Алаштың күрескер ұлы


1) Ахмет Байтұрсынұлы
2) 20.жылдардың басында (1920—1923 жж.) А. Байтұрсынұлы
Осы күнге дейін Ахмет Байтұрсынұлының аса ірі әдебиет теоретигі, ғұлама түркелог, жаңа қазақ тіл білімінің негізін қалаушы, ақын әрі аудармашы, шебер публицист болғандығы жөнінде көп айтылып та, жазылып та жүр. Алайда қазақ тарихындағы осы ұлы тұлғаның қоғамдық-саяси қызметі мен мемлекет қайраткері ретіндегі атқарған еңбегі тиісті дәрежеде зерттелмей келеді. Оның өзіндік себептері де жоқ емес. Өйткені Ахмет Байтұрсынұлы XX ғасырдың басында-ақ халыкқа ағартушылық, ғылыми-зерттеушілік, ақындық, журналистік қызметімен кеңінен таныс болды. Ол ғылым мен ілімнің, әдебиет пен жалпы мәдениеттің салаларында ондаған жылдар бойы ел игілігіне айналған және қазір де оған қызмет етіп келе жатқан асыл мұра қалдырды.
Осыған қарамастан оның ардақты есімі мен сан қырлы еңбегі жөнінде 20—80 жылдар аралығында сөз сөйлеу мүмкін болмады. Себеп — оның Сталиншіл әкімшіл әміршіл жүйе ұйымдастырған саяси қуғын-сүргінге ұшырап, жалған жаламен «халық жауы» аталып, атылып кеткені еді. Тек 50 жылдан астам уақыттан кейін, 1989 жылдың соңында ол ақталған соң, Ахметті зерттеушілер бірінші кезекте оның ғылыми және әдеби еңбектерін халыққа кеңінен таныстыра бастады, негізгілері қайта жарияланып. оқырмандармен қауышты.
Ал А. Байтұрсынұлының қоғам және мемлекет қайраткері, саясаткер ретіндегі қызметі туралы жеткіліксіз айтылып, аз жазылып келеді. Оның басты сепебі А.Байтұрсынұлы ұлттық демократиялық Алаш қозғалысы көсемдерінің бірі, Алаш партиясы мен Алаш автомиясын құрудың бастау көзінде тұрған айтулы тұлғалардың бірегейі болғандығына- байланысты еді. Ал Алаш қозгалысы туралы жан-жақты зерттеулер 90-жылдардың ортасынан жүргізіле бастағаны оқырман қауымға белгілі жәйт. Мұның үстіне қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Ахмет Байтұрсынұлы біраз бұлтарысы бар күрделі жолда өткен адам ол Алаш қозғалысының жетекшілерінің бірі болған ол 1918-1919 жылдары Кеңес өкіметіне қарсы саяси күштермен одақтас болып, Қазақстанда большевизмге қарсы күресумен шектелмей бұл күрестің барысында күш салмағы қарсыластар жағына ауа бастаган.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






АЛАШТЫҢ КҮРЕСКЕР ҰЛЫ

Осы күнге дейін Ахмет Байтұрсынұлының аса ірі әдебиет теоретигі, ғұлама
түркелог, жаңа қазақ тіл білімінің негізін қалаушы, ақын әрі аудармашы,
шебер публицист болғандығы жөнінде көп айтылып та, жазылып та жүр. Алайда
қазақ тарихындағы осы ұлы тұлғаның қоғамдық-саяси қызметі мен мемлекет
қайраткері ретіндегі атқарған еңбегі тиісті дәрежеде зерттелмей келеді.
Оның өзіндік себептері де жоқ емес. Өйткені Ахмет Байтұрсынұлы XX ғасырдың
басында-ақ халыкқа ағартушылық, ғылыми-зерттеушілік, ақындық, журналистік
қызметімен кеңінен таныс болды. Ол ғылым мен ілімнің, әдебиет пен жалпы
мәдениеттің салаларында ондаған жылдар бойы ел игілігіне айналған және
қазір де оған қызмет етіп келе жатқан асыл мұра қалдырды.
Осыған қарамастан оның ардақты есімі мен сан қырлы еңбегі жөнінде
20—80 жылдар аралығында сөз сөйлеу мүмкін болмады. Себеп — оның Сталиншіл
әкімшіл әміршіл жүйе ұйымдастырған саяси қуғын-сүргінге ұшырап, жалған
жаламен халық жауы аталып, атылып кеткені еді. Тек 50 жылдан
астам уақыттан кейін, 1989 жылдың соңында ол ақталған соң, Ахметті
зерттеушілер бірінші кезекте оның ғылыми және әдеби еңбектерін
халыққа кеңінен таныстыра бастады, негізгілері қайта жарияланып.
оқырмандармен қауышты.
Ал А. Байтұрсынұлының қоғам және мемлекет қайраткері, саясаткер
ретіндегі қызметі туралы жеткіліксіз айтылып, аз жазылып келеді. Оның басты
сепебі А.Байтұрсынұлы ұлттық демократиялық Алаш қозғалысы
көсемдерінің бірі, Алаш партиясы мен Алаш автомиясын құрудың бастау
көзінде тұрған айтулы тұлғалардың бірегейі болғандығына- байланысты
еді. Ал Алаш қозгалысы туралы жан-жақты зерттеулер 90-жылдардың
ортасынан жүргізіле бастағаны оқырман қауымға белгілі жәйт. Мұның
үстіне қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Ахмет Байтұрсынұлы біраз
бұлтарысы бар күрделі жолда өткен адам ол Алаш қозғалысының
жетекшілерінің бірі болған ол 1918-1919 жылдары Кеңес
өкіметіне қарсы саяси күштермен одақтас болып, Қазақстанда
большевизмге қарсы күресумен шектелмей бұл күрестің барысында күш салмағы
қарсыластар жағына ауа бастаган. 1919 жылдың көктемінде Алаш
басшылығының келісімімен Кеңес өкіметі жағына шыққан; В. Лениннің
ұйғаруымен Ахмет Байтұрсынұлы 1919 жылы жазда құрылған Қазақ өлкесін
басқару жөніндегі жоғарғы кеңестік ұйым — Қазақ революциялық комитетіне
мүше болып тағайында, 1920 жылы қазан айында құрылған Ресей құрамындағы
автономиялы Қазақ Кеңестік Социолистік Республикасының (КАКСР) үкімет
мүшесі —оқу-ағарту комиссары болып сайланған. Басқа сөзбен
айтқанда. Ахмет Байтұрсынұлы — Алаш қозғалысы аясындағы қоғам қайраткері
ғана емес, Кеңестік Байтұрсынұлының Масасы (1911 ж.). Міржақып
Дулатовтың Оян, қазағы (1909 ж.) дәлел бола алады және олардың
авторларының сол кездің өзінде-ақ қоғамдық-саяси мәні үлкен әрекеттерге
барғанын көрсетеді.
Ұлттық мәні бар саяси-әлеуметтік және мәдени мәселелерді
көтеріп, шешуде мерзімді баспасөздің атқарар қызметінің маңыздылығын Ахмет
Байтұрсынұлы жақсы түсінді. Сондықтан да ол шын мәніндегі жалпы ұлттық
газет шығару ісіне көп күш жұмсады. Әлихан Бөкейхановтың бағыт
беруімен Ахмет Байтұрсынұлының басшылығымен, Міржақып Дулатовтың
қосшылығымен, озық ойлы, халық қамын ойлаған жекелеген дәулетті
адамдардың демеушілігімен 1913 жылдан бастап Орынборда жалпы ұлттық биресми
Қазақ газеті шыға бастады. Оның бірінші санында жарияланған
оқырмандарға арнаған мақаласында Ахмет Байтұрсынұлы газетті
халықтың көзі, құлағы һәм тілі деп анықтай келіп, оның жұртым деп
халықтың арын арлап, зарын зарлап, халықтың сөзін сөйлеп, пайдасын
қорғап, зарына қарсы тұрып, қарғаға көзін шұқытпасқа тырысады, — деген
тұжырымы арқылы газеттің қоғамда алатын орнын, оның саяси маңызын барынша
айқындап берді. Бұл газеттің 1918 жылы 2-наурызда Кеңес өкіметі оны
жапқанға дейін 265 саны жарық көрді. Ахаң редакторлық еткен Казақ
газетінің төңірегіне топтасқан білімпаз азаматтар оның беттерінде
жарияланған жер, ұлт мәселесі, оқу-ағарту ісі, мемлекеттік құрылыс сияқты
маңызды мәселелер жөніндегі мақалалары арқылы, кейде ыммен, кейде ашық
айтылган пікірлері арқылы патша үкіметінің отарлық саясатын сынап, оған
демократиялық мазмұндағы талаптар қоюмен қатар халықтың саяси санасын
тәрбиеледі. Міржақып Оян, қазағындағы, Ахметтің Масасындағы ұлттың
намысты қайрау, халық санасын ояту идеялары Қазақтың
беттерінде нақтыландырыла, өткірлендіріле түсті.
Газет 1917 жылы шілде айында дүниеге келген ұлттық-демократиялық
партияны дайындауда сан қырлы, салиқалы жұмыстар атқарды. Партия Россияда
1917 жылы ақпан революциясы жеңіске жеткеннен кейінгі елде орын
алған саяси хал-ахуал берген мүмкіндіктер жағдайында 1917 жылы 12—26
шілдеде Орынбор қоғамында өткен бірінші бүкілі азаттық сьезде құрылды. Бұл
партияға Алаш деген ат беріледі. Сьезді шақыру мен оны өткізуде Ахмет
Байтұрсынұлы үлкен белсенділік көрсетті. Ол сиездің хатшылар тобын
(құрамында М. Дулатов, Ә. Көтібаров, А. Сейітов бар) басқарып, оның маңызды
құжаттарын жасауға жетекшілік етті. Сиез өткеннен кейінгі екі-үш ай бойы
оның шешімдеріне сәйкес Ахмет Байтұрсынұлы Алаш партиясы бағдарламасының
жобасын жасау ісіне қатынасты. Партия бағдарламасының жобасын жасауға,
Ахаңмен бірге Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Елдес Ғумаров, Есенғали
Тұрмұхамбетов, Ғабдулхамит Жүндібаев, Ғазымбек Бірімжанов қатынасты.
Петроградта қазан революциясы жеңіске жетіп, Қазақстанда Кеңес өкіметінің
орнау процесі жүріп жатқан кезде Ахмет Байтұрсынұлының белсенді араласуымен
дайындалған Алаш партиясы бағдарламасының жобасы Қазақ газетінің
1917 жылы 21-қарашадағы санында жарияланды. Социалистік идеялары,
оның ішінде большевизм мен оның ту етіп ұстаған Кеңес өкіметінің
саясатын қабылдамаған Алаш қайраткерлері дайындаған бұл саяси
құжат 10 баптан тұрды да онда Алаш партиясының мемлекеттік
құрылыс, жергілікті бостандық, жер, дін. сот, оқу білім мәселелері
жөніндегі мақсат-міндеттері тұжырымдалды. Олардың басым көпшілігі
жаңадан орнап жатқан Кеңес өкіметінің айтылмыш
мәселелердегі үрдістеріне қайшы келетін еді. Бұл жағдайды Ахмет
Байтұрсынұлы кейінірек, 1919 жылы тамыз айында жарияланған Қазақтар және
революция деген мақаласында былай негіздеді: Қазақтарға Февраль
революциясы қаншалықты түсінікті болса, Октябрь социалистік
революциясы соншалықты түсініксіз көрінді... Екіншісінің
түсініксіз болуын оп-оңай ұғындыруға болады: қазақтарда капитализм де,
таптың жіктелу де жоқ, тіпті жеке меншіктің өзін басқа
халықтардағыдай айдар тағып ажырату қиын көптеген пайдалану бұйымдары
оларда қауымдық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бөкейханов Әлиханов Нұрмұхамедұлы
Сәбит пен Сәкен шығармашылық байланыстылығы
Алаш қозғалысы ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында
Қазақтың «бес арысы» атанған зиялылар ілімдеріндегі еркіндік мәселесі
Алаш қозғалысы. Алаш қайраткерлері
Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық-саяси қызметі
Мұстафа Шоқайдың әлеуметтік көзқарастары
Міржақып Дулатұлының өмір жолы
Ұлттың ұлы ұстазы: А.Байтұрсынұлының 130 жылдығына арналған әдістемелік құрал
Мұстафа Шоқайұлының Тәуелсіздік жолындағы саяси қызметі
Пәндер