Жеке адамның этнопсихологиялық және әлеуметтік діни қалыптасуы

МАЗМҰНЫ

К I Р I С П Е 3

I . БӨЛIМ ДIН МЕН ЖЕКЕ АДАМ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСЫ 5
I.1. ДIН ЖАЙЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСIНIК 5
I.2. ДIН ЖӘНЕ ЖЕКЕ АДАМ 19

II . БӨЛIМ. ҚҰРАН МЕН СҮННЕТТIҢ ӘЛЕУМЕТТIК МАҒЫНАСЫ 26
II.1. ҚҰРАН МЕН СҮННЕТ ДЕГЕНIМIЗ НЕ? 26
II.2. ЖЕКЕ АДАМНЫҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТIК ҚАЛЫПТАСУЫНА ДIННIҢ ТИГIЗЕТIН ӘСЕРI 32
II.3. ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ МЕТОДИКАСЫНЫҢ НӘТИЖЕСI 56

III. ҚОРЫТЫНДЫ 60

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР: 62
К I Р I С П Е
МӘСЕЛЕНІҢ ӨЗЕКТIЛIГІ

Дiн - әлемдiк өркениеттегi барлық қоғамдық құрылыстарға тән тарихи, саяси - әлеуметтiк, дүниетанымдық және психологиялық құбылыс.
Дiн, адамзатпен бiрге келiп және де әрдайым адамзатпен бiрге болмақ. Тарихтың қай дәуiрiне қарасақ дiнсiз адам кездесер-ау, бiрақ дiнсiз қоғам еш кездеспейдi. Қай жерде бiр қоғам болса ол жерде бiр дiн бар. Дін адамның өзінің жаратылысындағы құпиларды анықтап, табиғаттағы құбылыстардың, ғарыштағы қозғалыстардың астарын түсіну үшін ізденіске түсуінен, сұрақтарға жауап іздей бастауынан алау алған сезімнен туындайды. Яғни адамзат дiннен еш уақытта ажырамаған. Өйткенi дiн өмiрiмiздiң әр бiр кезеңiнде орын алады. Адамдарға күш-жiгер беретiн, қоғамды тәртiпке келтiретiн, жақсылық пен туралыққа жетелейтiн, жалғыздық пен қиыншылықты жойып, сенiмдiлiктi орнататындардың басында қашанда дiн тұрмақ.
Қазiр жер жүзiнде түрлi-түрлi дiндер және сол дiндерге сенушiлер бар. Бiрi тас, ағаш мүсiндерге (пұтқа), жануарларға, отқа, жұлдыздарға табынса, ендi бiрi адамдарға, пайғамбарларына сиынуда. Ал бiр бөлiгi болса көзiмiз көре алмайтын, құлағымыз ести алмайтын, ақылымыз жетпейтiн, бүкiл әлемдердi жаратқан, барлық нәрсенi жоқтан бар қылған Ұлы әрi құдiрет иесi болған Аллаһ Тағалаға құлшылық қылады.
Қазiргi таңда бәрiмiзге мәлiм хақ дiн әрi соңғы дiн Ислам дiнi. Бүгiнде жер жүзiндегi халықтың көпшiлiгi, Қазақстан халқының басым бөлiгi осы дiндi ұстанушылар. Бiрақ көпшiлiк бұл дiндi толық әрi анық түсiнбеуде. Бұл дiн бiзге не үшiн жiберiлген? Бұл дiннiң мақсаты не? Бұл дiн бiзге ненi бұйырады?
Қазiргi мұсылман бауырларымыздың көпшiлiгi бұл дiндi намаз оқу, ораза ұстау, Құран оқу, жаназа жерлеу, қысқаша айтқанда Аллаһқа құлшылық қылу ғана деп түсiнедi. Яғни Христиандардың дiн түсiнiгi сияқты дiндi белгiлi бiр нәрселермен шектеп, келте түсiнуде. Сондықтан дiннiң шынайы мағынасы әрi оның жеке адамның қалыптасуы мен қоғамға тигiзер әсерi кезек күттiрмей зерттеудi талап ететiн басты мәселе.
ЗЕРТТЕУДIҢ МАҚСАТЫ
Тақырыпты таңдаудағы мақсатымыз қазiргi таңда бүкiл әлемнiң назарын өзiне қаратып отырған Ислам дiнiнiң ашылмаған сырларын ашып, оның жеке адамның қалыптасуына тигiзетiн әсерiн, сондай-ақ оның шынайы келбетiмен таныстыру. Ислам дiнiн дұрыс тану жолдарын, оған жабылған әртүрлi жаланың жалғандығы мен қоса оның халықтар арасындағы ынтымақ-бiрлiктi нығайта түсендiгiн де шолып өту.
ЗЕРТТЕУДIҢ МIНДЕТI
1. Дiн мен жеке адам қарым-қатынасына теориялық шолу жасау.
2. Құран мен Сүннеттің теориялық мағынасын ашып көрсету.
3. Жеке адамның этнопсихологиялық және әлеуметтік қалыптасуына діннің тигізетін әсерін оқырмандарға жеткізу.
ЗЕРТТЕУДIҢ ОБЪЕКТІСІ
Жеке адамның этнопсихологиялық және әлеуметтік қалыптасуын Құран мен Сүннет аясында талдау.
ЗЕРТТЕУДІҢ ӘДІСІ
Жеке адамның қалыптасуы жайлы жазылған еңбектер мен ғалымдардың ой-пікірлеріне түсініктеме беру.
ТЕОРИЯЛЫҚ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
-Дiн мен жеке адам қарым-қатынасы жайлы құнды пікірлер.
-Құран мен Сүннеттің теориялық мағынасы
ПРАКТИКАЛЫҚ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ.
Бұл еңбекте жеке адамның діни психологиялық тұрғыдан қалыптасуының маңызы өте зор екенін айқын көруге болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Мұртаза Жүнiсұл Бұлұтай. “Ата баба дiнi” Алматы. “Бiлiм” 2000.
2. Сайд Кутуб. «Дін бұдурң, Арслан яинлары. Ыстанбул 1998.
3. Гуней Тумер, Абдуррахман Кучук. «Дінлер тарихың, Ожак яинлары. Анкара 1997.
4. Мұхаммед Хамидуллах. «Ислам Пейгамбериң, 2-том. Ирфан яинлары. Ыстанбул 1993.
5. «Ислам анциклопедисиң, 9-том. Ыстанбул 1994.
6. Осман Ескижиоглы. «Ислам хухуки ачысындан Хукук ве инсан хакларың. Анадолы баспасы. Измир 1996.
7. Мавдуди. «Құран керимде дөрт теримң. Кахраман яинлары. Ыстанбул 1999.
8. Халифа Алтай. “Құран Кәрiм қазақша мағына және түсiнiгi”
9. Елмалылы М. Хамди Языр. «Хак дили куран дилиң, 2-том. Заман яинлары. Ыстанбул.
10. «Шамил Ислам анциклопедисиң, 2-том. Ыстанбул 1999. Акыт яинлары.
11. Ахмед Файз. «Фи зилалил куранда давет жолың, 1-том. Сечкин яинлары. Ыстанбул 1990.
12. Ахмед бин Ханбел, аль-Муснад, I-VI, Ыстанбул 1992.
13. Айхан, Халис, Дин егитим ве өгретими, Ыстанбул 1997.
14. Байраклы, Байрактар, Исламда егитим, Ыстанбул 1997.
15. Байрактар, Фарук, Ислам егитимде өгретмен өгренжи мунасибетлери, Ыстанбул – 1994.
16. Бухари, Абу Абдиллах Мұхаммед Мұхаммед бин Исмайл, ал-Жамиус сахих, I-V, Ыстанбул 1992.
17. Жанан, Ибрахим, вд..., Исламда айле ие чожук тербиеси, Ыстанбул 1996.
18. Чакан, Исмайл Лутфи, Хадис усулу, Ыстанбул 1999.
19. Чамдиби, Хасан Махмут, Егитим илклери ве рехберлик, Ыстанбул 2000.
20. Челик, Омар вд..., Усвеи хасане, I, Ыстанбул 2003.
21. Челик, Омар вд..., Усвей хасане, II, (Басылмыш китап).
22. Дихлеви, Шах Валиуллах, Хужжатуллахи Балига, трж.М.Ердоган. I-II. Бейрут 1990.
23. Додургалы, Абдуррахман, Дин егитим ве өгретиминде илклер ве ёнтемлер, Ыстанбул 1990.
24. Абу Давуд, Сулейман бин Ешас, Сунен, I-V, Ыстанбул 1992.
25. Елмалылы, Мұхаммед Хамди Языр, Хак дини Куран дили, I-X. Ыстанбул.
26. Фирузабади, Мұхаммед бин Якуб Междуддин, ал-Камусул мухит, Бейрут 1987.
27. Ғазали, Мұхаммед ибн Мұхаммед, Ислам тербиеси, Ыстанбул 1989.
28. Ибн Мажа, Мұхаммед бин Язид, Сунен, I, Ыстанбул 1992.
29. Кутуб, Сайд, Фи зилалил Куран, трж. С. Учан, I-X, Ыстанбул.
30. Маверди, Абу Хасан Али бин Мұхаммед бин Хабиб, Едубуд-Дүния вед Дин, трж. Али Акын, Ыстанбул -1982.
31. Муслим, Абу Хусейн бин ал-Хажжаж, ал-Жамиус Сахих, I-III, Ыстанбул 1992.
32. Невеви, Риязус-Салихин, трж. М.Яшар Кандемир. I-VIII, Ыстанбул 1997.
33. Тирмизи, Абу Иса Мұхаммед бин Иса бин Севра, Сунен, I-X, Ыстанбул 1992.
34. С.Улудаг, Исламда Амир ве Ясакларын хикметлери, Анкара 1989.
35. Түркістан газеті 4.02.2005 ж,
35. Ғ.Есім, Дінтану негіздері, Алматы 2003
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
«ЖЕКЕ АДАМНЫҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК ДІНИ ... I Р I С П Е 3
I – ... ДIН МЕН ЖЕКЕ АДАМ ... ... ДIН ... ... ТҮСIНIК 5
I.2. ДIН ЖӘНЕ ЖЕКЕ АДАМ 19
II – БӨЛIМ. ҚҰРАН МЕН ... ... ... ... ... МЕН ... ... НЕ? 26
II.2. ЖЕКЕ АДАМНЫҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТIК ҚАЛЫПТАСУЫНА ДIННIҢ
ТИГIЗЕТIН ӘСЕРI 32
II.3. ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... 60
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР: 62
К I Р I С П Е
МӘСЕЛЕНІҢ ӨЗЕКТIЛIГІ
Дiн - ... ... ... қоғамдық құрылыстарға тән тарихи,
саяси - әлеуметтiк, дүниетанымдық және ... ... ... ... ... және де ... ... бiрге болмақ.
Тарихтың қай дәуiрiне қарасақ ... адам ... ... ... ... кездеспейдi. Қай жерде бiр қоғам болса ол жерде бiр дiн бар. Дін адамның
өзінің жаратылысындағы құпиларды ... ... ... қозғалыстардың астарын түсіну үшін ізденіске түсуінен, сұрақтарға
жауап іздей бастауынан алау ... ... ... Яғни адамзат
дiннен еш уақытта ажырамаған. Өйткенi дiн өмiрiмiздiң әр бiр кезеңiнде орын
алады. Адамдарға күш-жiгер ... ... ... келтiретiн, жақсылық
пен туралыққа жетелейтiн, жалғыздық пен қиыншылықты жойып, ... ... ... дiн ... жер жүзiнде түрлi-түрлi дiндер және сол дiндерге сенушiлер бар.
Бiрi тас, ағаш мүсiндерге (пұтқа), жануарларға, отқа, ... ... бiрi ... пайғамбарларына сиынуда. Ал бiр бөлiгi болса ... ... ... ести ... ақылымыз жетпейтiн, бүкiл әлемдердi
жаратқан, барлық нәрсенi жоқтан бар қылған Ұлы әрi ... иесi ... ... ... ... ... бәрiмiзге мәлiм хақ дiн әрi ... дiн ... ... жер ... ... көпшiлiгi, Қазақстан халқының басым бөлiгi
осы дiндi ұстанушылар. Бiрақ көпшiлiк бұл дiндi ... әрi анық ... дiн ... не үшiн ... Бұл ... мақсаты не? Бұл дiн бiзге ненi
бұйырады?
Қазiргi мұсылман бауырларымыздың көпшiлiгi бұл дiндi намаз оқу, ораза
ұстау, ... оқу, ... ... ... ... ... ... қылу
ғана деп түсiнедi. Яғни Христиандардың дiн түсiнiгi сияқты дiндi ... ... ... ... ... ... дiннiң шынайы мағынасы
әрi оның жеке адамның қалыптасуы мен ... ... ... кезек күттiрмей
зерттеудi талап ететiн басты мәселе.
ЗЕРТТЕУДIҢ МАҚСАТЫ
Тақырыпты таңдаудағы мақсатымыз қазiргi таңда бүкiл ... ... ... ... ... дiнiнiң ашылмаған сырларын ашып, оның ... ... ... ... сондай-ақ оның шынайы келбетiмен
таныстыру. Ислам дiнiн дұрыс тану жолдарын, оған жабылған ... ... мен қоса оның ... ... ынтымақ-бiрлiктi нығайта
түсендiгiн де шолып өту.
ЗЕРТТЕУДIҢ МIНДЕТI
1. Дiн мен жеке адам ... ... шолу ... ... мен ... ... мағынасын ашып көрсету.
3. Жеке адамның этнопсихологиялық және әлеуметтік қалыптасуына
діннің тигізетін әсерін оқырмандарға жеткізу.
ЗЕРТТЕУДIҢ ОБЪЕКТІСІ
Жеке адамның этнопсихологиялық және ... ... ... ... аясында талдау.
ЗЕРТТЕУДІҢ ӘДІСІ
Жеке адамның қалыптасуы жайлы жазылған еңбектер мен ғалымдардың ... ... ... ... мен жеке адам ... жайлы құнды пікірлер.
-Құран мен Сүннеттің теориялық мағынасы
ПРАКТИКАЛЫҚ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ.
Бұл еңбекте жеке ... діни ... ... ... өте зор ... ... көруге болады.
I – БӨЛIМ ДIН МЕН ЖЕКЕ АДАМ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫ
I.1. ДIН ЖАЙЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСIНIК
“Дiн” сөзiнiң тілдік және ... ... ... ... ... ... ... шыққан түбiр сөз
немесе есiм сөз деп қабылдайды. ... ... ... ... “жаза”,
“сыйлық”; “мойынсұну” деп басты үш мағынаға келетiндiгiн айтады.[3]
Мәудуди, сөздiк пен ... ... және ... ... ... мына төрт мағынаға келетiнiн былай тарқатып айтып бередi:
1) Үстем болу, бас идiру; билiк, үкiм иесi; бас ... ... қол ... ... ... ... ... айналдыру.
2) Бағыну, құлдық, қызмет, бiреудiң бұйрығын орындау; қуат ... ... бас иiп оның ... орындау.
3) Шариғат, заң, құқық, жол, мәзхаб, ұлт, әдет.
4) Жаза, сыйлық, өкiм, жауапқа тарту, есепке алу.[4]
М. Хамди Языр ... ... Араб ... ... ... кегенiн
айтады : жаза, есеп, үкiм беру, саясат, мойынсұну, әдет, жағдай, ... ... ... болсақ, Әл-Журжанидiң дiнге берген
анықтамасы былайша: “Дiн – ақыл иелерiн Пайғамбардың бiлдiрген ... ... ... ... ... ... бiр ... болса басқаша анықтама бередi: “Дiн – ақыл иелерiн өз
қалауларымен дүниеде ... ... ... алып ... ... қойылған бiр заң.” Тәхәнәви және былай дейдi: ... ... ... оны ... пайғамбарға, оны iске ... ... ... Языр ... ... ... ... отырып дiнге :
“Ақыл иелерiн өз қалауларымен жақсылыққа және ... ... ... ... Және де ... жеке ... өз ... iстеген
iстерiнiң жақсылық пен бақытқа алып баруына кепiлдiк беретiн жол, әрi заң”,
деп анықтама бередi.
Демек дiннiң ... ақыл және ... ... ... ... ... ... дiндегi үкiмдердi оырндауға жауапты емес.
Өйткенi ақылы болмағандарда қалау және таңдау еркiндiгi де ... ... ... ... мағынасын былай түсiндiредi : “Ислам, Иман,
Ихсан осы үшеуi дiндi құрайды. ... ... ... ... Хазiретi
Жәбрейiл келiп, бұл негiздер жайында сұрақ сұрап ... ... соң ... ... ... ... “Ол ... едi. Сiздерге дiнiңiздi үйрету
үшiн келдi. Мiне ол осылардың барлығының дiнiңiздi ... ... ... ... ... ... “Аллаһтың дiнi” деп
аталады. Дiннiң құлға қатысты болуының себебi бағынушы болғандығынан.”[7]
Жоғарыдағы анықтамадан “дiн” сөзi мен ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан жалпы мағынада Ислам
“мойынсұну”, “құтылу” сияқты мағыналармен бiрге ... және ... да ... Дiн – ... ... алаауыздық пен талас-
тартыстардың алдын алып, бейбiтшiлiкке кепiлдiк беретiн заң. Дiнде тек қана
адамдар ... ... ... мен ... ... да келiсiм және
бейбiтшiлiк ... ... ... ... да ... ... тiптi мүшрiктердiң
сенгендерiне де дiн аты ... ... ... ... ... ... жалпы дiндердiң анықтамасы емес тек қана хақ дiн
үшiн берiлген ... ... ... Бұл анықтамалардан шығатын ортақ
мағыналардың бәрi дiннiң бастауы Аллаһтан болуы. Бұған қарағанда нағыз дiн
адамдар ... ... және де бұл ... ... ақыл ... ... екенiн көремiз. Сонымен дiннiң адамдарды өз еркiмен
жақсылыққа бағыттайтын заң мен жүйе ... ... ... Әр ... дiндердегi және тiлдердегi дiн.
Басқа да дiндердiң ... ... дiн ... ... ерекшелiктерi бар. Бiрақ бұл тiлдердiң ешқайсысында ... ... ... келетiн сөз жоқ. Яхудилердiң Ибрани тiлiнде “abodath
elohim” ... ... сөзi дiн ... ... қолданылады. Бұл сөз
құлшылық орнындағы ... ... ... және ... ... ... Дiн үшiн кейде “yir-ah” (үрей, қорқу), “emanath” ... ... ... де ... Кей ... “dath ... бiлiмi) және “tora” (тәңiрден келген нәрсе) дiнге сөзiне балама
ретiнде айтылады.
Тек қана ... ... ... үкiм, әмiр” мағыналарына келетiн “daath”
сөзi дiн үшiн жалпы термин болып күнiмiзге дейiн ... ... ... ... дiн, ... әрi құрмет мағыналарын қамтитын “thriheya” сөзi
қолданылады.
Үндiстердiң Санскрит тiлiнде дiн мағынасына ... ... ... Пали ... “dhamma” түрiнде қолданылады. “Dharma” сөзiнiң
“дiн, ақиқат, туралық, заң, ... ... ... ... да бар. Бұл
мағыналардың бiр бөлiгi Үндi ... ... бiр ... тек ... ... ... кiтабындағы “rta” мен “dharma” түсiнiгi арасында
ұқсастық бар. “Rta” ескi дiни ... көк ... ... ... ... алып ... жол” мағынасына келетiн “marga” сөзi
қолданылады. Бүгiнде Қытайларда дiн мағынасында “chung chiao” ... ... ... ... Тао сөзi Чу ... берi ... әдiс, жүйе”
мағынасында қолданылса, Конфуциден бұрынғы кезеңдерде бұл сөздiң ... ... әрi ... ... ... ... ... болғандығына
сенiлуi керек нәрсе. Жапондардың Буддизмнен бұрын ұстанған дiндерi үшiн
қолданылған ... сөзi ... ... ... ... үшiн ... және “тао” сөздерiнiң бiрiгуiнен шыққан және “тәңiрлердiң ... ... ... ... ... бұл мағынада “камино-мичи”
тiркесiн ... ... ... ... ... үшiн қолданылған
сөздер жалпы мына мағыналарға ... ... ... ... ... Бұл сөздердiң барлығы адамның iшкi дүниесiмен тығыз байланысты.
Түркi халықтарындағы қолданылып жүрген ... сөзi араб ... ... ... ... түркi халықтары дiн ... ... ... ... ... “нам”, “ден” сияқты сөздердi қолданғаны
жайлы көптеген деректер бар.
4) Христиан дiнiндегi “дiн” түсiнiгi.
Европа, дiн терминiн Римдерден алған. ... ... IVғ.) “De ... ... ... атты ... “religio” сөзiн, қолданған.
(бiр нәрсенi ... ... оқу, ... ... ... ... Кейiннен бұл сөз тура болу, құрмет көрсету немесе
тәңiрлермен байланыста болу ... ... ... ... бiр ... ... дiн терминiн Латын тiлiндегi “адамдар
мен Тәңiр арасындағы байланыс” мағынасындағы “re-ligare” сөзiнен шыққаны
айтылады.
Сонымен бiрге қазiр Европа ... дiн ... ... ... С.Накид Аттас бұл сөздiң латынша “religion” сөзiнен шыққанын
және “кiсi мен Тәңiр арасындағы ... ... ... ... ... “Ғылым және дiн” атты еңбегiнде бұл сөздi Августин ... ... ескi ... ... ... ... ... түбiрiнен
шыққанын және адамдарды Тәңiрге бағындыру деген мағынада қолданылғандығын
айтуда.[9]
Мухаммед Хамидуллах ... ... ... ... ... жоқ екенiн және де мұсылмандарда “дiн адамдарының” жоқ екенiн
айтады.[10]
5) Құран Кәрiмде ... ... ... ... ... сөзi 92 жерде кездеседi. Бұл дiн сөзi Құран Кәрiмде
бiрнеше мағынада қолданылады.
Ислам ғалымдарының бiрi Мәудуди, “Құран Кәрiмдегi төрт ... ... ... сөзiнiң Құран Кәрiмде мына төрт мағынада қолданылғанын
айтады :
1) ... үкiм ... ... иесi; ең ... ... ... әрi силы ... деген бағыныштылық, мойынсұну.
3) Осы мәртебелiге бағынудан пайда болған нәтиже; бұл бағыныштылықтың
жалғасуы үшiн қойылған ... жол және ... ... жиынтығы.
4) Осы жүйеге, заңдарға, ережелерге, ... ... ... Ұлы мәртебелiнiң есепке алуы; есепке алу; iстеген iстерiн
сұраққа алу; ... ... ... ... ... ... сөзi кейде 1-шi және 2-шi мағынада, кейде 3-шi ,
кейде 4-шi мағынада ... ... ... сөзi төрт мағынаның бәрiнде,
яғни ... ... ... ... қолданылған.
Ендi осы мағыналардың Құранда қолданылуын аяттармен мысал берiп
көрсетейiк.
а) 1-шi және 2-шi мағыналарда ... тiрi . ... ... ... ... жоқ. Ендеше дiндi оған арнап,
нағыз ынтамен өзiне жалбарыныңдар. Барлық мақтау бүкiл ... ... мен дiндi ... ... ... құлшылық қылуға бұйырылдым” де.
Сондай-ақ бой ұсынушылардың алды ... ... ... мен Раббыма
қарсы келсем, ұлы күннiң азабынан қорқамын” де. “Дiнiмдi нағыз ... ... ... де.[13]
(Мұхаммед с.а.у.) “Расында саған бұл кiтапты бiр ... ... ... дiндi ... ... құлшылық қыл. Көңiл бөлiңдер. Дiн ... ... ... ... ... ... шынайы ынтамен бiр ... ... дiндi ... ғана тән қылулары, намаз оқулары, зекет берулерi
үшiн әмiр ... Мiне осы ... ... де ... ... 52-шi, Али ... ... 8-шi аяттары осы
мағынаға келедi.
Жоғарыда аталған аяттардағы “дiн” сөзi тек қана Аллаһқа тән ... ... ... және бұл ... ... иiлiп ... қажеттiгiн
бiлдiру үшiн қолданылған.
Және де жоғарыдағы аяттарда айтылған ... ... ғана тән ... ... және ... ... басқа толық және шексiз құдiрет,
Оныкiнен жоғары патшалық және билiк танымау, олай ... ... оған ... бас ию, үкiм және бұйрық жайында оған ... ... ... одан
басқасына құлшылық етпеу керек екенiн түсiнемiз.
Одан басқасына құлшылық етпеу түсiнiгiн қоғамдық және ... ... ... Оның разы ... үшiн, Оның ... ... үшiн Одан
басқасына бағынбау керек.
Аллаһтан басқасына бағыну, тек қана Аллаһқа бағынудың бiр бөлiгi ... ... ... ... ... лайық iс-әрекеттер iстеу, Аллаһтың
белгiлеген шегiнен аспағанша жалғасады. Балалардың әке-шешесiне, әйелiнiң
күйеуiне, жұмысшының басшысына ... ... ... ... ... ... әмiрлерi мен тыйымдарының төңiрегiнен аспаса мұндай бағыну Аллаһқа
бағыну және ... бiр ... ... ... . Егер де бұл ... ... басқа тәуелсiз және толық деп танылған өткiншi бiр билiк
иесiне көрсетiле бастаса мiне сол ... ... ... және ... ... ... 3-шi ... қолданылуы:
(Мұхаммед с.а.у.) “Ей адам баласы менiң дiнiмнен күдiкте болсаңдар,
онда мен сендердiң ... ... ... табынбаймын, бiрақ
сендердi өлтiретiн ... ... ... және иман ... ... де. Ал ... ... бiрыңғай Аллаһты бiрлеу дiнiне бұр.
Шiрiк қосушылардан болма.[17]
“Зинашы әйел мен ердiң әр бiрiне жүз дүре ... Егер ... ... ... ... дiнiн ... ... жұмсақтықтарың
ұстамасын…[18]
“Немесе дiн тұрғысында Аллаһ бұйырмаған нәрсенi оларға шариғат қылатын
ортақтары бар ма?[19]
“Сендердiң дiндерiң өздерiңе, менiм дiнiм ... ... әдiс ... ... Аллаһ қаламайынша патшаның
дiнiмен (заңымен) туысын алып қала ... ... ... 30, Тәубе сүресi 36, Әнғам сүресi 137 ... да осы ... ... барлығында “дiн” сөзi ... ... жөн ... өзi қалап таңдаған жүйе немесе өмiр сүру жолы, заң, ... ... ... адам заң ... және өмiр сүру ... белгiлеушi ең жоғары
билiк иесi ретiнде кiмдi таныса, өзi ең көп кiмге тәуелдiлiгiн сезiнсе оның
дiнiн ұнатқан ... ... ... ... ... ... таңдаса
Аллаһтың дiнiн, бiр патшаның үкiмiне, билiгiне бағынуды таңдаса ол патшаның
дiнiн қалаған болады.
Заң қоюшы болып көрiнген ... ... бiр топ ... жалпы дiнмен
байланысты және дiнге жақын болулары, ... ... ... рухани
немесе дiн адамы болып шықса да бәрi бiр, ... заң ... ... мәртебе ретiнде саналуы Аллаһтың дiнiн тастап басқалардың қойған
дiнiне байлану болып саналады.
Осылайша Аллаһтың әмiр, бұйрықтарының ... бiр ... ... бiр ... ... бағыну, Аллаһтан басқалардың дiнiне тәуелдi болу
мағынасына келедi. Демек бiз өмiрiмiзде кiмнiң үкiмiне, ... ... ... және ... ... әрi ... ... қабылдасақ, оның
дiнiн қабылдаған, оның дiнiн өзiмiзге дiн етiп алған ... 4-шi ... ... ... ... уәде ... қиямет әрине рас. Әлбетте дiн (жаза)
болады.”[22]
“Сондай дiндi өтiрiксiгендердi көрдiң бе?”[23]
“Дiн ... не ... ... ... Иә дiн ... не ... қайдан
бiлесiң. Ол күнi бiреуге бiреу қарайласуға еш нәрсе ... ... ... әмiр ... ... ... “дiн” сөзi есепке алу, үкiм беру, сыйлық және жаза ... ... ... және ... мағынасымен “дiн” сөзiнiң
қолданылуы:
Ендi “дiн” сөзiнiң Құран Кәрiмде төрт мағынада бiрден қолданылғанын
көрейiк.
Бiрақ бұл сөздi толық ... ... үшiн, ... мыналарды
бiлуiмiз керек. Егер де кiмдi бүкiл ... жөн ... ... ... лайық көрсек, толық құдiрет ретiнде кiмге бас иiп бағынсақ ... ... ... өмiр ... ... деп ... және соңында барлық
iстеген iсiмiзден өзiмiздi кiмге ... ... ... есеп беру ... ... және қарсылығына жаза немесе сыйлықты кiмнен күтсек ... ... ... ... ... ... кең ... жалпы бiрнеше мағынаны қамтығанын
осыдан көре аламыз. Осы себептен басқа тiлдерде “дiн” сөзi ... ... ... ... ... ... айта ... жөн.
Ағылшын тiлiндегi “ұлы заңдар жинағы” мағынасына келетiн “state” сөзi,
“ойлану, ой жүгiрту, дүниеге көзқарас” мағынасында қолданылған ... ... ... мағынасында қолданылған “religion” сөзi “дiн”
сөзiнiң бiр ғана бөлiмiн қамтиды.
Төменедегi аятта “дiн” сөзiнiң жалпы мағынасымен қолданылғанын ... ... ... ақырет күнiне иман келтiргендер және
Аллаһтың әрi елшiсiнiң арам ... ... арам деп ... және ... дiндi дiн деп ... сүмiрейiп, өз қолдарымен салық
бергенге дейiн соғысыңдар”.[25]
“Дiн” сөзi бұл аятта ... ... және ең ұлы ... ... сенiп, бұл сенiмнiң артынан оған мойынсұнып бағыну, арам және ... оның ... ... және ... бағынуды және соңында өлiмнен
кейiнгi есеп беру сенiмдерiнiң барлығын қамтып ... ... ... аятта да “дiн” сөзi бiрiн-бiрi толықтырған төрт мағынаның
бәрiн бiрден қамтиды ... қоя ... ... өлтiрейiн. Ол Раббына жалбарынсын.
Расында мен оның дiндерiңдi өзгертуiнен немесе жер жүзiнде бiр бұзақылық
шығаруынан қорқамын” дедi.[26]
Перғауын мен Хз. Мұса (а.с.) ... ... ... ... ... бұл ... ... “дiн” сөзiнiң тек қана сенiм және дiни
сезiм мағынасындағы “religion” түсiнiгi емес, сонымен бiрге жалпы ... ... ... ... ... ... ... Мұса (а.с.) қызметiнде табысқа жетсе
Перғауынның толық мәртебе ретiнде саналған ... және ... ... ... ... және қойған заңы өзгередi. Және оның ... ... жаңа ... жаңа қоғамдық-саяси жүйе орнап Перғауын ... ... ... дiн ... Исламнан басқа бiр дiн iздесе, әсте одан қабыл етiлмейдi де
ақыретте зиянға ұшыраушылардан болады.”[28]
Бұл екi ... ... ... ... ... жалғыз өмiр жүйесiнiң,
жалғыз ... тек қана Оған ... тек қана Оған ... қылумен
болатынын бiлдiредi. Оған бағыну және оған құлшылық қылу ... ... ... және ... ... ... Аллаһтан басқаны ұлы күш ретiнде қабылдау және Аллаһтан
басқаға бағынуға ... ... ... ... Аллаһтың қасында
негiзсiз. Әрi мұндай дiндер адамды мiндеттi түрде зиянға, ... құл ... ... ... Исламнан өзге дiндi қалауы Аллаһқа қарсы үлкен
опасыздық ... ... ... ... ... ... оны
рызықтандырған және өмiр берген Аллаһ Тағала. Олай болса ойланған адамға
өзiне ... және ... ... ... ... ... еш бiр жол ... қарамай адамның Аллаһтан басқасына бас июi, басқаға құлшылық
қылуы, басқаның бұйрығымен өмiр ... ... ... келу ... ... де өмiрiн осылай негiзсiз бiр жолда босқа ... ... ... үмiт етуi еш ... ... Ол ... туралық және хақ дiнмен бүкiл дiндерге басым болсын
деп ... Егер ... ... ... ... ... Елшiлерi (Пайғамбарлары) арқылы адам баласына жалпы
өмiр сүру жол ретiнде, шынайы әрi тура дiн ... ... ... Және де бұл ... ... басты мiндетiнiң адам баласына
Исламды, яғни бұл ақиқат пен тура дiндi ... және бұл ... ... және ... ... ... жер ... үстемдiк етуi үшiн күш-
жiгер жұмсауы керек ... ... ... ... (бүлiк) қалмағанға дейiн және дiн ... ... ... ... ... ... жер бетiнде бүлiк, жамандық, зұлымдық және
бұзақылық қалмағанға ... ... ... ... ... ... сөзi ... толық және ең жоғары мәртебелi ... әр ... ... ... көзқарас, сенiм, саяси-қоғамдық жүйе
және дiн мағынасына келедi.
Адамдардың және түрлi ... ... ... ... ... ... қойған өлшемiн және шектерiн бұзған, адамдар жағынан
қойылған жүйенiң, мәдениеттiң, ... ... ... ... ... ... жер бетiнде “фитне”қалмағанша және дiн ретiнде
жалғыз Аллаһтың қойған жүйесi орнығып ... ... ... бұйырылды.
“Аллаһтың жәрдемi және жеңiс келген кезде, адамдардың Аллаһтың ... ... ... Ендi ... мақтай дәрiптеп, одан жарылқау
тiле. Негiзiнен ол тәубенi өте қабыл етушi.”[33]
Бұл аят ... үш ... ... кейiн Ислам төңкерiсiнiң Араб
күштерiн құлатып, Ислам дiнiнiң әлемдiк пiкiр және ... ... ... ... ... ... ... Аллаһтың дiнiне кiрiп, соңында Аллаһ
Расулiнiң бұл жетiстiктерде өз қызметiнiң жүзеге ... ... ... аят Пайғамбарымыздың қызметiн бiтiруi өз табыстарының арқасында деп
сенiмдi болып көкiректенбеуi үшiн түсiрiлген тәрiздi.
Барлық нәрсенiң және Пайғамбарымыздың қорғап-қолдаушысы, жәрдем ... ... ... ... ... әр түрлi кемшiлiктерден ұзақ болған
Ұлы Аллаһ. Олай болса Пайғамбарымыз тек қана Оны ... ... ... және
жиырма үш жылдық қызметiнде iстеуi мүмкiн кiшiгiрiм қателерiнен тәубелердi
қабыл етушi Раббысына ... етуi ... ... ... “дiн” сөзi жалпы мағынасымен, яғни адамдардың
наным-сенiмдерi, ... өмiр сүру ... ... өздерi қалаған жол
мағыналарын қамтып қолданылған.
5) Исламдағы дiн түсiнiгi.
Дiн адамдарды пайдалы және қайырлы iстер iстеуге шақырады. Дiн ... ... әрi ... ... ... қалайды. Дiн ақылды адамға
ғана қатысты. Мiне сондықтан жануарлар, өсiмдiктер, жансыз ... ... үшiн дiн жоқ және ... ... ... ... ... емес.[34]
Дiндi ұстанған адам ешқандай кiсiге және қоғамға ... ... ... өз ... дiни ... орындауы керек. Өйткенi ақыл мен
еркiндiк дiннiң ... ... және ... болу ... ... ... болу үшiн дiндi бiлiп қана ... оны сүюi керек.
Дiннiң басқа бiр ерекшелiгi Аллаһ тарапынан қойылуы басты болуы тиiс.
Осыдан дiннiң Аллаһтың Пайғамбарлары ... ... ... заңдары және
ережелерi екенiн аңғаруға болады. Осы ... ... ... шын ... дiн деп айту ... бұл ... ... Европаның “табиғи дiн” деп ақылмен
шығарған далбасаларына дiн деп айту еш дұрыс емес, әрi бұл атқа лайық емес.
Мысал келтiрер ... адам ... ... ... төлiне лақ деймiз. Адам
баласына лақ дей алмаймыз. Дәл осы ... дiн ... ... ... ... Аллаһтың бұйрықтарына, қойған заңдарына және ... өмiрi үшiн жөн ... ... дiн аты ... үшiн заң ... тек ... Өйткенi бұл әлемнiң барлығын
жаратқан және ... ... ... пәк ... ... ... Тағала.
Аллаһтан басқа барлық нәрселердiң кемшiлiгi бары ақиқат. Адамзат үшiн өмiр
заңын шығару мiндетi кемшiлiгi ... ... ... анық. Бұған
қарамай көпшiлiк бұл жайында тартысуда. Заңдарын Аллаһтың кiтабының тысынан
алғандар халықтың жақсылығын ойлағандарын және өмiр сүру ... ... Хақ ... ең ... ... ... Аллаһтың
қойған заңы болуында. Адамдардың қойған заңы жақсылыққа емес ... ... ... ... алып барады. Өйткенi жеке мақсат және ... ... ... ... таңдау еркiндiгi бұзылады.[35]
Аллаһтың адамзат үшiн қойған заңы еш күдiксiз ... ... ... заң. ... ... негiзгi ереженi қоюшы Аллаһ Тағала.
Ал өмiрдiң дамуына, жаңа жетiстiктерге ... ... ... ... ... ... Бiрақ негiзгi заңнан шығып кетпеуi керек.
Ұлы Аллаһтың разы болып бiзден талап еткен дiнiнде таухид сенiмi, яғни
Аллаһты ортақсыз бiр деп тану ... ... ... Бұл – ... ... ... тәңiрлiгiн, бiрлiгiн дәрiптеуi. Аллаһтан
басқалардың мәңгiлiк емес екенiн бiлдiруi. Сондықтан ... ... ... дiнi тек қана ... ... ... бұл ... ашық айтылған:
“Аллаһтың қасында шынайы дiн Ислам…”[36]
Бұл дегенiмiз Аллаһқа толық бағыну. Өмiрiмiздiң әр бiр сәтi үшiн бұл ... алу және бұл ... ... ... Аллаһтың кiтабын төрешi қылу.
Олай болса дiн тек қана тiлмен айтылған сөз емес және ... ... ... хаж, ... ... ... да емес.
Ислам – бағыну және тәуелдi болу. Ислам – адамдардың өмiрiнде Аллаһты
әкiм қылуы. Дiн сөзiнiң мазмұны ең ... ... мына ... айтылған :
“Осылайша Юсуфқа әдiс үйреттiк. Өйткенi Аллаһ қаламайынша патшаның
дiнiмен туысын алып қала алмас ... ... заңы және ... ... ... Кәрiмде “дiн” сөзi
заң және жүйе мағынасында қолданылған. Қазiргi ... ... ... ... ... ... ... ойынша Аллаһтың бiрлiгiне,
пайғамбарларына, перiштелерiне, кiтаптарына, ақырет ... ... мен ... ... адам ... басқаға бағынып, оның үкiмiн
қабыл етсе де ... ... Бұл ... ... ... ... ... заңы және жүйесi. Олай болса “Аллаһтың дiнi” де Аллаһтың
заңы және жұйесi. Қазiр “дiн” сөзiнiң негiзгi мағынасы ... тек ... ... қолданылуда. Хз. Адамнан Хз. Пайғамбарымызға дейiн
келген Аллаһтың дiнiне қарағанда да ... ... ... осы уақытқа дейiн
келген хақ дiндерде дiннiң мағынасы тек Аллаһқа бағыну, басқаның ... ... ... ... ... ... жерде де Аллаһқа арнау және
оның адамдарға Раб екенiн қабыл ету. ... ... ... дiнi”
сөзiнiң ақиқат мағынасын бiлмегендiктен Аллаһтың заңымен жүрмеуде. Осыларды
айта келiп Ахмед Файз былай дейдi : “Сондықтан бұл ... ... ... мен бұл ... деп ... ... ... сүресiнiң 31-шi аятын оқиды.
“Олар ғалымдары мен дiн адамдарын және Мәрям ұлы Исаны Аллаһтан ... ... ... Христиан болып, мұсылмандықты қабыл етуге келген Ади бин Хатем бұны
естiгенде былай ... ... “Ей ... Расулi Христиандар оларға табынбайды ғой.”
Пайғамбарымыз былай жауап бередi :
– “Иә, табынбайды. Бiрақ олар адал нәрсенi ... арам ... адал ... да мұны ... етiп, ... Мiне олардың дiн адамдарына
құлшылығы осы.”[39]
Құран Кәрiмнiң ұсынған ақиқаты да осы. Құран Кәрiм Аллаһтың шариғатынан
басқаға бағынып, Оның ... өмiр ... ... бiр ... ... ... :
“Олар Аллаһтың дiнiнен басқа дiн iздей ме? ... және ... жан иесi ... ... ... бой ұсынады. Сондай-ақ олар ол
жаққа қайтарылады.”[40]
Негiзiнде бiр ... ... ол ... ... бiр ... ... сенген сенiмiнiң ақиқатын бiлмесе қалай ол дiндi қабыл етедi? Дiннiң
негiзгi мағынасын бiлмейiнше ... ол ... деп ... ... дiнi ... ... ... Аллаһтың шариғатын
адамдарға әкiм қылады. Аллаһтың шариғатын қабыл етпеген кiсi ... ... ... сөз. ... ... ... барлық нәрсе
адамдардың нәпсi құмарлықтары болып саналады. Бiздiң адамдардың ойларына,
қалауларына iлеспей, Аллаһтың шариғатымен жүру ... ... мына ... ... ... (Мұхаммед с.а.у.) сенi шариғат iсiне қойдық. Ендi сонымен ... ... ... ... ... ... төрешi болуға, адамдардың ... және ... ... ... ... ... ... жағдайда iске асыру үшiн керек. Керiсiнше бұл дiн ғибадат
үшiн, өмiрдiң ақиқаттарынан ұзақ ... ... қалу үшiн ... ... ... алып ... өмiр ... дiннiң шариғаты мен наным-сенiмiнiң арасында ешқандай айырмашылық
жоқ. Яғни ... ... бiр ... ... ... наным-сенiмнiң
iс-әрекеттегi көрiнiсi. Бүгiнде Исламды қабылдағандардың өзi ... ... ... ... ... ... ... нәрсе
деп түсiнiлуде. Наным сенiмге көңiл бөлгендей етiп билiк мәселесiне ... ... ... ... етпеу дiннен шығармайды деуде. Наным-
сенiмнiң немесе ғибадаттың бiрiн ... ... адам ... шығады дейтiндер
де осылар. Негiзiнде бұл дiн наным-сенiм, ғибадат және ... ... ... ... бұтқа табынушыны ойланбастан “мүшрiк” (Аллаһқа ортақ ... ... ... бас игендердi “мүшрiк” деуден тартынса, ол ... ... және бұл ... ... бiлмейдi деген сөз. Мұндай
адамдар Құран Кәрiмнiң мына ... ... ... ой ... ... ... бой ... Аллаһқа шiрiк қосушылардан
боласыңдар.”[42]
Надан, ... бiр ... дiн ... тұрмыс тiршiлiктен
айырылады. Өйткенi билiктi тек Аллаһқа тиiстi деп ... ... дiн ... жойылған болып саналады.
Бұл дiннiң бар болуы, Аллаһтың үкiмiнiң бар болуы. Егер бұл ... дiн де ... ... әлемде дiн жайындағы басты мәселе,
Аллаһтың тәңiрлiгiне көз тiгiп, Аллаһтың билiгiн қолдарына ... ... ... заң ... ... ... Құранның тәңiрлiк және
құлдық, иман, күпiрлiк, надандық мәселелерiне көп ... ... ... бұл дiн адамзат өмiрiн реттеу үшiн қойылған ... бiр ... бұл ... ... ... жүзеге асырылуы адамдардың ... ... Бұл ... ... ... оның ... қабыл
еткен соң басталады. Егер адам баласы шын ... бұл ... ... ... ... жетедi.
Бұл дiннiң басты ерекшелiгiнiң бiрi ... адам ... ... ... ... ... ... бұл дiн
адамзатты еш бiр қоғамдық жүйе ұласа алмайтын бақытқа ... ... ... мұндай табыстарға қол жеткен. Шын мәнiнде әрекет етiп, күш-
қайрат жұмсасақ ондай ... жету ... ... ... ... олай болмауының себебi дiннiң ақиқатын түсiнбеуiмiзден,
ұмытуымыздан. Яғни нәпсiнiң құлы болып дiнге көңiл ... және ... ... ... да ... ... шын мәнiнде әрекет етiп, тура жол ... хақ ... ... ... жеткiзетiнiн бiлдiредi :
“Расында бiр қауым өзiн өзгертпейiнше Аллаһ оны өзгертпейдi.”[44]
“Сондай ... ... ... тура ... ... ... iзгiлiк, тура жол және жақсылық үшiн ... ... жете ... Бiрақ барлық нәрсе Аллаһтың қалауымен болады.
Онсыз адам өз ... еш ... ... ... ... ... тура ... бiлiп,
өзiнен жәрдем өтiнiп, жақсылыққа жету үшiн Аллаһ жолында ... ... ... Бұл жайында Құранда былай делiнедi :
“Кiм Аллаһ жолына ... етсе ... оған ... ... Шексiз Аллаһ
қуатты, тым үстем. Егер оларды жер ... ... олар ... ... ... сондай-ақ дұрысқа қосып, бұрыстан тосар едi. Негiзiнде
iстердiң соңы ... ... бұл ... ... ... болса Аллаһ Тағала оларға жәрдемiн
тоқтатады.
Ислам дiнi ғана Аллаһқа құл болуды лайық көредi, тек оған ... ... ... ... ... ... адамзат өмiрi үшiн заң қою
хаққын да тек қана оған тән деп ... Сол ... тек қана ... ... ... құл ... ... Сол үшiн бiз, тек осы
жүйенiң жүзеге асырылуы үшiн әрекет етуге мiндеттiмiз, бұл ... ... ... мен Христиан дiндерiндегi “дiн” түсiнiгiн
салыстыру.
Христиан мен Ислам дiндерiндегi дiн түсiнiгiне тоқталып ... Ендi ... ... дiн ... ... ... мәселе бұдан да түсiнiктi болар
деп ойлаймын.
Европа мен Христиан әлемiнiң дiн түсiнiгiн Град ... ... “Дiн – ... тыс бiр ... ... ... ... Бұл
күштердiң табиғаттан тыс немесе табиғи болуы, бiр ... ... ... болу ... әр ... әр ... болады.”
Ислам тек қана дұға және жақсы ниет қана емес, сонымен қатар адамның iс-
әрекет, қарым-қатынасында дiни әмiр мен ... ... ... ... ... бiлгенiмен амал ету және әдептен тұрады. Ахмед Хамди Аксек бұл
жайында ... ... “Дiн үш ... үкiмнен тұрады; наным-сенiм, iс-жүзiнде
орындау және әдеп. Бұлар барлық сәмәви (Аллаһтан келген) ... ... ... иман және ... ол да ... Иман, пайғамбарларға
иман, ақыретке иман және мәңгi өмiрге иман болып ... үш ... ... үш ... сену және ... қабыл ету басты негiз болғандықтан
пайғамбарлардың барлығы халыққа осыларды ... ... ... ... ... ... ... және
жаратылыстарға деген мiндетiмiз болып саналады. Аллаһ пен құл арасындағы
байланыс үкiмдерi, ... ... ... үкiмдер және адам мен басқа
адамдардың арасындаға байланыстарды реттеген үкiмдердiң барлығы осы бөлiмге
кiредi. ... ... ... ... ... және ... кейбiреулердiң әсiресе Европалықтардың ойлағанындай iс-әрекет,
қимыл-қылық үкiмдерiнен мақрұм, тек адамның iшкi дүниесiмен ғана байланысты
емес. ... ... ... ... тек қана iшi немесе сырты ғана емес,
iшкi жан-дүгиесiмен қоса сыртын ... және осы ... ... ең ... ... ... қуаныш пен шаттыққа бөлеу ал ақыретте құтылуға
әрi бақытқа жеткiзу.
Батыс әлемiнiң дiн ... ... ... ... ... ойшылдарының өздерi де сынға алған. Бұлардың арасында астронавт
Джеймс Джейс пен ... ... ... айта ... Және де Маугхам
батыстағы дiн көзқарасын былай сынға алады: “Шынында бүгiнде ... ... ... жаңа бiр ... ... Олардың жаңа тәңiрi – ғылым. Бiрақ
ғылым әрдайым өзгерiп ... Мiне сол ... ... тастап ғылымға құл
болғандар қиыншылық, зорлық iшiнде азап шегуде.”[49]
Ислам ғалымдарынан Сейд ... ... дiн ... ... ... ... Христиандар шiркеулерге барып уағыз, дұға, музыка және ... ... дiни ... поптардың сөзiн радиодан тыңдайды.
Аллаһ пен өздерiнiң арасындағы байланыс үшiн попқа сүйенедi. Бiрақ бұлардың
ешқайсысы поптардан “Күндiк өмiрде Христиандыққа ... ... қалу ... дегендерiн естiмедiк, демейдi. Өйткенi Христиандық тек қана ... ... еш ... емес. Христиандық қоғамдық ... ... ... ол iстi ... ... ... рухты жұбатудан
және дұғадан тұрады. Ал Исламда олай емес. Ислам сенiмнiң қоғамға толық
сiңiп ... ... ... Европалықтар: “Дiн- тек қана кiсi мен тәңiр
арасындағы ... бiр ... Дiндi ... ... ... ... ... Иә Христиандық бойынша дiн адам мен тәңiр арасындағы
рухани ... ... еш ... ... ... былай деуiнiң жангы бар.
Өйткенi Христиандық, ... ... өмiр сүру ... ... ... Языр Европалықтардың ойларын былай түсiндiредi: Қазiр
Европалықтардың ... ... ... . “Қазiр адамдар бақытты жақсылықтан,
жақсылық жасаудан емес өз пайдасына асқан iстерден, нәпсiнiң қалауларын
iстеуден табуда. ... ... ... ... ... деп ... Осы
себептен Аллаһ тарапынан қойылған хақ дiн оларға еш әсер етпейдi. Сондықтан
оларды ... бiр ... ... адамдардың қойған дiнiмен және күшпен
басқару керек. Бұл өмiрде мейiрiмдiлiк, еркiндiк емес керiсiнше ... ... үкiм ... ... бұл ... ... ... қолынан
жеке мүдделерiн, еркiндiгiн алып күшпен, зорлықпен басқару керек. Бақытқа
осылай жетемiз деп күнәнiң ... ... хақ ... ... ортақ
қосудың соңы нендей өкiнiштi екенiн бiлуiмiз керек.[51]
Ислам ғалымдары дiндi былай түсiнбейдi. Мысалы М. Азиз Лахбаби ... ... ... ... (дiн ... ... дiни және ... нәрсе деп бөлу де жоқ. Ислам бiр бүтiн. Яғни ... ... дiни ... ... ... ... ... толық әрi
ұлы бiр дiн.”[52]
Ислам мен Христиан дiндерiнiң Иләһи заң ... ... ... ... ... түсiнгенiндей патшаға тиiстi iстердi патшаға
бермейдi. Яғни әлеуметтiк, ... және ... ... ... ... бiр ... үшiн дiн тек қана ақлақ, әдеп қана емес, сонымен
бiрге адамның қалай өмiр сүру, көршiсiмен және Аллаһпен ... ... ... ... ... ... жасау, дұға қылу және басқа да
ғибадаттардың ... ... ... қамтыған Иләһи заң.
Дiн адам өмiрiнiң барлық жағын қамтиды және Аллаһтың қалағанындай өмiр
сүру үшiн мұсылманға жол көрсететiн принциптерден тұрады. Және ... ... адам үшiн ... ... ... немесе зиянды екенiн, тиым
салынғандығын көрсетедi. Осы үкiмнiң арқасында адам iстеген ... ... құны ... ... ... және тура жол мен ... жолды бiр-
бiрiнен айыра алады. Өйткенi адам ұстанған жолын өз ... ... ... ДIН ЖӘНЕ ЖЕКЕ ... - ... өркениеттегi барлық қоғамдық құрылыстарға тән ... - ... ... және ... ... адамзатпен бiрге келiп және де әрдайым адамзатпен бiрге болмақ.
Тарихтың қай дәуiрiне ... ... адам ... ... дiнсiз қоғам
еш кездеспейдi. Қай жерде бiр қоғам ... ол ... бiр дiн бар. ... ... еш ... ... ... әр уақыт өзiнен үстiн бiр
құдiреттiң бар екенiн және оған жалбарыну керек ... ... ... ... ... делiнген :
«Ей адам баласы! Сендер Аллаһқа мұқтажсыңдар. Аллаһ ол әр нәрседен мұңсыз
өте мақтаулы.”[53]
Адамның немесе ... ... ... ... ... ... ... әр бiр кезеңiнде орын алады. Адамдарға күш-жiгер беретiн,
қоғамды тәртiпке келтiретiн, жақсылық пен ... ... ... ... жойып, сенiмдiлiктi орнататындардың басында қашанда ... ... ... ... (Henry ... “Өткен тарихта және
заманымызда ғылымды, пәндi яки фәлсәфәнi ... ... ... ... ... дiнсiз ешбiр қоғам болмайды”, деген. Тағы да
бiр батыстық философ Уильямс Жеймс (Williams James): ... ... ... ең ... ... ... ... жалғастырмақ” деген. Эрнест Ренан
(Ernest ... ... ... ... ... ... ... жоқ болып кетуi мүмкiн. Дiндарлығымыздың жоғалуы
мүмкiн емес” дейдi. ... Сейт ... ... St. ... ... ... хақында айтқаны: “Iлiм деген не? Инсан деген ... ... ... ... кiм ... Соңы қалай болмақ? Хайат деген не?
Өлiм деген не? Өлiмнен кейiн не ... Әр ... ... және ... ... ... ... қабылданар-қабылданбас жауаптар берген.
Мiне, дiндарлық дегенiмiз осы”.
Сондықтан, дiн секiлдi адамның адамдығының ... ... боп ... ... ... деп соғыс ашқандардың өздерi құрдымға кеткен.
Дiндер тарихын зерттеген мамандар дiни ... ... ... жерлестiк, руластық, нәсiлдестiк қатарлы факторлардың бәрiнен
күштi болғанын дәлелдеген.
Дiн адамның ... ... ... ... ... ғарыштағы қозғалыстарды астарын түсiну үшiн ... ... ... ... бастауынан алау алған сезiмнен туындайды.
Құран Кәрiмдегi мына аяттар осыған саяды: “Өз ... ... ... неше ... ... бар! ... ме?”[54]
“Адамдар түйенiң қалай жаратылғанына, аспанның қалай биiкттiлгенiне,
таулардың қалай үйiлгенiне, ... ... ... төселгенiне қарамай
ма?”[55]
Ешбiр қоғамның дiнге жеңiл қарамағаны ... Хақ ... ... адамдардың өз дiндерiне берiлгенi, тiптi сол дiн үшiн жанын аямағаны
байқалады. Пайғамбарымыз кезiндегi ... ... ... ... ... ... дiнiне немқұрайлылықпен қараған жоқ, кiм не
iстесе соны iстесiн деген жоқ. Олар ... ... үшiн ... ... ... сықылды қаймықтырушы қатал шаралардың бәрiн
де ... ... ... ... ... ... күштi екенiн
осыдан-ақ байқауға болады. Түркi халықтары да өздерi қабылдаған дiндердi
сақтап қалу үшiн аталмыш ... ... ... ... ... 1) ... ... 2) адами бұлақтан хасiл болған. Адами
бұлақ дегенiмiз адамдардың ағаштарға, ... ... ... ... ... т.б. табыуы болса, Құдайы (Иләһи) бұлақ дегенiмiз Адам
Атамыздан бастап, ... ... ... ... ... мәлiм етiлген хақ
жол. Нақтылы Бiр Аллаһ ұғымына ... ... ... үшiн оңай болмасы ... ... ... ... ... ... тәңiрлерге сенуге бейiмдi
болып келедi. Заттық денелерден арылған, шексiз, барлық құдiрет иесi ... жету үшiн ... көп ... зер ... ... толғануы керек.
Сондықтан, тарих қойнауында пайда ... ... осы ... ... ... ... тек жаза және сыйлық қана емес, ... ... ... мәңгiлiк сезiмiне жауап беру жағынан да маңызды. Адам өлiмнен
емес, жоқ болудан қорқады. Кейбiр ... ... ... да адам ... болмайды, басқа бiр әлемде өмiрiн жалғастырады. Бұл өмiрдiң сыртында
басқа бiр өмiрге сену адамды ... ... ... Күнәлардан арылып
мәңгiлiк бақытқа жету, жәннәт сияқты ... қол ... ... ... ... табу. Сондай-ақ адамдарды үнемi үмiт пен қорқыныштың
арасында жүруге және ... ... ... үйретедi.
Адам құрылысы жағынан да дiнге мұқтаж. Өйткенi адам рух және ... Адам үшiн ... ... ... өмiр сүру үшiн ... ... ... жалғасуы да рухының қажеттiлiктерiн қанағаттандыруға
байланысты. Өйткенi адамның рухани сүйенiшi - ... адам ... ... Ол халық үшiн ауада й ... ... ... үмiт ... ... ... ... де жоятын
мiне осы дiн.
Сондықтан дiн секiлдi адамның адамдығының басты көрсеткiшi болып табылатын
қасиеттi ұғымды құртамын деп соғыс ашқандардың ... ... ... ... өзiнiң жаратылысындағы құпияларды анықтап, табиғаттағы
құбылыстардың, ғарыштағы қозғалыстардың астарын ... үшiн ... ... ... ... ... алау ... сезiмнен туындайды.
Мiне осы сезiмнiң арқасында Ұлы бiр күштiң бар екенiн, оның әрбiр нәрсенiң
жаратушысы екенiн қабыл етiп, бұл Ұлы ... ... ... оны ... ... дiнге жеңiл қарамағаны белгiлi. Хақ болсын, адамдар жағынан
шығарылған болсын, адамдардың өз дiндерiне берiлгенi соншалықты, тiптi ... үшiн ... ... байқалады. Пайғамбарымыз (салләллоһу аләйһи
уәсәлләм) кезiндегi бұтқақұл ... ... ... ... немқұрайлықпен қараған жоқ, кiм не iстесе iстесiн деген жоқ. ... ... үшiн ... ... ... сияқты қаймықтырушы қатал
шаралардың бәрiн де ... ... ... ... сезiмнiң қаншалықты
күштi екенiн осыдан-ақ байқауға болады.
Дiн - қоғамды ... ... бiр жүйе ... Өйткенi дiн
хақсыздықтың, әдiлетсiздiктiң, ... ... ... ... де ... ... ... қатарына жатады. Егер дiн әлсiресе
тәртiпсiздiк пен ... етек алар едi. ... ... ... ... ... ... ешнәрсе реттей алмайды, осылайша
қиыншылықтар басталады. Дiн болмаса ... ... ... ... ... пен ... және өмiр сүрудi, жақсы
сезiмдер мен iс-әрекеттер, ... ... мен ... ... ... Жамандық, кек, жек көру, дұшпандық, бұзықтық, сенiмсiздiк ... ... ... ... тән ... мен ... ... қарамастан “дiннiң қажетi жоқ”, “дiн ... ... ... ... ... ... мен техника жеткiлiктi”,
“дiн апиын”, сонымен қатар “дiнсiз де адамзат дами алады” дегендер болған
және қазiр де бар. Бұл ... олар дiндi ... оның ... ... ... ... ... өте келе адамдардың бұл пiкiрдегi
адамдарға табынатындай жағдайға ... ... дiн ... адамның
бiр нәрсеге сенуi мәжбүр екенiн көрсетедi. Қоғамды дiнсiздендiру үшiн
мектептерiн ашып, ... ... ... ... үстем қылғысы келген
жүйелерде де ... ... ... сезiмдерiнiң жойылмауы, сенудiң
жаратылыстан бар мұқтаждық екенiне дәлел болады.
Бүгiн дүние жүзiнде дiнге ... ... ... ... ... ... келедi. Тәңiрге, ақыретке, ... ... ... ... ... Қазiргi таңда дiнге қайтадан көңiл бөлiнуi, дiннiң ғылыми
тұрғыдан зерттелуiне және дiн ғылымдарының жылдам ... ... ... ... артуына және дiннiң қоғамдық-саяси және халықаралық
жағдайларда орын алуына себеп болуда.
Көне ... дiн, ... және ... барлығы бiрге едi. Егер адамның
iстеген iсiне үкiм берiлетiн болса осылардың барлығының қатысуымен бiр
шешiм берiлетiн. ... ... ... ... да әдеп және ... ... ... бұзылды. Ренесанстан бұрын ғылым, философия мен
теологияға байланысты едi. Ренесанс кезеңiнде ... және ... ... қолға алына бастағандықтан ғылым бiрте-бiрте теологиядан
яғни дiннен айырылды. Тiптi дiн ... ... ... ... ... дiндi ... ... мұның орнына ақыл-оймен шығарылған
жасанды дiндi дiн деп ... Бұл дiндi ... дiн” деп ... ... ... Гөкберк былай дейдi : “Бұл дiни түсiнiктiң негiзi ежелгi
ғасыр философиясынан ... ... Ақыл мен ... тең, сана және ... ... деп түсiнген бұл философия дiнге былай деп анықтама бередi
: “Дiн – ... өзiн ... үшiн ... уахи емес, ол ақылдың жемiсi.
Дiннiң негiзгi сенiмдерiн бiзге ақылымыз көрсетедi, бiз мұны ... ... ... бұл ... бiздiң жаратылысымыздан бар”.[57]
Мажит Гөкберк “Философия тарихы” атты еңбегiнде ... орта ... ... ... ... ... ... көрiнiс беретiн әрi
материяны негiзге алатын түсiнiк екенiн айта отырып былай дейдi : ... орта ... дiн ... орнына барлық жағынан бұл дүниенi ғана
есепке алатын, осы дүниенi ғана ... ... ... бастаған
кезеңi”. Зияуддин Сердар осы түсiнiктi қолдай отырып, дiннiң тек қана адам
мен Тәңiр арасындағы ... ... ... ... ... шығыстанушы Гибби, Ренесанс пен дiн арасындағы қатынастың қалай
болғаны, оның ... ... ... жайында былай дейдi: “Жалпы дiни
көзқараспен қарағанда Христиандық Европаның дiни ... ... ... да ... едi. Сол ... дiннiң құлдырауы Ренесанстан
бастау алады.”
Ғылым қаншалықты дамыса дамысын, бiрақ әдеп пен дiн еш ... ... ... бола ... ... ... адамзатқа қалай өмiр сүру керек
екендiгiн және ешқандай маңызды нәрсе ... ... Егер дiн ... ... ... адами өмiр деңгейiне шығартын негiздер
беймәлiм болып қалар ... ... ... ... жаратылғаннан күнiмiзге дейiн талай дәуiрлердi бастан
өткердi. Әрбiр дәуiрдiң өз түсiнiгiне сай адам ... ... ... ... ... ... ... “қалай жаратылған?” “қайда барады?”Осы
сұрақтарға философ ғалымдардың ... ... ... ... ... жаратылыс”, деп жауап берген. Олардың ... ... ... ... ... ... ... айтып келiсе алмаған.
Ал адамға анықтама бергенде ... ... ... ... ... ... адам ... алатын хайуан т.б…” деген. Егер осы ... ... ... ... оқып көрсек, мынадай сөздердi оқуға болады:
“Хайуан дегенiмiз, сөйлей ... ... ... ойлана алмайтын адам т.б…”
Бұл пiкiрлердiң негiзсiз екендiгi соңы жылдары бой ... ... ... ... адам ... сөз ... тiлi келте екенiн дәлелденген.
Алех Каррел, әлемге “адам жұмбақ дүние” деп жар ... ... ... ... ... ... бола алады.[59] Мәселен ХIХ ғасырдың соңы мен
ХХ ғасырдың басында пайда болып, адамның асыл ... ... ... ... ... ... ... көптеген көзқарастар бой
көтердi. Олардың бiрнешеуi төмендегiдей:
Чарлз Дарвин (1809-1882) жылдары өмiр ... ... ... жер ... ... бәрi ... ... деген
негiзсiз теориясын халық арасына таратып, қолдау тапты. Оның көзқарасының
қысқаша түйiнi мынадай:
“Тiршiлiк ... Ұлы ... ... ... ... Жан-жануар
өсiмдiктердiң барлығы ұзақ мерзiмнiң iшiнде бiр-бiрiнен пайда болып, ... ... ... ... өмiр сүру үшiн ... жемiсi. Өмiр сүруге
құштар болғандар көп болғанымен, олардың ... ... ... ... да ... ортасына бейiм, айналасындағы жәндiктердiң
күшiне төтеп беретiндер ғана өмiр сүруге құқылы”.
Күштiнiң әлсiздi езiп-жаншуының нәтижесiнде тiршiлiк өз ... ... дей ... Чарлз осы теориясына «өмiр заңдылығың, деп ат қойды.
“Түрлердiң ... ... және ... құрлысы” атты еңбегiнде Дарвин,
әлемде бұрын-соңды болып көрмеген, ғылыммен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын
«адамның негiзi маймылң деген көзқарасты тариқты ... ойып ... ... адам ... ... ... бағасы жойылып, бар
келбетiнен айрылды.
Дәл осы ... ... десе төбе шашы тiк ... шiркеудiң
заңдылықтары халықты мезi еткен болатын. Халыққа да осындай тығырықтан
шығарытын жол керек едi. ... ... керi ... ... идеясы
халық тарапынан екшеленiп жатпай, дереу қолдау тапты. Олар ... ... ... мен беделiн жаныштап жатқанымен еш
шаруалары болмады. Дарвин: “Тiршiлiк негiзi бiр клеткадан басталып, ... дами ... өте ... ... пайда болды. Соның iшiнде адамның
орны ерек. Ол ең алдымен маймыл едi. Уақыт өте келе ... ... ... дей ... ... ... iшiнде қаншама жыл бойы ... ... етiн жеп ... ... ... ... ... ынсан
бойындағы асыл қасиеттердi аяққа таптады. Дарвинның осы ... да аз ... жоқ. ... ... Карл ... Сигмунд Фрейд пен
Эмил Дурхеймдер өз еңбектерiн ... ... ... ... (1818-1883) көзқарасы бойынша адам, өмiрден шындық пен
әдiлдiк iздеу үшiн емес, тек iшiп-жеп, жүрiп-тұру үшiн ғана өмiр ... ... ... ... ... жоқ ... Ол тамағын ғана
ойлайтын хайуан. Оны ары-берi ... ... бiр ғана ... бар, ол-
азық iздеу. Егер ол әдiлдiк-шындық iздеп шыңғырғанымен түптiң-түбiнде бәрi
бiр дүниенiң тұзағынан құтыла ... Дiн, ... пен ... ... ... ... ... олар жер бетiндегi
халықтарды бiр-бiрiнен ерекшелендiрiп тұратын белгiлер ғана.
Ежелде адам деген жаратылыс жер бетiнде мүлде болмаған. ... ... ... ахлахи құндылықтар да сол сияқты. Маркс адамды материалды
дүниенiң ... деп ... ... (1856-1939) адам хақындағы түсiнiгi Марске қарағанда ... бiр ... ... Ол, адам тек қана ... ... оның ... iшкi саналы сезiм бар. Адам iшкi сезiмнiң күшiмен
басқарылып отырады. Адам дүниеге келгенде жыныстық сезiмi басым түсiп, ... ... ... туған сәбидiң барлық әрекеттерiнiң негiзiнде жыныстық сезiмнiң
ұшқыны ... Адам үшiн жан ... ... ... ойынша дiн, әдеп пен мәдениеттiң бәрi жыныстық сезiмдi шектеу
үшiн шығарылған. Бiр сөзбен айтқанда ... ... ... ... үшiн
келген.[60]
Дуркгейм (1858-1917) адам жайындағы ойларымен Фрейдке ... ... ... ... ... адамдардың ойынан шығарылған.
-Үйлену мен отбасы құру да осындай.
-Ақлахи қағидалардың бәрi, үнемi құбылып тұрады, оның ... ... деп ... де айта ... Адам әдептiлiк қағидаларын қоршаған
ортасынан үйренедi. Өйткенi, күллi нәрсенiң ... адам ... ... ... ... жаратты ма? әлде Аллаһ қоғамды жаратты ма?
деген пiкiрдi алғаш рет ортаға тастағандықтан осылай деп ой ... Ол ... ... ... шаңына да iлестiрмейдi.
Дуркгейм, адамның негiзi маймылдан тараған ... ... ... ойын ең ... ... ... ... отырғанымыздай Европа Ренесанспен тек қана дiндi және дiн түсiнiгiн
өзгертiп қана қоймай, сонымен бiрге ... ... ... ... ... ... ... өзгерттi. Әрине бұл өзгерiстердi өте ... ... ... деу ... ... ... мәдениетi тек қана жануарлар,
өсiмдiктер және ... ... ... заңдылықтар мен
қағидаларды ашуда табысқа жеттi. Яғни ... ... ... ... ... ... ғылымдардың қағида, ережелерiн табумен ғана
табысқа жеттi. Бiрақ философия, социология, құқық, психология, ... ... ... ғылымдарда табысқа жеттi деу мүмкiн емес. Бұл
ғылымдардың қағида ережелерiн шығарып табысқа жеттi дей ... ... ... ... ... ... ... дiн және адамға
байланысты ғылымдарда сәтсiздiктерге ұшыраған. Тiптi соның зардаптарын
бүгiнде ... ... ... ... – БӨЛIМ. ҚҰРАН МЕН СҮННЕТТIҢ ӘЛЕУМЕТТIК МАҒЫНАСЫ
II.1. ҚҰРАН МЕН СҮННЕТ ДЕГЕНIМIЗ НЕ?
А) Құран хақында ... ... ... ... Хз. ... 23 жыл ... Жәбрейiл
перiштенiң елшiлiк етуiмен келген кiтап. Құран-мұсылмандардың өмiрлiк бағыт-
бағдар беретiн қасиеттi кiтабы. Академик И. Ю. ... ... ... түсiну мүмкiн емесң. Бақара сүресiнде мұсылмандардың
түсiнбеген жерлерi, талас-тартыс, дау-дамайлары Құранмен шешiлсiн делiнген.
Құран ... ... ... сөзi ... әл-Құран дауыстап оқу
деген сөзiнен шыққан. Аллаһ ... сөзi ... бұл ... ... ... ... Құран), «Кiтап Кәримң (Жомарт кiтап), «Кiтап
Шарифң (Атақты кiтап), «Китабу-л-ләхиң (Аллаһтың ... ... ... ... ... ... ... еске алу), «Кәләм Шарифң (Адал
сөз), «Мұсхаф Шарифң (Қасиеттi ... деп ... ... неше ... алып ... әңгiмелер осы күнге дейiн айтылып
келдi, бұдан былай да айтылмағы хақ. Бiрақ ең дұрысы нақты дәлелге сүйенiп,
ақиқатқа ... ... ... Олай ... ... ат басын тiреп көрелiк.
Құран кiмнiң сөзi? деген сұраққа әркiм бiлiм ... ... ... ... пенденiң сөзi, десе ендi бiреуi, жын-шайтанның жеткiзген
хабары, деп төбеден түскендей айта ... Ал ... ... ... ол-Аллаһтың сөзi дейдi. Өйткенi нақты дәлелдерi де бар. Бұған
дәлелдi ең ... ... ... ... ... олар ... ... ме? Егер Аллаһтан басқаның қасынан болса
едi, әрине онда олар көптеген қайшылықтар табар едiң.[63]
«Осы Құран, ... ... деп жала ... ... Ол, ... Кiтапты ашық баян етедi. Әлемдердiң Раббы тарапынан екендiгiнде шек
жоқ. Олар: Оны Мұхаммед өзi сәйкестiрдi дей ме? ... ... ... ... ... өзге ... шамаларың келсе шақырып, осы тәрiздi
бiр сүре құрастырып келiңдер!-де,[64] ... ... ... ашық ... ... кездеседi. Сондай-ақ Құран бұдан 14 ғасыр бұрын түсiп,
қазiргi ғылымның ... ... ... ... айтып кеткен. Мәселен, адам
баласының жаратылуын ... ... ... ... ... айналу бағыты,[67] теңiздердiң бiр-бiрiне
араласпауы,[68] таулардың қозғалуы,[69] ... ... ... ... ... бар екендiгiнiң[71] бәрi ҮII ғасырда
айтқандығы таңқалдырмай қоймайды. Мiне осы мәлiметтердiң барлығы ... ... ... ... ... ... ... ғалымдарының Құранға таңғалып оның
Иләһи ... ... ... ... ойланғанға ғибрат. Мысалға: С.
Харт: Құранның Аллаһ тарапынан Пайғамбарымызға ... уахи ... Жан ... ... Пайғамбарымыздың (с.а.у.) ең үлкен
мұғжизасының перiште арқылы ... ... ... ... ... ... заң негiздерiне қайнар көзi бола алатындай бай
кiтап екендiгiн…, Мр. Родвел: ... ... ... ... ... ... ғылымды он төрт ғасыр артқа тастаған Құранға ант
етейiн, ол-Аллаһтың сөзi десе, Абай атамыз: «Алланың өзi рас, сөзi де ... сөз ... ... ... деп ... хақ ... ... Ал
немiстiң атақты ойшылы Ф. Бисмарк Құран жайлы ойын былай деп ... ... ... ... ... жайған бұл кiтап ... ... де ... ... ... ... аян ... түскен еңбек. Оны
мойындамау-қазiргi күнгi белгiлi ғалымдарды негiзсiз деп ... ... ... ... ... едiң. ... жазушысы Гастонер: «Ислам-
дүниенiң ұйтқысы болған дiн. Бұл дiннiң қайнар көзi-Құран. Ал ... ... ... Егер ... жер ... ... мүлде
жойылар болса, бүкiл дүние шайқалып, оның ... ... ... деп Құранның пенделiктен ада екенiн айқын көрсеткен.
Құран-санасы қанша жетiлсе де ақыретке дейiн келетiн күллi ... ... ... бере ... әрi жеке тұлға мен қоғамның тiптi,
әлемнiң проблемаларына тиiмдi шешiм беруденде ... ... ... ... пен бұрыс, ақ пен қараның арасын ажыратып, қара қылды қақ ... ... ... iшкi жан ... мен ... ... қарым-қатынасты та реттейдi. Ислам ғұламасы Мәудуди: Құранның
негiзгi мақсаты, Ислам дiнiнiң баға ... ... мен ... ... ... оларды түрлi мысалдармен жүрекке мықтап бекiту.
Құран тек қана әмiр мен тыйымдардың ... ... деп ... Ол ... кездесетiн кез-келген қиыншылықпен қалай күресудiң
жолын үйретедi,[73] ... ... ... Құранның басты мақсаты-адам баласының
жан-тәнiн кiрден арылтып, рухына ғайыптық қанат тағып, жәннәтқа лайық ... ... ... ... адам ... бұл дүниесi де жәннәтқа
ұқсас. Өйткенi, адамның жан дүнисi мен болмысын тәрбиелеуде ең кемел әдiстi
адамды жоқтан жаратқан Аллаһ ... ғана ... ... ... ... жер ... мақлұқтардың құлы болудан құтқарып, Жалғыз
Аллаһқа құл болуға шақыратын әрi екi дүниенiң ... ... ... ... ... ... заттық және рухани қажеттiлiгiне сай, кең
ауқымға ие, ... дара ... ... баласының тән азығы мен жан
азығы, бұл фәнилiк ғұмыры мен ... ... ... жеке басы ... ... ... ... жүйесiне бiрдей жеткiлiктi кiтап. Құран
адам өмiрiне немқұрайлылықпен қарамай, оның барлық қажеттiлiгiн ... Адам ... ... ... ... мен ... соның көмегiмен
өтiп, дертiнiң дауасын, рухының азығын Құраннан ғана ... ... ... да өзiне тән Хақ Тағаланың адамзатқа жiберген ақырғы кiтабы.
Ә) Сүннеттiң сөздiк және терминдiк мағынасы:
Сүннет сөздiкте, қандайда бiр жол ... ол ... ... ... ... ... жол ... мағынаға келедi. Арабтар судың ағып жатқан
арығына да сүннет деген сөздi ... ... ... ... ... мағынада қолданылғанын бiлдiретiн аяттар көптеп ... ... 55 ... ... ... аятының қазақша мағынасы
“бұрынғылардың сүннетi” дегенге келедi. Мұндағы ... ... ... ... бағыт мағыналарына келедi. Дәл осы сөздiк мағынасы Хз.
Пайғамбарымыздың (с.а.) бiр хадисiнде кездеседi: “Кiмде-кiм ... ... ... әдет) белгiлеп алса, оның әрi онымен амал ететiндердiң сауабы сол
адамға жазылады. Кiмде-кiм ... жол ... оның әрi сол ... ... сол ... ... ... Кәрiмде “Сүннетуллаһ” деген
аяттың мағынасы Аллаһ Тағаланың қойған заңы, үкiмi, әмiрi мен ... ... ... ... ... ... ... өткен сүннет сөзi, Исламның келуiмен ерекше бiр
мағынаға ие болды. Сүннетiң мағынасына келетiн “жаман ... ... ... ... Хз. ... ... делiнгенде үлгi-өнегеге
тұнып тұрған жол ғана елестейдi. Бұл тұрғыда Құран ... ... ... ... үшiн, ... да ... күнiн де үмiт еткендер және Аллаһты
көп еске алғандар үшiн; Аллаһтың Елшiсiнде ... ... ... Ендi бiр ... “Расында сен тура жолға бастайсың. Ол, көктер
мен жердегi нәрселер өзiне тән ... ... Сақ ... Iстер Аллаһқа
қайтады”. (Шұра 42/52-53). Дәл осы мағынада Хз. ... (с.а.) ... ... ... “Сендерге екi нәрсе қалдырамын, бұл екеуiнен берiк
ұстанар ... ... ... Оның ... Аллаһтың кiтабы
Құран, екiншiсi Елшiсiнiң Сүннетi”.[74]
Сүннетiң терминдiк мағынасы Хз. Пайғамбарымыздың сөзi, ... ... ... сүннет деп айтамыз. Сондай-ақ Аллаһтан келген ... екi ... ... ... ... Оның бiрi ... ... Өйткенi,
Аллаһ Тағала, Хз. Пайғамбар “Ол өз ойынан ... деу ... ... ... ... Осы ... ... мына сөзi
қуаттай түседi: “Маған ... ... ... оған ... ... ... берiлдi”[76]. Сүннет, Ислам дiнiнiң екiншi негiзгi бұлағы ... ... ... ... ... Оның Елшiсi яғни Хз.
Мұхаммедке (а.с) ... ... ... ... ... қалай сақтанудың жолдарын үйрету Пайғамбардың ... ... ... белгiлi уақыттарда намаз оқу керектiгiн
мiндеттеген. ... ... оқу ... ... ... ... оқу ... бiлмейдi. Соның үшiн Пайғамбар намаздың қай уақыттарда
және қанша бас оқылатындығын үйретiп, “мен қалай оқысам солай оқыңдар”[77],
деп ... ... ... үлгi ... ... тағы да; “Әй мүмiндер! Жұма күнi намаз үшiн азан ... ... ... еске ... ... ... және ... егер бiлген болсаңдар, сендер үшiн ... деп Жұма ... ... ... айтып, бiрақ қалай оқу керектiгiн айтпаған. Ал оның
қалай оқылатынын, қанша бас ... ... ... ... мұсылмандарға зекет беру керектiгiн айтқанымен, беретiн мөлшерi
беймәлiм ... ... ... ... болған. Сонымен қатар,
Құран Кәрiм, шамасы жеткендерге; “Оның жолына шамасы келген кiсiлер, Аллаһ
үшiн Қағбаны зират ету (қаж ету) ... деп қаж ... ... ... ... ... ... мерзiмiн, қалай орындалатынын көрсетiп
берген. Құран Кәрiмнен, Хз. Пайғамбармыздың тарапынан ... ... емес ... ... ... мысалдар беруге болады. Сондай-ақ
Пайғамбарымыздың мiндеттерiн былайша ашып көрсетейiк:
1. Хз. Пайғамбардың үлгi-өнегесi
Адам баласы шыр етiп дүниеге ... ... ... ... боларлық адамға мұқтаж. Өйткенi ол, бойындағы әртүрлi ... ... ... ... ... ... алу арқылы
қалыптастырады.[78] Сондықтан да ... ... ... ... ... жер ... оларға өнеге болып, жол көрсететiн өздерiнiң
арасынан Пайғамбарлар жiберiп отырған.[79] Бұл жайт ... «Шын ... ... ұлы ... ... деп ... Яғни Хз. ... ақыр
заманға дейiнгi өмiрге келетiн барша адам баласына үлгi бола ... ... ... беру ... өте ... ... ... Пайғамбарлық мiндетiн Хз. Мұхаммед қана атқара алатын едi.
Ондай ауыр жүктi көтерiп жүру, Аллаһтың мадағына лайық адамның ғана ... Мiне сол үшiн де Хз. ... ... кез-келген тұсы,
жүрiс-тұрысы, құлшылығы, дұғасы мен зiкiрi, тәубесi, ... ... ... үлгi бола ... Мұны ... Құранда ант арқылы былай деп
жеткiзедi: «Расында сендер үшiн, Аллаһты да ақырет күнiн де үмiт ... ... көп ... ... ... үшiн; Аллаһтың Елшiсiнде көркем
өнегелер барң.[82]
Хз. Пайғамбар дiн мен әдептi жаюмен шектелiп қана қоймай, ... озық ... өз ... жанды түрде көрсеткен.[83]
Оның өткен күнәлары кешiрiлсе ... ... бiр ... ... қиып ... ... ... қатар сахабаларының арасында жүз
мәрте тәубе етiп, кешiрiм сұрауы,[86] Аллаһ тағалаға деген ... ... ... ... ... ... қала берген.[87]
2. Мүмiндерге үгiт-насихат жүргiзуi.
Исламның көздеген мақсатына жетуiнiң бiрден-бiр жолы, күнәлi iстерден
бiр жола бет бұрып, иман ... ... ... ... болмақ. Сондықтан да
Исламнан бұрынғы өмiрi надандықтың шырмауына оранған сахабалар, тура жолды
тауып, Пайғамбарымыздың ... толы ... ... ... ... ... саусақпен көрсетерлiк адамдарына айналды.[88]
Өйткенi, Хз. Пайғамбар үгiт әрi ... ... ... оларды
осыншалықты үлкен дәрежеге жеткiздi. Аллаһ Тағала Құранда: «Үгiтте! Өйткенi
үгiт мүмiндерге ... ... ... әмiр беру ... ескертудiң,
тәрбиедегi маңыздылығын бiлдiрген. Хз. Пайғамбар да адамдардың ұмытшақтығын
ескере отырып, оларды үгiттеуге шақырып, бiр хадисiнде ... ... ... ... Яғни ... ... мен ... насихаттан тұрады
десек қателеспесек керек. Насихат айту, үгiттi де қамтиды.[91]
3. Кiтап пен ... ... ... ... бар ... уахи деп яғни ... ақылдан
жоғары ақыл мен Пайғамбарларға ғана тиiстi ақыл арқылы ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде Хз.
Пайғамбар, ... басы ... ... ... жете ... ... ... жеткiзе алады.[93] Құранда Пайғамбарға берген
ерекше қасиеттi былайша баяндайды: ... ... ... және ... әрi ... ... үйреттi. Сондай-ақ Аллаһтың саған деген
iлтипаты өте мықтың.[94] Кiтап пен хикмет көрiнiп тұрған ... ... ... ... ... әрi iшкi ... қорғайтын илаһи ғылым.
Осы аят арқылы Пайғамбарлардың iштен және сырттан ... ... ... ... ... қайымға дейiн үкiмi жойылмайтын Құран мен Құранның ең дұрыс
түсiндермесi болып есептелетiн сүннет, адамдардың ... ... ... мұсылмандар арасында сенiм мен ынтымақтастықты күшейте алады.
Мiне сол үшiн де ... адам ... ... мол дей ... тағы да ... жеке тұлғаның қалыптасуында Құран мен Сүннеттiң
орны ерек дей аламыз.
Хз. Пайғамбар Исламды халыққа тарата отырып, ... ... ... жеке тұлға ретiнде қалыптасудың жолын көрсеткен.
II.2. ЖЕКЕ АДАМНЫҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТIК ҚАЛЫПТАСУЫНА
ДIННIҢ ТИГIЗЕТIН ӘСЕРI
Сенiм мен адам ... ... өте ... ... бар. ... Генри
Линк “Дiнге оралу” атты кiтабында АҚШ-та психологиялық зерттеулер бөлiмiнiң
бастығы ретiнде 15 321 әйел мен ер ... ... ... мен 73 ... тестiнiң қорытындысын былайша келтiредi: “Бiр дiнге сенген
және құлшылық орындарына үнемi барып тұрған ... ... ... ... ... ... ... берiк әрi жоғары болмақ.”
Дейл Карнеги, “Уайымды таста, өмiр ... ... атты ... ... алдында алу шараларының бiрi ретiнде мыналарды жазған: “Бүгiн
жарты ... ... ... ... Бұл ... ... ... мамандары дұға мен қуатты сенiмнiң: ренiш, уайым ... жол ... ... Бұл ... де (ренiш, уайым мен
қорқыныш) науқастануға ... ... ... ... ... ең
атақтыларының бiрi Доктор Карл Юнг, “Modern Man in Search of Soul” атты
еңбегiнде ... деп ... ... отыз жыл ... ... ... менi ... науқас адамдар келедi. Олардың көпшiлiн ... ... ... ... ... отыз ... асқандарының ауруға
шалдығуының басты себептерi дiни сенiмнiң жоқтығынан туындаған. Олар ... ... ... ... ... сияқты әрекет етпегендiгiнен. Олар
дiни сенiмдерiне қайта оралмай толығымен шипа таба алмайды.
Буддадан кейiнгi үндi ... ең ... ... ... ... көмегi болмаса, қысқа уақыт iшiнде ... ... ... ... ... ... ... доктор Алекс Каррел: “Readers Digest”
журналына жазған мақаласында: “Бiр адамның iстей алатын ең ... iсi ... Дұға ... тартылыс күшi сияқты шынайы құдiрет. Ешбiр ем пайда
бермеген жағдайларда, адамдар тек қана ... ... ... ... Chevalier, “Pascal” атты шығармасында, Паскалдың “Аллаһтан
ұзаған, оны iздемеген адам не өзiнде, не өзгеде ... және ... ... деп ... ... ... тыныштығын сақтауда да ролi орасан зор. Домениян
“Ажырасу” атты кiтабында: ... ... ... ... ... ... аз ... нәтижеленетiндiгiн айтады”. Сол
шығармада сенiмi жоқ ... ... ... өте ... ... ... ... әлсiздiгiнiң өлiмге итермелеуде үлкен әсер бар материалдық
жағдайдың барлық нәрсенi шешетiндiгiн мақұлдағандар статистикаларды ... ... ... ... ... АҚШ-та жыл сайын
100 дәрiгер өзiн-өзi өлiмге ... Әлем ... ... және ... ... қарағанда Жапонияда 1955 жылы 22477 адамның өз-өзiн
өлiмге қию оқиғасы ... 1978 ... ... ... 20000 ... Барлық нәрсенi материяға таяп, экономиканы негiзгi
тiрек ретiнде түсiнетiндердiң бұл жерде ойланулары керек ақ. ... ... ... жағдай өте жақсы, бiлiм мен мәдениет
дәрежелерi де жоғары.
Қазақстан Ресей ... ... ... олар ... ... ... кiргiзу мүддесiн көздеген болатын. Олардың өздерi ... ... ... ... ... ... айдауына жүретiн мәңгүртке
айналдыру саясатын ұстанғандықтары жасырын емес.
Сiбiрдiң ұсақ ұлттарын күшпен шоқындырған патша үкiметi қазақтарды ... ... ... мемлекеттiк ресми миссонерлiк саясатжүргiзген.
Дiнi бар елдiң бiрлiк табуы, отаршылдыққа қарсы ... ... ... ... үшiн қажырлы әрекеттерге баруы әбден мүмкiн екенiн
жоғарыдағы шенеулiктер жақсы бiлiп ... ... ... ... ... мұсылмандар едi. Мiне осы топтағы дәстүрi жақын ... ... үшiн ... ... ... ... ... Олар
дiндар адамдардың арасында алауыздық тудыру, бiлiмi саяздарды алдап соғып
шоқындыру, Исламды ... етiп ... ... ... ... ... қамытын киген елдердiң дiнiн де ... ... ... ... ... ... қисынды да ойлап тапты. Олардың бұл iс-шаралары
халыққа елеулi әсер еткенiмен толық iске ... ... ... ... өздерiнiң
ата-бабалары ұстанған, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерiне етене сiңiп кеткен
Ислам дiнiнен ажырап қалмады.
Ислам ... иман ... мен ... жеке ... ... ... мол. Ең алдымен Ислам дiнi ұлт меншiгiндегi дiн емес. Ол адам
таңдамайды. Мейлi ол қара болсын, ақ ... бай ... ... ... ... Исламият бүкiл ғаламдық дiн болғандықтан, ұлтшылықты,
нәсiлшiлдiктi хоштамайды. Бiр ... ... ... басқаларға үстемдiгiн
қабылдамайды, Аллаһ Тағала жаратқан адамдардың бәрiн ... ... тек ... ... ... сапаларда iздейдi, яғни таза адам,
адал адам, тақуалықты берiк ұстайтын адамның ғана жартушының алдында
дәрежесi ... ... ... ... кiбiрлiк жасаған залымдардың
қай ұлттың мансұбы болғаны түкке ... ... ... Тағала Құран Кәрiмде
адамдарды бiр еркек пен әйелден жаратқанын, сонсоң оларды бiрiн-бiрi оңай
танып, бiлу үшiн ... ... ... “Ей ... ... бiр ... пен бiр ұрғашыдан жараттық және бiр-бiрiңмен танысуларың
үшiн сендердi қауымдарға һәм қабилаларға бөлдiк. Ал, Аллаһтың ... ... Одан ең көп ... Күмән жоқ, Аллаһ бiледi, Ол әр
нәрседен хабардар!”[97].
Демек, ұлт ... ... тану үшiн ғана ... ... ... үшiн ... Өйткенi, бұл дүниеге қай ұлттың өкiлi
боп келетiнiн ешкiм бiлмейдi және заказ да бермейдi, бере алмайды. Бұл адам
баласының қолындағы ... ... ... бiр ... мансұбы болу дегенiмiз
салыстырмалы ғана мәнi бар нәрсе. ... жеңе ... ұлт ... ... жеңе ... кәмiл адам бола алмайды. Бұдан ұлтты
жек көру ... ... ... ... керек деген мағына шықпауы керек.
Қайта, әркiм өзiнiң ... ... ... бұл ... һәм ... ... ... көрсоқыр ұлтшылдықтан аулақ болған жөн.[98]
Ислам дiнi таптырмас рухани азық болып табылады. Рухы бай адам әрқашан
биiкте тұрады. Рухы аш ... ... ... де ... ... ... азыққа мән бермеген жеке тұлға болсын, тiптi қоғам болсын
азғындыққа ұшырап, ... ... ... ... ... ... тұлғалар ұстағанның қолында, тiстегеннiң ... ... өз ... ... ... Рухани дүниесi бай адамдар тарихқа өз
аттарын алтын әрiптермен жазып, ұрпаққа ...... ... ... көзiн дiннен iздеп, еңбектерiнде жазып келген ақын-жазушыларымыз
кенде емес. Кезiнде аталарымыз, рухани азықтың негiзi ... ... ... ... ... бас ... Оның айғағы ретiнде қоғам қайраткерi
Мұхаммеджан Тынышбаевтың Ресей империясының министрлер кеңесiнiң төрағасына
жазған хатында ең алдымен дiнге байланысты мәселенi қозғағандығын ... Сол ... ... ... ... ... iшкi iсiне араласуды
парыз деп санайды, мешiттер мен ... ... ... ... ... ... Бiздiң балаларымыз оқитын мектептердегi өз дiнiмiздi
оқытуға салынған ... ... ... ел ... ... жүрген миссионерлерге деген қарқындығын талап етушiлердiң ... ... ... бәрi ... ... орын ... заңсыздықтар
мен зорлық-зомбылықтардың бiрер мысалы ғана.
-Дiни-рухани мәселелер бойынша қазақтарға толық бостандық берiлуi тиiс:
-Мешiттер, медреселер және өзге ... ... орыс ... да бiр ... салынуы тиiс;
-Қазақ, араб және татар тiлдерiндегi кiтаптарға салынған ... тиiс; деп ... ... ... ... бас көтерген.
Олардың осылай шырылдап жүргенiнiң түбiнде үлкен негiз бар. Халықтың
келешегiн ойлап, мәңгүртке айналдырғысы келгендердiң ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай, Шәкәрiм, Мiржақып сынды
аталарымызды айта аламыз. ... дiн ... ... ... ... жетiп артылады. Мiржақыптың:
Әуелi үйренетiн бiр ғылымың
Өзiңнiң мұсылманша дiн ғылымың
Шарттарын ... ... ... азық берер шын ғылмың,-деген өлең ... ... ... бередi. Ал ендi осы айтып ... ... ... ... ... мен ерекшелiктерiн және ондағы адамның орны жайын
да қарастырып көрелiк.
Адам, жан мен ... ... ... жер ... орынбасары. Құран
мен хадистерде адам сөзi “инс”, “нас” және “ибн Адам” ... ... ... қолданылған. Ислам дiнi адамды жаратылыстың iшiндегi ... деп ... ... ... ең ... ... ... Ұлы күш тарапынан жаратылғанын айтады. Адам ... ... ... ... ... ... Аллаһтың жаратқан жаратылысы,
деп оның негiзiн түсiндiрiп бередi. Аллаһ әлемдегi ... ... ... ең ... ... ... оларға адамды халифа
(орынбасар) етiп ... ... адам ... ... ... ең алдымен топырақтан, кейiннен мәниден (сперма) ... ... ... 12-16 аятында былай дейдi: «Расында адамды
нағыз балшықтан жараттық. Сонан кейiн оны ... ... ... ... ... ұйыған қан жасадық. Ұйыған қанды кесек ет жасап, кесек ... ... та ... ет қаптадық. Сонан кейiн оны басқа бiр
жаратылыс қылып жан салдық. Жаратушылардың шеберi ұлы ... ... ... ... ... Сосын сендер ... күнi, ... ... сүресiнiң 67-аятында: “Сондай Аллаһ сендердi
топырақтан, сосын ... ... ... ... ... кейiн бөбек қып
шығарып, содан кейiн ержеткiзiп, кәртейдi. Кейбiреулерiңдi (ержетуден)
бұрын ... ... ... ... ... Әрине ойланарсыңдар”,
деп адам жаратылыс жайында күмәннiң тұманын сейiлтер жауап берген.
Ислам, адам баласына ерекше көңiл аудара отырып, оған баға ... ... ... Егер адам, осы еркiндiктi дұрыс пайданар болса,
мәртебесi перiштелерден де жоғары көтерiледi. Ал керiсiнше бойындағы ... ... ... болса хайуаннан да төмен дәрежеге түсiп, ... ... ... адам ... ... ... бәрiн егжей-тегжейлi ұсына
отырып, дұрыс ойланғанда ғана негiзгi мақсатқа ... ... ... ... сол ... ... ... “Әрине мен жерде
бiр орынбасар ... ... ... ... жер ... ең үлкен жауапкершiлiк ынсанға
берiлгендiгiн айқын ... ... Сол ... ... ... ғана атқаруға болады. Өйткенi, халифалық мiндетi асқан
жауапкершiлiктi талап ... ... ... ... ... деп ... Халифа деген, өзiне мiндеттелген жұмысты басшылыққа бағынышты түрде
атқаратын адам. Олай болса ынсан әрбiр басқан iзi мен ... ... ... бел ... арқылы мәселенi шешiп отырады. Адам, Аллаһтың
нәсiп еткенiне ғана қол жеткiзедi деген сөз. Сондықтан адам, ойына не ... ... ... ... емес. Ол өмiрдегi өзiне берiлген бар ... ... ... ... ала ... Егер бар ... тiзгiнiне берiп, жауапкершiлiк сезiмiн ұмытса, өз тамырына ... ... ... жер ... Аллаһтың орынбасары болғандықтан, өмiрiнiң әрбiр
сәтiнде Оның ... ... ... ... ... бағу ... Оның жолы
Құрандағы әмiрлердi мұқият орындау арқылы ... ... ... ... ... ... ... мейiрiм тағы сол сияқты толып жатқан
адамгершiлiк қасиеттердi орындауға шақырады. Адамның жеке ... қамы ... ... ... ... де қамтылған. Атап айтар болсақ, қоғамдағы
орын алған әдiлетсiздiк пен ... ... ... ... ... шақырып, жамандықтан тию, кедей-кепшiктерге қол ұшын беру,
жетiмдерге қамқорлық көрсету осының бәрi ... ... үшiн ... Бұл ... бәрi, ... мұсылманның атқаратын бiрден-бiр
мiндетi.
Мiне осындан барып, адамның өмiрлiк ролi орасан зор деп айта аламыз.
Бiрақ ... ... ... мен мүмкiндiгi ескерiледi. Аллаһ, адамға
атқара алмайтын жүк жүктемейдi. Осыдан барып, ... ... ... ... болатындығын ескергенiмiз жөн.
Құрандағы адамға байланысты айтылған аяттар, ең алдымен тура ... ... ... ... ... ... өз жауапкершiлiгi мен
өмiрлiк мақсатын бiлуге баса ... ... ... бiр ... “Әй ... ... ... түзелтулерiң керек. Өздерiң
тура жолда болсаңдар, адасқан бiреу сендерге ... ... ... барар жерлерiң Аллаһ жақ. ... ... ... ... ... ... ... орта мен өмiр жайлы ойналуға шақыратын аяттың бiрi:
“Дүние тiршiлiгi еш ... ... ... ... ... ... жұрты
тақуалар үшiн жақсы. Сонда да ойланбайсыңдар ... ... ... жерiн аятта былай баяндайды: “Шын Бiз,
сендердi босқа жараттық та тiптi ... ... деп, ... ... ... бiлiм мен ... ие әрi жан мен тәннен құралған
жаратылыс болғпндықтан, оның өмiрлiк ... ... ... Ол ... мен тән ... ... ... мiндеттi. Екi жақты бiрдей ойлағанда
ғана бақытқа қол жеткiзе алады. Өйткенi, ынсан, ... құл ... ... ... асырып, Оған берген уәдесiн орындау үшiн жаратылған.
Құран, ынсанның жер бетiндегi ... ... ... баяндайды: “Жын
мен адамзатты өзiме құлшылық етулерi үшiн ғана ... ... ... ... ... ... ... адамның жер бетiндегi ең басты
мiндетi. Егер осы ... ... ... ... ... жете ... ... не дегенiмiз не? деген сұраққа, бақыт- Аллаһтың ... Оған құл ... ... еш ... Дүниеде басқа мақсаттардың
соңына түскен адамның, о дүниеден ешқандай нәсiбi болмайды.
Құран көптеген аяттары адамды ең алдымен ... ... ... ... шақырады. Аллаһ Тағала, әлемдегi жаратқан нәрселдернiң барлығын адам
баласының пайдасына жаратса да ... ... ... ... Оның ... ... ... келедi. Адамның көбiнесе ... ... ... ... ... ... “Ол сондай Аллаһ, сендерге түндi
тынығу, күндiздi көру үшiн жаратты. Күдiксiз ... тым ... ... адамдардың көбi шүкiрлiк етпейдi”.[106] Ендi бiр аятта: “Қашан ... бiр ... ... ... жалбарып, Оған бейiм ынта байқатады.
Сосын қашан Аллаһ оған бiр игiлiк берсе, бұрынғы Оған ... ... ... адастыру үшiн Аллаһқа теңдес жасайды. (Мұхаммед с.а.у.) оларға:
Қарсылығыңмен бiраз мәз бола тұр. Сөз жоқ сен ... ... ... ... барлық нығметтiң адам баласы үшiн
жаратылғандығын ... ... ... бола ... ... баласының
көпшiлiгi өмiрге не үшiн келгенiн? Не үшiн өмiр сүретiндiгiн? ... ... ... ... ... ... қаперсiздiк, адамды
шүкiршiлiк етпеуге, ақиқаттан алшақ өмiр сүруге апарып соғады да соңы ... ... ... әрбiр әрекетiнiң үнемi Аллаһ тарапынан бақылауда екендiгiн естен
шығармауы тиiс. ... ... ... ... тура ... ... ... сенiм жеке тұлғаның қалыптасуында ерекше рол атқарады.
Адамдар арасында барлық нәрсенi материалдық дүниемен өлшеп, көзiме
көрiнетiн нәрсеге ғана ... ... ... бар. Олар ... ... ... әрi ... қатарына жатады. Шәкәрiм атамыз “Ақиқат бас
көзiмен емес, көкiрек ... ... деп ... ... ... ... кейбiр ақиқаттарды көзбен көру шарт емес. Сол сияқты
Аллаһты да көзбен көру шарт ... Оның ... ... бар ... ... көңiлмен сенудiң адамға берерi мол. Аллаһқа сену адамды
өзге нәрселерге құл болудан құтқарып, тек Аллаһтан ғана ... ... ... ... ... ... ... бiлетiндiгi Құранда былайша
баяндалады: “Ол ... ... ... ... 2/29). Сiз: “Дүниеде
қаншама адам бар, олардың ... не ... ... бiр ... қалай
бiле алады?-деген сұрақ қоюыңыз мүмкiн. Бұл сұрақ, миға операция ... “Сiз қан ... сала ... ба?” ... күлкiлi сұраққа
ұқсайды. Өйткенi, Аллаһ адамның iс-әрекетiн ғана емес одан ... ... ... ... ... екендiгiн Құранда: “(Мұхаммед а.с.): Егер
Раббыңның сөздерi (жазылу) үшiн ” ... сия ... тағы бiр ... ... те, ... ... ... таусылудан бұрын теңiз
таусылар ... де”. ... 18/109). Ал жер ... Ағаш жапырағының
түскенiмен өсiмдiктердiң ұрықтануына дейiн бiлетiндiгiн былайша баяндайды:
“Көместiң ... Оның ... Оны Ол, өзi ғана ... Және ... нәрселердi бiледi. Бiр жапырақ түссе де, Аллаһ оны ... ... ... құрақ және жас ұрыққа дейiн ашық Кiтапта бар”.
(Әнғам 6/59)
Аллаһқа ... адам Оның ... ... ... ... ... Құранда бұл жайлы былай айтылған: “… Сондай-ақ Ол, қайда болсаңдар
да сендермен бiрге..”. (Хадид 57/4). Тағы бiр ... ... ... Оған, нәпсiсiнiң не сыбырлағанын бiлемiз. Өйткенi, Бiз, оған күре
тамырынан да жақынбыз”, деп адамға өте ... ... Қаф ... ... айтқан. Аллаһпен бiрге екендiгiн сезiнген адам, жалғыз қалғанда да
бейәдеп iс ... ... Яғни ... түрткiлеуiнсiз-ақ өз
жауапкершiлiгiн сезiне бiледi. Ондай ... ... ... ... қажетi
жоқ. Оған жүрегiндегi Аллаһқа деген сенiмi жетiп артылады. Осы ретте ... ... ... мына бiр оқиғаға назар аударып көрелiк:
Хз. Омар сүт сатушылардың сүтке су қосып ... ... ... ... жан-жаққа хабарлайды. Қаланың тәртiбiн бақылау үшiн бiр күнi ... ... ... ... жүрiп, шаршағандықтан дем алу үшiн жақын
маңдағы үйдiң қабырғасына сүйенiп отыра кетедi. Сол ... ... ... мен қызы ... мына әңгiменi естидi.
- Қане қызым, дереу тұрып сүтке су ... Сiз ... ... су ... ... тиым салғанын белмейсiз бе?
- Иә, бiлемiн.
- Олай болса, халифа тиым салған нәрсенi қалай ... Тұр да ... су қос. Омар сенi ... көрсiн.
- Омар көрмесе де, Аллаһ көрiп тұр ғой, Омар көретiн жерде iстемейтiн
iсiмдi, ол көре алмайтын жерде де ... ант ... Омар бұл ... ... ... ... қайтады. Дiни тәлiм-тәрбие
көрген, адамгершiлiгi мол қызды өз ... ... ... Мiне,
Аллаһқа деген иманның адамның әрекеттерiне тигiзген жағымды әсерi.
Мұсылман Аллаһтан қорқу арқылы Оған ... ... ... ... ... құлан таза арылады. Аллаһтан қорқу ... ... ... ... сiз қандайда бiр ... ... ... ... ... Ал, ... ... Оған жақындай
түсесiз. Тiптi Оның сүйiктi ... ... ... ... ... (с.а.) ... былайша түсiндiрiп бередi:
“Егер кiмде-кiмнiң көзiнен Аллаһтан қорқып жас шығар болса, оның ... оты ... ... ... ... қорқып дiрiлдегенде, қураған
ағаштың жапырағы түскендей оның күнәлары төгiледi”.
Ал ендi ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелi болуы үшiн үш нәрсе керек. Егер бұл болмаса тәрбие
дегенiң тәрбие ... ... бар ... сену.
2. Жанның мәңгiлiк екендiгiне сену.
Ақырет күнiне сену,” деп ағылшынның ғалымы Томос Мор, тәрбиелi болудың
негiзгi жолын iздеушiлерге көрсетiп ... ... ... ... сөз ... ... ... орнын табуға жетелейдi.
Мәселен барша адамға мәлiм атақты физик, ғалым Бiлез ... ... ... ... өлшеп, адамдарды үш топқа бөледi:
1. Бiреулер Құдайды таныды әрi Оның әмiрiн ... жүр. ... ... ... адамдар.
2. Ендi бiреулерi танымайды әрi Оны iздеп те жүрген жоқ. Бұлар ақылсыз һәм
бақытсыз адамдар.
3. Ал ендi бiреулерi ... бiр ұлы күш бар деп ... жүр. ... ... әлi бақытсыз адамдар.
Абай отыз сегiзiншi қара сөзiнде иман ... ... ... ... ... ... пендерлер иманның хақиқатын бiлсiн. Иман дегенiмiз-бiр
ғана инандық емес, Аллаһ Тағаланың ... ... ... Оның ... пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.)-ның Оның ... ... ... Жә. не ... Сен ... ... үшiн иман келтiремiсiң,
я өзiң үшiн де иман ... Сен иман ... де ... ... ешбiр кемшiлiк жоқ едi, я өзiң үшiн иман келтiресiң, жә, инандық. ... құр ғана ... ... ... ... ... Оның үшiн
сен өзiң инанмақтығыңнан пайдаланамын десең, пайда ... ... ... ... ... ... бiлмек керек”. Яғни Исламда құр сенiп
қойғанмен ешқандай iс ... ... ... ғана ... зор ... байқап қарар болсақ Аллаһқа сенудiң қаншалықты маңызды екендiгiн
айқын көрсеткен. Дәл осындай мысалды орыстың ойшылы Л. Толстойдың ... ... ... Ол ... ... ... ең ... “сен
Құдайға сенесiң бе?”, деп сұрап алып, ... ... ... сенбейтiн
болса әңгiмелеспейтiн болған екен. Жаратушы күшке сенiп, Одан ғана ... ... жеке ... ... орасан зор әсерi бар.
Ақыретке сену және оның адам ... ... ... ... ... ... атаулының басты екi себебi бар
екендiгiн көруге болады. Бiрiншiсi, ақереттен ... өмiр ... ... ... ... ... бiледi де өздерi ақыреттен ... 30/7) яғни ... ... ... ... ... ... көрiнген нәрсенiң бәрi көрiнгенiндей емес ... ... ... Екiншiсi, ақыреттен қорықпау; “Жоқ, олар ақыреттен қорықпайды”.
(Қиямет, 75/53).
Ғасырымыздың атақты ғаламдарының бiрi ... ... ... ... сипаттайды; “ақыретке сенбеушiлердiң ... ... ... ... бар екендiгiн бiзге Аллаһ
айтқан. Ал ... ... ... ... ... ... әмiр ... әдепсiз де сенбейдi. Жұмақ, тозақ, есеп-қисап күнi, қайта тiрiлу
жайлы мағлұматтар бiзге уахи (Құран) арқылы ... ... ... ... ... Уахи ... шақырады. Ал өмiрiнiң негiзi жылы
төсек, тамақ жеу мен әжетқанаға баруға айналғандар ақыретке қалай сенсiн.
Залым, ... ... да ... ... ... адамдар ақырет
деген сөздiң өзiн естiгiсi ... ... ... ... келмейдi”.
Құран тәрбиеде ең алдымен ақыретке көңiл ... ... ... 5-10-аяттарында қайта тiрiлу жайында былайша баяндаған: “Әй адам
баласы! Егер өлгеннен кейiн ... ... ... бiз сендердi
топырақтан сонан соң жыныстық ... ... ... ... кесек еттен өздерiңе тектерiңдi бiлдiру үшiн
жараттық.Сондай-ақ жатырларда қалған ... ... ... ... түрiнде шығарамыз. Одан кейiн ержетесiңдер. Кейбiреулерiң ... ... әр ... ... ... түк ... ... ең
нашарына қайтарыласыңдар. Қураған жердi көресiң. Оған жаңбыр жаудырсақ,
құлпырып көпсiдi де әр түрлi ... ... ... Осы ... ... мәнiнде Аллаһ; Ол, Хақ. Күдiксiз Ол, өлiктi тiрiлтедi. Өйткенi, әр
нәрсеге күшi ... ... ... ... Онда ... жоқ. ... ... тiрiлтедi. Адамдардың кейбiрi; бiлiмсiз, жол басшысыз және
сәуле берушi, кiтабы да жоқ. Аллаһ ... ... ... жолынан
адастыру үшiн тоң мойындық iстейдi. Оған ... ... бар. Әрi ... жандырушы азаптың дәмiн таттырамыз. Бұл бұрыннан қол ... ... ... ... ... ... қылушы емес”.
Алғашқы түскен аяттардың көпшiлiгi ақыретке байланысты. ... ... ... ... болса оның санасында үлкен өзгерiс болады. Өмiрдiң
мәнi ақыретке сенуде жатыр деп күдiксiз айта ... ... адам ... iсiнiң есебiн бермейтiн болса өмiрдiң ешқандай маңызы қалмайды. ... ... ... өз ... ... ... ... iстейдi. Осылайща
бар нәрсе көркiнен айырылып, өмiрден ақиқат iздеу бос ... ... ... Халықты зар жылатып, ақысын жеген залым ... ... ... онда ... ... қайда қалады. Жоқ, олар iстеген ... ... ... жаратып, әдiлеттiлiктi қалайтын Аллаһ Тағала, адам баласының
iстеген әрбiр iсiн ... ... ... ... ... ... күнi, ... адам баласы, амалдары көрсетiлуi үшiн топ-топ ... ... кiм ... ... салмағындай жақсылық iстеген болса, Ол
оны көредi. Ал және кiм ... ... ... жамандық iстесе, оны
көредi”.
Ислам, адам баласына әрбiр iсiнiң есебiн ақыретте беретiндiгiн айтып,
қайда болса да ... ... ... ... ... ... ... iстi iстеуге дайын тұрады. Заң мен милиция арқылы
қорқытуыңыз ... ... ... ... көрiңiзшi. Сыртқы ... ... ... бас ... ... Олар жоқ болған кезде
ойларына келгенiн сiтейдi. Түсiнiктi болу үшiн ... ... ... тұрған машинаны он адам ұстап тұра алады. Адамдар машинаны жiберер
болса, ... ... ... ... машинаның iшiндегi тежегiш секiлдi
адамның iшiндегi ақыретке деген сенiмнiң пайдасын ұмытпаған жөн.
Ақыретке сенушiлiк адамның бұзылып кетпеуi үшiн шығарылған соқыр ... ... ... ... асығыс шешiм қабылдаушылардың қатарына
жатқызамыз. Өйткенi, олар адам баласының ... ... ... ... ... осы ... ... арының азабына ұшырап өлiп жатқанын
ескермейдi. Мәселен, 1994 жыл ... ... ... ... ... алу үшiн ... ... қатысады. Ол халықты, ... ... ... БҰҰ-мен африкаға қарай жол тартады. Аш
халық БҰҰ-ның азық ... ... бар ... тастап, 1 км
жердегi азық-түлiк жүк ... ... бет ... Осы ... Картер халықтың тұрып жатқан мекенiне қарай аяңдайды. Келе жатып
ұзақтан анасынан ажырып қалған 4-5 жасар баланың арқасында ... ... ... таз ... ... ... Осы сәттi дереу пайдаланып, суретке
түсiрiп ала қояды. ... ... ... ... елiне оралады. Суретi
аштардың хал-жағдайын суреттегендiктен бас жүлденi жеңiп алады. Қуанышын
жора-жолдастарымен бөлiсiп, кешкiсiн үйiне ... ... ... ... ... көредi. Суретке қарап отырып, санасында ақиқаттың ұшқыны жарқ ете
қалады. “Аш балаға неге жәрдем бермедiм?”, ... ... 3 ай бойы ... жеп, ... ... айырылып өз-өзiн асып өлтiрiп тынады. Мiне ... өзi ... ... адамның мына дүниедегi әдiлетсiздiктерi үшiн
азапталар күнi неге болмасқа. Сондықтан ақыретке иман келтiру ... ... ... ... ... ... ... Гамидия
есiмдi әйелдiң басыан өткiзген оқиғасы қандай ғибратты десеңiзшi. “Гамидия
есiмдi әйел кiсi Аллаһтың Елшiсiне келiп, мен ... ... ... ... деп ... ... де жасырмай айтты. Пайғамбарымыз (с.а.):
“Сенiң мұның болмайды. Босанғаннан кейiн кел”, деп керi қайтарады. Гамидия
аман-есен ... ... ... ... ... ... келiп,
былай дейдi: “Мiне балам”. Пайғамбарымыз (с.а.): “Оны емiзiп бағып-қақ. ... ... ... ... ... деп ... ... Арадан бiраз
уақыт өтiп, бала ер жетедi. Гамидия баласынң қолына бiр үзiм нан ... ... ... ... де ... дейдi: “Мiне ер жеттi. Өзi
тамақ жей алатын болды”. Сол ... ... ... ... бұдан
былай кiм қарайды”, деп сұрайды. Балаға қарайтын адам табылғаннан кейiн
Пайғамбарымыз (с.а.) оған ... ... ... ... ... ... алып барған күш ақыреттегi қорқынышты азап едi. Ол
сол ... ... ... ... Ақыретке iстеген күнәсынан арылып
барғысы келдi. Өйткенi, ақыреттегi азапты Құранда былайша ... ... Ал ... ... үшiн жаман орын бар. Олардың кiрер жерлерi ... ... ... орын. Я, осы! Ендi олар, қайнар су, iрiң татсын! ... осы ... неше ... бар”. (Сад, 38/54-58)
“Осы, Раббылары жайында таласқан екi әрiптес: Қарсы болғандарға, оттан
киiм пiшiлген, төбелерiнiң үстiнен ... ... су ... ... ... және ... ... Олар үшiн темiрден күрзiлер
болады. Қашан олар, тозақтың бейнетiнен шығуды қаласа, оған қайта ... ... ... ... ... (Хаж, ... ... ақыретке сенуi, оның өзiн-өзi ... ... ... әсер ... заң мен құқықтың пайдасын шамалы қылмақ. Бұл
бiзге Бауыржан ағамыздың “Адамды ... ... ... гөрi, ... ... ... деген сөзiн еске түсiредi.
Жеке тұлғаның этнопсихологиялық және әлеуметтiк ... ... ... иман мен ... әрекеттерiнiң арқасында перiштелерден де
жоғары ... шыға ... ... адамдық қасиетiн жоғалтқан жағдайда ең
төменгi дәрежеге түседi. ... ... бұл ... ... ... “Расында адам
баласын ардақтадық. Сондай-ақ оларды құрлықта да теңiзде де көлiктендiрдiк.
Әрi оларды жақсы ... ... Әм ... жаратқандарымыздың
көбiнен не құрлым артық жараттық”.[108]
“Расында адамзатты көркем бейнеде жараттық. Сосын оны ... ... с.а.) сол ... ... ... “Бейнеленген қара
балшықтың кеуiп, сыңғырлағанынан адам ... дедi. Оның ... оған ... ... (жан ... сәтте, оған сәжде етiңдер!
(бас иiңдер!).[110]
Құлшылық ету адам ... ... ... ... ... процесiнде, адам бойындағы қасиеттердi тәрбиелеу
қашан да баста тұруы ... ... ... ең ... ... ерекше қасиеттерiнiң бiрi
сүйiспеншiлiк сезiмiн дұрыс бағыттау. Адам баласы ... ... ... кете баратын ерекше жаратылыс. Сондықтан да “не нәрседен айырылып
қалудан қорықсаң соны ... ... ... ... сөз бекер
айтылмаса керек. Исламда адам ... осы ... ... ... ... ... ... ең алдымен Жаратушы Аллаһқа арналуы адам
баласының ... өз ... ... ... жеке ... ... ... негiзi Аллаһтан басталатындығын әрi ... ... оның ... деген сүйiспеншiлiгiнiң нәтижесi деп айтады.[111] Аллаһтың
құлын сүюi Оның ... ... ... ... ... Кәрiмде құлды,
Аллаһтың сүйiспеншiлiгiне бөлейтiн амалдарды былай баяндайды: Аллаһ Тағала
жақсылық ... ... ... ... ... тәуекел еткендердi,[116] ... ... ... ... болып жиһад етушiлердi,[118] жақсы
көредi.
Сүйiспеншiлiк Аллаһ пен құл ... ... ... ... бар. Егер ол болмаған жағдайда өмiрден ... ... ... ... ... ... ... құлшылық қылу. Құлшылықтың
негiзi сүйiспеншiлiктен тұрады. Бұлай дейтiн себебiмiз Аллаһ адам ... ... ... ... Оның ... ... ... сансыз нығметтерi болмақ. Абай атамыз мұны:
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сенде сүй ол Аллаһты жаннан тәттi.
Адамзаттың бәрiн сүй бауырым деп,
Және сүй хақ жол деп ... ... сүю ... ... ... ... Аллаһқа ғана
арналатындығын басқа өлеңiнде былай жеткiзедi:
Махаббатсыз дүние ... оны ... ... өзге ... балаң досың бар.
Абай мұнда махаббатты тек қана жiгiт пен ... ... деп ... ... ... ... ... Өйткенi шумақтың соңғы қатарында
қатының деп жеке атап көрсеткен.
Газали, құлшылық арқылы иләһи ... ... ... былай деп
түсiндiредi: Құлшылықтың басты мақсаты, жалған дүниенiң жылтырағынан бет
бұрып, мәңгi ... ... алу үшiн ... зiкiр ету ... ... ... ... өмiрдiң бақытына бөлену, Аллаһқа деген
сүйiспеншiлiк арқылы болмақ. Ал Аллаһты сүю ... оны ... ... еске алу. ... пен ... ... оны зiкiр ету әрi ... жайлы көп ойлағанда ғана мүмкiн болады. ... ... ... жетедi.[119]
Аллаһты сүю мен оған құлшылық ету ет пен тырнақтай ажырамас бүтiн
нәрсе. ... ... ... ... жету ... былайша баяндайды:
“Шексiз Аллаһ тәубе етушiлердi жақсы көредi әрi таза болушыларды да ... ... ... ... ... ... қана ... өзгелердi де
тазартады. Олардың тазалығы басқа адамдарға әсерiн ... ... ... ... олар Аллаһтың нағыз құлдары болып саналады.
Иман мен сүйiспеншiлiктiң арасындағы байланысты ... ... ... Аллаһтың Елшiсi барлығын бiлiңдер. Егер ол, iстiң
көбiнде ... ... едi, ... ... ұшырар едiңдер. Бiрақ
Аллаһ, сендерге иманды ... ... оны ... зейнеттедi. Сондай-
ақ сендерге; қарсылықты, бұзақылықты және бас тартуды жек көрсеттi. Мiне
солар тура ... ... ... ... ... ... ... сүйiспеншiлiктi былай деп түсiндiредi: Аллаһ сендерге иманды жақсы
көрсеттi. Иман келтiрдiңiз делiк; Бұл жайт ... иман ... үшiн ... ... ... ... айқын көрсетедi; Оның дәмiн тату үшiн жақсы
көру ... ... ... да дiннiң басында әрдайым махаббат
тұрады.[122]
Исламда нағыз махаббат пен ... ... ... ... да ... сүймектiк басты қағида болып саналады.
Бес парыздың жеке ... ... ... мен ... тигізер
әсері
Исламның шарттарының әрбiрi жеке тұлғаның жан-жақты қалыптасуында
ерекше рол ойнайды. Пайғамбарымыз (с.а.) Исламның шарттарын хадисiнде ... ... ... ... ... ... айту, намаз оқу,
зекет беру, ораза ұстау, ... ... ... бiр рет ... ... Ендi
солардың әрқайсысына қысқаша тоқталып өтелiк:
Намаз
Намаздың адам өмiрiнде алар орны ерекше. Намаздың бес ... ... ... ... бар. Ең ... намаз оқу арқылы Аллаһқа құл
екенiмiздi дәлелдеймiз. Намазды оқымастан бұрын не үшiн оқылатынын ... мән ... бiлу ... Сонда ғана жақсы нәтижеге жетуге болады. Оны
түсiнген адамға ... сөз ... ... ... ... Намаз- иманан кейiн
келетiн Ислам шарттарының ... ... ... ... бiрi. ... ... ... былай делiнген: “Намазды толық орындаңдар, зекет
берiңдер, сондай-ақ (Аллаһтың құзырында) иiлушiлермен бiрге иiлiңдер. ... ... ... ... ма? ... оқисыңдар,
ойламайсыңдар ма?… сабыр және намазбен жәрдем тiлеңдер. Расында намаз
ынталылардан басқаларға ауыр ... ғана ... ... ... ... ... баршылық. Ал
Пайғамбарымыз (с.а.) да намаз жайында көптеген хадистер айтқан: ... ... ... ... миғражы”. Осы хадистерден намаздың маңызын
түсiнуге болады. Намаз оқу ең алдымен рухани тазалыққа әрi тәндiк ... адам ... ... ... ... ... ... алдындағы тәннiң тазалығы, рухани тазалыққа дайындайды.
Өйткенi, Пайғамбарымыз күнде бес уақыт жуынған адамның денесiнiң кiрi қалай
кетсе, бес ... ... ... ... ... рухани кiрi қалмайды деген
хадисi бар. Сондай-ақ Пайғамбарымыз (с.а.) ... ... ... Хз. ... азан ... ... оқып ... деуiнiң
өзiнде көптеген хикметтер жатыр. Намаз Аллаһтың әмiрi. Аллаһ Тағала адамға
не нәрсе пайдалы екенiн ... ...... өзi де рас сөзi де ... деген өлеңiнде намаз жайында
былай дейдi:
Руза, намаз, зекет, хаж-талассыз iс,
Жақсы болсаң, жақсы тұт бәрiн тегiс.
Және осы өлеңiнiң ... бiр ... ... әуелi иманды бол,
Бендеге иман өзi ашады жол.
Шын илан да, таза ойлан бiр иманды,
Мұнафық намаз қылмап па, мағлұм ғой ... ... ... ... ... ... ... қабыл болмайтынын бiлдiрген.
Ақын отыз сегiзiншi қарасөзiнде намаздың шарттары мен мiндеттерiн егжей-
тегжейлi түсiндiрiп бередi: “Ей, ... ... ... ... бiр ... ... ол ... әуелi таһарат алмақ, одан соң
намазға шұруғ қылмақ, ол тақараттың алды ... едi. Мұны ... ... ... екi ... ... ... едi, бұлар һәммәсi, болмаса көбi ишарат едi…
Ендi намаздың аты-салауат, салауат дұға ... ... ... ... ... ... ... өздерi де жуулы,-деп көрсеткен ишараты.
Намаздың әуелi құлақ қақтыңыз-егер Аллаһ Тағала жоғарыда деп, ... ... де, ... созу әдепсiз болып: “Күнә дариясына ғарық болдым,
яғни дүние ... ... ... қолымнан тарт-яғни құтыларлық
жәрдемдерiнiң ишараты.
Онан соң қиямда тұрып қол ... қожа ... ... ... ... ... ... Аллаһтың қадiрлiлiгiне, өзiнiң ғажиздығына
ықрарының берiктiгiн көрсеткен ишараты.
Қыблаға қарамақ-әрине, Құдай Тағала ешбiр орын мүмкiн емес ... ... ... ... ... ... қаратып, сондағы дұғадай қабылдыққа жақын
болар ма екен деген ишараты.
Онан соң-қираат, яғни ... ... ... ... ... сөз ұзарады. Ол
фатиха сүресiнiң мағыналарында көп сыр бар.
Рұқұғ-бас ұрмақ алдында құда хәзiрге ұқсас, ол да-ишарат.
Сәжделер-әуелi жерден жаралғанына ... ... ... ... бас көтермек және тiрiлiп сұрау бермегiне ықрарының ишараты.
Қадағату-л-ахир дұғаның ақырында Аллаға тахаят, одан ... ... ... ... ... уәсәламға айтпақ үшiн ең ақырғы
сәлемменен тауысасыз, яғни Аллаһ Тағаладан не тiлеп дұға қылдыңыз? Ол ... ... ... ... ... да сәлеметшiлiк тiлеп,
һәм рахмет тiлеп бiтiресiз.
Жә, бұл сөзден не ғибрәтлендiк?”
Абай бұл ... ... ... ... ... ... бейнесiмен бiрге iшкi мағыналарын да түсiндiрген.
Әлдебiр адамның бейнамаз ... ... ... оқып ... салыстырып көрсеңiз намазын ... ... ... ... Бұл ... ... былай баяндайды: “ Шынында
намаз ... және ... ... ... 45.) Егерде намазды
үзбей оқитын болса адам баласының мiнезi кемелденiп, рухани азыққа ... ... ... адам ... мына ... төрт нәрсеге қол жеткiзедi.
1) тазалық, 2) жүректiң кемелдiгi, 3) ... ... 4) ... ... маңызды пайдалары санаумен бiтпейдi. Намаз, адам бойындағы ... ... бiрi ... ... ... ... алдында бас иiп, мiнәжат етiп пенделiгiн мойындау ерекше
қасиеттердiң ... ... ... ... ... ... ... тыныштығы мен береке-
бiрлiктi де нығайта түседi. Мешiтке келген әлеуметтiң бiр-бiрiмен ... ... ... оятады.
Зекет.
Зекет тазалану, арылу деген мағыналарға келедi. Өзiңнiң адал еңбегiңнiң
нәтижесiнде тапқан табысыңның белгi-бiр мөлшерiн ... ... ... жұмсалып, бойдағы толып жатқан жағымсыз қасиеттерден
арылтатындықтан зекет, деп аталған.[124] Құранда: “Мұхаммед (с.а.) олардың
малдарынан ... ал да, ол ... ... ... ... ... ... жан мен тән тазалығына
дәнекер. Зекет қоғамның әлеуметтiк жағдайын ... ... ... ... ... бiрi ... ... Құран Кәрiмде зекет жайлы
былай делiнген: “Намазды толық орындаңдар, зекет берiңдер. ... ... бiр ... ... оны ... ... ... Шынында
Аллаһ не iстегендерiңдi толық көрушi”.[126]
Хз. Пайғамбар бiр хадисiнде былай ... ... ... ... ... ... Мен ... бiзден алдыңғылар
секiлдi дүниеге берiлiп, олар ... қор ... ... ме ... ... ... тартымды әрi көздiң жауын алады”.[128] Негiзiнде
адам баласының көңiлi дүние ауып ... ... ... ... ... жайттарға душар болып жатады. Бұл жағдай адамның өз-өзiне құл
болып кетуiне апарып соғады. Яғни ... ғана ... ... ... пен ... ... адам болып шыға келедi. Сондықтан ... ... ... ... ... үшiн ... жол ... Әрбiр
дерттiң дерманы бар болса дүние қоңыздықтан құлан таза арылудың да өзiндiк
жолы бар. Мұндай дерттiң дауасы сол ... ... ... Қолдағы бар
малды сараңдық жасамай беру таптырмас емдiк болып табылады. Ислам дiнiнде
бұны зекет деп ... ... ... пен ... ... қас ... ... құрайтын бақуат, дәулеттi адамдарға парыз құлшылық.
Зекет, кедей мен бай ... ... ... ... ... ... ... олардың бiр-бiрiне деген аяушылық сезiмi артып,
жердем беруге жаны жақын болады. ... беру ... адам ... ... ... түседi. Дүние-мүлкiн берiп, бойындағы жағымсыз қасеттерден
арылады да кемелдiкке қарай жол ... ... ... адам өз бойындағы
адамгершiлiк қасиеттердi ... ... ... ... нашар,
зағиптардың мұң-мұқтаждықтарына ортақтасып қасынан табылады.
Зекет, адам бойындағы сараңдық, сұғанақтық, көрсе ... пен ... ... ... қасиеттердiң орнына жомарттық, қолы ашық қайрымдылық
секiлдi жақсы қасиеттердi орналастырады. ... ... ... ... ... ... ... берген адам, дүниенiң құлы
болмайды керiсiнше билеушiсi ... ... жан ... еркiндiкке қауышып,
Аллаһқа ғана тәуелдi құл болады. Қарапайым дүние үшiн ар-намысын ... ... ... ... адам ... мейiрiмдiлiк сезiмiн
оятып, рухани байлыққа кенелдiредi. Нәзiктiкке ... ... ... бiр жола ... ... ... десек те болады. Кедей-кепшiктер мен жарлы-
жақыбайлар осы қазынадан өз ... өту үшiн алып ... ... ... жақсарып, теңдiк қалыптасады. Зекет берген мен ... ... ... және ... ... ... ... берген адамның, жүрегiн, iшкi сезiмiн бiр қуаныш билеп, рахатқа
бөленiп, дүние-мүлiктiң белшенден ... ... ... де бiр жола ... Мұны батыс елдерiнде матриялдық өмiрмен
етене байланысып кеткендiктен ... ... ... ... емнiң түрi ретiнде мұқтаж адамдарға көмек көрсетудi ұсынуда. ... ... ... ... ... жүректе рухани рахат түрiнде
сездiредi. Бұны ешқандай материялдық рахаттан алу мүмкiн емес. ... ... ... ... көңiлдерi өседi.
Рухани және әлеуметтiк аурулар зекет бермеуден басталады. Қоғам өз
бақыты мен сенiмi үшiн бұған аса ... бес ... бiрi. ... жан ... мен тән ... ... бар. ... “Әй мүмiндер! Тақуа адам болуларың үшiн сендерге
бұрынғыларға парыз қылынғандай ораза парыз қылынды”, делiнген.[129] Аяттаға
тақуалықтың орнын ... бiр ... ... ... ... ... ... деп түсiндiргендiргендiгiне қарағанда оразаның
мақсаты кемел адам қалыптастыру екенiн айқын көруiмiзге болады. ... ... ... ... ... жан ... өсуiне ерекше ықпалы бар.
Аллаһтың әмiрi еткен оразаның өзiнде ... ... мен ... бар. ... ... ... қадағалауынсыз-ақ өзiн-өзi тәрбиелеп, ұстамдылық пен
шыдамдылыққа үйренедi. Сондай-ақ адамдарға рухани жағынан да тән жағынан ... ... зор ... ... ... Яғни ораза құлдың Аллаһты ұлық
етiп, Оған ... ... ... ... ... ... ... дәнекер
мәртебесiнде. Сондықтан ораза барлық iзгi амалдарға ... өте ... деп ... ... ... ... ... Сондай-ақ
үнемi Аллаһты есiмiзге салып, жауапкершiлiк сезiмiн ... ... ... ... ... жамандық iстеуден сақтандырады. Ораза
жеркенiштi iстердiң қатарындағы өсек-аяң айту, ренжiту, оразаның ... Хз. ... ... ... ... ... жағымсыз, бей
әдеп iстер iстемесе, ұстаған оразасы ол адамға қалқан ... ... ... ... ... ... зиян келтiредi?”-деп сұрағандарға,
ол былай деп жауап берген:
“Өтiрiк айту мен өсек-аяң айтып қалқанды жаратпай тастайды”.[131]
Өйткенi, ... пен ... ... аш қалғанмен сол әрекеттерi
арқылы рухани жан дүниесiн ... адам етiн жеп ауыз ... ... ... айтып, дiн бауырының етiн жеген адамға қиямет күнi өлiк
еттi ұсынады да: “мынаны тiрiдей жегенiң сияқты өлi ... де ... ... ... адам сол еттi ... Ол еттi жегенде бет-аузы тыжырайып, жанын
қоярға жер таппай ... ... Хз. ... ... ... “Яғни ғайбат
пен өтiрiк айтып ұстаған оразаларына зиян келтiрсеңдер оразаның пайдасы мен
сауаптарынан жұрдай болады”.
Өмiрлiк ... бар ... ... тапсыратын оқушы-студенттер арасында
жасалған тәжiрибиелерге қарағанда, оразаның қорқыныш-уайымға, сасып қалуға,
жүйке мен ойдың бұзылуларына қарсы көптеген игi ... бар. ... ... қызарып, дiрiлдеп, тiлдiң күрмелуiнiң себебi, медициналық
зерттеулерге қарағанда сол сәттегi қант диабетiне ұшырауынан болып ... пен ... ... ұзақтығына қарай уақытша немесе
ұзағырақ, жеңiл әлде ауыр ... қант ... ... ... жағдайларға ұшырайтын адамдарға психологтардың кеңесi-аш ... ... ... ... ... ауыр жағдайларға, қорқыныш уайымдарға қарсы
жүйкенiн шыдамдылық қабiлеттерiн арттырады, ... пен ... ... ... жол ... ... ақылы мен пiкiрiн
дамытып, ойының көркем, ... ... ... ... тигiзедi.
Оразаның қорқу мен жүйке бұзылуларынан пайда болған рухани аурулардың
емiне бағалы дәрiдей әсерi ... ... адам ең ... ... да ... ... Ораза тұтып
емтиханға кiрген студент, оразаның рухани әсерлерiн айқын сезiнедi.
Ораза әлуметтiк жағынан да пайдасы шаш етектен десек артық ... ... Яғни бай мен ... ... сүйiспеншiлiк сезiмiн оятып
қана қоймай араларындағы бiрлiк-ынтымақты да күшейте ... ... не ... ... ... ... ... хал-жағдайын түсiне
алмайды. Алайда сол адам ораза ұстайтын болса, аштықтың не екенiн түсiнiп,
кедейлердiң басына ... ... ... ... ... оларға деген
мейiрiмi оянады.
Қолда бар алтынның ... жоқ, ... адам ... бар ... тек ... кейiн ғана түсiнедi. Мiне ораза қолдағы бар
нығметке шүкiр етiп, өзгелердiң ... ... ... ... тұтуды
да үйретедi.
Ораза сабырлылық пен байсалдылыққа да баулиды. Ал сабыр, иманның
жартысы әрi бақыттың ... ... ету ... қиын ... ... үшiн
таптырмас азық. “Сабыр түбi сары ... ... ... сөз ... ... бес ... бiрi қажылық. Қажылық Аллаһ тағаланың мына әмiрiмен
парыз болған: “Оның жолына (қажылықтың) ... ... ... ... ... етуi ... ... Аллаһтың (адамдардан талап ететұғын)
ақысы.” (Әли Ғымран:97). Ендi бiр аятта: “ ... ... ... ... Олар жаяу және ... ... ... келсiн,” делiнген (Хаж:27)
Белгiленген шарттарға сәйкес әр-бiр мұсылманның ең болмағанда өмiрiнде ... ... ... мойнына парыз. Аллаһтың басқа да әмiрлерiндегiдей
қажылықтың да, материялды әрi рухани ... ... ... тек ... бiр iс-қимыл немесе iс-амалдармен шектелмейдi. Қажылықтың бiзге
берер пайдасы есепсiз. Оған ... ұшы, ... күшi, ... миы ... Ендi, ... қолынан келерi ақылының жеткенiнше пайымдап, ой-
сарасынан өткiзiп, ғибратты нәрселердi табу болмақ. Сол ғибратты, ... ... ... ... ... ... қажылық тек
белгiлi ғибадат түрлерiмен шектелмейдi. Қажылықтың әлеуметтiк, ... ... ... өте мол. ... ... ... ... зекет, құрбандық шалу сияқты мал-мүлiкпен ... ... ... ... өзi ... әрi денемен атқарылатын ғибадат
түрiне жатады. Ал ендi зекеттiң мүлкi мен құрбандықтың етi ... ... ... өзге де ... ... ... ескерсек, бұның
әлеуметтiк және экономикалық жағынан халыққа тигiзер пайдасы едәуiр. Осымен
қатар қажылық; мұсылмандардың ынтымақтастығы мен бауырмашылдығын ... ... ... ... ... ... тигiзедi. Онымен
де қоймай Ислам әлемiндегi дiни сенiмнiң тұтастығына, ... ... ... ... ... және әлеуметтiк проблемалардың шешiлуiне де аса
назар аударады.
Дүиенiң түкпiр-түкпiрiнен ... ... ... ұлтқа, руға бөлiнбей
сенiм жөнiнен бiр бауырдай күй ... Бұл ... ... ... бола ... ... негiрлердiң басын құрып, ұлтшылдықтың
айықпас дертiне ұшыраған Мальком Икс-тi осы дертiнен құлан таза ... ... ... есептеледi. Қажылық ұлттар арасындағы теңдiктiң
тәжiрибие жүзiндегi көрiнiсi. Дүнеилiк ... ... өзге ... ... ... ... бiр-бiрiнен бөлiп қарау мүмкiн ... ... ... ... ... ... ту ... ұстаған әр-бiр
ұлттың ауыз-бiрлiгiн қамтамасыз етедi. Қажылық, осыншама ... ... ... ... еске ... Соншама мұқым елдiң, байы-кедейi,
жарлысы-жақыбайлысы, ағы-қарасы, әйелi-еркегi деп ... ... жас ... ... ... ақ ... ... Аллаһтың алдында,
адам баласының бiрiнен-бiрiнен үстемдiгi жоқ, үстемдiк тек тақуалықта ғана
екенiн ескертедi. ... ... ... ... пәк ... ... да Пайғамбарымыздың (с.а.у.) “Қажылығы қабыл болған
кiсi, анадан туғанындай күнәдан пәк болады”-деген. Қажылық Аллаһтың үйiне
қонаққа бару ... ... ... ... ... ... ... ең алғашқы құлшылық үйi Кәғба екенi баяндалған. Қажылықта,
адам баласы өзiн махшарға жиналғандай ... ... ... ... жасайды. Қажылық, бiзге өз-өзiмiздi танып, негiзгi мiндетiмiзбен
мақсатымызды айқындап алуымызға септiгiн тигiзедi. Сонымен қатар ... ... ... жер ... тiрi жан ... ... де ... тәрбиелейдi. Кәғбаны айналып тауаф қылу, бүткiл жаратылыстың
барлығын қамтып тұр. Мәселен, мұсылмандар Кәғбаны, ай жердi, жер ... ... ... ... ... да құс ... құс жолы да ... бiр нүктенi айналуда. Мiне осылайша барлық нәрсе тауаф, айналыс
үстiнде. Ұзын сөздiң қысқасы адам ... ... ... ... ... ... өмiрiне жетерлiк өмiрлiк қорек алмақ.
Ә. Хз. Пайғамбардың сүннетiндегi жеке тұлғаның ... ... ... «Мен тек қана мұғалiм ретiнде жiберiлдiмң деу
арқылы[132] Пайғамбарлардың адамдарға бiлмейтiндерiн ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан мұның атын,
тәрбие әрi үйрету iсi деп ... ... ... қауымының тамақ жеу, киiну, сәндену,
үйленуiне, ерлi-зайыптылардың қарым-қатынасына, сауда-саттығына, ... да мән ... ... Осы ... ... ... «Сендерге Пайғамбар не берсе алыңдар да неменеден тыйса, одан
тыйылыңдар әрi Аллаһтан қорқыңдар.[135] Аяттан Хз. ... ... оның ... ... ... ... ... (с.а.у.), Аллаһ тағаланың тәрбиесiнен өткен, ... теңi жоқ ... һәм ... ... тура ... ... ояу кәмiл адам. Сондай-ақ бiрiншi дәрежелi дағуатшы десек те
болады.
Хз. ... ... ... ... ... негiзгi қызметiнiң
оқыту әрi тәрбиелеу екенiн түсiнiп, адамдардың қолдарынан ұстап ... ... үшiн бар ... ... ... Ол, осы әдiстi
қолданғанда ғана өз мiндетiн атқара алатындығын түсiнген-дi.[136]
Хз. ... ... һәм ... ... ... ... ... Ақырындап (бiртiндеп, сатылап) тәрбилеу методы.
Тәрбиеде ұстанатын тиiмдi жолдардың бiрi ретiнде сатылап тәрбилеу
әдiсiн айтуға ... ... ... ... ... санасына сiңiрiп
жiберу психология мен педагогиканың қағидаларына қайшы келедi. Оқушыға
бiлiмнiң бiрден әрi артығымен ... ... ... Ал бiлiм ... ... оны ... тез ... меңгере алады. һәм оқығанынан нәтиже
шығарып, ықыласы одан сайын арта ... ... ... ... Тағала, оның әлсiздiгiн, қабiлетiн
бiлгендiктен қайткенде қателiкке бой алдырмайтын ... оған ... оның ... ... мен ... мағлұматтарды аз-аздан
беру арқылы ғана мүмкiн болатындығын ... ... ... ... адамдарға тоқырап оқуы үшiн ... ... ... ... Құрандағы сенiм, құлшылық, аһлақ әрi ... ... ... ... ауыр ... дәрежеде бөлiк-
бөлiк болып түсiп отырған.[140] Хз. ... ... ... ... ... ... ... көре аламыз. Ол, бiлiмдi адам баласының
зейiнiне, суға ... тас ... дөп ... ... ... Тастың
әсерiнен пайда болған толқынның тоқтауын күтетiн-дi. Хз. Пайғамбар,
сахабаларына ... бiр ... ... үш ... баса ... ... ... Аз-аздан беру, (ақырындап, сатылап,)
б. Оқушының психологиясы.[141]
Хадис кiтаптарында осы әдiстiң көптеп қолданылғандығын кездестiруге
болады. Бұл әдiс әлi де ... ... ... ... ... ... болсақ:
Бiр күнi Нәжид тайпасынан шашы ұйпа-тұйпа бiр адам ... ... ... деп ... дегенiмiз не? ң
-«Күн сайын бес уақыт намаз оқуң.
-«Осы намаздан басқа орындалатын әмiр бар ма? ң
-«Жоқ, бiрақ қосымша ... ... ... өзiң ... ... ... ... әңгiме сұрақ-жауап ретiнде ары қарай өрбiдi. Пайғамбарымыз
(с.а.у.) оған ... беру ... де ... Ол адам ... ... кейiн, орнынан тұрып жөнiне кеттi.
-«Ол кетерiнде осы айтылғандарды кемшiлiксiз орындаймынң, ... ... ол адам ... ... ... ... ... бұлжытпай орындаса, мiндеттi түрде құтыладың.[142]
Осы оқиғадан Хз. Пайғамбарымыздың, алдына асығыс бәрiн ... ... ... ... ... ... негiзгi шарттарын
рет-ретiмен түсiнiктi түрде айтып берген.[143]
2. ... ... ... ... ... ... ... көптеп
қолданған. Өйткенi сұрақ, зейiндi ояту үшiн қойылады. Сұрақ, тәжiрибиенiң
нәтижесiн бiлу үшiн де ... Бiр күнi ... ... бiр ... ... ... (Жарлы) дегеннiң кiм екенiн бiлесiңдер ме? ң, деп сұрады.
Сахабалар:
-«Жарлы дегендi, ақшасы, мал-дүниесi жоқ адам деп ... ... ... ... (с.а.у.):
«Үмметiмнiң арасындағы жарлының кiм екенiн айтайын. Ол қиямет қайым
күнi намаз, ораза мен зекетi бола тұра, тiрi ... ... бiр ... ... ... ... ... тартып алып, көрiнгендi ұрып-соғып, құл
ақысы жайлы сұралмай тұрып сауабы ... ... ... ... ... алғаннан соң, тозаққа тасталған адамң деп жауап бердi.[145]
Бұл ... де ... ... ... айтып қана қоймай,
адамдардың ой-өрiсiмен де санасу қажеттiгiн әрi жалқаулыққа салынбау үшiн
ақиқатты кез-келген ... ... ... ... ... қате пiкiр
мен қате көзқарастардың алдын алуға болады.[146] Пайғамбарымыз (ғ.с.),
алдымен сұрақ ... ... ... ... ... ... ... дұрыс жауабын өзi берiп,[147] айтқысы келген ойын түсiнiктi түрде әрi
екiншi рет естен шықпайтын ... ... ... ... ... ... ... баласы, қысса немесе хикаядан әсерленетiндiктен, тәрбиеде олардың
рөлi өте зор. Оқиғалардың ... ... да ... алу үшiн ... ... ... шағын еске түсiрiп айтуының өзiнде ... ... ... ... ... ... ой салып, бойына ерекше ... ... мен ... де осы ... баса ... ... ... болады. Сондықтан қысса арқылы тәрбиелеу ... ... ... мол деп ауыз ... айта ... ... ... олардың жiберген қателiктерiн қайталамауға, адамды ... ... ... ... емес пе?[149]
Хз. Пайғамбар, көбiнесе сахабаларға, бұрын өмiр сүрiп кеткен
қауымдардың басынан ... дiни ... еске ... ... ... ... ... iшiнде Исрайыл ұлдарының басынан өткергенiн
көбiрек айтатын болған.[150] Өйткенi Құран Кәрiмде ... ... ... ... ... ... ғибрат алып, олардың жiберген
қателiктерiн жiбермеуге ... ... ... ... мен дiн ... ... ... көңiл аударып, бiлместiктен туындаған кейбiр жағымсыз ... ... ... отырған. Солардың бiрi ретiнде Әбу Хурейра (р.а.)
дан риуаят етiлген хадистi айтуымызға болады:
«Исрайыл ұлдарының арасында бiреуi күнәһар, ... ... ... құлшылығына берiк екi адам бар едi. Салиха адам, күнәһар адамның
күнә ... ... көре ... ... ... деп қолынан келгенше тосқауыл
болуға тырысатын. Бiр күнi тағы да ... ... ... ... ... ... iсiме араласушы болма. Менiң халiмдi Аллаһқа тапсыр. ... ... ... өзi? ң дедi. Ол:
-«Уаллаһи, Аллаһ саған ... ... ... сенi ... дедi. ... Аллаһ тағала, ол екеуiнiң де жанын алды. Ол
екеуi Аллаһтың алдына алып барылды. Аллаһ, ... ... ... менiң не iстейтiнiмдi қайдан бiлесiң? ң дедi. Ал күнәһарға
қарап:
-«Сен менiң мейiрiм-шапағатыммен жәннәтқа кiрң, дедi. Ал ана ... отқа ... ң деп әмiр ... ... (р.а.) ... ... (Ол адам ... азабына ұшырататын)
жағымсыз сөз айтқандықтан, екi дүниеде де қор болды.[152]
4. Кiнәлау жолымен ... ... ... мардымды жауап беру, ... ... ... ... ... методтарының бiрi. Алдына мәселесiн айтып келген
адамдарды ... етiп ... ... ... ... ... Хз. Пайғамбар кiнәлағанда, адамның көңiлiне ... ... ... ... мына бiр ... ... мысал ретiнде көрсетуге болады: Бiр күнi
Құрайыш тайпасынан бiр жас жiгiт ... ... «Әй ... (мен ... ұстай алмаймын) менiң зина жасағым келедi. Соған
сенен ... ... ... ... дедi. Бұл ... ... ... ... ... ... әлгi жiгiттi ұрмақшы
болып, «Әй Аллаһтың ... ... ... ... ... дедi. ... ... сабырлылықпен қарап Хз. Пайғамбар: «Оны менiң ... ... ... деп әмiр бердi. Жас жiгiттi жақындау тартып, онымен былай
деп ... ... ... қалайсың ба? ң
-«Әлбетте қаламаймынң.
-«Онсыз да ешкiмнiң, анасымен зина қорлық жасауын қаламайтыны белгiлi.
Жарайды, қызыңмен бөгде адамның зинақорлық жасауын ... ба? ... ... ... ... адам ... зинақорлық жасалуын қаламайды.. ң
Сосын ол жiгiттен әпкесi, қарындасы, ... ... ... ... ... сұрады. Оның жауабы жоғарыдағыдай
болды. Ол өзiнiң қателiгiн жақсы түсiндi. Хз. Пайғамбарымыз ... ... ... ... «Аллаһым мына жiгiттiң күнәсiн кешiр, жүрегiн тазалап,
ар-ұят нәсiп ете гөр, деп дұға еттi де оған барлық ... ... көр, ... ... ... ... етушiнiң айтуына қарағанда сол кезден бастап,
әлi жiгiт зинақорлықты мүлде ұмытыпты.[156]
Мiне жас ... ... ... әрi ... iске ... ... салынбай жауап берудiң тиiмдi жағы.[157] Хз. Пайғамбарымыздың ... ... ... ... да ... аудартпай қоймайды.
5. Сөздiң маңыздылығын бiлдiру үшiн сөздi бiрнеше мәрте ... беру ... ең ... ... бiрi ретiнде, бiлуге
тиiстi мәселелердi бiрнеше мәрте қайталау ... ... ... адам баласы көбiнесе бiр нәрсенi бiр немесе бiрнеше мәрте оқып,
тыңдау арқылы ғана ... ... ... ... ... адам
психологисына тиiмдi екендiгi Құран мен Сүннетте де көптеп айтылған.[158]
Бұл турасында Хз. Пайғамбарымыздан Әбу ... (р.а.) ... бiр ... ... Бiр күнi ... ... «Сiздерге ең қайырлы әрi ең
жаман адамның кiм ... ... ба?ң ... ... үш рет ... ... ... айтыңызң, дедi. Хз. Пайғамбарымыз: «Ең жақсыларың, халық оның
алдына барғанда жақсылық жасайтынын әрi оның еш ... ... ... мiне сол ... Ең жамандарыңыз болса, халық одан ... ... әрi ... жасайды-ау деп күдiктенетiн адамң,
дедi.[159]
Жоғарыдағы хадисте Хз. Пайғамбарымыз, бiр-бiрiне мiнезi жағынан ... ... екi адам ... ... алдын, сөздiң маңыздылығына көңiл
аудару үшiн сөзiн үш рет қайталады. Соңынан олардың саналарына ... ... ... ... ... ... көбiнесе айтатын сөзiн Аллаһтың атымен ант етiп
бастайтын болған. Хз. Пайғамбарымыздың бұлай сөз бастауының басты себебi,
сөздiң мәнi мен ... ... ... Бұл ... бiр ... ... «Бар ... күшке ие болған Аллаһтың атымен ант ... ... ... ... кiре ... ... жақсы
көрмейiнше иман келтiрген болып саналмайсыңдар. Бiр-бiрлерiңнiң араларыңда
сүйiспеншiлiк пен мейiрiм тудыратын iстi айтайым ба? ... ... ... (с.а.) ... айтатын сөзiнiң маңызына көңiл аударту
арқылы, мұсылмандарға өз араларындағы басты ... пен ... ... арттырудың жолын үйреткен.
6. Сүйiспеншiлiк пен мейiрiм методы.
Сүйiспеншiлiк жоқ жерде тәрбиенiң берiлуi мүмкiн емес. ... ... пен ... ... ... жалғыз жолы осы
сүйiспеншiлiктiң негiзiнде жатыр. ... мен ... ... пен ... артуына да сүйiспеншiлiк пен мейiрiм ... ... ... да ... Бұлай болмаған жағдайда көздеген
мақсатқа жету де екi талай болары сөзсiз.[162]
Сүйiспеншiлiктi Исламның iрге тасы ... ... ... озық ... көрсете бiлген Хз. Пайғамбарымыз, балалар
үшiн де таптырмас үлгi. Тiптi айтарға тiл ... ... Ол, ... ... ... болып iстеген Зәйд б. Хариске сүйiспеншiлiк пен
мейiрiм көрсеткенi ... ... алып ... ... ... ... ... деп әке-шешесiн керi қайтарған.[163] Ал
Әнәс б. Малик, Хз. Пайғамбарымыздың қасында он жыл жүрiп, ... ... ... «не үшiн ... ң деп ... ... ... кейде қателiк
iстеп қойған болса айқайлап ұрыспай басынан ... ... ... көп ... ... да мұғалiмге ең ... өте ... ... ауыз ... тобықтай түйiне ретiнде Хз. Пайғамбарымыздың
тәрбие жөнiнен үлкен жетiстiктерге жетуiнiң басты ... ең ... ... ... дей ... ... ол, өз ... берiктiгi
мен айтқанын бұлжытпай орындағандығынан қол жетпес жетiстiктерге жеткен.
Осылай Хз. ... ... ... iшiнде адамдарды надандықтық
шырмауынан құтқарып, мәдениеттiлiк пен парасаттылықтың ... ... ... ... ... ... мен адам болмысы арасында өте терең байланыс бар. Доктор Генри
Линк “Дiнге оралу” атты кiтабында АҚШ-та ... ... ... ... 15 321 әйел мен ер ... ... нәтижесi мен 73 226
психологиялық тестiнiң қорытындысын былайша келтiредi: “Бiр ... ... ... ... үнемi барып тұрған адамдарда тұлғалық қасиет ... ... ... ... ... әрi жоғары болмақ.”
Дейл Карнеги, “Уайымды таста, өмiр сүруiңе қара” атты кiтабында, уайым-
қайғының алдында алу ... бiрi ... ... жазған: “Бүгiн
жарты сағаттық тынығуға уақытын бөлемiн. Бұл кезiнде Жаратушыны ойлаймын.”
Психология мамандары дұға мен ... ... ... ... мен
қорқынышқа жол бермейтiндiгiн дәлелдеген. Бұл үшеуi де (ренiш, уайым мен
қорқыныш) науқастануға басты себептер болып ... ... ... бiрi ... Карл Юнг, ... Man in Search of Soul” ... ... деп ... ... отыз жыл iшiнде дүниенiң түкпiр-
түкпiрiнен менi iздеп науқас адамдар ... ... ... ... ... ... ... iшiндегi отыз жастан асқандарының ауруға
шалдығуының басты себептерi дiни сенiмнiң жоқтығынан туындаған. Олар өмiрге
дiни ... ... ... ... ... ... етпегендiгiнен. Олар
дiни сенiмдерiне қайта оралмай толығымен шипа таба алмайды.
Буддадан ... үндi ... ең ... лидерi Махатма Ганди:
“Дұғалардың көмегi болмаса, қысқа уақыт iшiнде жынданып кетер ... ... ... ... ... ... ... Каррел: “Readers Digest”
журналына жазған мақаласында: “Бiр адамның iстей алатын ең ... iсi ... Дұға ... ... күшi ... ... құдiрет. Ешбiр ем пайда
бермеген жағдайларда, адамдар тек қана ... ... ... ... ... ... атты ... Паскалдың “Аллаһтан
ұзаған, оны iздемеген адам не өзiнде, не ... ... және ... ... деп ... ... жанұя тыныштығын сақтауда да ролi орасан зор. Домениян
“Ажырасу” атты ... ... ... ... жасалған некелердiң
басқаларға қарағанда аз ажырасумен ... ... ... ... жоқ адамдарда ажырасу дәрежесiнiң өте жоғары екендiгi
статистикалармен дәлелденiп көрсетiледi.
Сенiм әлсiздiгiнiң ... ... ... әсер бар материалдық
жағдайдың барлық нәрсенi шешетiндiгiн мақұлдағандар статистикаларды ... ... ... ... ... АҚШ-та жыл сайын
100 дәрiгер өзiн-өзi өлiмге байлайды. Әлем денсаулық ұйымы және ... ... ... ... 1955 жылы 22477 ... өз-өзiн
өлiмге қию оқиғасы тiркелген. 1978 статистикаларына сүйенсек, өзiн-өзi
өлтiру 20000 болыпты. ... ... ... ... ... ... ... түсiнетiндердiң бұл жерде ойланулары керек ақ. Өйткенi бұл
елдерде ... ... өте ... бiлiм мен ... де ... шарттарының әрбiрi жеке тұлғаның жан-жақты ... рол ... ... (с.а.) ... ... ... былай
түсiндiредi: “Исламның шарттары бесеу. Кәлимә шәһадат айту, намаз оқу,
зекет ... ... ... ... ... өмiрiнде бiр рет қажыға бару”. Осы
бес негiздiң жеке ... ... ... орны бар. Оны ... ... ... көрсетуге тырыстық.
Адам баласы иман мен жақсы әрекеттерiнiң арқасында перiштелерден де
жоғары дәрежеге шыға алғаны сияқты, ... ... ... ... да ... ... ... Құран Кәрiмде бұл жайлы былай дейдi:
“Расында адам баласын ардақтадық. Сондай-ақ оларды құрлықта да теңiзде де
көлiктендiрдiк. Әрi ... ... ... ... Һәм ... ... ... артық жараттық”.[166]
“Расында адамзатты көркем бейнеде ... ... оны ... ... ету адам ... ... ... оятады. Ал құлшылықтың
негiзi сүйiспеншiлiктен тұрады.
Сүйiспеншiлiк ... пен құл ... ... ... маңызды
ролi бар. Егер ол болмаған жағдайда ... ... ... Өйткенi
адамның жаратылуындағы басты мақсат, Аллаһқа құлшылық қылу. Бұлай дейтiн
себебiмiз Аллаһ адам баласын жаратқанда ... ... ... ... ... ... берген сансыз нығметтерi болмақ. Абай атамыз
мұны:
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сенде сүй ол Аллаһты жаннан ... ... сүй ... деп,
Және сүй хақ жол деп әдiлеттi.
деп Аллаһты сүю ... һәм ... ... Аллаһқа ғана
арналатындығын айқын ... ... «Мен тек қана ... ... жiберiлдiм деу
арқылы[168] Пайғамбарлардың адамдарға бiлмейтiндерiн үйретiп, ... ... ... ... екендiгiн бiлдiрген.
Барлық Пайғамбарлар, жiберiлген қауымының тамақ жеу, киiну, ... ... ... сауда-саттығына, әдет-
ғұрыптарына да мән берулерi тиiс. Осы ... ... ... баяндайды:
«Сендерге Пайғамбар не берсе алыңдар да неменеден ... одан ... ... ... ... Хз. ... үлгi-өнеге тұтып, оның
артынан ерудiң маңыздылығынын түсiнуiмiзге болады.
Пайғамбар ... ... ... ... ... ... теңi жоқ мұғалiм һәм тәрбиешi. Хз. Пайғамбар, ... ... ... ... ... ... әрi ... екенiн түсiнiп,
адамдардың қолдарынан ... ... ... ... үшiн бар ... ... Ол, осы ... қолданғанда ғана өз мiндетiн атқара
алатындығын түсiнген.
Құрандағы қағидалар мен Пайғамбар ... ... ... ... жеке ... ... ... ақыр заманға дейін өз құндылығын
жоймақ емес.
Елiмiзде негiзiнен басты екi дiн бар десек болады. Олар – ... ... ... дiнiн ... халық санының шамамен 67-70 пайызын
құрайтын 24 этникалық топ. 2004 ... ... ... ... 1648 мұсылмандар дiни бiрлестiгi мен 1534 мешiт жұмыс iстейдi. Осы
арада Ислам дiнiнiң Қазақстандағы ең негiзгi дiн ... және ... ... ... һәм ... күш ... ең маңызды
орын алғанын атап айтуымыз керек.
Қазақстандағы екінші орынды дін христиандықтың бүгінгі ... ... тым ... Христиандардың басым көпшілігі славяндық
православие бағытында. Бүгінгі ... ... 240 діни ... пен ... ... ... Ал ... жамағатының саны 38, діни бірлестіктер
80 ... ... ... ... ... діндермен салыстырғанда соңы
15 жылдың көлемінде ... ... ... ... ... ... ... көруімізге болады.[170]
|ДІН НЕМЕСЕ |1989 |1993 |1995 |1996 |1997 |1998 |2003 ... | | | | | | | ... |62 |131 |165 |185 |196 |220 |230 ... |168 |162 |130 |140 |141 |242 |300 |
|7 күн |3 |36 |34 |41 |45 |64 |70 ... | | | | | | | ... |171 |152 |117 |116 |81 |84 |90 ... ... |33 |27 |45 |52 |94 |106 ... |42 |36 |19 |18 |19 |37 |40 ... ... |42 |66 |66 |73 |79 |77 |77 ... | | | | | | | ... ... |81 |92 |91 |96 |108 |110 |166 ... |- |- |- |- |- |1 |23 ... |642 |1004 |1132 |1387 |1547 |1932 |2750 | ... ... келгенде дiн адам өмiрi үшiн маңызды фактор екенiн көремiз.
Адам баласы ешқашан ... ... еш ... ... сенiмсiз өмiр
сүрмеген. Дiн түсiнiгi үшiн әр халықтың, әр бiр ... ... ... ... да ... Бiрақ барлық дiндердегi дiн түсiнiгi
Исламдағы дiн түсiнiгiне ұқсамауда. Яғни олар үшiн дiн тек қана ... ... ... дiн ... ... бiр жерiнде орын
алады. Ал Ислам дiнi адам баласының өмірлік мәселелерінің ... ... ... Бұл жайт ... ... бірінші бөлімінде
қарастырылды.
Ал екінші бөлімде Құран мен Пайғамбар Сүннетінің ... ... оның ... ... әрі ғылымилығы да сөз болды. Сондай-ақ шет ел
ғалымдарының да осы саладағы ... ... мен ... ... да ... ... түсiнбейiнше Исламды түсiну мүмкiн еместiгiн мойындауымыз
керек. Құранды дұрыс түсiну екi жолмен ғана ... 1) ... ... ... ... ... жеткiзетiн сапалы тәржiмәсiн жасау. ... ... ... мүмкiн емес, сондықтан қолымыздан келетiнi
қасиеттi кiтабымыздың ... ... ... ... ... есепке ала отырып және шынайы ғылыми жетiстiктер бойынша ... ... ... жасай отырып аудармасын жасау.
Ислам дінінің негізгі қайнар бұлағы болып табылатын Құран мен Сүннеттің
жеке тұлғаның кемелденуіне тигізер ... мол. ... ... ... ... сол, бос аңыз әңгімелерге негізделмей нақты ғылыми
тұжырымдар мен сәйкестенуінде. Оның ... ... ... ... ... ... ... бере алатындай дәрежеде. Бұлай дейтін
себебіміз ол- ... ... Оның ... ақау табу ... еместігін
еңбегімізде ашып көрсеттік. Құранда адамның не үшін өмір сүру ... ... өмір сүру ... де ... ... адам ... құлы болып, күнделікті өмірдің күйбең тіршілігінен айналшықтап
шыға алмай ... ... ... ... ... сара ... бес негізгі принцпі (сенім, намаз, ораза, зекет қаж) жеке
адамның қалыптасуына өте үлкен ... ... ... дінінің қағидаларын
меңгерген кез-келген тұлға, қоғамда кездесетін әртүрлі негізсіз ... арам ... ... ойлардың құрбаны болып кете барудан сақтана алады.
Ислам діні не үшін өмір сүру ... әрі ... өмір сүру ... ... жағынан біліп қою ғана емес, практикалық жағынан ... ... ... етіп ... ... ғана ... мән-мағынасын жете
түсінетіндігін білдірген. Исламның екінші бір негізі ... ... ... де адам ... ... тән ... мен ... жолдарын көрсетіп қана қоймай, оны тәрбиелеудің жолын айқындап
берген. Хазіреті Пайғамбардың ... ... ... ... кәрі дейін үлгі боларлық дәрежеде десек артық айтқандық болмаса
керек. Өйткені бұған тарихымыз куә. ... адам ... ... ерекшеліктермен де санасуы кез-келген адамды ойландырмай қоймайды.
Сондықтан Құран мен Сүннеттегі негіздер әлі де болса зерттеуді қажет ... ... ... ... ... ... баба дiнi” Алматы. “Бiлiм” 2000.
2. Сайд Кутуб. «Дін бұдурң, Арслан яинлары. Ыстанбул 1998.
3. Гуней ... ... ... ... ... Ожак яинлары. Анкара
1997.
4. Мұхаммед Хамидуллах. «Ислам Пейгамбериң, 2-том. Ирфан яинлары. Ыстанбул
1993.
5. «Ислам анциклопедисиң, 9-том. ... ... ... Ескижиоглы. «Ислам хухуки ачысындан Хукук ве инсан хакларың.
Анадолы баспасы. Измир 1996.
7. Мавдуди. «Құран керимде дөрт теримң. ... ... ... ... ... Алтай. “Құран Кәрiм қазақша мағына және түсiнiгi”
9. ... М. ... ... «Хак дили ... дилиң, 2-том. Заман яинлары.
Ыстанбул.
10. «Шамил Ислам анциклопедисиң, 2-том. Ыстанбул 1999. Акыт яинлары.
11. ... ... «Фи ... ... давет жолың, 1-том. Сечкин яинлары.
Ыстанбул 1990.
12. Ахмед бин Ханбел, аль-Муснад, I-VI, Ыстанбул ... ... ... Дин ... ве ... ... 1997.
14. Байраклы, Байрактар, Исламда егитим, Ыстанбул 1997.
15. Байрактар, Фарук, Ислам егитимде өгретмен өгренжи ...... ... Абу ... Мұхаммед Мұхаммед бин Исмайл, ал-Жамиус сахих, I-
V, Ыстанбул 1992.
17. ... ... вд..., ... айле ие ... ... ... 1996.
18. Чакан, Исмайл Лутфи, Хадис усулу, Ыстанбул 1999.
19. Чамдиби, Хасан Махмут, Егитим илклери ве ... ... ... ... Омар вд..., ... ... I, ... 2003.
21. Челик, Омар вд..., Усвей хасане, II, (Басылмыш китап).
22. Дихлеви, Шах ... ... ... ... ... ... ... Абдуррахман, Дин егитим ве өгретиминде илклер ве ёнтемлер,
Ыстанбул 1990.
24. Абу Давуд, Сулейман бин ... ... I-V, ... ... Елмалылы, Мұхаммед Хамди Языр, Хак дини Куран дили, I-X. Ыстанбул.
26. Фирузабади, Мұхаммед бин Якуб Междуддин, ал-Камусул мухит, Бейрут ... ... ... ибн ... ... ... Ыстанбул 1989.
28. Ибн Мажа, Мұхаммед бин Язид, Сунен, I, Ыстанбул ... ... ... Фи ... Куран, трж. С. Учан, I-X, Ыстанбул.
30. Маверди, Абу Хасан Али бин Мұхаммед бин Хабиб, ... вед ... Али ... Ыстанбул -1982.
31. Муслим, Абу Хусейн бин ал-Хажжаж, ал-Жамиус ... I-III, ... ... ... трж. ... ... I-VIII, Ыстанбул 1997.
33. Тирмизи, Абу Иса Мұхаммед бин Иса бин Севра, Сунен, I-X, Ыстанбул 1992.
34. С.Улудаг, Исламда Амир ве Ясакларын ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Есім, Дінтану негіздері, Алматы 2003
-----------------------
[1] Ғ.Есім, Дінтану негіздері, Алматы 2003
[2] М.Ж.Бұлұтай, Ата баба ... 88 б, ... ... °ñ-ñèõàõ. “Äèí.”
[4] ̸óäóäè “Kuran-i Kerimdeki Dort terim.” 137-140 áåò.
[5] Ì.Õàìäè ßçûð “Hak dini Kur’an dili” 1-òîì ... Kessaf ... ... ... èáí ò¸éìèÿ XV, 158 áåò.
[8] “Islam ansiklopedisi” 9-òîì.
[9] Ýäíàí Ýäâàð ”Bilim ve din”. 13-14 áåò. ... ... ... ... “Islam peygamberi” 2-òîì. 885 áåò.
[11] Mevdudi. “Kur’an-i Kerim’de dort terim” 144-145 ... ... ... 65 àÿò”.
[13] Ǿì¸ð ñ¾ðåñi 11-14 àÿò.
[14] Ǿì¸ð ñ¾ðåñi 2-3 àÿò.
[15] Á¸èéí¸ ñ¾ðåñi 5-àÿò.
[16] Mevdudi. “ Kur’an-i Kerim’de Dort terim”.144-145 áåò.
[17] Þíóñ ... 104-105 ... Íóð ... 2 ... Øóðà ... 21 ... ʸôèðóí ñ¾ðåñi 6 àÿò.
[21] Þñóô ñ¾ðåñi 76 àÿò.
[22] Çàðèÿò ñ¾ðåñi 5-6 àÿò.
[23] Ìàóí ñ¾ðåñi 1 ... ... ... 17,18,19, àÿò.
[25] Ò¸óáå ñ¾ðåñi 29 àÿò.
[26] Ìóìèí ñ¾ðåñi 26 àÿò.
[27] Àëè Èìðàí ñ¾ðåñi 19 ... Àëè ... ... 85 ... Ðàáá – áið í¸ðñåíi ò¾çåòiï åãå áîëóøû, æàðàòóøû, èå, ò¸ðáèå åòóøi.
[30] Ò¸óáå ñ¾ðåñi 33 àÿò.
[31] °íô¸ë ... 39 ... ...... øåêòåí øûººàí, àñòàìøûëûº ºûë¹àí àäàì ìà¹ûíàñûíà
êåëåäi. Òåðìèíäiê ìà¹ûíàñû áîëñà : ¼çiíå ëàéûº áîë¹àí ìàºàìíàí ... ... ... ¼çiíäå áàð äåï ñåçiíiï, æ¾çåãå àñûðûëóû,
îðûíäàëóû òåê Àëëà¿òû» ºîëûíäà áîë¹àí iñòåðäi ... ... ... ... ... ò¾ðäå ¼çiíå º½ëäûººà øàºûð¹àí, êåðåê áîëñà á½ë æîëäà ê¾ø
ºîëäàí¹àí àäàì, àäàìäàð íåìåñå æ¾éå (ñèñòåìà).
[33] ... ... 1-3 ... Ì. Õàìäè ßçûð. “Hak dini Kur’an dili”. 1-òîì. 95 áåò
[35] Hak dini Kur’an dili ... ... Àëè ... ... 19 àÿò.
[37] Þñóô ñ¾ðåñi 76 àÿò.
[38] Àõìåä Ôàéç .“ Fi ... ... davet yolu.” ... ... ... ... Àëè Èìðàí ñ¾ðåñi 83 àÿò.
[41] Æàñèÿ ñ¾ðåñi 18 àÿò.
[42] °í¹àì ñ¾ðåñi 121 àÿò.
[43] Seyyid Kutub. “Din budur”.
[44] Ðà¹ûä ñ¾ðåñi 11 ... ... ... 69 ... Õàæ ... 40-41 ... Seyyid Kutub. “Din budur.”
[48] Ahmed Hamdi Akseki. “Islam”.2-áåò.
[49] ̽õàììåä Êóòóá “Islamin etrafindaki supheler.” 17- áåò..
[50] Ñåéä ²óòóá. “Islam ... ... 80-81 ... ... ... “Hak dini Kur’an dili.” 98 áåò.
[52] Ì. Àçèç Ëàõáàáè. “Islam sahsiyetciligi.” 72 áåò.
[53] ... ... 15 ... ... ... ... 88/17-20.
[56] ̽ðòàçà ƾíiñ½ë Á½ë½òàé. “Àòà áàáà äiíi” Àëìàòû. “Áiëiì” 2000.
[57] Macit Gokberk “Felsefenin evrimi” 41-áåò.
[58] Ziyauddin Serdar. “Islam ... ... ... Äîê. Àëåõ ... ... á½ Ìå÷êóë Ñòàìáóë, 1971, á.23.
[60] Ôðåéäòi» áàðëûº å»áåêòåðiíåí êåçåñòiðóãå áîëàäû.
[61] Èñëàìäà àéëå âå øîæóê ò¸ðáèåñi. 270-274.
[62] Ahmet Gurkan. “Islam ... garbi ... 22 ... ... 4/82)
[64] (Þíûñ, 10/37-38); Áàºàðà, 2/23
[65] ̾ìèíóí, /12-14; ͸æiì, 45-46; Èíñàí, 2.
[66] Çóìàð, 5.
[67] ... ... ... ... ... ... ßñèí, 36.
[71] Õèæèð, 15/22
[72] ²àéðàò Æîëäûáàé, Àºèºàò øóà¹û, 132.
[73] ̸óäóäè, Ò¸ô¿èìóë ²½ðàí, ò. 1, áåòi 33.
[74] Èáí ... Áàð, ... ... Èëì II. ... ... ... °áó Äàóûä, Ñóíåí, II. 505.
[77] Á½ºàðè, Ñàõàèõ, I. 132.
[78] a. mlf, a.g.e, I, 15
[79] Èñðà, 17/95.
[80] ²àëàì, 68/4.
[81] Kutub, Fi zilal, X, ... ... ... ... Hak Dini, VI, ... ... 48/2
[85] Á½õàðè, Òåôñèðó ñóðå (48) 2; ̾ñëèì, ̽íàôèºóí, 81.
[86] Á½õàðè, Äà¹óàò, 3; Èáí Ìàæå, °äåï, 57.
[87] Nevevi, ... VII, ... Çelik, Üsve-i Hasene, II, ... ... 51/55.
[90] Á½õàðè, Èìàí, 42; ̾ñëèì, Èìàí, 95; °áó Äàóûò, °äåï, 59.
[91] Nevevi, ... II, ... Çakan, Hadis Usulü, ... Nevevi, ... I, ... Íèñà, 4/113.
[95] Elmalılı, Hak Dini, III, 82.
[96] Nevevi, Riyazus-salihin, I, 33
[97] Õ½æûðàò, 49/13.
[98] Ì. Æ. Á½ë½òàé, Àòà áàáà äiíi, 178 ... ... ... ... ... ... Ò¸ô¿èìóë ²½ðàí, ò. 1, áåòi 62.
[102] ̸èäà, 5/105.
[103] °í¹àì, 6/32.
[104] ̾ìèíóí, ... ... ... ... ... Çóìàð, 39/8.
[108] Èñðà 17/70
[109] Òèí 95/4-5
[110] Õèæð 15/28-29.
[111] Ðàçè, ̸ô¸òèõ ÕII-21.
[112] ... ... ... 2/222
[114] °ëè-Èìðàí, 3/76.
[115] ̸éäà 5/42.
[116] °ëè-Èìðàí, 3/159,
[117] °ëè-Èìðàí, 3/146.
[118] Ñàô, 61/4.
[119] Gazali. Erbayin. 111
[120] ... ... ... ... ... Hak Dini, VI/ ... ... 2/43-45.
[124] S.Uludag, Islamda Emir ve Yasaklarin Hikmetleri, 91.
[125] Ò¸óáå, 9/103.
[126] Áàºàðà, 2/110
[127] ... ... ... ... ... ... ... 2/183
[130] Сейтбеков Ислам °дебі. 115-116. Шымкент 2003.
[131] Nesai. Mücemmül Evsat.
[132] Èáí Ìàæå, ... I, ... Ayhan, Din ... s. ... Dihlevi, Hüccet, I, ... Õàøûð, 59/7
[136] Çelik, Üsve-i Hasene, II, 119-120.
[137] ... Din ... ... ... ... ... ... s. 66.
[139] Èñðà, 17/106
[140] Çelik, Üsve-i Hasene, II, 128.
[141] Geniş bilgi için bkz. Bayraklı, İslamda Eğitim, s. ... ... ... ... ... ... Öğrenci Münasebeti s. 67.
[144] Bayraklı, İslamda Eğitim, s. 218.
[145] ̾ñëèì, Áèð, 59; Òèðìèçè, ²èÿìåò, 2.
[146] Çelik, Üsve-i Hasene, II, ... ... ... 6; ... ... ... ... İslamda Eğitim, s. 199.
[149] a.mlf, a.g.e, (Muhammed Kutubtan, naklen, 250.)
[150] Çelik, Üsve-i Hasene, II, ... ... 12/3. ¿½ä, 11/120; ... ... °áó ... ... ... Á½ë ì¸ñåëå æ¼íiíåí òåðå» ìà¹ë½ìàò àë¹û»ûç êåëñå ºàðà»ûç. ... 49. °áó ... ... ... ... ... ... Münasebeti s. 76.
[155] °áó Äàóûò, °äåï, 6.
[156] Àõìåò á. Õàíáåë, ¶, 256-257.
[157] Bayraktar. Öğretmen- ... ... s. ... Çelik, Üsve-i Hasene, II, ... Тирмизи, Фитен, 76/226.
[160] Çelik, Üsve-i Hasene, II, 180.
[161] ̾ñëèì, Èìàí, 94.
[162] Bayraklı, İslamda Eğitim, s. ... °áó ... ... 1.
[164] °áó Äàóûò, °äåï, 1. Òîëûº ì¸ëiìåò àëó ¾øií ºàðà»ûç... Dodurgalı, Din
Eğitimi, s.104-114
[165] Çamdibi, Eğitim İlkeleri ve Rehberlik, s. 5.
[166] Èñðà ... Òèí ... Èáí ... ... I, ... ... ... М.Бұлұтай Түркістан газеті 4.02.2005 ж,

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ислам дін негіздері, иманның шарттарына жалпы түсінік және ислам психологиясы58 бет
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
Бастауыш мектеп оқушы түлғасын қалыптастырудың ғылыми-теориялық қағидалары43 бет
Жеткіншектерде этномәдени құндылықтарды қалыптастыру8 бет
Интеллектілік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына этномәдени факторлардың әсері71 бет
Этнопсихологиядағы эксперименталды және кроссмәдени зерттеулер: тарих және қазіргі заман тарихы14 бет
Этнопсихологиядағы эксперименттік зерттеулерге анкета құрастыру, зерттеу әдістерін дайындау4 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь