ТҰӨ көлемін 50 млн ... ... ... ... Онда ... ... ... қандай сомаға ұлғайту керек, егер
салық төлемдері өзгермесе? Бұл жоспарланған ТҰӨ ... ... ... егер оның көлемінің өсуі салық төлемдерінің өсуімен қатар жүрсе?
5.Келесі тестілер бойынша ... ... ... ... қисығының кейнсиандық
бағыты...
А) жағымды еңкіш;
В) жағымсыз еңкіш;
С) тік сызықпен сипатталады;
D) көлденең сызықпен сипатталады
Е) жоғарыда келтірілген жауаптардың барлығы дұрыс емес.
2. Жиынтық ... ... ... ... ... жағымсыз еңкіш;
С) тік сызықпен сипатталады;
D) көлденең сызықпен сипатталады
Е) жоғарыда келтірілген жауаптардың барлығы дұрыс емес.
3. Жынтық ұсынымның өсуі әкеледі:
А) баға деңгейінің және ... ... баға ... өсуінің баяулауы және ЖҰӨ-ң өсуі;
С) баға деңгейінің және ЖҰӨ-ң өсуі;
D) баға ... ... ... және ... төмендеуі;
Е) макроэкономикалық жағдай өзгермейді.
4. Егер нақты ЖҰӨ тепе-теңдік ... аз ... ... ... ... ... және өндірісті кеңейтеді;
В) өндірістік қорларды ұлғайтады және өндірісті кеңейтеді;
С) өндірістік қорларды және өндірісті азайтады;
D) өндірістік қорларды ... және ... ... ... ... ... Жиынтық ұсыным қисығы кейнсиандық бағытқа сәйкес
келсе, онда жиынтық сұранымның өсуі әкеледі:
А) ... ... ... ... ... ЖҰӨ ... әсер етпейді;
В) нақты ЖҰӨ-ң өсуіне әкеледі, бірақ баға ... әсер ... баға ... мен ... ... өсуіне әкеледі;
D) бағаның өсуіне және нақты ЖҰӨ-ң төмендеуіне әкеледі;
Е) бағаның төмендеуіне және нақты ЖҰӨ-ң өсуіне әкеледі.
6. ... ... ... болып табылады:
А) ашық нарықтағы операциялар;
В) міндетті резервтер мөлшерінің өзгеруі;
С) есеп ставкасының өзгеруі;
D) салық және мемлекеттік ... ... ... қағаздарының сатылуы.
7 AD-ң өзгерісі тепе-теңдік жағдайында ЖҰӨ мен баға деңгейінің өсуіне
әкеледі. Егер AD-ң ... AS ... ... AS ... ... ... AS қисығының кейнсиандық және аралық кесіндісінде;
D) AS қисығының классикалық кесіндісінде;
Е) AS ... ... ... және ... ... Дж.М.Кейнстің «Жалпы теориясында» тұжырымдалған:
А) баға және жалақы тұрақты;
В) жиынтық ұсыным қисығы тік болып келеді;
С) мемлекеттік шығындар көлемінің өзгеруі ЖҰӨ ... әсер ... ... саясатындағы өзгерістер ЖҰӨ-ге әсер етуі мүмкін;
Е) барлығы да дұрыс.
8. Классикалық үлгідегі ... ... ... ... табылады:
А) мемлекеттік бағаны реттеу;
В) бағаның еркіндігі;
С) жиынтық сұранысты реттеу;
D) жиынтық ұсынысты реттеу;
Е) мемлекеттік шығындарды реттеу.
9. Жалпы баға ... ... ... ... ... ... ал ол арқылы жиынтық
сұраныстың өсуіне әкелетін. Бұл:
А) пайыз ... ... ... эффектісі);
В) нақты кассалық қалдықтарының эффектісі (Пигу эффектісі);
С) мультипликатор эффектісі;
D) акселератор эффектісі;
Е) шығару эффектісі.
10. Жалпы баға деңгейінің ... ... ... ... ... төмендеуіне, инвестицияның өсуіне
әкеледі, ал ол арқылы табыстардың мультипликаторлық
өсуіне әкеледі. Бұл:
А) пайыз ставкасының эффектісі ... ... ... ... қалдықтарының эффектісі (Пигу эффектісі);
С) мультипликатор эффектісі;
D) акселератор эффектісі;
Е) шығару эффектісі.
11. Егер S>I, онда:
А) инфляциялық жарылыс:
В) дефляциялық жарылыс;
С) тауарлардың өндірілмеуі;
D) ТМҚ ... ... Егер ... - ... ... ...... тұтынуға бейімділік (mpc),
e - сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... автономды инвестициялар,
d – инвестициялардың пайызақы ставкасының өзгеруіне сезімталдығы, g-
автономды таза экспорт, m`- импорттауға шекті бейімділік,
n – таза ... ... ... ... ... - номиналды ақша қалдықтарының(М) номиналды табыстағы(Р‡) үлесі немесе
ақшаға деген сұранымның табыс өзгеруіне сезімталдығы,
h – ақша ... ... ... ... ... моделінің қысқа және ұзақ мерзімдегі ерекшеліктері келесідей
білінеді.
Қысқа мерзімде экономика ... ... тыс ... ... ... Р ... (алдын-ала белгіленген), ал
пайызақы R-дың және ұлттық табыс ‡-тің мөлшерлері құбылмалы (жылжымалы).
P=const болғандықтан ... ... және ... ... ... ... экономика толық жұмысбастылық жағдайында (‡≠‡*) болғанда
бағалар ... Р өте ... ... ... MS ... шама ... ал үлгідің басқа параметрлері – нақты шамалар болады.
7.2. IS қисығының шығарылуы, оның ... мен ... ...... ... ... белгілейтін қисық. Ол
инвестициялар мен жинақтардың теңдігіне шарттанатын ‡ пен R ... ... ... ... бейнелейді. IS терминімен
аталуы сол шарттың көрінісі «Invеstment = Savings». IS ... ... ... ... мен ... ... ... (7.1 суреті)
Бұл суреттегі келтірілген жинақтар қисығында(жоғары ... ... ‡1- ден ... өсуі ... ... ... ... өсіреді, ал
жинақтар қисығында жинақтардың(төменгі солдағы график) ұлғаюы пайызақыны
R1-ден R2-ге қарай төмендетеді және ... ... І2-ге ... ... І1=S1, I2 =S2 ... ... орындалады. Осы
әсерлерді жеке табыс - пайызақының координаттық жазығына ... ... ... ... ...... оңдағы графикте. Мұнда келесі
байланысты көруге ... ... ... ... болған сайын ұлттық
табыс (шығару көлемі) ... ... ... ұқсасты тұжырымдарды «Кейнстік крест» моделі көмегімен де жасауға
болады (7.2 суреті).
IS қисығының алгебралық шығарылуы: ол үлгідің алғы-шарттарында ... 3, 4 ... ... ... ... кіргізу және R мен
‡-ке қатысты оны шешу жолымен жасалынады.
IS қисығының R-ге қатысты теңдігі келесі түрге ие :
a + g +e 1-b(1-t) +m` 1 b
R= ... - ... * Y + —— * G - —— * Ta , ... T=Ta+tY
d + n d + n d + n d ... ... Y-ке ... теңдігі келесі түрге ие :
a + g +e 1 b
d + n
Y= ... + ... * G + ... * Ta - ... * R , ... ... +m` 1-b(1-t) +m` 1-b(1-t) +m` ... +m`
IS қисығының ‡ осіне ... ... ... ... сипатталады. Бұл бұрыштың мөлшері фискалды және
монетарлы ... ... ... ... ... ... көлбеу болады, егер:
1) пайызақы ставкасы R-дың ... ... (d) және таза ... ... (n) ... тұтынуға шекті беймділік (b) жоғары деңгейде болса;
3) салық салудың шекті ставкасы (t) төмен болса;
4) импорттауға шекті ... (m`) ... ... ... ... ... ... пайызақы ставкасы R-дың динамикасына инвестициялардың сезімталдығы (d)
және таза экспорт сезімталдығы (n) төмен болса;
2) тұтынуға шекті беймділік (b) ... ... ... ... салудың шекті ставкасы (t) жоғары болса;
4) импорттауға шекті бейімділік (m`) жоғары ... ... ... ... ... G-ды ... және салықтар
T-ны төмендету IS қисығының оңға ... ... ... ... t-ны ... қисықтың еңкейгіштігі бұрышын ... ... IS ... ... ... ... саясаты арқылы да
өзгертілуі мүмкін, өйткені жоғары ... ... ... ... аз ... ... осындай көрсеткішінен төменеу болады.
Басқа параметрлер (d, n, m`) ... ... ... ... және ... ... ... байланысты болады,
бірақ олар сол саясаттың тиімділігі деңгейін белгілейді.
7.3. LM қисығының шығарылуы, оның еңкейгіштігі мен жылжуы. ... ... ... - ақша ... ... белгілейтін қисық. Ол Орталық
Банк жасаған ақша ұсынымы MS мөлшеріне ... ақша ... ... ‡ пен R үйлесімдерін көрсетеді. LM қисығының бүкіл
нүктелерінде ақшаға деген ... оның ... тең. LM ... ... ... ... «Liquidity Preference = Money Supply». IS ... ... ... ақша ... ... ... ... қолданумен байланысты. (7.3 суреті).
Суретте сол жағындағы график ақша ... ... ... ‡1- ... өсуі ... деген сұранымды өсіреді (MD – дан M`D –ға дейін жылжуына
әкеледі), нәтижесінде пайызықы ставкасы R1-ден R2-ге қарай ... ... ақша ... жағдайды - табыс жоғары болған сайын пайызақы
ставкасы да жоғарылау болатынын көрсетеді.
LМ қисығының ... ... ол ... ... 5-ші ... R мен ‡-ке ... шешу жолымен шығарылады.
LМ қисығының R-ге қатысты ... ... ... ие :
k 1 M
R= — * Y - — * ... h ... қисығының Y-ке қатысты теңдігі келесі түрге ие :
1 M h
Y= — * — + — * R
h P ... ... ... k/h ...... ...... бұрышін көрсетеді. Ол IS қисығының ... ... ... мен ... ... ... тиімділігін анықтайды.
LМ қисығы көлбеу болады, егер
1) ақша сұранымының (MD) нарықтық пайызақы ... ... ... ... ақша ... (MD) ЖІӨ ... сезімталдығы (k) төменгі
деңгейде болса.
LМ қисығының жылжуы ақша ұсынымы MS – тың және ... ... ... байланысты болады. Мысалы, ақша ұсынымы MS көбеюі және
бағалар деңгейі Р-ның ...... оңға ... ... ... графикалық түрде IS қисығының LМ
қисығымен қиылысу нүктесінде жетіледі (7.4 суреті).
Қысқа мерзімде бағалар ... Р ... ... ... ... мағынасы біреу ғана болады.
7.4. «IS-LM» моделіндегі ... және ... ... тиімділігі.
Айтылып отырған үлгі арқылы фискалды (бюджеттік-салықтық) ... ... ... ... тиіімділігін
анықтауға болады. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... көрсетейік.
Бюджеттік салықтық экспансия. Мемлекеттік шығындардың өсіру және
салықтардың ... ... ... ... ... әсеріне
әкеледі (7.5 суреті).
Егер мемлекеттік шығындар G ... ... ... мен ұлттық табыс
мөлшерлері жоғарлайды, бұл жеке тұтыну шығындары ... ... ... өсуі өз ... ... шығындар мен ‡ табысының ... ... ... ... көтереді. ‡-тің жоғарлауы ақшаға
трансакциялық сұранымның (MD) өсуіне әкеледі, ... ... ... ... ... ... сұранымның өсуі оның
ұсынымын тұрақты мөлшерде ... ... ... R ... ... өсуі ... ... және таза экспорт Хn –ның мөлшерлерін
азайтады. Таза экспорттың төмендеуі ... қоса ... ... ... ... ... өсуімен байланысты. Ынталандыру фискалды
саясатының ... ... пен ... ... өскендігі
нәтижесінде жеке инвестициялар мен таза экспорттың ... ... ... Егер ... мен таза ... ... мемлекеттік шығындардың көбеюіне байланысты ұлттық
табыс ‡-тің өсуі (‡2 - ‡0 )-ге тең ... еді. ... ... ... ... ... іс ... мөлшері тек (‡1-‡0)-ге тең
болады.
Айтылғанларды логикалық ... ... ... ... ... (немесе Т↓) => Y↑=> MD => R↑=>I↓, Хn↓=> ‡↓
Ақшалық-несиелік экспансия. Ақша ... ... ... ... ... ... бірақ таза экспрт динамикасына
қарамақайшы әсер етеді. Ақша массасының (MS) өсуі
өсуі
Келесі сұрақтарға ... ... ... IS-LM моделін құру кезінде қай ... ... ... ... ... IS ... көлбеулілігі оң бағытталған, ал LM –
теріс?
3. IS пен LM қисықтарының ... ... ... мәні ... Ақша ... ... жағдайда болғанда игіліктер нарығы тепе-тең
жағдайда бола ала ма?
5. IS пен LM сызықтарының жылжуының экономикалық мәні неде?
6. ... және ... ... ... IS пен LM біріккен
тепе-теңдігіне ықпал ете алады?
7. Неліктен IS-LM моделін «табыстың бейімделу» моделі деп атайды?
8. ... ақша ... бір ... ... мен жеке ... байқалды делік. Осыны IS-LM моделінің шектерінде бейнелеңіз?
9. Сіздің ойыңызша Қазақстанның қазіргі ... IS-LM ... ... ... келеді? ХХ ғасырдың 1990- жылдарында
өткізілген монетаризм шаралары ақталған ба? Өз жауабыңызды ... ... ... СӨЖ тапсырмаларын дайындау жолында пайда болған сұрақтарды талқылау.
2. Келесі сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз:
1. IS-LM үлгісін құрастырған кезде қандай ... ... ... - ... болып табылады?
2. Неге IS қисығының ылдиы жағымды иілген, ал LM ... ... IS-LM ... ... ... ... мәні қандай?
4. Ақша нарығы тепе-теңсіздікте болған уақытта, игіліктер нарығы
тепе-теңдікте болуы мүмкін бе?
5. IS-LM ... орын ... ... мәні ... ... және инвестициялық кедергілер IS және LM қисықтарының бірлескен
тепе-теңдігіне қалай әсер ... ... IS-LM ... пайданың бейімделу үлгісін деп атайды:
8. Айталық, номиналды ақша массасының қысқаруы және жеке ... ... ... ... ... IS-LM үлгісі арқылы түсіндіріңіз.
9. Сіздің ойыңызша қазіргі ... ... ... ... IS-LM ... ... ... ХХ ғасырдың 1990 жылдары
бойында іске асырылған монератизм шаралары ақталған ба? Өз жауабыңызды
IS-LM ... ... ... ... Келесі тесттерімен жұмыс істеңіз:
1. Мемлекеттік шығындардың азаюы жиынтық нақты шығындар
қисығының жылжуына әкеледі:
А) жоғары, IS қисығы солға ... ... ... IS қисығы оңға қарай жылжиды;
С) төмен қарай, IS қисығы ... ... ... қарай, IS қисығы оңға жылжиды;
Е) солға қарай, IS қисығы қозғалыссыз қалады.
2. ... ... ... ... салықтардың
төмендеуі пайданың мультипликативті ұлғаюына, ақшаға
трансакционды сұраныстың өсуіне, ... ... және ... ... ал ... ... ... төмендеуіне
әкеледі. Бұл төмендегі жауаптардың біреуінің негізгі
түсінігі болып табылады:
А) пайыздық ... ... ... эффектісі);
В) нақтылы кассалық қалдықтардың нәтижесі (Пигу эффектісі);
С) мультипликатор ... ... ... ... ... Егер ... пайыздық ставкаға өте сезімтал
болса, онда:
А) IS қисығы құламалы болады;
В) IS қисығы жазықтау болады;
С) LM қисығы ... ... LM ... құламалы болады;
Е) LM қисығы жазықтау болады.
4. Салықтардың азаюы жиынтық нақтыға негізделген
шығындардың орын ... ... ... IS ... ... ... жылжиды;
В) жоғары, IS қисығы оңға қарай жылжиды;
С) төмен, IS қисығы ... ... ... ... IS қисығы оңға жылжиды;
Е) солға қарай, IS қисығы қозғалыссыз қалады.
5. IS және LM қисықтарының ... ... ... ... ... ... тең;
В) нақты ақша ұсынысы ұсынылған ақшаға деген сұранысқа тең;
С) У деңгейі мен пайыздық ставкалартауар және ақша ... ... ... A, B, C ... ... B, C ... ... Егер Ұлттық банк шектелген қаржы-несие саясатын жүргізетін болса, ... AD оңға ... ... LM оңға ... төмен жылжиды;
В) AD солға қарай төмен, LM солға қарай жоғары жылжиды;
С) AD оңға қарай жоғары жылжиды, ал LM өз ... ... AD ... ... ... ... ал LM оңға қарай төмен;
Е) AD солға ... ... ... ал LM ... қалады.
7. Егер А нүктесі IS түзуінен жоғары, бірақ LM қисығынан төмен орналасса,
онда:
A) I>S,L>M
B) I>S,L0). Бұл ... ... ... ... 1% ... нақты шығару
көлемі потенциалды шығару көлемімен салыстырғанда қанша пайызға қысқарғанын
(яғни, артта қалу қанша пайызға өскенін) көрсетеді. Яғни бұл – ... ... ... жұмыссыздық деңгейінің өзгеруіне сезімталдығының
коэффиценті. Оукеннің есептеулері бойынша сол жылдардағы АҚШ ... ол 2,5% ... ... ... мен басқа кездер үшін оның сан мәні ... ... ... оң жағындағы өрнектің алдындағы «минус» таңбасы
нақты ЖІӨ мен ... ... ... ... кері байланысты
білдіреді (жұмыссыздық ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда соғұрлым төмен).
8.5 Жұмыссыздықпен күресудің мемлекеттік саясаты
Жұмыссыздық күрделі макроэкономикалық ... ... ... ... ... орын ... ... онымен күресу
үшін шаралар қолданады. Әр жұмыссыздық типтерінің себептері әр ... ... ... ... ... ... типтері үшін төмендегідей шаралар ортақ болып
табылады:
- жұмыссыздық бойынша жәрдемақылар төлеу;
- ... ... ... ... ... құру (жұмысқа
орналастыру бюросы);
Фрикционды жұмыспен күресудің айрықшалықты шаралары:
- бос ... ... ... ... ... және беру ... жетілдіру
(тек берілген қалада ғана емес, басқа қалалар мен аймақтарды қоса);
- осы мақсаттар үшін арнайы қызмет орындарын ... ... ... үшін мына шаралар қолданылады:
- қайта дайындау мен қайта квалификациялау ... ... ... мен ... ... осы типтегі жеке қызмет орындарына көмек көрсету.
Циклдік жұмыссыздықпен күрестің негізгі ... ... ... құлдырауын, осының себебінен жаппай жұмыссыздықты
болдырмауға бағытталған антициклдік (тұрақтандырушы) саясат жүргізу;
- экономиканың мемлекеттік секторында ... ... ... ... ... арналған сұрақтар:
- Жұмысбастылықтың неоклассикалық және кейнсиандық қағидаларының мәні
неде?
- Жұмысбастылық және ... ... не? ... және ... ... ... белсенд
және экономикалық белсенді емес түрлерге бөлінуі қандай критерий
бойынша жүзеге асырылады?
- ... ... ... мен ... ... Жұмыссыздық толығымен жоқ болуы мүмкін бе? Табиғи жұмыссыздық және
толық ... ... не және олар ... ... ... ... ... табиғи нормасы) шығару
көлемі қалай аталады?
- Балық аулайтын және туристік аймақтардағы ұзақ ... ... орта ... ... ... қарағанда жоғары
болады. Мұны қалай түсіндіруге болады?
- Оукен заңы қалай іске асады?
- Сіздің ойыңызша, ... ... үшін не ... па, әлде ... ... Сіздің ойыңызша, қазіргі Қазақстанда жұмыссыздықтың қандай типтері
басым? Өз ойыңызды дәлелдеуге тырысыңыз?
- Жұмыссыздықты қысқарту үшін сіз қандай нақты ... ... ... ... қарастырылып отырған кезеңдегі бірінші және үшінші жылдағы ... және ... ... ... ... ... |Үшінші жыл |
| |жыл | ... күші |184889 |195453 ... |180796 |87524 ... | | ... | | ... | | ... Қарастырылып отырған кезеңнің бірінші және үшінші ... саны мен ... ... ... ... пен жұмыссыздықтың бір мезгілде өсуін ... ... ... кезеңнің үшінші жылында толық жұмысбастылық болды деп
айтуға бола ма?
2. Егер институционалды емес ... саны 100 млн. ... ... емес
халық – 20 млн. адам, жұмыссыздар саны – 4 млн. адам ... ... ... ... жұмыссыздықтың деңгейін табиғи деп есептеуге бола
ма?
3. Елдегі жұмыссыздық табиғи ... 5%-ке, ал ... ...... Нақты ЖҰӨ мөлшері 1500 ақша бірлігіне тең болғандағы потенциалды ЖҰӨ-
ді табу. Оукен параметрі = ... ... тест ... ... ... ... ... мөлшерінің құрамына мыналар
енеді:
A) фрикцитондық ... ... ... ... және ... ... ... жұмыссыздығы;
E) конъюнктуралық жұмыссыздық.
2. Потенциалды ЖҰӨ-ң өлшенуі:
A) қандай да бір ... ... ... ... дейінгі экономикада
шығарылған барлық тауарлар және қызметтер ... ... ... ... ... барлық тауарлар және қызметтер
құнымен;
C) бір жыл ішінде экономикада шығарылған, негізгі баға ... ... және ... ... ... ... өсуімен, егер инвестиция деңгейі максималды болса;
E) бір жыл ішінде экономикада шығарылған, ағымдық баға ... ... ... мен ... ... Егер фактіге негізделген ЖҰӨ потенциалды ЖҰӨ-ге тең
болса, онда:
A) циклдік жұмыссыздық болмайды;
B) жұмыссыздық деңгейі оның ... ... ... ... ... жұмыссыздық бар болады;
D) A, B, C жауаптары дұрыс;
E) A, B жауаптары дұрыс.
4. Болашақта қайтадан жұмыс істеуге үміттенетін ... ... ... ... жұмыссыздар қатыран жатады;
C) жұмыс күшінің құрамына кірмейді;
D) орташа (толық емес) ... ... ... ... ... ... ... ретінде қаралады.
5. Еріксіз жұмыссыздықтың бар болуы:
A) Кейнстің ұсыныс теориясымен түсіндіріледі, яғни ... ... ... сұраныс жағдайында өспейді;
B) Кейнстің ұсыныс теориясымен түсіндіріледі, яғни жалақы еңбек нарығындағы
артық сұраныс жағдайында төмендемейді;
C) классикалық мектептің ... ... ... ... жалпы деңгейінде болмашы ғана роль атқарады;
6. Экономиканың құлдырауы ... ... ... ... ... ... және төмендегілердің біреуімен қамтылған болып
саналады:
A) жұмыссыздықтың фрикциондық формасымен;
B) жұмыссыздықтың құрылымдық формасымен;
C) жұмыссыздықтың циклдік формасымен;
D) үздіксіз (перманентті) жұмыссыздықпен.
7. Өз ... ... ... ... ... ... кіреді, жұмыс
күшінің құрамына кіреді, бірақ әлі жұмыс тапқан жоқ:
A) фрикциондық жұмыссыздық формасына;
B) жұмыссыздықтың құрылымдық формасына;
C) жұмыссыздықтың циклдік формасына;
D) ... ... ... ... ... ... жұмыссыздықты азайту үшін үкімет мемлекеттік сатып алулар мен салықтарды
қолдану керек;
B) нарық жүйесінде қысқа мерзім ішінде ... ... ... ... ... ... ... бар;
C) экономика орталықтан жоспарлану негізінде даму қажет;
D) міндетті түрде жеке меншікті жою керек;
E) жиынтық ұсынысты міндетті түрде ынталандыру.
9. Жетіспейтін ... ... ... ... ... ... өсуіне;
B) жұмыссыздықтың құрылымдық түрінің өсуіне;
C) жұмыссыздықтың циклдық түрінің өсуіне;
D) жұмыссыздықтың жасырын ... ... ... ... өсуіне.
10. Оукен заңы бойынша жұмыссыздықтың ағымдық деңгейі оның ... екі ... ... ... ЖҰӨ ... ... қалады:
A) 2 %;
B) 3%;
C) 4%;
D) 5%;
E) 7%.
11. Көп ... ... ... ... ... және ... көлемі қысқа мерзімдік кезеңде анықталады:
A) баға деңгейімен;
B) бар ... ... ... ... ... ... ... шығындардың деңгейімен;
E) мемлекеттің экономикалық саясатымен.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
Негізгі әдебиеттер:
1. Агапова Т.А., ... С.Ф. ...... ... Р., ... С. ... – МГУ, ... Макроэкономика. Учебник/ под ред. Яковлевой Е. Б. – С-Пб., 1997.
4. Максимова В. Ф., Шишов А. Л. Макроэкономика. – М., ... ... Т.Ю. Курс ... по ... для экономистов –
http://hsemacro.narod.ru
6. Мэнкью Н. Макроэкономика. – М., 1994.
7. Сакс Дж.Макроэкономика Глобальный подход.- М.: Дело, 1999.
8. Селищев А.С. ... СПб., ... ... С.Л., ... В.М. ...... ... Доллан Э. Дж., Д. Линдсей. Макроэкономика. – С–Пб.,1994.
2. Кэмпбэл М., Стенли Р. Экономика: проблемы и ... – М., ... Курс ... теории: Общие основы экономической теории.
Микроэкономика. Макроэкономика. Основы национальной ... ... / Под ... ... МГУ
им.М.В.Ломоносова- М.;Изд., «Дело и Сервис», 2001
4. Микро-, макроэкономика.Практикум/ Под общ. ... ... Г.П. ... ... – СПб. Изд. ... ... Пезенти А. Очерки политической экономики капитализма. – М., 1970.
7. Самуэльсон П.Экономика. Т.1,2. - М.: ... и ... ... Шишов А. Л. Макроэкономика. – М., 1997.
9. Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р.Экономика.- М., 1993.
9-ТАҚЫРЫП. ИНФЛЯЦИЯ ЖӘНЕ ЖҰМЫССЫЗДЫҚ
9.1 Инфляция және оның ... ... ... ... ... Инфляцияның салдары мен шығындары. Күтілетін және ... ... ... ... ... ... Инфляция және оның көрсеткіштері
Шектеу үшін дефляциялық шаралар ... ... деп ... себебі
жұмыссыздықтың табиғи деңгейін ... ... ... ... және ... ... ... инфляция бақылауды
жоғалтуға әкеледі.
Қазіргі нарықтың экономика өзінің сипаты бойынша инфляционды, себебі
онда инфляцияның барлық ... жою ... емес ... ... ... ... диспропорциялар, халықтың және
кәсіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ... байланысты инфляцияны толық жою мүмкін емес. Сондықтан көптеген
мемлекеттер өз алдына мынадай мақсаттар қояды: инфляцияны ... ету ... ... ... ... ... ... шараларды жүргізудің үлкен тәжірибесі
ұзақ ... және ... ... шараларды сәйкестендірудің мақсатқа
лайықтылығын көрсетеді. Антиинфляциялық саясаттың шаралар кешені ... ... ... мүмкін:
біріншіден, ұзақ мерзімді шаралар өзіне ... ... ... инфляциялық күтулерін өтеуді кіргізеді. Ол үшін үкімет нақты
тізбекті дезинфляция Инфляция («inflation» - ... ... ... ... деген мағынаны береді) дегеніміз бағалардың жалпы
деңгейінің қсуінің тұрақты тенденциясы.
Инфляцияға қарама-қарсы үрдіс болып ... ... Ол – ... ... ... ... тенденциясы. Сонымен қатар, түсінігі
бар, ал инфляция қарқынының төмендеуін ... ... ... ... ... ... ... (π) алынады. Ол ағымдағы жыл мен ... ... ... айырмасының өткен жылдағы бағалар ... ... ... ... ... ... Pt – ағымдағы жылдық жалпы бағалар деңгейі (ЖІӨ дефляторы), ал
Pt-1 - өткен жылдың жалпы бағалар ... (ЖІӨ ... ... ... ... жалпы бағалар деңгейінің өсу қарқынын
емес, ... ... ... ... қарқынын сипаттайды.
Бағалар деңгейінің өсуі ақшаның сатып алу қабілеттілігінің төмендеуіне
әкеледі. Ақшаның сатып алу ... ... ... бір ... ... ... болатын тауарлар мен қызметтердің саны түсініледі.
Егер тауарлар бағалары жоғарыласа, бірдей ақша сомасына бұрынғыға қарағанда
аз тауар ... ... ... сондықтан ақшаның құндылығы түседі.
9.2 Инфляция түрлері
Критерийлерге байланысты инфляцияның бірнеше түрлерін бөліп көрсетеді.
Егер критерий ретінде инфляция қарқыны ... ... онда ... ... ... ... инфляция және гиперинфляция.
- умеренная инфляция жылдағы пайыздармен өлшенеді және оның ... ... (10% ... ... Бұл инфляция түрі қазіргі ... ... ... ... және ... шығару көлемін жоғарылатуды
ынталандырады.
- галопирующая инфляция да жылдағы пайыздармен өлшенеді, бірақ оның
қарқыны екі таңбалы ... ... және ол ... ... ... ... ... болып есептеледі.
- жоғарғы инфляция айлық пайыздармен өлшенеді және жылына 200-300%
және одан жоғары да ... ... ... инфляцияны есептеуде “қиын
пайыздық” формуласы қолданылатынын атап өту ... Бұл ... ... мен ... ... бар ... ... гиперинфляция деңгейі айына 40-50% ... ... 1000% ... ... ... өлшенеді. Гиперинфляцияның классикалық мысалдары
болып Германиядағы баға ... өсу ... 1012 ... 1922ж. ... ... ... және ... (1945г. тамыз – 1946г. шілде),
баға деңгейі бір жыл ішінде 3,8*1027 есе, орташа айлық ... 198 есе ... ... ... критерий ретінде инфляцияның көріну формалары болса, онда нақты
(ашық) және басылған (жасырын) инфляцияны ... ... ашық ... ... ... ... деңгейінің бақыланатын өсуінде
көрінеді;
- басылған (жасырын) инфляция өкімет бағаларды тепе-тең ... ... ... пен ... бір-біріне қатысты бекітілген)
атаған принцип байқалады. Оның мәні мынада: ақша ұсынысының өзгеруі ... әсер ... ... ... көлемі өзгерген жоқ және ... Y* ... (9.1 (б) ... ... ... ұсыныстың қысқаруынан пайда болса (шығындар өсуі
нәтижесінде), онда инфляцияның мұндай түрі ... ... ... Шығындар инфляциясы бізге белгілі стагфляция- бір ... ... мен баға ... өсуі ... ... ... салдары мен шығындары. Күтілетін және ... ... ... ... 1) нақты табыстардың азаюы және 2)
ақшаның сатып алу қабілетілігінің азаюы.
Табыстарды номиналды және нақты деп ... ... ...... өзі ... табылатын экономикалық ресурсты сатқаны үшін алатын ақша
сомасы. Нақты табыс – бұл адам өз ... ... ... ақша ... ... ... мен қызметтер саны.
номиналды табыс ... ... ... = ... = ... деңгейі 1 + ... π- ... ... ... мен ... баға ... жоғары
болған сайын адамдар өз номиналды табыстарына тауарлар мен қызметтердің аз
санын сатып алады, ... ... ... аз ... ... ... тек ... табыстардың азаюына әкелмей, ... ... ... ... ... ... ... орын алады.
Ақшаның сатып алу қабілеттілігі – бұл бір ақша бірлігіне ... ... ... мен ... саны. Егер баға деңгейі өсетін болса, ... ... алу ... ... Егер Р- баға деңгейі, яғни
ақшамен ... ... мен ... құны ... онда ... алу ... 1/Р –ке тең болады, яғни бұл ... ... ... мен ... ... ақша ... ... яғни инфляция темпі жоғары болған сайын, ақшаның сатып
алу қабілеттілігі аз ... және ... ... аз ақша ... ие ... ... ... кезінде қолма-қол ақшаны сақтайтын адамдар
инфляциялық салықты төлейді. Инфляциялық ... – бұл ... ... ... және аяғындағы ақшаның сатып алу ... ... ... ... ... сатып алу
қабілеттілігіне салық. Адамда ... ақша көп және ... ... ... ... ... ... көлемі көп болады, себебі ақшаның
сатып алу қабілеттілігі (құндылығы) үлкен ... ... ... ... және ... ... кезеңінде «ақшадан қашу» деп
аталатын үрдісі байқалады.
Инфляцияның салдары оның ... ... ойда ... ... ... ... ... инфляция шарттарында экономикалық агенттер
нақты табыстың төмендеуі мен ... ... ... ... өз ... құра ... болмаған инфляцияның салдары болып табыстар мен байлықты еркін ... ... Бұл ... агенттердің біреуін байытады, басқаларын
кедейлетеді, табыстар мен ... ... ... ... ... ... ... инфляция темпі (R
= r + πe) мен өзі ... ... ... % ... ... ... шыға отырып, номиналды пайыз ставкасы ... ... ... 5% ... ... алғысы келетін және инфляция темпі 10% ... ... 15% (5% + 10%) ... ... ... ... ... 10% орнына инфляцияның нақты темпі 15%-ті құраса, кредитор
ешқандай нақты табысты (r = 15 – 15 = 0) ала ... ал егер ... 18% ... онда 3%-ке тең (r = 15 – 18 = - 3) ... ... ... ... Сондықтан ойда болмаған инфляция кезеңінде
несиелерді алу өте ... және ... беру ... ойда ... ... ... кірістерге салық және болашақ
төлемдерге субсидия ретінде жұмыс істейді. Сондықтан, егер ... ... қол қою ... ... жоғары болып қалса, онда болашақ
төлемдерді алатын (кредитор) үшін жақсы болмайды, себебі ол ... ... ... ... ақшаны азырақ сатып алу қабілеттілігімен алады.
Ал ақшаны қарызға алғанға (заемщикке) жақсы болады, себебі оның ... ... ... ... қолдануға мүмкіндігі болды және оған қарызды төмен
құны болатын ақшамен ... ... еді. Егер ... ... ... онда байлық кредиторлардан заемщиктерге қайта бөлінеді.
Инфляция күтілгеннен ... ... ... мен ... ... ... ... Ойда болмаған инфляция болашақ кірістерге
салық және болашақ ... ... ... жұмыс істейтіні туралы
тұжырым уақытта ... кез ... ... ... қатар жұмысқа
талдау келісіміне де қолданылады. Инфляция күтімдерден жоғары болған кезде,
ақшаны болашақта алатындар ... зиян ... ал ... ... ... инфляция күтілгеннен жоғары болған кезде
фирмалар жұмысшылар есебінен ұтады. Инфляция күтілгенне ... ... ... мен ... орын ... белгіленген табыстары бар адамдардан белгісіз табыстары бар
адамдарға. Белгіленген ... бар ... ... ... ... ... ... төлемдерге өмір сүретін адамдар)
өздерінің номиналды табыстарын өсіру бойынша ... ... ... ойда ... инфляция уақытында (егер табыстар ... ... ... ... тез төмендейді. Белгіленбеген
табыстары бар адамдардың инфляция темпіне сәйкес өз ... ... ... ... ... ... нақты табыстары кеми алмайды
немесе өседі.
- ақша формасында жинақтары бар ... ... жоқ ... темпінің өсу мөлшері бойынша жинақтардың ... ... ... ақша ... ие ... ... ... азаяды.
- қарт адамдардан жастарға.Қарт адамдар ойда болмаған инфляциядан үлкен
дәрежеде зиян шегеді, өйткені, бір жағынан, олар ... ... ал ... ... олар ақша формасындағы жинақтарға ие болады.
Өзінің ... ... ... ... бар және ақшалай жинақтарына
ие болмайтын жастар төмен дәрежеде зиян шегеді.
- қолма-қол ақшасы бар ... ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде барлық халық зиян шегеді. Бірақ
әрқашанда бір ғана экономикалық ...... ... ... ... ... ... (ақша эмиссиясын жүргізе отырып), ... ... деп ... ... ... салық белгілейді. Мемлекет тауарлар
мен қызметтерді сатып алады, ал құнсызданатын ақшамен ... яғни ... ... ... ... ақша көп ... сайын төмен болатын
ақшамен төлейді. Эмиссияға дейінгі және одан кейінгі ... ... ... ... айырма- инфляциядан алатын мемлекет табысы –
сеньораж болып табылады.
Өте ... және ... ... гиперинфляция ие, ол келесілерге алып
келеді:
1) қаржы ... ... ... мәнге ие бола алмай қалады және
бартерге өту болады);
2) тұрмыстық жағдайдың күйреуіне (нақты табыстар қатты қысқарады);
3) инвестициялық механизмнің ... мен ... ... ... ... ұзақ ... ие және ақшаның
жылдам құнсыздануы шарттарында тиімсіз). Гиперинфляцияның себебі
– сеньораж есебінен мемлекеттік ... ... ... ақша ... ... көлемде артуы, ал соғыстармен
немесе бюджеттің үлкен тапшылығын басқа (инфляциялық емес, яғни
эмиссиялық емес) ... ... ... еместігімен
байланысты.
9.4 Мемлекеттің инфляцияға қарсы саясаты
Инфляцияның жағымсыз әлеуметтік және экономикалық салдары әр ... ... бұл ... өз ... ... ... ... Мұнда бірінші кезекте экономистер мынадай ... ... ...... радикалды шаралар жолымен жою немесе оған бейімделу.
Бұл мәселе әр түрлі ... ... ... ... ... АҚШ ... ... мемлекеттік деңгейде инфляциямен күрес мақсаты қойылады.
Басқа ... ... ... ... ... т.б.) ... ... антиинфляциялық саясатында екі ... ... ... ... (оны ... ... ... шығарып жасайды)
белсенді бюджет саясатын қарастырады- ... әсет ету ... ... мен ... ... ... – қабілетті сұраныс.
Инфляциялық артық сұраныс кезінде мемлекет өз шығындарын шектейді және
салықтарды ... ... ... ... ... ... ... тоқырауға және экономикада ... ... ... ... ... болатын өндірістің өсуін де бір ... ... үшін ... тыю ... осындай. Бюджеттік саясат
құлдырау шарттарында сұранысты кеңейті үшін де жүргізіледі. Егер де ... ... онда ... ... ... мен ... бағдарламалары жүзеге асырылады, салықтар төмендетіледі. Төмен
салықтар, әуелі әдетте өз табыстарын тез қолданатын (жұмсайтын) орташа және
жоғары емес ... ... ... ... тұтыну тауарлары
мен қызметтеріне сұраным кеңейеді деп ... ... ... бюджет
құралдарымен ынталандыру инфляцияны күшейтуі де мүмкін. Сонымен қатар үлкен
бюджеттік тапшылықтар мемлекеттік салықтармен, ... ... ... ... ... экономикалық жағдайларға жанама және қатаң әсер ... ... ... ... орынға қоятын неоклассикалық бағыт
экономистерімен ұсынылады. Реттеудің ... түрі ... ... ете отырып, ссудалық пайыз ставкасы мен ... ақша ... ... ... ... формальды қарамайтын) жүргізіледі.
Неоклассикалық бағыттың экономистері мемлекет төлеуге қабілетті ... үшін ... ... ... ... деп санайды, себебі
жұмыссыздықтың табиғи деңгейін ... ... ... ... және ... жасанды қолдау инфляция бақылауды
жоғалтуға әкеледі.
Қазіргі нарықтың экономика өзінің сипаты ... ... ... ... барлық себептерін жою мүмкін емес ... ... ... ... ... ... ... күтулері, инфляцияның сыртқы экономикалық каналдар бойынша
жөнелтілуі т.б.).
Осыған байланысты ... ... жою ... ... ... көптеген
мемлекеттер өз алдына мынадай мақсаттар қояды: инфляцияны біркелкі ету және
оның бұзушылық мөлшерін жібермеу.
Батыс елдерінде антиинфляциялық шараларды жүргізудің ... ... ... және қысқа мерзімді шараларды сәйкестендірудің мақсатқа
лайықтылығын ... ... ... ... ... схемалы
түрде келесідей көрсетілуі мүмкін:
- біріншіден, ұзақ мерзімді шаралар өзіне ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін үкімет
нақты тізбекті антиинфляциялық саясатты жүргізу керек және ... ... ... алу ... ... не үшін өндірісті
ынталандыру, ... ... ... ... ... ... ... бақылауды жеңілдету,
тұтыну психологиясының өзгерісіне әсер ... ... ... жұмыс
істеуіне мүмкіндік туғызу керек;
- екіншіден, бюджет тапшылығын қысқарту бойынша шаралар қабылдау,
себебі оны ... банк ... ... ... ... Бұл ... ... және мемлекет шығындарын
төмендету ... ... ... үшіншіден, ақша массасының әр жылғы өсіміне қатаң лимиттер белгілеу
жолымен ақша айналымында шараларды ... ... бұл ... бақылауға мүмкіндік береді;
- төртіншіден, сыртқы факторлар әсерін жеңілдету жеке алғанда, ... ... ... үшін ... ... ... мерзімді
несиелері мен заемдары түрінде шетел капиталының келу экономикасына
аз инфляциялық әсер етуді қамтамасыз етуде.
Қысқа мерзімді саясат инфляция темпін уақытша ... ... ... ... ... ұсыныс жиынтық сұраныстың өсуінсіз кеңейтуі
кезінде болуы мүмкін. Осы ... ... ... өндірісті қоса
қосымша тауарлар мен қызметтерді шығаратын кәсіпорындарға ... ... ... меншігінің бөлігін сата алады және осылайша
мемлекеттік бюджетке кірістерді көбейтіп, оның тапшылық ... ... ... сонымен қатар жаңа жеке кәсіпорындардың акцияларының үлкен
санын сату есебінен ... ... ... ... ... ... тауарларының импортының өсуі де әкеледі.
Инфляция темпіне анық әсер ету өзгеріссіз ұсыныс кезіндегі ... ... ... Бұл жинақтың жоғары нормасын ынталандыратын
салымдар бойынша пайыз ставкаларын жоғарылату есебінен мүмкін болады.
Өзін-өзі бақылау үшін сұрақтар:
- ... ... мен ... ... ... ... ... Инфляцияның монетарлы және монетарлы емес факторларын атаңыз?
- Инфляция ... ... ... ... ... “стагфляция”, “инфляциялық естен тану” дегеніміз не?
- Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары қандай?
- Филипстің қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді қисықтарының ... ... Неге ... ... ... жақтаушылар (монетаристер) Филипс
қисығы тек қысқа мерзімді ... ... ... ұзақ мерзімді
кезеңде «жұмыс істемейді» деп ... Неге ... ... ... ... классикалық мектеп») Филипс қисығы
қысқа мерзімді де, ұзақ мерзімді де болмайды деп санайды?
- ... және ... ... саясатының құралдары қандай?
- Инфляциямен күрестің кейнсиандық және ... ... ... ... ... ... ... мөлшері қалай өзгереді, егер:
а) номиналды табыс 15%, ал баға деңгейі 10%-ке өссе;
б) номиналды табыс 50 ... тең, ал баға ... осы жылы ... ... ... баға ... = 148.8%. Өткен жылдың
баға индексі = 120%. Берілген мемлекетте ... ... ... ... ... ... ... |Баға |Инфляция |
| ... ... (%) |
|1 |100 | |
|2 |114 | |
|3 |125 | |
|4 |131 | ... ... жыл үшін ... ... (темпін) есептеңіздер.
б) Нақты табыстың пайыздық өзгерісін анықтаңыздар, егер екінші жылы
біріншісіне қарағанда номиналды табыс 20%, ал ... жылы ... 8%-ке ... Егер ... табыс екінші, үшінші жылдары 100 мың теңгеге тең
болса, осы жылдардағы нақты табыстың абсолютті көлемдері ... Егер ... үшін ... ... ... ... жылы ... үшін бірінші мен екінші жылдар арасында) және үшінші жылы 15%
тең болса (заемщиктер үшін екінші және ... ... ... онда ... ... оның нақты деңгейі қандай?
Келесі тестпен жұмыс істеңіз:
1. Жалпы баға деңгейінің ... ... ... ... дефляция;
D) дезинфляция;
E) инфляциялық шок.
2. Номиналды (i) және ... ... ... ... ... ... i = r+p ... р-инфляция қарқыны)
В) i = r-p
С) i =p-r
D) i+p =r
Е) p-i = r
3. Егер номиналды кіріс 8% ... баға ... 10% ... онда нақты
кіріс:
A) 2% көбейеді;
B) 18% көбейеді;
C) 2% төмендейді;
D) 18% төмендейді;
E) сол қалпында қалады.
4. Болжанбаған инфляциядан ... ... ... ... ... ... номиналды кірісі өсіп, бірақ баға деңгейінің ... ... ... ... ... ... баға деңгейі төмен кезінде қарыз болғандар;
E) тек В және Г жауаптары дұрыс.
5. Төменде келтірілгендердің қайсысының
инфляцияға әсері жоқ, ... ... ... ... пен өндірістің өсуі;
B) жан басына шаққандағы өнімнің шығын ... ... ... ... ... ... ... пайыздық ставканың өсуі.
6. Жалпы шығынның өсуі инфляцияға әкеледі, егер:
A) экономика толық жұмысбастылықшартымен дамыса;
B) нақты және потенциалды ЖҰӨ көлемдері ... ... күші саны ... А және В ... ... ... ... көлемі өссе.
7. Шағырақтау инфляция кезеңінде процент ставкасы:
A) төмендейді, себебі ақша құны төмендейді;
B) төмендейді, себебі жұмыстылық деңгейі төмен;
C) өседі, ақша құны ... ... ... ... ... өзгермейді.
8. Инфляция байланысты болуы мүмкін:
A) тек ЖҰӨ-ң өсуімен;
B) ЖҰӨ-ң өсуі мен төмендеуі;
C) ЖҰӨ-ң түсуімен;
D) егер экономика толық жұмысбастылықпен дамып, ЖҰӨ ... ... ... ... ... ... инфляция:
A) экономикалық зиянның жоқтығымен;
B) экономика эффектісінің төмендеуімен;
C) байлық пен кірістің бөлінуімен;
D) тек б) және в) ... ... ... ... ... көрсетілген қай қозғалыс болжанбаған ... ... ... ... ... келісім шартына ұзақ кезеңдегі ... ... ... ... индекстеу ставкасының кепілдігі, инфляцияны көбейтетін;
C) өз жолдасына несиені ұсыну, банкпен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... жаңа ... ашу;
E) құнды қағаз алу.
11.Төмендегі келтірілген ... ... ... цикл ... ... рециссия;
C) құлдырау;
D) өрлеу;
E) тірілу.
12.Қай теория инфляция мен ... бір ... ... теріске
шығарады:
A) қазіргі ақша мөлшері теориясы;
B) кейнстік теория;
C) рационалдық тосым ... ... ... ... ... ... ... сызығы инфляция деңгейімен бірге тіркейді:
A) ақша ұсынысымен;
B) жұмыссыздық деңгейімен;
C) пайыз деңгейімен;
D) экономикалық саяси циклмен;
E) нақты ... ... ... ... ұзақ ... ... мен ... мерзім кезеңін
салыстырып, дәлелдейді:
A) ұзақ мерзім ... ... ... ... ... арасында
байланыс жоқ;
B) қысқа мерзім кезеңінде ... ... ... ... ... арасында тығыз байланыс бар;
C) қысқа мерзім кезеңінде ... мен ... ... ... ... ... мен ... арасындағы байланыс тек ұзақ мерзім кезеңінде
бар;
E) тек C және D ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде процент ставкасы деңгейі мен инвестициялық шығын
арасында байланыс бар;
B) фискалды саясат ... ... ... ... әсер
етеді;
C) ұзақ мерзімді кезеңде инфляция деңгейі мен жұмыссыздық арасында байланыс
жоқ;
D) баға ұсынымының өсуі ... әсер ... тек C және D ... дұрыс.
16.Инфляция, өндіріс шығынының көлемінің өсуімен негізделген:
A) ұсыным жағында инфляцияның әрқилылығына тиісті ... ... ... ... әсерін дамиды;
C) негізгі нарықтық агенттер бейімделген ... ... ... ... ... құбылмалы деңгейімен сипатталады ;
17. Сұраным инфляциясы:
A) ұсыным жағынан ... ... ... ... ... ... жиынтық сұраным әсерінен дамиды
C) негізгі нарықтық агенттер бейімделген ... ... ... ) ... мүмкін құбылмалы деңгейімен сипатталады ;
18. Сұранымның артықшылығынан туындаған инфляция ненің әсерінен дамиды .
A) жиынтық сұраным қисығы солға ... ... ... қисығы оңға жылжиды;
C) жиынтық ұсыным қисығы солға жылжиды;
D) жиынтық ұсыным қисығы оңға жылжиды.
19. Инфляция ұсыным ... ... ... ... ... ... ... жылжиды;
B) жиынтық сұраным қисығы оңға жылжиды;
C) жиынтық ұсыным қисығы солға жылжиды;
D) жиынтық ұсыным қисығы оңға ... ... ... ... ұстанушылар көзқарасы бойынша стагфляция
-жауабы:
A) салық деңгейінің шектен тыс жоғарылауы;
B) мемлекеттік бақылаудың жоқтығы;
C) Филлипс ... ... ... ... ТІЗІМІ:
Негізгі әдебиеттер:
1. Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика. – М,1999
2. ... Р., ... С. ... – МГУ, 1997.
3. Макроэкономика. Учебник/ под ред. Яковлевой Е. Б. – ... ... ... В. Ф., ... А. Л. ... – М., 1992.
5. Матвеева Т.Ю. Курс лекций по макроэкономике для ... ... ... Н. ... – М., ... Сакс Дж.Макроэкономика Глобальный подход.- М.: Дело, 1999.
8. Селищев А.С. Макроэкономика.- СПб., 2002
9. Тарасевич С.Л., Гальперин В.М. ...... ... ... Э. Дж., Д. ... ... – С–Пб.,1994.
2. Кейнс Дж. Общая теория занятости, ... и ... – М., ... ... М., Стенли Р. Экономика: проблемы и политика. – М., 1993.
4. Курс ... ... ... ... экономической теории.
Микроэкономика. ... ... ... ... ... / Под ... А.В.Сидоровича; МГУ
им.М.В.Ломоносова- М.;Изд., «Дело и Сервис», 2001
5. Микро-, макроэкономика.Практикум/ Под общ. ... ... Г.П. ... ... – СПб. Изд. ... ... ... А. Очерки политической экономики капитализма. – М., 1970.
8. Самуэльсон П.Экономика. Т.1,2. - М.: Финансы и статистика, 1992.
9. Шишов А. Л. ... – М., ... ... С., ... Р., Шмалензи Р.Экономика.- М., 1993.
10-ТАҚЫРЫП. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЦИКЛ.
10.1 Экономикалық цикл және оның фазалары.
10.2 ... ... ... ... ... ... Циклдің түрлері.
10.1 Экономикалық цикл және оның фазалары
Шын ... ... ... ... түзу ... (тренд) бойымен
емес, трендтен тұрақты ауытқулар ... ... және ... ... ... циклді түрде дамиды. Экономикалық ... ... ... ... ... және ... іскерлік белсенділіктің
тербелістерін көрсетеді. Бұл тербелістер жиі емес және болжамдалмайды,
сондықтан “цикл” ... ... ... ... алынған. Циклдің екі
экстремалды нүктесін айқындайды: 1) іскерлік белсенділіктің максимумына
сәйкес ... шың (пик) ... 2) ... ... ... құлдырауға) сәйкес келетін түпкі нүктесі.
Цикл әдетте, екі фазаға ... (10.1 (а) ... 1) ... түпке
дейін жалғасатын құлдырау немесе рецессия фазасы. Ерекше ұзақ және ... ... ... ... атқа ие болады; 2) түптен шыңға дейін
жалғасатын өрлеу немесе жандану фазасы.
Экономикалық циклдің төрт фазасын анықтайтын ... ... бар, ... ... ... ... экономика іскерлік
белсенділіктің ... ... ... ... ... онда ол ... ... кезеңінде (кейбір кезде жеткілікті ұзақ) осыжағдайда болады деп
ұйғарылады: 1) 1 фаза – ... ... ... ... ... ... Бұл ... жұмысбастылық (экономика трендтен жоғары,
өндірістің ... ... ... ... болады) және инфляция
кезеңі (экоонмикада нақты ЖІӨ әлеуеттіден ... ... онда ... ... ... ... еске алайық). Экономика ... ... ... ... ... атқа ие болады; 2) 2 фаза – құлдырау.
Экономика біртіндеп тренд деңгейіне (әлеуетті ЖІӨ) ... ... ... ... ... нақты ЖІӨ өзінің әлеуетті деңгейіне жетеді,
ал одан кейін трендтен төмен түсе ... Бұл ... ... фазасына алып
келеді; 3) 3 фаза – дағдарыс немесе стагнация. Экономика ... ... ... ... ... құлдырау жағдайында болады. Бұл
экономикалық ресурстардың ... ... ... яғни жоғары
жұмыссыздық; 4) 4 фаза – жандану ... ... ... ... ... нақты ЖІӨ өзінің әлеуетті деңгейіне жақындайды, ал одан кейін
өзінің максимумына ... одан асып ... бұл ... серпіліс (бум)
фазасына алып келеді.
10.2 Экономикалық ... ... ... әр ... құбылыстар экономикалық циклдің себептері
болып жарияланады: күндегі дақтар және ... ... ... ... және әскери төңкерістер; президенттік ... ... ... ... ... ... қарқыны;
инвесторлардың оптимизмі мен пессимизмі, ақша ұсынысының өзгеруі;
техникалық және ... ... ... ... ... және ... мәнінде, бұл себептердің барлығы біреуіне ... ... ... ... мен ... ... арасындағы, жиынтық сұраныс және
жиынтық ұсыныс арасындағы сәйкессіздік экономикалық циклдің негізгі себебі
болып табылады. ... ... ... ... ... мынамен
түсіндірілуі мүмкін: жиынтық ұсыныстың өзгеріссіз мөлшерінде ... ... ... ... өсуі ... ... қысқаруы
рецессияға әкеледі) немесе жиынтық сұраныстың өзгеріссіз мөлшерінде жиынтық
ұсыныстың өзгеруімен ... ... ... өсуі ... ал
қысқаруы құлдырауды білдіреді).
Жиынтық сұраныстың (жиынтық шығындардың) өзгеруі циклдің себебі ... ... ... әр ... ... ... ... қарастырайық (10.2 (а) сурет).
Серпіліс фазасында барлық өндірілген өнім көлемі сатылмауы мүмкін мезет
келеді, яғни жиынтық шығындар шығарылымнан аз ... ... ... және бос кезінде фирмалар ... ... ... ... өсуі өндірістің қысқаруына әкеледі. Өндірістің қысқаруы фирманың
жұмысшыларды жұмыстан шығаруына әкеледі, яғни ... ... ... ... ... ... (тұтынушылық-жұмыссыздық
салдарынан, инвестициялық – жиынтық ... ... ... ... ... салдарынан), ал сәйкесінше, жиынтық
шығындар да төмендейді. Үй ... ... ... ұзақ ... ... сұранысты төмендетеді. Инвестицияға деген фирма
сұранысының және ұзақ ... ... ... ... ... ... төмендеуінен пайыздық қысқа мерзімді мөлшерлемесі
(ставкасы) төмендейді (инвестициялық және ... ... ... ... ... ... сәйкесінше өседі (табыстардың төмендеуі жағдайында
және қолма-қол ақшаның жетіспеуінен адамдар облигацияларды сата ... ... ... ... ... ол ... ... төмен болса, соғұрлым пайыз ставкасы жоғары болады). Жиынтық
табыстардың төмендеуінен (салық салынатын ... ... ... түсімдері қысқарады. Мемлекеттік трансферттік төлемдердің мөлшері
ұлғаяды (жұмыссыздық бойынша төлем, кедейшілік ... ... ... ... артады. Өз өнімдерін сатуға ұмтыла отырыпфирмалар оның
бағасын төмендетуі мүмкін. Бұл жалпы баға ... ... ... яғни ... (10.2 (а) ... ... Y1-ге ... қысқарады,
ал баға деңгейі Р0-ден Р1-ге төмендейді.
Фирмалар өз ... ... ең ... ... сату ... ... неғұрлым өнімдірірек жабдық сатып алады және пайданың
мөлшерін төмендетпей, өнімнің ... ... ... ... ... түрінің өндірісін аз шығындармен жалғастыра алады (мұны, егер ... ... ... сұраныс толыққанды болмаса және төменгі табыстар
жағдайындағы бағалардың төмендеуі сату ... ... ... ететін жағдайда қолдануға болады) немесе (егер фирма өндіретін
тауарларға сұраныс толыққанды және тіпті бағаның төмендеуі сату ... ... ... ... ... жабдықтауды талап ететін
тауарлардың жаңа ... ... көше ... яғни ескі жабдықты мақсатты
түрде ... жаңа ... ... ... және ... ... ... тауарлар өндіретін салалардағы өндірісті кеңейту үшін ықпалын
тигізетін инвестициялық тауарларға сұраныс артады. Онда жандану ... ... ... ... ... ... ... артады.
Табыстардың өсуі тұтынушылық тауарларды өндіретін салалардағы сұраныстың
өсуіне және ондағы өндірістің кеңеюіне ... ... ... ... ... және ... өсуі ... экономиканы
қамтиды. Экономикада өрлеу басталады. Инвестицияға және ұзақ ... ... ... ... өсуі ... ... яғни ... мерзімді пайыз ставкасының өсуіне әкеледі. Облигацияға
сұраныс артатындықтан ұзақ ... ... ... төмендейді және
нәтижесін де бағалы қағаздардың бағасының (нарықтық бағамының) ... Баға ... ... ... ... артады. Трансферттік
төлемдер қысқарады. Мемлекеттік бюджеттің тапшылығы ... ... ... ... ... Экономикадағы өрлеу, іскерлік белсенділіктің
өсуі серпіліске, кезекті ... ... ... ... ... 10.2 (а) сурет) айналады. Экономикалық циклдің негізін инвестициялық
шығындардың өзгерісі құрайды. ... ... ... ... тұрақсыз бөлігі болып табылады.
10.2 суретінде цикл AD-AS ... ... ... ... 10.2 (а) ... ... сұраныстың (жиынтық шығындардың)
өзгерісімен сәйкестендірілген экономикалық цикл көрсетілген, ал 10.2 (б)
суретінде жиынтық ... ... ... өзгерісімен көрсетілген.
Экономикадағы құлдырау жиынтық сұраныстың (жиынтық шығындардың) ... ... ... ... болған жағдайда көптеген көрсеткіштер
бірінші жағдайдағыдай өзгереді (нақты ЖІӨ, жұмыссыздық ... ... ... ... көлемі және т.б.).
Құлдырау тереңдеген сайын ... ... ... деңгейінің
көрсеткіші ерекшелікті құрайды (10.2 (б) сурет). Бұл ... ... ... өндірістің құлдырауы (Y*-дан Y1-ге) және баға деңгейінің өсуі
(Р0-ден Р1-ге). Мұндай ... ... ... ... ... ... ... олар экономикадағы капитал қорын ұлғайтады және жиынтық
ұсыныстың өсуіне жағдай туғызады (SRAS1-дің оңға SRAS0-ға дейін жылжуы).
10.3 Экономикалық циклдің ... ... ... ...... ... экономикалық
өсудің қарқынының көрсеткіші болып табылады. Ол мына формуламен есептеледі:
g = [(Yt – Yt – 1) / Yt – 1 ] x ... Yt - ... ... ... ЖІӨ, Yt – 1- алдыңғы жылдың нақты
ЖІӨ. Сонымен, бұл ... ... ... салыстырғандағы әрбір келесі
жылдағы нақты ЖІӨ-ң (жиынтық шығарылымының) пайыздық өзгерісін сипаттайды,
яғни негізінде өсу қарқынын емес, ... ... ... Егер ... оң ... онда бұл ... ... фазасында екенін білдіреді, ал
егер теріс болса, онда құлдырау фазасында. Бұл ... бір ... және ... ... ... ... яғни ... ЖІӨ-
ң ұлғаюының ұзақ мерзімді тенденциясын, экономикалық өсудің жылдамдығын
есептеуде қолданылатын өсудің ... ... ... ... ерекше
нақты ЖІӨ-ң қысқа мерзімді (жыл сайын) ... ... әр ... ... ... ... байланысты мына
көрсеткіштерді бөліп қарастырады:
- құлдырау фазаларында төмендейтін және ... ... ... ... ЖІӨ, ... табыстардың өлшемі, сату көлемі, фирма
пайдасы, салық түсімінің өлшемі, ... ... ... көлемі);
- өрлеу барысында төмендейтін және құлдырау фазасында ұлғаятын циклға
қарсы (жұмыссыздық ... ... ... ... ... ... ... байланыссыз және циклдік сипатқа ... ... тыс ... ... ... ... амортизация
мөлшері).
10.4 Циклдің түрлері
Ұзақтығына байланысты әр түрлі цикл ... ... ... жүз не одан да көп ... ... жүзжылдық циклдар;
- ұзақтығы 50-70 жылды құрайтын және «экономикалық конъюнктураның ұзын
толқындары» теориясын қалаған ... орыс ... ... ... ... ... (Кондратьев
классикалық және «ұзын толқынды циклдің» ... ... ... ... ... ... неғұрлым жойқын
дағдарыстар болады деп ойлады; бұған 1873 жылғы дағдарыс, 1929-1933
жылдардағы Ұлы ... ... ... ... ... ... 10-12 жылға созылатын және жабдықтың яғни негізгі капиталдың жаппай
жаңартылуымен байланысты классикалық циклдар (бірінші «классикалық»
дағдарыс (қайта өндіру дағдарысы) ... 1825 жылы ... ал ... ... мұндай дағдарыстар әлемдікке айналады). Негізгі
капиталдың моралдық тозығының ... ... ... ... ... қазіргі жағдайда қысқарады;
- ұзақтығы 2-3 жыл болатын Китчин циклі. Экономикалық циклдардың әр
түрін айқындау экономикадағы физикалық капиталдың әр ... ... ... ... Жүзжылдық циклдар ... ... ... жасайтын ғылыми ашулар мен
жаңалықтардың пайда болуымен байланысты («бу ... ... одан ... ... және ... ... Ұзақ толқынды Кондратьев циклдарының негізінде өндірістік
және өндірістік емес құрылыстар мен ... ... ... ұзақтығы жатыр (физикалық ... ... ... 10-12 ... кейін «классикалық» циклдардың ұзақтығын
түсіндіретін жабдықтың физикалық тозығы ... ... ... ... ... ... ... жабдықты
алмастыру үшін оның физикалық ... ... ... ... ... ... ... болатын моральдық тозығы
алғашқы мәнге ие, мақсатты түрде жаңа техникалық және ... 4-6 жыл ... ... ... ... азая ... ... қатар, көптеген экономистер циклдардың
ұзақтығын тұтынушылардың 2-3 жылдық кезеңде болатын ұзақ мерзімді
тауарларды жаппай ... ... ... экономистер
тіпті оларды ій шаруашылығымен сатып алынатын ... ... ... ... цикл ... ... және ... әр түрлі болуы мүмкін. Бұл бірінші кезекте дағдарыс себебінен,
сондай-ақ әр түрлі елдегі экономиканың ерекшеліктеріне тәуелді: ... ... ... реттеудің сипатына, қызмет саласының
өсуінің деңгейіне және ... ... емес ... ... ... ... мен даму шартына.
Өзін-өзі тексеру үшін сұрақтар:
- Экономикалық циклдің негізгі фазаларын сипаттаңыз?
- Классикалық ... цикл ... ... ... тербелістердің себептері қандай?
- Мультипликатор-акселератор механизмінің мәні неде?
- Ұлттық табыс тербелісінің қарқындылығына инвестицияның ... ... ... ... ... ... даму ... мен себебіне қатысты кейнсиандық
және неокейнсиандық мектептердің көзқарасы қандай?
- Мемлекеттік антициклдік ... ... және ... ... Мына ... ... және қысқаша ғылыми эссе дайындаңыз
“Экономикалық цикл: теория және олардың ... ... ... жұмыс істеңіз:
1. Келесі көрсетілген мағыналардың қайсысы өрлеу фазасы
жеткенше қысқармайды және ... ... ... ұзақ ... ... ... жаңа тапсырыстардың көлемі;
B) бөлектеп сатудың көлемі;
C) бағалы ... ... ... аптасының орташа жалғасуы;
E) баға деңгейі.
2. Келесі көрсетілген мағыналардың қайсысы өрлеу фазасы
жеткенде түседі және құлдырау фазасы жеткенде өседі:
A) өңдеу ... ... ... ... ЖҰӨ көлемі;
C) жұмыс аптасының орташа жалғасуы;
D) бағалы қағаздар курсы;
E) өнеркәсіп өндіріс көлемі.
3. Рецессия кезінде ... ... дәрі ... ... ... ... ... деңгейі;
C) кәсіпкерлік табысының өсімі;
D) тауарлар мен ... ... ... ... ... ... Акселератор принципіне сәйкес индустриялық инвестиция шығыны
жағдайында орын алады:
A) егер ЖҰӨ немесе тұтыну ең ... ... ... егер ЖҰӨ ... ... ... деңгейде болса;
C) егер ЖҰӨ немесе тұтыну өссе;
D) егер ЖҰӨ ... ... ... осы ... біреуінде, өйткені ЖҰӨ және тұтынудың инвестициямен
ешқандай байланысы жоқ.
3. Берілген қабілеттіліктердің ... ... ... болжамына қолданылады:
A) негізгі индикаторлар;
B) макроэкономикалық үлгілер және жағдаят шолуы;
C) экономикалық үлгілер;
D) барлық көрсетілген қабілеттіліктер;
E) ешқайсысы емес.
4. Эффект ... мен ... ... ... ... де ... ... өзгерісін түсіндіреді;
B) эффект мультипликаторы түсіндіреді, экономиканы толық жұмысбастылық
деңгейінде ұстап тұруды, ал акселератор ... мына ... ... ... ... өсуі ынталандыратын экономпкадағы дағдарыстық
жағдай сақталатын болса;
C) мультипликатор эффектісі көрсетеді, ЖҰӨ деңгейі қалай өзгереді, егер ... таза ... ... ... ал ... ... ... өзгерісі ЖҰӨ-ң деңгейінің елеулі өзгерісіне әкеледі;
D) мультипликатор эффектісі көрсетеді, ... ... ЖҰӨ өте ... әкеледі, ал принцип акселераторы түсіндіреді, ЖҰӨ ... оның ... таза ... ... әкеледі.
5. Экономикалық цикл жүрісіне ең қатты әсер ететін динамика:
A) таза ... ... ... ... ... таза ... ұзақ ... қолданылатын тауар өндірісіне жұмсалатын;
C) тұтынушы шығыны;
D) мемлекеттің шығыны;
E) экспорт.
6. Экономикалық цикл байланысты:
A) тек сыртқы фактордың ... тек ішкі ... ... ... ... динамикасына әсер ететін факторлар;
D) ұсыным динамикасына әсер ететін факторлар;
E) кездейсоқ саяси факторлармен.
9. Көрсетілген жағдайдың қайсысы ... ... ... ұзақ ... ... ... ... инвестицияның
төмендеуі;
B) акция курсының құлдырауы, еңбекке аз сұранымның болуы;
C) салық түсінігің қысқаруы;
D) корпорация табысының төмендеуі;
E) жұмыссыздық жәрдемақы көлемінің азаюы.
ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... Т.А., ... С.Ф. ... – М,1999
2. Дорнбуш Р., Фишер С. Макроэкономика. – МГУ, 1997.
3. Макроэкономика. Учебник/ под ред. Яковлевой Е. Б. – ... ... ... В. Ф., ... А. Л. ... – М., 1992.
5. Матвеева Т.Ю. Курс лекций по ... для ... ... Мэнкью Н. Макроэкономика. – М., 1994.
7. Сакс Дж.Макроэкономика Глобальный подход.- М.: Дело, 1999.
8. Селищев А.С. ... СПб., ... ... С.Л., ... В.М. ...... әдебиеттер
1. Доллан Э. Дж., Д. Линдсей. Макроэкономика. – С–Пб.,1994.
2. Кейнс Дж. Общая теория занятости, процента и денег. – М., ... ... М., ... Р. ... ... и ... – М., ... Курс экономической теории: Общие основы экономической ... ... ... ... ... пособие / Под ред.д.э.н.,проф. А.В.Сидоровича; МГУ
им.М.В.Ломоносова- М.;Изд., «Дело и ... ... ... макроэкономика.Практикум/ Под общ. ред.Ю.А.Огибина.-С-Пб.,
1994
6. Овчинников Г.П. Микроэкономика. Макроэкономика. – СПб. Изд. Михайлова
В.А., 1997.
7. Пезенти А. ... ... ... ... – М., ... ... П.Экономика. Т.1,2. - М.: Финансы и статистика, 1992.
9. Шишов А. Л. Макроэкономика. – М., 1997.
10. Фишер С., Дорнбуш Р., ... ... М., ... 11. ... ӨСУ ... ... өсу: ... факторлары, түрлері, принциптері.
11.2 Экономикалық өсудің кейнсиандық үлгісі. Домар-Харрод моделі: алғы
шарттары, параметрлері, негізгі тұжырымдары.
11.3 Экономикалық өсудің ... ... алғы ... параметрлері,
негізгі тұжырымдары.
11.1 Экономикалық өсу: ұғымы, факторлары, түрлері, принциптері
Алдындағы лекцияларда қысқа ... ... ... қарастырғанбыз. Ендігіде динамикалық түрдегі ұзақ мерзімдегі
экономиканың бір тепе-теңдік ... ... ... ... өтуі ... ... өсу» ... арқылы талдаймыз.
Экономикалық өсу бұл ұлттық экономиканың ұзақ уақыттағы өнім ... ... ... ... ... ... ... экономикадағы нақты табыстың
(ЖІӨ, ЖІӨ мен ІТ-ның нақты мөлшерлерінің) өсуі қарқынын қарастырады. ... ... ... ... түрде – халықтың санына бөліп
анықталады.
Экономикалық өсу экстенсивті деп ... егер ол тек ... ... өндіріске қосу нәтижесінде ғана жетілсе және қоғамдағы
орташа факторлар ... ... ... ... ... ... жаңа ... мен технологияларды қолдану нәтижесінде
факторлардың орташа өнімділігі жоғарлауымен байланысты. Интенсивті ... ... ... негіз болады. Экономикалық ... ... ... ... ... және ... ... да
сәйкес келуі мүмкін, мұндайда олардың ... үлес ... ... өсу түрін анықтайды.
Экономикалықұ өсу факторларын өсу түрлері ... ... ... ... экстенсивті өсу факторлары – капитал, еңбек, ... ... ... ... ... жаңа ... ... бағалардың өсуі, т.б.
2. интенсивті өсу факторлары – ғылыми-техникалық прогресс, масштаб
әсерінен шығындардың үнемделуі, ... ... ... деңгейінің жоғарлауы, ресурстардың жылжу қабілеті мен
дұрысты бөлінуі жақсартылғаны, өндірісті басқару ... заң ... ... ... ... ... ... факторлар ретінде ресурстық және
экологиялық шектеулер, өндіріс ... ... ... шығындардың
кең саны, үкіметтің тиімсіз экономикалық саясаты.
11.2 Экономикалық ... ... ... ... ... үлгілерін қарастырайық. Қандай болсын
үлгідер сияқты, бұл үлгілер де ... ... ... ... ... ... ... жеңілдетілген көрінісі. Әр үлгідің
алдын ала қойылатын шарттары оның нәтижесін бастапқыдан нақты ... ... ... ... қарамастан экономикалық өсу сияқты
күрделі құбылыстың жеке жақтары мен заңдылықтарын ... ... ... өсу ... ... өндірістің нақты шығару
көлемінің өзгеруі негізгі өндіріс факторлары – капитал (К) мен ... ... ... деп ... ... ... өсуі сырттан өзгертуге
әдетте бағына қоймайды, ал капитал өзгерісі инвестициялық ... ... ... ... ... ... капиталға инвестициялар
экономикалық өсу қарқыны бақылауға мүмкіндік беретін негізгі шама ретінде
қарастырылады. .
Кейнсиандық ... өсу ... де ... ...
орталық категория. Ең қарапайым кейнсиандық үлгіні 40-ші жыдар ... атты ... ... Оның ... ... Леонтьевтің
өндірістік функциясы алынған, бұл функцияда капиталдың шекті өнімділігі -
тұрақты шама (еңбек ... ... ... ... орындалғанда).
Домар үлгісінде еңбек нарығында артық ұсыным қалыптасқан және ... ... ... ... ... ... деп ... Капиталдың
істен шығуы, тозуы ескерілмейді, К/‡ қатынасы мен ... ... деп ... ... ... ... тек ... ресурсының саны
өзгеруіне байланысты. Инвестициялық лаг нөлге тең деп ... мен ... ... фактор - инвестициялардың ... Егер ... ... ... ΔI-ге ... ... әсеріне сәйкесті жиынтық сұраным келесі мөлшерде өседі:
Мұнда m – автономды шығындар мультипликаторы, mps – ... ... ... ... ... ... ... ΔYAS = α · ΔΚ, мұнда α ... ... ... (ол ... ... ... ... ΔΚ капитал
өсімі сәйкесті І көлеміндегі инвестициялармен ... ... ... ΔYAS = α · І ... да ... ... жағдайындағы экономикалық өсу сұраным мен ұсыным ... ... ... ... ... өсу үшін инвестициялар өсуі ... ... ... мен жинақтауға шекті беймділіктің
көбейтіндісі болуы қажет. Осы шарт ... α ... ... ... белгіленеді және алғы шарттар бойынша тұрақты леп алынады,
сондықтан инвестициялар өсуінің қарқынын тек ... ... ... ғана ... түзей алады.
Тепе-теңдік жағдайында жинақтар инвестицияларға тең болғандықтан I=S,
ал S = mps ·Y және mps = const ... ... ... ... ... ... сонымен бірге
Сонымен, Е. Домар теориясы бойынша нақты табыстың өсуінің тепе-теңдік
қарқыны бар, ол бар ... ... ... ... ... қолданылады.
Ол жинақтау нормасы мен капиталдың шекті ... тура ... мен ... уақыт бойында бәрдей және тұрақты мөлшердегі
қарқынмен ... Егер жеке ... ... ... ... ... үлгіде белгіленген деңгейден ауытқыса, онда аталған
динамикалық тепе-теңдік ... ... ... ... ... ... ... бағытталған жоқтын, кейнсиандық қысқа мерзімді тепе-
теңдік шарттарын ұзақ ... ... үшін ... кеңейтуге арналды.
Рой Харрод атты экономист 1939 жылда экономикалық ... ... ... оның ... ол акселератор бастамасына және
кәсіпкерлер күтулеріне негіздеп ... ... ... олар ... ... болды) енгізді.
Акселератор бастамасы бойынша табыстың қандай болса да ... ... ... ... ... = v (Yt – Yt-1) , мұнда v – акселератор әсерінің мөлшері.
Кәсіпкерлер өз ... ... ... ... ... ... ... жоспарлайды: егер олардың сұранымға байланысты
бұрынғы болжаулары дұрыс болып шыұұан болса және сұраным толығымен ұсынымды
жапса, онда ... ... ... өз ... ... сол ... береді;ал егер экономикадағы сұраным ұсынымнан жоғары болса, ... ... ... ... ... егер ... ... ұсыным
сұранымнан асқан болса, онда олар өндірістің өсу қарқынын ... ... бұл ... ... ... мұнда α =1, егер алдынғы t-1 кезеңде ... ... тең ... егер ... ... асса ; αgS), онда ... ресурстарының
жетілмегенінен нақты өсу қарқыны кепілденген өсу ... ... (gN < gW): ... өз ... ... етпей, шығару көлемі
мен инвестицияларды азайтады,осының салдарынан жүйе депрессия жағдайына
ұшырайды.
Егре кепілденген өсу ... ... ... ... ... ... ... ресурстарының артықшылығы инвестицияларды көбейтуге
мүмкіндік береді. Бұл ... ... жүйе ... ... ... ... өсу ... кепілденгеннен жоғары болады.
Нақты өсі қарқыны кепілденген қарқынға тең болса, онда экономика
динамикалық ... ... ... Бұл ... ... сай келгенімен, жұмыссыздықтық еріксіз түрде барлығына әкеледі.
Экономикалық жүйенің ... ... ... ... және ... ... тең болып толық жұмысбастылық жағдайы жетілсе орнығады.
Бірақ іс жүзінде инвестициялардың ... өсу ... ... ... және ол ... ... ... шығарып жібереді,
сұраным мен ұсыным арасындағы әрі ... ... өсіп ... ... ... ... ... динамикалық тепе-теңдік тұрақсыз
болады.
Екі аталған үлгілерді әдетте Харрод-Домар атты бір үлгіге ... ... бір ... ... ... ... ... экономикалық өсу қарқыны жинақтауға шекті бейімділік
мөлшерімен ... ал ... ... толық емес
жұмысбастылық ... да ... ... ... ... ... ... алғы шарттарының
шектеулілігінен шығады. Мысалы, ... ... ... қызметі еңбек пен капитал өндіріс факторларының бірін-бірі
алмасырылуы ... ... ... ... ... мұндай шарт
нақты жағдайға сәйкес келмейді.
Харрод пен ... ... ... жылдардағы экономикалық өсу
үрдістерін түсіндіре алатын, ... кей ... ... ... ... ... ... үлгісі жемісті қолданылды.
11.3 Экономикалық өсудің Солоу моделі: алғы шарттары, параметрлері,
негізгі тұжырымдары.
Экономикалық өсудің ... ... ... ... ... ... және ... үрдістердің
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... тепе-теңдіктің тұрақты болмауы
кейнсиандық үлгілерде өндіріс факторларының ... ... ... ... ... ... қызметі орнына ол өз
үлгісінде Кобб-Дугластың өндірістік қызметін қолданды, онда ... ... ... ... ... Осымен қоса Солоу үлгісінде
талдаудың басқа алғы шарттары ретінде келесілер болады: капиталдың ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы, инвестициялық лаг (уақыт ... ... ... ... - ... ... өзгеруі тек технологиялық жағдайлармен түсіндірілмейді,
сонымен қоса факторлар нарығындағы ... ... ... ... да ... ... ... негізгі шарты болып сұраным
мен ұсынымның теңдігі табылады. Ісыным ... өсу ... ... ... өндірістік функциямен көрсетіледі: Y=f (K,L) және z>0
үшін z·f(K,L)= f (zK, zL) ... ... z=1/L деп ... онда ... өндірістік функциямызды
Y/L = f (K/L, 1) қалпына келтіруге ... Енді Y/L ... ... ал K/L ... k ... ... болсақ, алдынғы
функциямызды өнімділік пен ... ... ... ... ... ... y = f (k).
Бұл функцияның графикалық көрінісі 11.1 суретінде келтірілген. Мұнда
өндірістік ... ... ... еңкіштігі бұрышының тангенсі
капиталдың шекті өніміне тең (MPK), ал ол болса ... ... ... ... төмендей береді. Осыған байланысты ... ... ... болады.
Жиынтық сұраным Солоу үлгісінде инвестициялар мен ... ... y= i + c, ... i мен c – ... мен ... ... адам ... шаққанда. Табыстың тұтыну мен жинақтар арасында
бөлінуі s белгілі ... ... ... ... онда ... c = ... ... көрсетуге болады, онда y =c + i=(1-s)·y + i деп ... ... ... i= s·y ... яғни тепе-теңдік
жағдайында инвестициялар тең жинақтарға[3] және табысқа пропорционалды.
Сұраным мен ... ... ... ... ... ... c+i ... f(k) = i/s . Өндірістік қызмет игіліктер
нарықтарындағы ұсынымды ... ал ... ... – бұл ... көлемі бұл жағдайда капитал көлеміне тәуелді өзгереді, яғни
капиталдың бір жұмысбасты ... ... ... ... капиталмен
қарулану көрсеткішіне байланысты. Капитал көлемі ... ... ... ... ... ... ... отырады: инвестициялар
капитал қорын көбейтеді, ал істен шығару азайтады.
Инвестициялар қормен қарулану және жинақтау нормасына ... ... ... мен ұсыным арасындағы тепе-теңдіктің шартынан шығады:
i=s·f(k) . ... ... ... k ... болсын мөлшері жағдайында
дайын өнім құнының мнвестициялар мен тұтынуға ... ... ... y=f(k), ... c= (1-s) ... ... ескіруі, істен шығуы келесі түрде көрсетіледі:
егер капитал ... жыл ... оның ... ... ... ... d
істен шығады деп алсақ, онда амортизация ... ... ... және d·k ... тең. ... түрде бұл байланыс
координаттар басынан шығатын бұрыштық коэффициенті d-ға тең тік ... ... (11.2 ... мен ... шығудың капитал қорларының динамикасына
әсерін келесі теңдікпен көрсетуге болады: Δk= i - dk немесе, ... ... ... ... Δk= s·f(k) - dk . ... қоры ... ... тең болғанға дейін, яғни s·f(k) =dk шарты
орындалғанша өсе береді (Δk>0) . ... ... ... бір ... ... ... қоры ... қарулану) уақыт бойында өзгермейді
(Δk=0), өйткені екі қарама-қарсы күштер –инвестициялар мен ... ... ... ... отырады. Инвестициялар мен істен шығу
теңескендегі капиталдың қоры ... ... ... ... ... деп аталады және k* деп белгіленеді. Бұл k* ... ... ... ұзақ ... тепе-теңдігі жағдайында болады.
Тепе-теңдік тұрақты болады, өйткені k бастапқыда қандай ... да, ... k* -қа ... ұмтылады:
А) егер k1 бастапқыда k* -ан төмен болса, онда жалпы инвестициялар істен
шығару мөлшерінен асып ... онда ... қоры таза ... өсіп ... яғни k1 → k* ... егер k2 ... k* -ан жоғары болса, онда жалпы ... ... ... ... ... ... онда ... қоры азайып тұрады,
яғни k2 → k* ... (11.2 ... ... туралап капитал қорымен қаруланудың тұрақты деңгейіне
әсер береді. Жинақтау нормасының s1-ден s2-ге ... ... s1f(k) ... s2(k) ... дейін жоғары көтереді ... ... k*1 ... тұрақты капитал қорына ие
болғантын, бұл жағдайда ... ... шығу ... тең. ... ... кейін инвестициялар (i1` - i1) мөлшеріне өсті, ал
капитал запасы мен істен шығару көлемдері сол ... ... ... үшін сұрақтар:
- Экономикалық өсу дегеніміз не және ол экономикалық дамудан немен
ерекшелінеді?
- Экономикалық өсудегі интенсивті және ... ... ... ... ... ... неде?
- Экономикалық өсудің мемлекеттік саясатындағы кейнсиандық ... ... ... мәні ... ... өсу мен өмір сапасының байланыс қандай?
- Соғыстан кейінгі он жылдықта ... және ... да ... өсуін қандай құрылымдық қозғалыстан қамтамасыз етті?
- Қазақстанға ең бірінші экономикалық өсудің тұрақтылығын қамтамасыз
ету үшін қандай ... ... ... Экономикалық өсудегі Харрод пен Домар үлгідерінің мәні неде?
Тапсырмалар:
«Экономикалық өсудің мемлекеттік реттеу саясатындағы ... және ... ... мәні мен ... атты
тақырыпқа жазбаша жұмыс дайындау.
Келесі тестпен жұмыс істеңіз:
1. Дамыған елдердегі экономикалық өсудің негізгі себебі
– бұл:
A) жұмыс уақытының ... ... ... техникалық өзгеріс;
C) қолданушы капитал көлемінің өсуі;
D) экономикалық өсуге себеп болатын ... және ... ... асырылуы;
E) жұмыс күшінің квалификациясының өсуі.
2. Төменде көрсетілген көрсеткіштің қайсысы мемлекеттің
әскери потенциалының өлшеуге келеді:
A) ЖҰӨ ... ... ... ЖҰӨ ... жан басына шаққандағы ЖҰӨ-ң минималды көлемі;
D) жан басына шаққандағы ЖҰӨ нақты ... жан ... ... ... ... ... Төменде аталған қай мемлекеттер соңғы төрт-он
жылдықта ... өсу ... ... ие болды?
A) Ұлыбритания;
B) Италия;
C) Жапония;
D) ФРГ;
E) АҚШ.
4. Жан басына шаққандағы ЖҰӨ және ЖҰӨ нақты ... ... ЖҰӨ ... ... ... гөрі жан ... шаққандағы ЖҰӨ нақты
көлемінің тез өсуін;
B) қоршаған ортаның ... ... ... ... ... төмендеуі;
C) жұмыс уақытының азаюын есепке алмауға ... ... ... ... жақсаруын есепке алмауға ... ... ... ЖҰӨ ... көлемінің ЖҰӨ номиналдық көлемінен тез өсуі.
5. Еңбек өндірісі мынамен ... ... ... ... ... ... ... көлемінің өнімнің нақты көлеміне;
C) өнімнің нақты көлемінің халық санына;
D) ... ... ЖҰӨ ... ... ... ... ... капитал шығыны.
6. Төмендегілердің қайсысы еңбек өнімділігінің өсуіне
әсер етеді?
A) технологиялық өзгерістер;
B) жұмыскерлер ... ... ... ... және жұмыскерлер біліктілігі;
D) өнімділіктің масштаб әсері;
E) өндірістің ұйымдастырушылық деңгейі.
7. Төмендегі теңдіктердің қайсысы дұрыс?
A) өнім көлемі = еңбек өнімділігі ... ... ... ... ... = ... уақыты көлемі /өнім көлемі;
C) өнім көлемі = жұмыс уақыты көлеміх ... ... ... уақыты көлемі = еңбек өнімділігі х өнім көлемі;
E) еңбек өнімділігі = жұмыс ... ... х өнім ... Экономикалық өсім мынадай түрде сипатталады:
A) өндіріс мүмкіншілік қисығының сол жаққа ығысуы;
B) өндіріс мүмкіншілік қисығының оң ... ... ... ... ... бойынша нүкте қозғалысы;
D) өндіріс мүмкіншілігінің ішкі қисығындағы бір ... ... ... ... мүмкіншілігінің қисығынан тыс бір нүктенің екінші нүктеге
қозғалысы.
7. «AD-AS” үлгісінде экономикалық өсім былай ... AS ... сол ... ... AD ... оң жаққа жылжуы;
C) AD қисығының сол жаққа жылжуы;
D) AS ... оң ... ... бағаның жалпы деңгейінің өсуі.
8. Жұмыс күшінің ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке тарихи қозғалысы:
A) инфляциялық құбылыстарды тудырады;
B) орташа еңбек өнімділігіне әсер етпейді;
C) ... ... ... өсуіне әкеледі;
D) орташа еңбек өнімділігінің төмендеуіне әкеледі;
E) жан басына шаққандағы ЖҰӨ көлемінің ... ... ... тең ... егер ... ... ... өндірістің өндірістік құралында ... ... ... ... ... ... ... тұтыну көлемінің өсуі;
B) болашақтағы тұтыну көлемінің төмендеуі;
C) ЖҰӨ өсуінің төмендеуі;
D) еңбек өнімділігінің өсуі;
E) инвестиция көлемінің ... ... ... ... ... экономикалық
дамудың өсу деңгейі мынаны міндеттейді:
A) жинақтық төмен мөлшері және инвестицияның төмен мөлшері;
B) жинақтық жоғары мөлшері және ... ... ... ... мен жинақтың жоғары мөлшері;
D) жинақ пен инвестицияның төмен мөлшері;
E) ... ... ... және ... ... ... Экономикалық өсу теориясының жақтаушылары өз ... ... ... пікірлердің барлығы мынадан
басқасы:
A) экономикалық өсім өмір деңгейінің өсіміне әкеледі;
B) экономиканың жақсы ... ... ... ... ... ... ЖҰӨ өсуінің нақты көлемі мен қоршаған ортаны сауықтыру арасында тура
байланыс болады;
D) ... өсім ... мен ... ... ... ... экономикалық өсім мемлекет қорғанысының нығаюына әкеледі.
12. Егер экономикада ... ... ... 50 адам ... ... ... істейтіндігін болжасақ, еңбек өнімділігі сағатына 8$
құрайды. Өнімнің жалпы өндірістік көлемі мынадай:
A) 150 000$;
B) 750 ... 1 ... 1 ... 1 ... 1929ж. ... ЖҰӨ көлемі 710 млрд. $ құраған, 1940ж.- 773 млрд.
$. 1929ж. жан басына ... ЖҰӨ ... ... 5820$, ... - 5553$. Неге ... көрсеткіш деңгейі артты, ал
екіншісі төмендеді:
A) ЖҰӨ нақты көлемі осы көрсетілген уақыт аралығындағы ... ... ... ал ЖҰӨ ... ... ... жанына шаққандағы өмір
деңгейінің төмендегенін көрсетеді;
B) көрсетілген уақыт аралығында ... ұлы ... ... осы
айтылған көрсеткіштердің динамикалығы ештеңе айтпайды:
C) көрсетілген уақыт ... ... ... саны ЖҰӨ ... тез ... тұрғындар жанына шаққандағы ЖҰӨ нақты көлемі ... ... ... ал ... көрсеткіштердің біріншісі көрсетпейді;
E) ЖҰӨ нақты көлемі баға өсімін көрсетеді, ал көрсетілгендердің екіншісі
оны көрсетпейді.
14. Көптеген экономикалық ... ... ... ... ... ... ... және еңбек өнімділігінің өсуі кері тәуелділікте
болады;
B) инвестицияны бағытталған ЖҰӨ ... мен ... ... ... ... тура байланыс бар;
C) корпорациялар табысына және жеке ... ... ... шекті
салықтық төлемдер инвестицияға әсер етеді;
D) жоғары жұмысыздық ... ... жаңа ... ... ... ... ... жұмыскерлердің санының кемуі, орташа ... ... ... Х ... ... ... 3-ке тең ... келесі қалада
ол 2-ге тең. Егер жинақталған ЖҰӨ ... екі ... ... онда Х ... ЖҰӨ ... ... 50% жоғары;
B) қаладан 2 есе төмен;
C) елдегі өсу қарқынының 2/3 құрайды
D) қаладан ЗЗ^/3^
16. А қаласында жинақталған ЖҰӨ бөлігі 15% құрайды, ал Б ... ... Егер екі ... ... қатынасы бірдей болса, ЖҰӨ
өсімі қалада:
A) Б қаласынан 50% жоғары;
B) Б қаласынан 5 пунктік ... ... Б ... 331/з % ... Б ... ... теңестіріледі.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
Негізгі әдебиеттер:
10. Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика. – М,1999
11. Дорнбуш Р., Фишер С. ... – МГУ, ... ... ... под ред. ... Е. Б. – ... 1997.
13. Максимова В. Ф., Шишов А. Л. Макроэкономика. – М., 1992.
14. Матвеева Т.Ю. Курс лекций по ... для ... ... ... Н. ... – М., ... Сакс Дж.Макроэкономика Глобальный подход.- М.: Дело, 1999.
17. Селищев А.С. Макроэкономика.- СПб., 2002
18. Тарасевич С.Л., Гальперин В.М. Макроэкономика – ... ... ... Э. Дж., Д. ... ... – С–Пб.,1994.
12. Кейнс Дж. Общая теория ... ... и ... – М., 1993.
13. Кэмпбэл М., Стенли Р. Экономика: проблемы и политика. – М., 1993.
14. Курс ... ... ... основы экономической теории.
Микроэкономика. ... ... ... экономики.:
Учебное пособие / Под ред.д.э.н.,проф. ... ... ... ... и ... ... ... макроэкономика.Практикум/ Под общ. ред.Ю.А.Огибина.-С-Пб.,
1994
16. Овчинников Г.П. Микроэкономика. Макроэкономика. – СПб. Изд. Михайлова
В.А., 1997.
17. Пезенти А. ... ... ... ... – М., ... ... ... Т.1,2. - М.: Финансы и статистика, 1992.
19. Шишов А. Л. Макроэкономика. – М., 1997.
20. Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р.Экономика.- М., ... АШЫҚ ... ... ... Төлем балансы.
12.2 Валюталық курсы.
12.3 Төлем балансы қисығы.
12.4 Ашық ... үшін IS-LM ... ... айырбас курстарында макроэкономикалық саясат.
12.6 Жүзіп жүретін айырбас курстарында макроэкономикалық саясат.
12.1 ... ... 12.1 ... ... ... R ... ... ... CF CF2 CF1 Y2 ... ... = - ... балансы елдердің халықаралық саудалық және қаржылық операцияларын
және бір жыл ішіндегі бір мемлекет пен ... ... ... ... қортынды жазбаларын түсіндіреді. Бір елдің басқа елдерге
шығаратын ... мен ... ... ... ... ... кез келген келісім екі жақты болатындықтан – дебет
және кредит екі жақты жазба принципі қолданылады.
Дебет мемлекетке ... ... ... және ... ... ... үшін ... мемлекет шетелдік валютамен жүргізуі керек. Сондықтан
дебеттік операциялар ұлттық ... ... ... ... ... ... ... белгісімен белгіленеді.
Құндылықтардың мемлекетен шығуы және оларға ... ... ... ... Олар ... валютаға сұраныс тудыра отырып
шетел валютасының ұсынымын көбейтеді.
Төлем ... ... ... саудалық, валюталық, фискалдық,
монетарлы жобалардың және мемлекеттің сыртқы ... ... ... ... балансы үш бөлікке бөлінеді:
1) Ағымдағы операциялар есебі, бұл мемлекеттің ... ... ... ... және олар ... мен ... ... байланысты болғандықтан, өзіне:
а) тауарлардың импорты мен ... ... ... экспорты
шетел валютасының қорын үлкейтетіндіктен «+»белгісімен белгіленеді, яғни
кредит. Импорт шетел валютасының ... ... «-» ... яғни ... Экспорт пен импорт сауда балансын құрайды;
б) экспорт және қызмет импорты, мысалы халықаралық туризм. Бұл ... ... ... ... ... инвестициядан түсетіні таза табыстар. Бұл бөлік мемлекет ... ... ... ... мен ... ... және
шетелдіктердің осы мемлекет ... ... ... ... ... ... таза ... Бұл бөлік шетелдік көмек, зейнетақы, сыйақылар,
гранттар, ақша аударымдары жатады. Макроэкономикалық үлгілерде ағымдағы
операциялар, ... ... таза ... ... ... ... есебінің сальдосы жағымды (профицит) және жағымсыз (дефицит)
болуы ... ... орын ... онда ол не ... алған қарызбен
қаржыландырылады, не қаржылық активтерді сату жолымен қаржыландырылады.
2) Капитал қозғалысының ... Бұл ... ... ... ... яғни ... ... қысқа мерзімде де (құнды қағаздардың сатылуы мен
сатып алынуы, қозғалмайтын ... ... ... осы ... ... ... ... қарыз немесе шетелдіктерге қарыз,
қазыналық ... ... ... не ағуы ... ... ... қозғалысының есебінің сальдосы
жағымды (мемлекетке таза капитал ... ) және ... таза ... ... болады.
3) Ресми резервтер есебі. Бұл шетелдік валюталар қоры, алтын
және ... ... ... ... ... ... ... арқылы көрінеді. Төлем балансының
тапшылық кезінде мемлекет ... ... ... ... ... ... ХВҚ резервтерін көбейтеді. Егер
төлем балансының сальдосы жағымсыз, яғни тапшылық болса, ... ... ... ... ... банк ... қысқартады, яғни Орталық банк. ... ... – бұл ... ... ... ... ... айырбастауындағы сатып алу, сату. Төлем
балансының тапшылық ... ... ... ... ішкі ... шетелдік валюта ұсынымы көбейеді,
ал ұлттық валюта ұсынымы азаяды. Бұл операция ... «+» ... ... яғни бұл кредит. Ішкі
нарықтағы ұлттық валюта көлемі ... ... ... ... және бұл ... ... төлем балансының сальдосы жағымды, яғни артықшылық орын алса,
Орталық банктегі ресми резервтердің өсімі жүзеге ... Бұл «-» ... яғни ... ішкі ... шетел валютасының ұсынымының
қысқаруы ... және ... ... ... ... ... оның курсы
төмендеп экономикаға ынталандырушы әсер ... Осы ... ... ... ... 0-ге тең ... ... операциялар валюта курсы өзгермелі қалу үшін валюта
курсының тұрақтандырылған жүйесін қолданады. Егер де ... ... ... онда ... ... ... елге ... ағымының келуімен
компенсацияланады және төлем балансының сальдосы теңеседі.
Ағымдағы операциялардың жағымды болуы ... ... ... ... ... ішкі инвестициялардан асып түседі және олар шетелге
бағытталады да ... ... ... Егер ... ... ... болса, онда ұлттық қор жетіспейді, ал ол ... ... ... ... елге шетелдік капитал ағымының
керектігі пайда болады да, ... ... ... Егер ... ... ... ұлттық валюта қымбаттайды, ал егер мемлекет пен капитал
шығуы болса, онда ұлттық валюта арзандайды. Жүзбелі валюта ... ... ... араласуының қажеті жоқ.
12.2 Валюталық курсы
Мемлекеттер арасында саудалық және қаржылық операцияларды жүзеге асыру
үшін олардың белгілі бір ұлттық ақша бірлігі ... ... ақша ... ... деп ... ... валюталардың қатынастары валюталық курс
деп аталады.
Валюталық курс ұлттық валютаға деген сұраныс пен ұлттық валютаға ұсыныс
ара қатынасымен ... ... ... ... ... анықталады:
1) осы мемлекетте өндірілген тауарларға шетелдік сұранымы;
2) осы мемлекеттің қаржылық активтеріне (акция мен облигациялар)
басқа елді сұранымы. Осы ... мен ... ... ... ... яғни ... ... өз валюталарын осы тауарларды
сатып алатын мемлекеттің валютасына айырбастауы керек.
Ұлттық валюта ұсынымы анықталады:
1) осы ... ... ... ... ... яғни ... сұраным;
2) осы мемлекеттегі басқа елдегі қаржылық активтеріне сұраным
білдіреді, яғни осы ... ... үшін ... өз ... ... алатын мемлекеттің ұлттық валютасына айырбастауы
керек.
Валюталық курстың 2 тәртібін айырады: тіркелген және жүзбелі.
Тіркелген валюта тәртібінде валюталық курс ... бір ... ... ... ... ... 1 фунтқа 2 ... ... ... бойынша тұрақталып тұрады. Орталық банктегі интервенциялары
валюталық курстың ұлттық ақша ... ... ... ұстап тұру
мақсатындағы шетел валюталарының сатып алу, сатудағы ұлттық ... ... ... ... ... үнемі Орталық банк араласып,
тенге ұсынымын көбейтуі керек, ол үшін долларға ... ... ... ... сұраныс импорттық тауарлар мен шетелдік қаржы ... ... онда ... ... е1 деңгейінде тіркелген
(фиксированный) курсын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда ол, ұлттық валютаға
(теңге, доллар) ... ... яғни оны ... ... ... ... ... ұлттық валютаның ұсынысын ... ... ... ... валюталық операцияларға негізделген. Орталық банктің
интервенциясы төлем балансының жағдайымен байланысты. Егер де ... ... ... онда ... ... өседі. Мәселе мұнда, егер де берілген
елдің тауарға сұранысы жоғары болса, ... ... ... яғни экпорт
ұлғаяды, демек елге шетел валютаның құюылуына және ағымдық операциялардың
он есеп ... ... әрі егер ... ... қаржы активтеріне
сұраныс өссе, капиталдың құюылуына және капитал қозғалысының оң ... ... Ал бұл ... ... ... ... Валюта
курсын төмендету үшін орталық банк ұлттық валюта ны сата ... ... ... ... Нәтижеде валюталық қорлардың толуына әкеледі
және керісінше, ... ... ... ... егер сол ел ... мен ... ... активтеріне сұранысты ұлғайтса. Импорт өсуінің
нәтижесінде ағымдық операциялардың ... ... ... ... ал ... қаржы активтеріне сұраныстың өсуінен капиталдың шығуы
пайда болады және ... ... ... ... ... болады. Төлем
балансының дефициті пайда болмақ. Бұл ... ... мен ... ... өсуі үшін ... банк ұлттық валюта ұсынысын қысқартады,
яғни оны сатып алады, ұлттық валютаны сатып ала отырып.
Нәтижеде Орталық ... ... ... Курстарды анықтау жүйесі
американың Брэттон-Вуд ... 1944 жылы ... және ... ол ... ... ... деп ... кетті. 1973 жылдың 18
наурызында келісімді (гибкий) валюта курсы енгізілді.
Келісімді (гибкий) немесе ... ... ... ... жүйесі
мынаны білдіреді, валюталы курстар нарық механизмімен реттеледі ... ... пен ... ... ... ... төлем
балансының теңелуі Орталық банктің араласуынсыз-ақ болады, әрі ... ... не ... ... ... ... ... айқын көрінсе, онда ол елге капиталдың
құюлуымен қаржыланады. Ондай болу себебі төлем ... ... ... басқа елдерден тауарлар мен қаржы активтерінің сұранысына қарағанда,
сол елдің тауарлар мен ... ... ... кем ... ... ақша бірлігі валюта кусының төмендеуіне әкеледі, себебі оның ... ... ... уақытында валюта курсының төмендеуі валютаның
құнсыздануы деп аталады. Валютаның ... ... ... тауардың экспортталуына және ... ... ... бір бірлік өз валютаға шетелдіктер сол ... ... ... ... ... ... ... бар болатын болса, онда ол ... ... ... дегеніміз берілген елдің шетелдік тауарлар
мен қаржы активтеріне қарағанда, ұлттық ... мен ... ... ... тыс ... Бұл ... ... сұранысты көбейтеді және
оның нығаюына әкеледі. Валюта курсының өсімі жүзбелі ... ... ... қымбаттауы атауымен аталады. Валютаның қымбаттауы шетел
азаматтарының өз ... ... ... ... алуға көптеп беруін
көрсетеді. Бұл ұлттық тауарлардың қымбат болуын және экспорттың ... ... ... яғни ... тауарлары мен шетелдік бағалы
қағаздарға сұраныстың жоғарылауы. ... ... ... алу мүмкіндігі
туады. Нәтижесінде ұлтттық валютаның валюталық курсы төмендейді.
Номиналды валюта курсы- ... ... ... ... ... ... ... ақша бірлігінің бағамы, яғни бұл 2 ... 2 ... ... ... ... ... ... курсы
бүкіл әлемде банктік қызметшілерден тұратын әрі ... ... ... және ... ... ... ... бекітіледі. Елдің
валютасы ұсынысқа сай ... ... өсуі ... бұл банктік
қызметшілер бағаны көтереді және валюта қымбаттайды және ... ... ... елдің тауарын сатып алғысы келсе, онда оның ... ... ... ... ... ... оны ... елдің
валютасына ауыстырылуына ұсынады, сондықтан валюта курсы көтеріледі.
Нақты валюта курсын алу үшін ... ... ... оған ... баға ... ... яғни ... «тазарту» керек.
Сондықтан нақты валюта курсы- сол елде не ... баға ... ... ... валюта курсы, яғни 2 елде ... ... ... ... ... ... = е х Р/РF
мұндағы, ε - нақты ... ... Р – ел ... баға ... РF- ... ... Нақты валюта курсының пайыздық өзгерімі- мына формуламен
есептеледі:
Δ ε (%) ’ Δ е (%) + (π − π ... Δ ε - ... ... ... проценттік өзгерімі, Δ е – номиналды
валюта курсының проценттік өзгерімі, π - ... ... ... π F ... ... ... ... курсы кейбір кезде (ε) сауда шарты деп те ... ... ол сол ... ... елдермен тауарлардың бәсеке
қабілеттілігін көрсетеді. Нақты айырбас курсы төмен болса, ... ... ... ... ... ... балансы қисығы
Сурет 12.1 Төлем балансы қисығы
CF(R) R ... ... ... CF CF2 CF1 Y2 ... ... = - ... және R ... BP ... графигін таза экспорты (Xn) мен
капитал ағымы (CF) ... ... ... ... (1 ... 2 квадратта
капитал ағымы қисығы бейнеленген. CF қисығы (таза капитал экспорты ... ... ... ... елде ... ставкасы жоғары болуынан елге
соншалықты капитал ағымы жоғары болуы, яғни ... ... және ... ... ... ... ... елден шығады. Шамасы CF қисығының
ылдиы с коэффициентімен анықталынады – пайыз ... ... ... ... ... CF ... ... тангенс
бұрышы с-ға тең. с коэффициенті неғұрлым үлкен ... ... CF ... ... Ал CF ... неғұрлым көлбеулі болса, пайыздық ... ... ... ... ... аз ... Бұл
капитал құйылуы мен шығуы өлшемінен өзгеруі не ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Демек, с өлшемі
жоғары болса, CF қисығы соғұрлм ... әрі ... ... ... с ... ... мобильділігінің дәрежесін сипаттайды. Ол да
көп, капитал мобильділігінің дәрежесі ... ... ... ... ... ... қисығы берілген (ВР=Хn +
CF = 0).Бұл биссектриса (450 бұрыштағы сызық), өйткені төлем ... 0-ге тең ... ... ... ... есеп ... ... қозғалыстағы капитал есебі сальдосына (Хn = - CF) тең болуы ... ... таза ... ... ... ... ... ылдиы теріс, өйткені елдің жиынтық табыс ... ... ... (Y), ... импорты соғұрлым жоғары, демек, таза экспорты аз
болмақ. Хn қисығының ылдиы трт ... ...... ... (tg Xn = трт). Трт ... ... Хn қисығы тым көлбеулі
келеді. Бұл пайыз ... ... таза ... оған ... ... онда табыс өлшемінің сәл өзгерісі импорт өлшемінің өзгеруіне
әкеледі, демек таза экспорттыңда.
ВР қисығын талқылайық (1-квадрант). R1 ... ... ... CF1 ... ... ... сальдосы 0-ге тең болуы үшін таза
экспорт Хn1 –ге ... ... ал бұл Y1 ... ... сәйкес келеді. А
нүктесін аламыз, мұнда табыс өлшемі Y1-ге, ал процент ставкасы R1-ге ... ... ... ... CF2 –ге тең, ... таза ... Хn2 –ге ... керек, яғни Y2 табыс өлшеміне сәйкестенеді. В ... ... ... ... - Y2 , ал ... ... - R2. Екі ... де төлем
балансының нөлдік сальдосына сәйкес келеді. Екі нүктені қосатын болсақ, ВР
қисығын аламыз, әрі сол шектеуде әр ... ... ... ... тең болады.
CF қисығының жылжуы мына өзгерістермен жүреді: 1) ... ... ... ... ... ... ... курсының өсуі берілген елдің
қаржы активтерінің салыстырмалы қымбаттауына әкеледі, себебі бұрынғыдай сол
көлемде ... ... ... алу үшін ... көп ... өз
валютасын ауыстыруы тиіс және шетел ... ... ... ... ... ... елдің инвесторлары, бұрынғыдай шетел
бағалы қағаздар ... ... алуы үшін аз ... өз ... ... ... әрбір процент ставкасы көрсеткішінде капиталдың
шығуы өседі, әрі CF ... ... ... ... мына өзгермелерде жылжиды:
1) басқа елдерде табыс өлшемінде;
2) нақты айырбас курсында.
Басқа елдерде табыс ... өсуі ... ... ... ... ... қоры ... ұлғаюына әкеледі, яғни таза
экспорттың ұлғаюына және Хn қисықтың оңға жылжуына әкеледі. Нақты айырбас
құрсының өсімі берілген елдің ... ... ... ... ... ... ... сондықтан оның таза экспорты қысқарады,
нәтижесінде Хn қисығы ... ... ... ... жылжиды, егер:
- номиналды валюталық курс көтерілсе;
- нақты айырбас курсы ұлғайса;
- басқа елдерде процент ставкасы өссе;
- басқа ... ... ... ... ... нүкте. Вр қисығы бойындағы нүктелер төлем балансының
нолдік сальдосына сәйкес клгендіктен, ВР ... ... ... ... ... тепе-тең еместігін көрсетеді. Яғни төлем балансының теріс
сальдосын не оң сальдосын көрсетеді.
ВР қисығынан жоғары нүктені алайық, ол С ... ... Бұл ... ... тең, әрі ол Хn2 таза ... ... ... келеді. Ал процент
ставкасы R1 –ге тең, ол CF1 ... ... ... ... ... ... CF1 ... жоғары, демек төлем балансының сальдосы оңғ яғни ... ... ... ... ВР ... жоғарғы бөлігіндегі
нүктелер төлем балансының профициттерін көрсетеді. Ал ВР қисығының ... ... ... балансының дефициттін көрсетеді.
12.4 Ашық экономика үшін IS-LM үлгісі
IS-LM үлгісіндегі монетарлы және фискалды ... ... ... мерзімде жиынтық сұранысты ұлғйту үшін монетарлы және фискалды
саясаттарын қолдануға ... ... Осы екі ... арасындағы
айырмашылық процент ставкасына әсерінен білдік. Фискалды саясат процент
ставкасын жоғарылатады, ал бұл ... ... ал ... саясат
процент ставкасын төмендетеді, егер экономика өнімділік қармағында ... ... ... және фискалды экспансияда қатысады, әрі ашық
экономикада да, ... ... аса ... ... ... ... капитал ағымы барысындағы ішкі процент ставкасының өзгерісі
төлем балансындағы капитал қозғалысының есебіне әсер етеді. Бұл шарттарда
басқа елдердің ... ... ... ішкі ... ... ... түседі. Екіншіден, капитал ағымы айырбас курсына әсер
ететін, ішкі сұранысқа әсер ... ... пен ... әсер ... бұл ... болмайды, егер тіркелген айырбас курстары болса. Бірақ
бұл жағдайда ақша ұсынысына процент ставкасы өзгерісінің салдарын ... ... ... айырбас курсын қамтамасыз ету үшін Орталық банк
интервенциясы ақша ұсынысын экзогенді емес ... ... ... ... ... ... (Орталық банкке тәуелсіз).
Шетелдік бағалы қағаздар саны, бұрынғыдай және де капиталды ... ішкі ... ... ... сол ... CF ... солға
жылжиды. Сәйкесінше, пайыз ставкасының өсуі ... ... ... ... әкеледі, яғни оған сұраныс жоғарылайды және капиталдың
мемлекеттен тыс сыртқа шығуына әкеледі, яғни CF қисығы ... ... ... мына ... ... 1) өзге мемлекеттерге жоғарғы
табыс; 2) шынайы айырбас бағамы. Жоғарғы табыстың өсуі өзге ... ... ... шетелдіктер жағынан экспорттық ... яғни ол таза ... ... және Хn ... ... Нақты айырбас бағамының өсімі берілген бір мемлекетте ... ... ... және сауданың шарттарын нашарлатады, сол
себепті таза экспорт қысқарады, нәтижесінде Хn ... ... ... ... ВР ... ... жылжиды, егер:
- нақты валюта бағамы жоғарыласа;
- шынайы айырбас бағамы өссе;
- басқа мемлекеттерде ... ... ... өзге мемлекеттерде табыстың азаюы.
ВР сыртқы нүкте қисығы. Шынымен, барлық нүкте ВР қисығында нольдік
сальдо төлем ... ... ... ... ... ВР ... ... (жоғары немес төмен қисық) тепе-тең емес төлем балансы сәйкес
келеді немесе ... ... ... не оң ... (профицит) төлем
балансы.
Нүктені алайық, яғни ол ВР сызығынан жоғары орналасқан. Мысалы, С
нүктесі. Бұл ... ... ... Y2-ге тең, ол яғни таза ... Хn2-
ге сәйкес, ал пайыз ставкасы R1 –ге тең, ол яғни CF1 ... ... ... Хn2 ... ... оң ... ... санағы) көп,
CF1 (теріс сальдо капитал қозғалысы ... ... ... ... ... ... ... профицит орын алады. Бұл жағдайда ВР ... ... ... ... төлем балансы профицитіне сәйкес келеді. ВР қисығынан
төмен жатқан барлық ... ... ... ... ... ... IS-LM үлгісі ашық экономика үшін
Монетарлы және фискалды саясатты талдауда IS-LM үлгісі бойынша біз
мыналарды анықтадық, ... және ... ... ... ... мерзімде өсуін анықтауда қолданылады. Бұл екі саясат түрінің негізгі
айырмашылығы пайыз ставкасының әсері болды. Фискалды саясат ... ... ал осы ... ... ... ... ... төмендетеді,
егер экономика жою қақпанында болмаса. Бұл механизм монетарлы және фискалды
экспансияда ... және ашық ... да, ... бұл жерде керекті
қосымша шектеудің болуы керек.
Біріншіден, ішкі пайыз ставкасының өзгерісі ... ... ... ... қозғалысының санағына әсерін тигізеді. Бұндай шартта
ішкі төлем балансын ... тұру ... ... яғни ол өзге ... ... ерекшелінеді. Екіншіден, өзгермелі бағамға әсер ете
отырып, ... тобы ішкі ... әсер ... дегенмен шынайы айырбас
бағамы ішкі ... ең ... ... яғни ол ... және
инвестицияға өз әсерін тигізеді. Бұл әсер ... ... ... ... бұл ... ақшаға байланысты пайыз ... ... ... ... Орталық банк интервенциясы белгілі
бір айырбас бағамында ұсынысты ақша эндогенді (Орталық банктің биліктен тыс
бақылауы), яғни ол ... емес ... ... ... Біз ... фискалды саясатты теңгермелі айырбас бағамы және ... ... ... Біздің талдауымызда капитал жетілген жұмылдыруды
барлық елде көрсетеді. Бұл мынаны көрсетеді: ішкі пайыз ... ... ... төмен болмайды (айырбаста бақылау болмайды және ... ... және ішкі ... жетілген субинституттар, сол себепті
бірдей ... ... Анық ... бұндай жағдай белгілі бір
аналитикалық мақсатпен жасалған. Егер жетілген ... ... ... қатыспайды, сол себепті шешімдерде өзгеше болады. Алайда
жалпы қортынды шешімдер ең соңына дейін сақталады. Басында біз теңгерілімді
бағаны эффектіні оқу үшін ... деп ... яғни ол ... жиынтық
сұранысқа әсер етеді делік. Егерде фискалды және монетарлы ... және ... ... ... эффектіге талдау жасасақ. Біз
IS-LM үлгісін қолданамыз, яғни ол үлгі Манделла-Флеминга деген атпен мәлім
болды (екі ... ... ... аталады).
12.5 Жүзбелі айырбас курстарында макроэкономикалық саясат
Фискалды саясат. 12.2 суретіндегі тепе-теңдік IS0 және LM0 қисығының
қиылысуы А ... ... ВР = 0 ... ... ... білдіреді.
Бұл дегеніміз төлем балансының тепе-теңдікте табылуы (0-ге тең). Жетілген
жұмылдыру ішкі капиталы және шетелдік пайыз ... (r = r*) тең ... ... ол таза ... ... ... Сол ... ВР = 0 қисығында
жатпайтын кез ... ... бұл ... төлем балансы тепе-теңде болғанда
сәйкес келмейді.
Мемлекеттік шығындар өсімі, қарыз беру ... ... ... ... IS1 ... қозғайды, сол сияқты жиынтық сұраныс ішкі
экономикада ... ... ... ... ... ... Пайыз
ставкасы оң жоғарғы табысқа өседі және экономика В ... ... ... ... r1 ... ... Бұл капитал кірісіне ... яғни r1 ... r*. ... ... ... ... шетелдіктер
ағылшындық қаржылық активтерді сатып алуға тырысады. Теңгерілімді айырбас
бағамында ... банк ... ... ... ... валютаны
қолданады. Әрекеттестік мына жағдайда болады, егер ұсынымды ... ... ... ... төмендету. 12.2 суретте LM қисығының LM0 -ден LM1-
ге дейінгі қозғалысы көрсетілген. Экономика бұл жағдайда С нүктесінде ... ... Y0 және Y1 ... ... және табыс өсімі не
анықтайды? ... ... ішкі ... ставкасы жоғары болмайынша жалғасады.
Алайда кіріс капиталы өзінен-өзі төмендейді. Егер ... ... r* ... ... ... ... ... қаржы активтері барлық әлемде
жетілген ... ... ... ... ... ... келісім жасады, себебі олар сол пайыз ставкасын
алады. Яғни олар ... кез ... елде бола ... олар ... қайта
капиталды алмайды, қашан ағылшын пайыз ставкасы қайта құлағанынан болады.
Таза эффект мынадан тұрады, Y1 –ге ... ... ... ... ... ... ... экспансияны да білдіреді. Төлем балансы терминінде
сауда тапшылығы және артықшылығы капитал ... ... ... ... қайтадан ВР = 0 сызығында болады, төлем ... ... ... ... ... экспансияда айқындалады. Бірақ фискалды
саясат ашық экономикада суперэффектілі саясат болып қалады.
Сурет 12.2 ... ... ... ... фискалды саясат
LM0 LM1
r
В
r1
r = r* А С ВР = ... ... Y1 ... саясат. Ақша ұсынысының өсуі LM қисық сызығын LM0 -ден LM1-ге
дейін ... ... ... ... ... ... ... кетуіне әкеледі, сондықтан әлемдік пайыз мөлшерінен ішкі ... ... ... ... банк тіркелген айырбас курсын көтеру үшін
фунттарды сатып алуы және шетел валюталарындағы өз қорларын ... ... ақша ... ... ... сондай-ақ сатып алынған Орталық
банкпен ішкі экономикалық айналысты болмайды. LM1 қисық сызығы LM0 ... ... ... ... ... ақша ... эндогенді,
Орталық банк өзге мемлекеттер тіркелген айырбас курсы ... ... ... ... ... 12.3. ... айырбас курс кезіндегі монетарлы саясат
LM0 LM1
r
r = r* А ВР = ... ... ... сұранымға ұлғаймаса, онда шығарылудың ұлғаюы да болмайды.
Нақты ұсынысының фунттарын капиталдың кетісінің орнын толтырады, ол ... ... ... ақша ... өсіреді. Тағайындалған
айырбас курс кезінде инфляция экспорты жүреді. Тағайындалған айырбас ... ... ... тәуелділікті жояды. Басқа сөзбен айтқанда тағайындалған
айырбас курсы ашық экономикада ... ... ... Құбылмалы айырбас курсындағы макроэкономикалық саясат
Айырбас курсы еркін құбылмалы болғанда резервтердің болуы қажетті емес,
сондықтан Орталық банк валюта нарығына ... ... ... ... ... валютасымен қамтамасыз етуге міндетті емес оның ішінде шетел
тауарларын немесе шетел қаржы активтерін сатып алғысы ... ... ... Мемлекеттік шығындардың өсуін займ көмегімен
қаржыландыруы IS қисық ... IS0 – ден IS1-ге ... ... r1 ... ... Оның нәтижесінде капитал түсімі қымбаттайды, айырбас
курсы е0-ден е1-ге дейін жылжиды. Бұл нақты айырбас курсын ... ... Р / ... е1 Р / Р*-ге ... ... Ішкі өндірілген тауарларға
сұраныс ... ... ... ... ... ... Ал ... яғни бәсекелестік қабілетінен айырылады. IS қисық сызығы ... ... ... IS0 ... ... сол себепті экспортқа сұраныс
өседі. Экономикалық бастапқы тепе-теңдік ... кері ... ... ... ... әлемдік пайыз ставкасына қарағанда ... ... ... және ... ... өсе ... Егер ішкі пайыз ставкасы r*
тең болғанда бұл үрдіс тоқтатылады. Пайыз ставкасының төмендеуін ... ... бұл ... ... яғни ... ... қатынасы.
Осындай жағдайда шығарылымның өзгерісі болмайды, әрі ... ... ... дәл тез таза әсер тек ... ... ... талдау айырбас курсы еркін түзуі мен ... ... ... ... ... шығарылымының өсуіне тым эффективті емес.
Бұл тұжырымдар ... ... ... Ішкі және ... активтері
тәжірибеде жетілген субститут болмайды, сондықтан ішкі және ... ... ... ... болуы мүмкін.12.4 суретіне сәйкес ВР = ... оң ... ... ... ... бұл жағдайда эффективті
болады.
Монетарлы саясат. Монетарлы экспансия жағдайында (12.5 сурет) LM ... LM0 -ден LM1-ге ... ... да r1-ге ... пайыз ставкасын
төмендетеді (яғни ... В-ға ... Бұл ... ... бұнымен шартталған капитал түсімі валютаның ... ... ... ... Нақты айырбас курсы түседі, яғни ... ... ... ... сұранысын көбейтеді. IS қисық
сызығы IS0 – ден IS1-ге ... ... да, ... ... қайтадан r* дейін
көтеріледі (яғни В нүктесінен С нүктеге дейінгі қозғалысы). r

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 200 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Микроэкономика пәні,әдістемесі49 бет
Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі21 бет
Қазақстан Республикасының макроэкономикалық саясаты және экономикалық өсу26 бет
Макроэкономиканың пәні және әдісі3 бет
2013-2014 жылдар Қазақстан Республикасы негізгі макроэкономикаға сипаттама20 бет
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе» дәрістер жинағы23 бет
Абайтануға кіріспе13 бет
Автоматтандырылған ақпаратар жүйесіне кіріспе3 бет
Ауқымды компьютерлік желілерге кіріспе5 бет
Ерітінділер теориясы пәніне кіріспе12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь