Америка Құрама Штаттары мен Өзбекстанның қатынастары: жаңа қауіптер жағдайындағы саясат ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. АҚШ . ӨЗБЕКСТАН ҚАТЫНАСТАРЫ ЖӘНЕ АҚШ.ТЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ МҮДДЕЛЕРІНДЕГІ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ.
1.1. АҚШ . Өзбекстан қатынастарының қалыптасып даму эволюциясы.
1.2. Қазіргі кездегі АҚШ . тың сыртқы саясатындағы Өзбекстан.
1.3. Америка қауіпсіздік контекстіндегі Орталық Азия және аймақтағы АҚШ.тың экономикалық әскери.саяси мүдделері.

2. ЖАҢА ҚАУІПТЕР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЖӘНЕ АҚШ.ТЫҢ АЙМАҚТАҒЫ САЯСАТЫНДАҒЫ ӨЗБЕКСТАН ФАКТОРЫ.
2.1. XXI.ғасырдың басындағы жаһандық халықаралық қатынастар жүйесіндегі Орта Азия елдері және АҚШ.тың Орталық Азияға қатысты стратегиясының өзгеру.
2.2. АҚШ . тың Орталық Азияға қатысты саяси жобалары және аймақтағы саясатына Өзбекстан факторының ықпалы.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
КІРІСПЕ

Қазіргі таңда, Орталық Азия елдері өз тәуелсіздіктерін алғандарына он жеті жыл өткенімен әлемдік қуатты мемлекеттердің аймаққа деген қызығушылықтары әлі бәсеңдеген жоқ. Орталық Азия өзінің геосаяси маңыздылығы және табиғи-шикізат көздерінің байлығы тұрғысынан алғанда алпауыт мемлекеттер тарапынан бұндай қызығушылық бола беретіндігі анық.
«Қырғи-қабақ» соғыстың аяқталуы және Кеңестер Одағының ыдырауы халықаралық қатынастардың жаһандық жүйесі мен оның аймақтық құрылымдарында іргелі өзгерістердің пайда болуына әсер етті. Еуразиялық құрлықтың кіндігінде жаңа тәуелсіз бес мемлекеттің: Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркменстан және Өзбекстанның – пайда болуы Орталық Азияда жаңа халықаралық-саяси кеңістіктің қалыптасуына жағдай жасады. Орталық Азия мемлекеттерінің өз тәуелсіздігі мен егемендігін нығайтуға деген ұмтылыстары аймақтың тез арада әлемдік саясаттың дербес субъектісі ретінде халықаралық қатынастар жүйесіне интеграциялануына әсер етті. Сонымен қатар, Орталық Азия аймағында өзімен көршілес мемлекеттер – Ресей, Қытай, Иран, Түркия, Пәкістан сияқты мемлекеттердің және халықаралық қатынастардың жаһандық акторларының мүдделері тоғысқан және олардың сыртқы саяси әсер ету объектісіне айналды. Осы аталғандардың арасында Орталық Азиядағы халықаралық қатынастардың сипатына және даму динамикасына, аймақтың ішкі және сыртқы саясатына әсер етуге қабілетті мемлекет – АҚШ болып табылады. АҚШ-қа бұндай мүмкіндіктерді беретін бірқатар факторлар бар. Біріншіден, АҚШ қазіргі кездегі әлемдік тәртіпті анықтаушы жетекші мемлекет. Екіншіден, АҚШ қазіргі кездегі әлемдік саясаттың негізгі орталығы. Үшіншіден, АҚШ-тың жоғары технологияға негізделген өнеркәсібіне арқа сүйеген қуатты экономикасы бар. Төртіншіден, биполярлы әлемдік тәртіп кезінен қалыптасып, осы күнге дейін үздіксіз дамып келе жатқан қарулы күштері бар қазіргі әлемдегі бірден-бір қуатты мемлекет. Сондықтан, Орталық Азия аймағындағы ықпал ету үшін бәсекелестік күресте Қытай және Ресеймен салыстырғанда, АҚШ-та бірқатар артықшылықтар бар.
Егер Қазақстан АҚШ үшін геосаяси, «еуразиялық» мағынаға ие болса, онда Өзбекстан тікелей аймақтық мағынаға ие. ХХ ғасырдың 90 жылдарының ортасында Құрама Штаттар мемлекет Орталық Азияның «стратегиялық ядросы» фактісіне сүйене отырып, Өзбекстанда өз күш-жігерлерін шоғырландырды.
Ал 90 жылдардың ортасына қарай жағдай біршама өзгере бастады: Вашингтон Өзбекстанның аймақта ең тұрақты мәдени-тарихи дәстүрге, соғысқа қабілетті(тіпті болмағанда – ірі) армияға ие екендігіне және аймақтық гегемон рөлін ойнай алатындығына назар аударды. Ол уақытқа қарай Қазақстан Ресей шеңберіне қарай, әсіресе Каспий мәселесі бойынша ауыса бастаған болатын, ал Өзбекстан керісінше Мәскеуден қашықтай бастады. Бұған бірнеше себептер ықпал етті, ең алдымен, көрші Тәжікстандағы жағдайдың реттелуі басты себеп болса, одан ары Өзбекстан өзін Орталық Азияда Ресейге қарама-қарсы салмақ ретінде көрсете бастады. Аймаққа қатысты «Тэлбот доктринасынан» басқа стратегиясы болмаған клинтондық әкімшілікте мұны өздігінше түсініп, сәйкесінше бағалады. Осы кезеңде өзбек-американдық геосаяси қатынас қарқынды дами бастады, оның нақты көрінісін 2005 жылы байқауға болады.[1]
Белгілі бір кезеңде Кәрімов АҚШ-қа жағу үшін нағыз демократияны орнатпауға, батыстық либералдарды сендіру үшін жай сиқын көрсетуге болатынын түсіне бастады. 1996 жылы шілдедегі И.Кәрімовтың АҚШ-қа ресми сапарынан кейін Ташкенттің геосаяси бағыттары түбегейлі өзгеріске ұшырады, сапар барысында У.Клинтон өзбек әріптесіне оның әкімшілігі Өзбекстанды Орталық Азиядағы аймақтық көшбасшы мемлекет ретінде қарастыратынын байқатты.
2000 жылы жазда содырлардың Орталық Азияға екінші шабуылының бетін қайтарғаннан кейін, күзде өзбек бағыты Ресейден Батысқа қарай қайтадан ауытқыды. Ташкент діни экстремизмге қарсы бірлескен шараларға байланысты аймақтық деңгейдегі және ТМД шеңберіндегі кездесулерден бас тарта бастады. Одан басқа, Ташкент өзінің басты жауы – талибтер режимімен жақындаса бастады. Бұл өзгерістер Өзбекстанға американдық әскери көмектің көбеюімен тұспа-тұс келді, сонымен қатар Ташкент Вашингтоннан оның ішкі ауғандық реттеуге қатысты ұстанымының өзгеруі туралы хабар алды.[2]
Вашингтон Ташкентке қатысты саясатын келесі міндеттемелерден шыға отырып құрды. Олар: ұзақ мерзімге өзінің әскери қатысуын бекіту, Ташкентті экономикасын түбегейлі либерализациялауға және ірі көлемдегі әлеуметтік-экономикалық және қаржылық реформаларға үгіттеу, ТМД, ГУУАМ, ҰҚКҰ, және ШЫҰ-на қатысты Өзбекстанның «ерекше» ұстанымын қолдау, Өзбекстанның Солтүстік Ауғанстандағы мүдделеріне түсіністікпен қарау, бірақ қажеттілікке қарай Ташкенттің сыртқы саяси мақсаттарын шектемеу, өзінің бақылауымен Ташкенттің аймақтық талаптарын кеңейту, АҚШ-қа қажетті емес елдегі оқиғаларға – ірі әлеуметтік-саяси төңкерістер, биліктің тез арада өзгеруі, исламистердің күшеюі т.б. жол бермеу.
2001жылы қыркүйекте Өзбекстан Құрама Штаттарға базаларын бергендігі үшін 25 млн. доллар көлемінде әскери көмек алды. 2002 жылы қаңтарда Өзбекстан лаңкестікке қарсы күрес туралы арнайы заң негізінде бөлінген 4 млрд. доллардың 100 млн. долларын алатыны жариялады. 2002 жылы Вашингтонның Өзбекстанға көмегі үш есе өсті. 2002 жылы тамызда Мемлекеттік департамент Өзбекстанға 51 млн. доллар көлемінде медициналық құрал-жабдықтар мен дәрі-дәрмектер берді. Американдықтар Әмудария бойындағы өзбек-ауған шекарасын нығайтуға да өз көмегін көрсетті.
ХХІ ғасыр басында екі еларасындағы дипломатиялық және әскери-саяси байланыстар белсендене түсті. Өзінің Орталық Азиядағы қатысуын кеңейте отырып, американдық әскерилер Өзбекстанда өзбек армиясының сержанттық құрамын тағайындайтын біршама оқу орындарын ашты. 2001 жылы американдық қарулы күштер бөлімшелері өзбек қарулы күштерімен бірлескен бірқатар оқу-жаттығуларды өткізді. 2001жылы АҚШ пен Өзбекстанның әскери ынтымақтастығының бюджеті 3 млн. доллардан астам қаржыны құрады.
Жалпы Өзбекстанға қатысты американдық стратегия біршама қарама-қайшылықтарға толы болды. Ташкентті Орталық Азиядағы маңызды тірегі ретінде қарастыра отырып, АҚШ әдістемелік(демократизация, адам құқықтары) және стратегиялық(режимнің қудалаушы саясаты негізіндегі радикалды және исламистік көңіл-күйлердің өсуінен қорқыныш) көзқарастар тұрғысынан Кәрімовты сынауға мәжбүр болды. Бұл басты қарама-қайшылық 2004 жылы наурыздың соңы мен сәуірдің басындағы лаңкестік оқиғалар кезінде айқын көрінді. Батыс И. Кәрімовты өз саясаты арқылы елдегі әлеуметтік наразылықты тудыруымен айыптады.
2005 жылы мамырдағы Әндижан оқиғаларынан кейін, әсіресе ШЫҰ-ның Астана саммитінен кейін өзбек-американдық қатынастар тоқырау жағдайына келіп тірелді. Ташкент Бишкек жасағандай, тек декларация жариялаумен шектелмей, АҚШ-ты Ханабадтағы базаны жабуға мәжбүрледі, бұл оқиға 2005 жылы қарашаның аяғында орын алды. Өз жағынан Вашингтон Әндіжан оқиғаларына байланысты адам құқытарының бұзылуы және елдегі жалпы жағдайдың нашарлауымен Өзбекстанға қысым жасауды тоқтатпады.
Қазіргі кезде екіжақты қатынастар Өзбекстанның тәуелсіз мемлекет ретінде өмір сүргеннен бері ең төмен деңгейде сақталуда. АҚШ-тың И. Кәрімовты орнынан түсіру үшін шаралар жасауы да жоққа шығарылмайды. Сонымен бірге И. Кәрімов өзінің режимін либерализациялау бойынша Батыс талаптарын қабылдаса, АҚШ-пен жақындасуға мүмкіндік табылады.
2005-2006 жылдардағы екіжақты қатынастардың нашарлауына қарамастан, екі мемлекет те трансұлттық қауіптерге – халықаралық лаңкестік, жаппай қырып жою қару түрлерінің таралуы, есірткінің заңсыз айналымы, ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес саласында ынтымақтастықтарын жалғастыра берді.[3]
Қазіргі таңда статистикалық мәліметтерге сүйенсек мемлекеттік комитеттің мәліметтеріне сәйкес 2008 жылдың 1 қаңтарында республикада американдық инвесторлардың қатысуымен құрылған 318 мекеме тіркелген, оның ішінде 75 мекеме 100%-дық шетелдік капитал арқылы қызмет етеді.[4]
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері ХХ -шы ғасырдың 90 – шы жылдарынан бүгінгі күнге дейінгі аралықты қамтиды.
Бітіру жұмысының мақсаттары мен міндеттері.
Бітіру жұмыстың негізгі мақсаты: жаңа қауіптер жағдайындағы Америка Құрама Штаттары мен Өзбекстанның қатынастарындағы саясат ерекшеліктерін
жүйелі және кешенді түрде зерттеп ашып көрсету болып табылады. Осындай мақсатқа сәйкес зерттеу жұмысының алдына мынадай міндеттер қойылды:
– АҚШ – Өзбекстан қатынастарының қалыптасып даму эволюциясы толық зерттеп ашып көрсету;
– Қазіргі кездегі АҚШ – тың сыртқы саясатындағы Өзбекстан бағытын саралау;
– Америка қауіпсіздік контекстіндегі Орталық Азия және аймақтағы АҚШ-тың экономикалық әскери-саяси мүдделерін қарастыру
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Том II: Внешняя политика США на современном этапе и Центральная Азия.-Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2006.-С.296.
2. Евстафьев Г.М. Безопасность Центральной Азии. М., 2006. С.142.
3. А. Анохин. Большая Центральная Азия и Казахстан. Россия – Казахстан. На пути к интеграции. Т. ІІ. Москва 2007.
4. www.statistics.uz
5. Н.Ә.Назарбаев.Ғасырлар тоғысында. Алматы 1996 .
6. Н.Ә.Назарбаев. Сындарлы он жыл. Алматы, 2003 .
7. Назарбаев Н.А. Эпицентр мира. – Алматы: Кайнар, 2001. – 294 с.
8. Қ.Тоқаев. Под стягом независимости. Алматы, 1997 .
9. Қ.Тоқаев. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации. А .:2004.
10. Қ.Тоқаев. Беласу. Алматы, 2003 .
11. И.Каримов.О национальной государственности, идеологии независисмости и правовой культуре. Ташкент, 1999.
12. С.Ниязов. Внешняя политика нейтрального Туркменистана.А.:1999.
13. Мадлен Олбрайт. Религия и мировая политика. Пер. с англ. М., 2007
14. З.Бжезинский. Великая шахматная доска. М., 1998; Выбор. Мировое господство или глобальное лидерство. М., 2007
15. Г. Киссинджер. Дипломатия. М., 1997
16. Е.М. Примаков. Ближний Восток на сцене и за кулисами. М., 2006
17. А.О. Воскресенский. Восток/Запад. Региональные подсистемы и региональные проблемы международных отношений. М.,2002.
18. В. Гусейнов, А. Денисов, Н. Савкин, С. Демиденко. Большой Ближний
Восток. М., 2007
19. И.Иванов.Новая российская дипломатия. М.:2002.
20. В.М.Кулагин. «Международная безопасность» Москва 2006. с.165
21. Торкунов А. В. Внешнеполитическая стратегия США после холодной войны.-М.,2000. С.112.
22. Уткин А.И. Американская стратегия для ХХІ века. М., 2000.;
23. Троцкий Е.Ф. Политика США в Центральной Азии (1992-2004 гг.). Томск, 2005.,
24. Касенов У.Т. Безопасность Центральной Азии. Алмпты. 1998. С.36.
25. С.Абдулпаттаев. Халықаралық қатынастар және Қазақстанның сыртқы саясаты. А.:2006.
26. К.Л.Сыроежкин. Россия – США - Китай и Центральная Азия // Безопасность Центральной Азии и интересы внешних сил. – Москва: 2004. С. 38-47.
27. М.Т.Лаумулин. Роль США в Центральной Азии. А.:2006.
28. М.С.Ашимбаева, А.Ж. Шоманова. Страны и регионы мира в современных международных отношениях. А.:2006.
29. Е.Н. Оразалин. ШОС:Основы формирования,проблемы и перспективы.А.:2007
30. Ж.У.Ибрашев. США и страны Центральной Азии: реалии и перспективы взаимоотношений. -Алматы, 2004.;]
31. Байзакова К.И., Кукеева Ф.Т., Лаумулин М.Т., Умаров К.Е. История внешней политики США. Алматы, 2007.;
32. Ф.Т.Көкеева. Проект «Большая Центральная Азия» позиции великих держав. А.:2007.
33. Буранашев И.Л. Центральноазиатский комплекс безопасности. //Казахстан в системе междунардных отношений. Алматы, 2001.;
34. Черных И.А. Соединенные Штаты и Европейский Союз в комплексе безопасности в Центральной Азии: сравнительный анализ позиции. //Казахстан в системе международных отношений. Алматы, 2001.;
35. Халил X. Государственная политика США в Средней Азии на современном этапе. Саясат-Policy, 2003, №11.
36. Ш.Аббасов. Узбекистан – США: трудный торг // Азия и Африка сегодня (Москва). 2002. № 10. С.24-28.
37. М.Шпехлер. Центральная Азия: между Западом и Востоком // Центральная Азия и Кавказ (Лулеа, Швеция). 2005. № 5. С. 74-89.
38. http://www.kisi.kz
39. http://www.continent.kz
40. http//www/ita.doc.gov/td/otea/usfth/aggregate/H01Т15.html
41. М.Т.Лаумулин. Роль США в Центральной Азии. А.:2006.
42. Мырзабеков М.С. Орталық Азиядағы геосаяси жағдайдың өзгеруінің кейбір көріністері. // Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. Алматы, 2002, 22-25 мамыр. 84 б.
43. М.Зыгарь. Д.Бутрин. Горючий союзник Каримова. //Коммерсант.11 января 2006г. № 8 (№3339)
44. Гирагоснн Р., Макдермотт Р. Военное присутствие США в Центральной Азии: «Большая игра» или «Большая выгода»? // Центральная Азия и Кавказ. 2004. № 1.
45. www.ino.uzpak.uz/econom rus econom_rus_29.04.html
46. Искандаров А.И. Новые интеграционные инициативы в Центральноазиатском регионе в условиях современной политике // Казахстан-Спектр.-2007.-№2.-С.15.
47. М.Т.Лаумулин. Роль США в Центральной Азии. А.:2006.
48. Р. Мурзаев. Власть в Узбекстане перешла к председателю Службы национальной безопасности//Новая газета. 11 августа 2005г.
49. Бешлосс М., Тэлбот С. На самом высшем уровне Закулисная история окончания холодной войны. М., 1994. С. 104.
50. Layne Ch. Rethinking American Grand Strategy. Hegemony of Balance of Power in the Twenty Century? //World Policy Journal. Summer 1998. P. 12.
51. Clinton B. Remarks on National Missile Defense. September 1, 2000//http: www.secretry,state.gov/html
52. Торкунов А. В. Внешнеполитическая стратегия США после холодной войны.-М.,2000. С.112.
53. Стратегия национальной безопасности США: новая эра//Внешняя политика США, электронная версия журнала госдепартамента США на рус. яз. Т.7№4;//htpp:www.usinfo.state.gov/journals/itps/1202/ijpr/ijpr1202.htm.
54. Deutch J., Kanter A.,Scowcroft B. Saving NATO’s foundation//Foreign Affairs.November-December,1999. P.62.
55. Fuller G.E. Central Asia and American National Interests //Central Asia: Its Strategic Importantce and Future Prospects. Ed. By H. Malik. – New-York: St. Martin Press, 1994, pp. 150-151.
56. http://www.iraqwar.mirror-world.ru/tiki-read_article.php?articleId=38097
57. Гаджиев К. Демократическое и имперское начала во внешнеполитической стратегии США// Мировая экономика и международные отношения, 2007, №8, С.59.
58. Д. Смит. Центральная Азия: новая большая игра. М., 2005. С. 204.
59. Стратегия национальной безопасности США: новая эра//Внешняя политика США, электронная версия журнала госдепартамента США на рус.яз.Т.7№4;//htpp:www.usinfo.state.gov/journals/itps/1202/ijpr/ijpr1202.htm.
60. Silk Road Strategy Act// www.state.gov./polisy _ hot.htm.
61. Американский глобальный пирог или что стоит за стратегией мирового лидерства США//htpp:www.liga.net/smi/show.html?id=75795.
62. htpp: www. whitehouse.gov Major Speeches.
63. Еще раз о внешней политике Президента Буша-младшего//htpp: www. namakon.ru/pic/article/25.doc.
64. Ibid.
65. Центральная Азия: Политика администрации США и развитие. A. Элизабет Джонс, помощник госсекретаря по делам Европы и Евразии; Выступление перед подкомитетом по делам Ближнего Востока и Центральной Азии комитета палаты по международным отношениям, Вашингтон, округ Колумбия, 29 октября 2003 г.; www.state.gov
66. "Gazeta.kz" 10.10. 2007.
67. A National Security Strategy for a New Century. - Wash., October 1998.
68. История Внешней политики США. (авторы: Байзакова К.И., Кукеева Ф.Т., Лаумулин М.Т., Умаров К.Е.) Алматы, 2007. С. 262.
69. Центральная Азия: Политика администрации США и развитие. A. Элизабет Джонс, помощник госсекретаря по делам Европы и Евразии; Выступление перед подкомитетом по делам Ближнего Востока и Центральной Азии комитета палаты по международным отношениям, Вашингтон, округ Колумбия, 29 октября 2003 г.; www.state.gov
70. Саймс Д. Имперская дилемма Америки// Россия в глобальной политике.2004. Январь-февраль.Т.2.№1. С.45.
71. Война Америки за доминирование в мире//htpp:www.namakon. ru/articles. php?page=1&p=1
72. Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Том II: Внешняя политика США на современном этапе и Центральная Азия.-Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2006.-С.293.
73. Remarks by the President to the Troops, Butts Army Air Field, Fort Carson, Colorado. 24 November 2003//www.state.gove.
74. Халил X. Государственная политика США в Средней Азии на современном этапе. Саясат-Policy, 2003, №11.
75. Алалыкин Д.С. Глобальная концепцияСША.-Москва.2004.
76. http://www.inosmi.ru.
77. Collins J. U.S. Policy Toward the Central Asian States. Washington, DC, 2005. P. 98-145 //www.state.gove.
78. Xo. С. Внешнеполитические приоритеты второй администрации: мнения экспертов // http://www.voanews.com.
79. Раджабов М. Проблемы обеспечения региональной безопасности в Центральной Азии на пороге XXI века // www.navi.kz.
80. Кукеева Ф.Т. СеntгаІ Аsіа аnd tһе USA. 2006
81. Лаумулин М.Т.. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике// Внешняя политика и стратегия США на современном этапе и Центральная Азия. Том II.
КИСИ при Презвденте РК. Алматы, 2006.
82. National Security Strategy 2006 // www.state.gov.com.
83. Сатпаев Д.Нужна ли Казахстану «Большая Центральная Азия»// «Республика», 2006, 5 апреля.
84. Ерекешова Л. Безопасность в Центральной Азии.// http: www.cvi.kz.
Евстафьев Г.М. Безопасность Центральной Азии. М., 2006. С.142.
85. Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Том II: Внешняя политика США на современном этапе и Центральная Азия.-Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2006.-С.293.
        
        ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР ФАКУЛЬТЕТІ
Халықаралық қатынастар
және ҚР сыртқы саясаты кафедрасы
АМЕРИКА ҚҰРАМА ШТАТТАРЫ МЕН ӨЗБЕКСТАННЫҢ ҚАТЫНАСТАРЫ: ЖАҢА ҚАУІПТЕР
ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ САЯСАТ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
(ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ)
Ғылыми жетекші:
Қорғауға жіберілді:
.
« » ... ақш – ... ... ЖӘНЕ АҚШ-тың стратегиялық ... ... АҚШ – ... ... қалыптасып даму эволюциясы.
2. Қазіргі кездегі АҚШ – тың сыртқы саясатындағы Өзбекстан.
3. Америка қауіпсіздік контекстіндегі Орталық Азия және ... ... ... ... ... ЖАҢА ... ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЖӘНЕ ... ... ... ФАКТОРЫ.
1. XXI-ғасырдың басындағы жаһандық халықаралық қатынастар жүйесіндегі
Орта Азия елдері және АҚШ-тың Орталық Азияға қатысты ... АҚШ - тың ... ... ... ... жобалары және аймақтағы
саясатына Өзбекстан факторының ... ... ... ... Азия елдері өз тәуелсіздіктерін алғандарына он
жеті жыл ... ... ... ... ... деген
қызығушылықтары әлі бәсеңдеген жоқ. ... Азия ... ... және табиғи-шикізат көздерінің байлығы ... ... ... тарапынан бұндай қызығушылық бола беретіндігі анық.
«Қырғи-қабақ» соғыстың аяқталуы және ... ... ... ... ... ... мен оның аймақтық құрылымдарында
іргелі ... ... ... әсер етті. Еуразиялық ... жаңа ... бес ... ... Қырғызстан, Тәжікстан,
Түркменстан және Өзбекстанның – пайда болуы Орталық Азияда жаңа халықаралық-
саяси кеңістіктің қалыптасуына жағдай жасады. ... Азия ... ... мен ... ... деген ұмтылыстары аймақтың тез
арада ... ... ... ... ... ... қатынастар
жүйесіне интеграциялануына әсер етті. Сонымен қатар, Орталық Азия аймағында
өзімен көршілес мемлекеттер – Ресей, Қытай, Иран, Түркия, ... ... және ... ... ... ... ... және олардың сыртқы саяси әсер ету объектісіне айналды.
Осы аталғандардың арасында ... ... ... ... және даму ... ... ішкі және сыртқы саясатына әсер
етуге қабілетті мемлекет – АҚШ болып табылады. АҚШ-қа бұндай мүмкіндіктерді
беретін бірқатар факторлар бар. ... АҚШ ... ... ... ... жетекші мемлекет. Екіншіден, АҚШ қазіргі кездегі ... ... ... Үшіншіден, АҚШ-тың жоғары технологияға
негізделген өнеркәсібіне арқа ... ... ... бар. Төртіншіден,
биполярлы әлемдік тәртіп кезінен қалыптасып, осы күнге ... ... ... ... ... күштері бар қазіргі әлемдегі бірден-бір қуатты мемлекет.
Сондықтан, Орталық Азия аймағындағы ықпал ету үшін ... ... және ... ... ... ... артықшылықтар бар.
Егер Қазақстан АҚШ үшін геосаяси, «еуразиялық» мағынаға ие болса, онда
Өзбекстан тікелей аймақтық мағынаға ие. ХХ ... 90 ... ... ... мемлекет Орталық Азияның «стратегиялық ядросы»
фактісіне сүйене отырып, Өзбекстанда өз күш-жігерлерін ... 90 ... ... ... ... ... өзгере бастады:
Вашингтон Өзбекстанның аймақта ең тұрақты мәдени-тарихи ... ... ... – ірі) ... ие екендігіне және аймақтық
гегемон рөлін ... ... ... ... Ол ... ... Қазақстан
Ресей шеңберіне қарай, әсіресе Каспий мәселесі бойынша ауыса бастаған
болатын, ал ... ... ... ... ... ... бірнеше
себептер ықпал етті, ең алдымен, ... ... ... ... ... болса, одан ары Өзбекстан өзін Орталық Азияда Ресейге ... ... ... ... ... ... ... «Тэлбот
доктринасынан» басқа стратегиясы ... ... ... мұны
өздігінше түсініп, сәйкесінше бағалады. Осы кезеңде өзбек-американдық
геосаяси ... ... дами ... оның ... ... 2005 ... болады.[1]
Белгілі бір кезеңде Кәрімов АҚШ-қа жағу үшін нағыз ... ... ... ... үшін жай сиқын көрсетуге
болатынын түсіне бастады. 1996 жылы ... ... ... ресми
сапарынан кейін Ташкенттің геосаяси бағыттары түбегейлі өзгеріске ұшырады,
сапар барысында ... ... ... оның әкімшілігі Өзбекстанды
Орталық ... ... ... ... ... қарастыратынын
байқатты.
2000 жылы жазда содырлардың Орталық Азияға екінші ... ... ... ... өзбек бағыты Ресейден Батысқа қарай қайтадан
ауытқыды. ... діни ... ... ... ... ... деңгейдегі және ТМД шеңберіндегі кездесулерден бас тарта бастады.
Одан басқа, Ташкент өзінің ... жауы – ... ... жақындаса
бастады. Бұл өзгерістер Өзбекстанға американдық әскери көмектің көбеюімен
тұспа-тұс келді, ... ... ... Вашингтоннан оның ішкі ауғандық
реттеуге қатысты ұстанымының өзгеруі туралы хабар алды.[2]
Вашингтон Ташкентке қатысты ... ... ... ... ... ... ұзақ ... өзінің әскери қатысуын бекіту, Ташкентті
экономикасын түбегейлі либерализациялауға және ірі ... ... және ... ... ... ТМД, ГУУАМ, ҰҚКҰ, және ШЫҰ-
на қатысты Өзбекстанның «ерекше» ұстанымын ... ... ... ... ... қарау, бірақ қажеттілікке қарай
Ташкенттің сыртқы саяси мақсаттарын шектемеу, өзінің бақылауымен Ташкенттің
аймақтық талаптарын кеңейту, ... ... емес ... ...... төңкерістер, биліктің тез арада ... ... т.б. жол ... ... ... ... Штаттарға базаларын бергендігі
үшін 25 млн. ... ... ... ... алды. 2002 жылы қаңтарда
Өзбекстан лаңкестікке қарсы күрес туралы арнайы заң ... ... ... доллардың 100 млн. долларын алатыны жариялады. 2002 жылы Вашингтонның
Өзбекстанға көмегі үш есе өсті. 2002 жылы ... ... ... 51 млн. доллар көлемінде медициналық құрал-жабдықтар мен дәрі-
дәрмектер берді. Американдықтар Әмудария ... ... ... да өз ... ... ғасыр басында екі еларасындағы дипломатиялық және әскери-саяси
байланыстар белсендене түсті. Өзінің Орталық Азиядағы ... ... ... ... ... ... армиясының сержанттық
құрамын тағайындайтын біршама оқу орындарын ашты. 2001 жылы ... ... ... ... ... күштерімен бірлескен бірқатар оқу-
жаттығуларды өткізді. 2001жылы АҚШ пен ... ... ... 3 млн. ... ... ... құрады.
Жалпы Өзбекстанға қатысты американдық ... ... ... толы болды. Ташкентті Орталық Азиядағы маңызды тірегі ретінде
қарастыра отырып, АҚШ әдістемелік(демократизация, адам құқықтары) ... ... ... ... ... және
исламистік көңіл-күйлердің өсуінен қорқыныш) көзқарастар тұрғысынан
Кәрімовты сынауға ... ... Бұл ... ... 2004 ... соңы мен ... басындағы лаңкестік оқиғалар кезінде айқын
көрінді. Батыс И. Кәрімовты өз ... ... ... ... ... айыптады.
2005 жылы мамырдағы Әндижан оқиғаларынан кейін, әсіресе ... ... ... ... қатынастар тоқырау жағдайына келіп
тірелді. ... ... ... тек ... жариялаумен шектелмей,
АҚШ-ты Ханабадтағы базаны жабуға мәжбүрледі, бұл оқиға 2005 жылы қарашаның
аяғында орын алды. Өз жағынан ... ... ... ... ... бұзылуы және елдегі жалпы жағдайдың нашарлауымен Өзбекстанға
қысым жасауды тоқтатпады.
Қазіргі кезде екіжақты қатынастар ... ... ... өмір ... бері ең төмен деңгейде сақталуда. АҚШ-тың И.
Кәрімовты орнынан түсіру үшін шаралар ... да ... ... ... И. Кәрімов өзінің режимін либерализациялау бойынша Батыс талаптарын
қабылдаса, АҚШ-пен жақындасуға мүмкіндік табылады.
2005-2006 жылдардағы екіжақты ... ... ... ... те ... қауіптерге – халықаралық лаңкестік, жаппай
қырып жою қару түрлерінің таралуы, есірткінің заңсыз айналымы, ... ... ... ... ... ... ... таңда статистикалық мәліметтерге ... ... ... ... 2008 ... 1 ... республикада
американдық инвесторлардың қатысуымен құрылған 318 мекеме тіркелген, ... 75 ... ... ... ... ... етеді.[4]
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері ХХ -шы ғасырдың 90 – шы
жылдарынан ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттері.
Бітіру жұмыстың негізгі мақсаты: жаңа қауіптер жағдайындағы ... ... мен ... қатынастарындағы саясат ерекшеліктерін
жүйелі және кешенді түрде зерттеп ашып ... ... ... ... сәйкес зерттеу жұмысының алдына мынадай міндеттер қойылды:
– АҚШ – ... ... ... даму эволюциясы толық
зерттеп ашып көрсету;
– Қазіргі кездегі АҚШ – тың ... ... ... ... ... қауіпсіздік контекстіндегі Орталық Азия және аймақтағы АҚШ-
тың экономикалық әскери-саяси мүдделерін қарастыру;
– XXI-ғасырдың басындағы ... ... ... ... Азия ... және АҚШ-тың Орталық Азияға қатысты стратегиясының
өзгеруін сараптау;
– АҚШ - тың Орталық Азияға қатысты ... ... және ... ... ... ықпалын ашып көрсетіп, талдау;
Бітіру жұмысының зерттелу деңгейі. Бітіру ... ... ... ... еңбектер қатарында алдымен ҚР Президенті және
қазақстандық дипломаттардың еңбектерін ... ... ... ... ... ... он жыл»[6] Эпицентр
мира[7] атты еңбектері еліміздің егемен ел ретінде ішкі және ... ... даму ... мен қоса ... басты геосаяси
ойыншылардың саясаты қарастырған. Оның ішінде ОА елдерінің АҚШ ... АҚШ - тың бұл ... және ... ... экономикалық,
саяси, достық, әріптестік байланыстарды дамытудың қажеттілігі баяндалады.
Қазақстанның егемен ел ретінде ... ... ... ... ... қауымдастыққа толыққанды мүше ретінде кіруі және Қазақстанның
аймақ елдерімен дипломатиялық қатнастарын және Америка Құрама ... ... ... жаңа ... жағдайындағы саясат ерекшеліктері
АҚШ – тың аймақтағы саясатына Өзбекстан факторының ықпалын ҚР экс – ... ... ... ... ҚР Сенат төрағасы Қ.Тоқаевтың «Под стягом
независимости[8]», ... ... ... в ... «Беласу»[10] атты еңбектерінде қарастылады.
Сонымен бірге қазақстандық дипломаттармен саяси қайраткерлердің де
зерттеу еңбектері мен түрлі ақпарат құралдарына ... ... ... құрайды. Олардың қатарында Қ.Саудабаев, М. Тажин, ... ... ... ... ОА ... ... ... қол жеткізген
жетістіктеріне талдау жасай отырып, Қазақстанның экономикалық даму және
экономикалық салалаларды ... ... ... жақтарына
және АҚШ тың Орталық Азиядағы саясатына баға беріледі.
Сонымен қатар жұмыстың тақырыбын ... АҚШ, ... және ... ... басшыларының және саяси қайраткерлерінің ... ... ... қатарында Өзбекстан президенті И.Каримовтың[11],
Түркменстан ... ... [12] ... ... ... Г. ... еңбектерін атап өтуге болады.
Америка Құрама Штаттары мен Өзбекстанның қатынастары: жаңа қауіптер
жағдайындағы саясат ерекшеліктерін, Өзбекстанның жалпы сыртқы саяси бағыты
мен оның АҚШ және ... ... ... ... ... талдау жасауға
бірқатар Ресей зерттеушілері мен ғалымдарының еңбектері арналған. Олардың
ішінде Е.Примаков[16], ... А.Г. В. ... А. ... ... С. ... ... ... [20] А.В.
Торкунов,[21] А.И. Уткин[22] Е.Ф. Троцкий[23] сияқты зерттеушілерді атауға
болады.
Қазақстандық ... ... Азия ... ... ... ... бар мәселелер турасында жазған белгілі
тарихшы-ғалымдардың еңбектері бар.
Орталық Азия ... ... ... кейінгі ұлттық, аймақтық,
ғаламдық, саяси, экономикалық, әскери қауіпсіздігі, сонымен қатар ... ... ... мен ... ... саясатта алатын орны, АҚШ
–Өзбекстан қатынастары сияқты мәселелер белгілі ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші К.Л.Сыроежкиннің,[26] М.Т.Лаумулиннің[27],
М.С.Ашимбаева, А.Ж. ... Е.Н. ... ... ... ... ... Орта ... АҚШ рөлі, аймақтағы
Өзбекстан факторы, АҚШ пен ОА елдерінің қарым-қатынасы тұрғысындағы батыс
зерттеушілерінің, ... ... ... ... ... ... ... Дж.Гинсбург, Ч.Анделенд, Н.Платт,
Кайзер, М.Олкотт және т.б. ... Азия ... және АҚШ – тың ... ... арналған өзбек,
қырғыз зерттеушілерінің еңбектері зерттеу жұмысының ... ... ... ... мен ОА ... ... және ... басты
геосаяси ойыншыларға қатысты әл-Фараби ... ... ... ... ... ... халықаралық қатынастар
және Қазақстанның сыртқы ... ... ... ... ... ... И.А. ... [34], және т.б. еңбектері бар.
Зерттеудің деректік негізі. Америка Құрама ... мен ... жаңа ... ... ... ... ... деректік негізгі көздерін төмендегідей бес топқа бөлуге болады.
Зерттеу көздерінің бірінші тобын дипломатиялық ... ... ... пен ... Азия ... ... ... қатнастарды дамыту
барысында қол жеткізілген келісімдер, декларациялар, коммюникелер.
Деректік көздерінің екінші тобына ел ... ... ... ... баяндамалары, өзара сапарлар ... ... және ... ақпарат құралдарына берген сұхбаттары кіреді.
Олар берілген жұмыстың теориялық-әдістемелік ... ... ... ... ... үшінші тобын Өзбектанның,
Қазақстанның, ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... ... тобын отандық және шетелдік ... ... ... түрлі ақпарат құжаттары кіреді. ... ... ... ... ... «Қоғам және
Дәуір»,«Егемен Қазақстан», ... ... «Жас ... ... ... ... және ... жаршысы», «Ақиқат»,
«Саясат», , «Центральная Азия и Кавказ», «Казахстан: ... и ... и ... мир», «Аналитическое обозрение», «Континент»
журналдарында бар. Ал ... ... ... ... и ... ... газеттері мен «Проблемы Дальнего Востока», ... и ... ... ... и ... сегодня», «Нефть и
газ», «Железнодорожный ... ... ... ... ... ... бесінші тобын Қазақстан мен
жетекші мемлекеттердің ақпарат агенттіктерінің хабарлары құрайды. Мұндай
ақпарат агенттіктердің қатарында Қазақстанның «Хабар», «ҚазААГ», «Интерфакс-
Казахстан», ... ... ... ... Ресейдің
«Новости», «ИТАР-ТАСС» агенттіктері бар. Ақпарат агенттіктерінің хабарлары,
негізінен, интернет желісінен алынған.
Деректерді пайдалану ... ... ... ... ... ... және жұмыстың мақсаттары міндеттерін ашуға ... ... ... ... негізі. Зерттеу жұмысының теориялық
негізін отандық және шетелдік ғалымдардың ... ... ... жұмысы тарихи оқиғаларға және сан-саладағы мемлекетаралық құжаттарға
жинақтау, талдау, жүйелеу әдістері ... ... ... ... ... және жүйелеу әдістері де зерттеу жұмысына
арқау болды. Бұл әдістер Ресейдің ұлттық қауіпсіздік ... ... ... қауіпсіздік концепциясындағы террриториялар мәселесімен
Ресей – Жапон ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік береді.
Зерттеу жұмысын ғылыми негізде жүйелеп, оның нәтижесін шығару ... ... ... ... және болжау түрінде негізгі мақсаттарға қол жеткізу
үшін ғалымдар әртүрлі әдістерді зерттеген. ... ... ... ... ... ... батыс зерттеушілері, әсіресе американдық
саясаттанушылар, өз үлестерін ... Олар ... ... ... ... бюрократиялық-саяси
модельдерін ұсынып, сыртқы саясат пен халықаралық қатынастарды ... ... ... ... ... жұмысында саяси құбылыстарға баға берудің тағы бір ... ... ... пайдаланылады. Бұдан 40 жыл бұрын метематик Джон
фон Нойманн мен экономист ... ... ... ... ... ... ... тырысқан, сол орайда өздерінің "Ойындар
теориясы және экономиканың тәртібі" атты ... ... ... ... ... ... ... Оның негізінде рационализм
принциптері бойынша жұмыс істейтін субъектілердің типтеріне талдау және
болжау модельдері ... ... ... жатыр. Біртіндеп бұл ойындар
теориясы ғылымның басқа да салаларына қолданылатын құралға айналды. ... ол ... мен ... ... ... ... ... саяси құбылыстарды зерттеудің салыстырмалы әдісі болып
табылады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс кріспеден, екі ... және ... ... ... Дипломның жалпы көлемі 76
бет.
1.ақш – өЗБЕКСТАН ҚАТЫНАСТАРЫ ЖӘНЕ ... ... ... Азия.
1. АҚШ – Өзбекстан қатынастарының қалыптасып даму эволюциясы.
ХХ ғасырдың 90 жылдарының ... ... ... мен
стратегтер Өзбекстанға жеткілікті түрде салқын қарады, ол ... ... ... келешегі және ядролық қаруы бар Қазақстанға тігілген ... ... ... атын ... және демократиялық
реформаларға қарсылық саясатымен, ескі экономикалық үлгінің ... ... ... ... ... өте тығыз
қатынастарымен теңестірді. Құқық қорғаушы ұйымдар Кәрімовты сайлаулар және
оппозицияға қарсы қатаң ... үшін ... ... АҚШ үшін ... ... мағынаға ие болса, онда
Өзбекстан тікелей аймақтық мағынаға ие. 1990 ж ... ... ... ... ... «стратегиялық ядросы» фактісіне сүйене отырып,
Өзбекстанда өз күш-жігерлерін шоғырландырды.
Орталық Азиядағы өз мүдделерін алға жылжыту үшін ... ... ... тікті. Неғұрлым үлкен әскери әлеуетке ие бола отырып,
орталық азиялық мемлекеттер арасында орталықтық жағдайға ие бола ... ... ... біртекті халыққа ие бола отырып, бұл ел ... ... ... Орталық Азия аймағында алдыңғы
орынды алады және Орталық Азияның әскери-саяси ... ... ... ... ... 1990 жылдардың ортасына қарай жағдай біршама өзгере бастады:
Вашингтон ... ... ең ... ... ... ең
соғысқа қабілетті(тіпті болмағанда – ірі) армияға ие ... ... ... ... ... ... назар аударды. Ол уақытқа қарай
Қазақстан Ресей шеңберіне ... ... ... ... ... ауыса
бастаған болатын, ал Өзбекстан керісінше Москвадан алыстай бастады. Бұған
бірнеше себептер ықпал етті, ең ... ... ... ... ... себеп болды. Одан ары түсінсе де, түсінбесе де, Өзбекстан
өзін Орталық Азияда ... ... ... ... ... бастады.
Аймаққа қатысты «Тэлбот доктринасынан» басқа жөні түзу ... ... ... мұны ... және ... бағалады. Осы кезеңде
өзбек-американдық геосаяси роман қарқынды дами бастады, оның аяғын ... ... ... ... ... 1991 жылы 25 желтоқсанда
мойындады. Олардың дипломатиялық қатынастары 1992 жылы 19 ... ... АҚШ ... 1992 жылы ... ... ал ... елшілігі 1993 жылы ақпанынан қызмет ете бастады.
Екіжақты қатынастардың келісім шарттық-құқықтық негізін ... ... ... ... 2001 ... ... ... жаңа
екпінмен дамыды. Содан бастап американ-өзбек қатынастары ... ... ... ... серіктестік пен ынтымақтастық негіздері туралы
декларацияға қол қоя отырып, елдер ... ... ... ... ... және т.б. салаларда жаңа сапалы және өзара тиімді
қатынастар орнатты. Өзбекстан Ауғанстандағы операциялардың сәтті ... ете ... ... ... қарсы күреске үлкен үлес қосты.
2005-2006 жылдары екі жақты қатынастардың нашарлауына қарамастан, екі
мемлекет те трансұлттық ...... ... ... қыру
қару түрлерінің таралуы, есірткінің заңсыз айналымы, ... ... ... саласында ынтымақтастықтарын жалғастыра берді.
Соңғы кезде екіжақты қатынастардың одан ары ... ... ... ... ... ... Бұл ... АҚШ мемлекеттік
хатшысының көмекшісі Э. Файгенбаумның(2007ж 28 ... ... ... ... бойынша Мемлекеттік департаменттің үйлестірушісі
Дж. Гарвидің(2007ж 3-5 сәуір), ЕҚЫҰ жанындағы АҚШ ... Дж. ... ... ... және ... ... ықпалдастық мәселелері бойынша
Мемлекеттік департаменттің үйлестірушісі Т. ... 3-4 ... ... ... діни ... ... ... бойынша елшісі Дж. Хэнфордтың(2007ж 25-29 маусым), АҚШ Қарулы
күштерінің(ҚК) Орталық комитетінің ... ... және ... директоры Дж. Миллердің(2007ж 20-22 ... АҚШ ... ... ... ... У. ... 24-25 ... АҚШ мемлекеттік хатшысының Оңтүстік және Орталық Азия істері бойынша
көмекшісінің орынбасары П. Спратленнің(2008ж 28наурыз- ... ... бола ... ... БҰҰ Бас Ассамблеясының сессиясы шеңберінде Өзбекстан
Республикасының ... ... ... В. ... пен ... Оңтүстік және
Орталық Азия істері бойынша мемлекеттік хатшысының көмекшісі Р. Баучердің
кездесуі өтті.
Жалпы бүгінгі таңда ... ... ... бағыттар бойынша
іске асырылуда:
Әскери-техникалық ынтымақтастық
Екіжақты әскери-техникалық ынтымақтастық Өзбексан Қарулы күштері ... ... ... Орталық комитеті арасында жыл ... ... ... ... ... ... асырылады, жоспар екі елдің
әскери өкілдерінің сапарларымен алмасуын, оқыту курстары мен семинарлардың,
конференциялардың өткізілуін қарастырады.[37]
АҚШ-пен ... және ... ... іске асуының
басты бөлігі болып «Қауіптерді бірлесіп азайту» бағдарламасы табылады. Ол
Өзбекстанда жүргізілетін жаппай қыру ... мен ... қару ... биологиялық қару түрлерінің таралуына жол бермеу бағдарламаларының
шеңберінде орындалады.
Мемлекеттер Ауғанстандағы тұрақтылықты ... және ... ... ... ... де ... ... қазанда американдықтардың ұсынысымен 2006ж қарашада екі ... ... ... қол ... ... бір жылға ұзартылды,
Хаттама республика аумағы арқылы АҚШ-тың әуе кемелеріне ұшуға рұқсат берген
болатын.
АҚШ ҚК Орталық ... ... ... У. Фэллон сапары
барысында Өзбекстан Президенті Ислам Кәрімовтың қабылдауында болды, сонымен
қатар ол Өзбекстан Респуликасы ... ... ... қауіпсіздік
кеңесі төрағасымен, сыртқы істер және қорғаныс ... ... ... ... әскерлерінің қолбасшысымен келіссөздер
өткізді.
Гуманитарлық саладағы ынтымақтастық
Гуманитарлық ... ... АҚШ ... ... мен
үкіметтік емес американдық ... ... іске ... ... 2006ж ... жобасы Өзбекстанға 12млн 637мың 520 доллар көлемінде
гуманитарлық көмек(медициналық қажеттіліктер) көрсетті. 2006ж қарашада АҚШ
Өзбекстандағы 750 мың ... ... ... ... ... ... «ХОУП» жобасы шеңберінде американдықтар Өзбекстанға
10млн доллардан астам қаржыға кезекті ... ... ... жылы екі ... ... оқу орындары арасындағы тікелей
байланыстар негізіндегі «Фулбрайт» білім беру ... ... ... ... ... туралы келісімдерге қол жеткізілді.
Сауда-экономикалық қатынастар
Өзбекстан мен АҚШ арасындағы ... ... 2007ж ... долларды
құрады, оның ішінде экспорт – 85,6 млн, импорт – 110,2млн ... ... ... құрылымы неорганикалық химия тауарларымен(61,1%),
қызмет көрсетулермен(35%), дайын текстильді өнімдермен(2,8%) және ... мен ... ... ... ... ... ... механикалық құрал-
жабдықтар(44,2%), қызмет көрсетулер(24,4%), транспорттық құралдар(5,7%),
пластмасса мен оның өнімдері(4,1%), каучук пен резина ... ... мен одан ... ... (2,7%), ... құрылғылары (2,5%),
оптикалық құрылғылар(2,3%), дайын текстиль өнімдері(1,8%), фармацевтикалық
өнімдер(1,5%), ... ... ... ... және аяқ ... т.б.[38]
АҚШ-тың фирмалары және компанияларымен инвестициялық ынтымақтастыққа
келетін ... ... ... ... ... сәйкес АҚШ-тың компаниялары мен қаржылық институттарының
қатысуымен жанармай-энергетикалық ... ... ... ... 23 ... іске ... ... шетелдік инвестициялар мен
несиелердің ортақ сомасы 483,26млн АҚШ долларын ... оның ... ... ... болжамның 27,73%) игерілді. Олардың
109,45млн доллары үкіметтің кепілдемелерімен берілді, ал ... ... ... ... Үкімет кепілдемесімен 109,45млн доллар
қаржыға «Екі Боинг 767-300 ... алу» ... ... асырылғанын атап
кету керек. Сонымен бірге екі ... ... ... ... ... ... арналған республиканың Инвестициялық бағдарламасына сәйкес АҚШ
компанияларымен бірлесіп келесі жобалар іске асырылды:
• «COSCOM»-MCT ... ... ... - ұялы ... ... және ... дамыту жоспары. 2007ж қорытындыларына
сай 56,76млн доллар инвестициялар тартылды.
• АҚ «Муштарий» - ... ... ЛЛС» (АҚШ) ... ... өнімдерін
шығару бойынша бірлескен мекеменің құрылуы. Жобаның жалпы сомасы
0,5млн ... ... 2007ж ... ... инвестиция тартылды.
2007ж басында «General Motors Europe» («GME») компаниясының президенті
Карл Петер ... және «GM Daewoo Auto & ... ... президенті Майкл Гримальдидің Өзбекстанға сапары барысында
«УзДЭУавто» ... ... ... ... ... ... сату бойынша «GM Өзбекстан» бірлескен мекемесін құру туралы келісілді.
Аталған құжат «Chevrolet» үш үлгісі – «Captiva», ... және ... ... реттеу мен аталған мекеменің өнеркәсіптік қуаттылығын
арттырумен қатар, ... ... ... нығаюына және ары қарайғы
экспорттың ұлғаюына бағытталған жобалардың кеңейтілуін қарастырады.
«Ньюмонт Майнинг» ... ... ... дау ... сауда-экономикалық және ... ... ... ... ... ... роль ... оның кезекті
отырысы 2007ж 27 ... ... ... ... ... ... және ... министрі бақарған өкілдердің қатысуымен
өтті.[39]
Сонымен қатар ... ... ... Орталық Азиядағы
Сауда мен инвестиция ... ... ... ... 2007ж 17-18 ... ... ... Кеңес отырысында
Өзбекстанды сыртқы экономикалық байланыстар, инвестиция және сауда министрі
таныстырды. ... ... 2008ж ... ... ... ... ... 28-30 қаңтарда республикаға АҚШ-тың мемлекеттік департаментінің
Оңтүстік және Орталық азияның аймақтық ... ... ... кеңесшісі Р. Дойчтың сапары болып өтті, ол сапарының ... ... ... А. ... пен Э. ... ... ... экономикалық байланыстар, инвестиция және сауда
министрі Э. Ғаниевтың ... ... ... мен ... ... келісім Кеңесінің келесі отырысын өткізу, Ауғанстанға
электр энергиясының экспорты, Орталық Азиядағы су ... ... ... ... ... ету ... капитал қатысуымен қызмет ететін мекемелер.
Статистика бойынша мемлекеттік комитеттің мәліметтеріне сәйкес 2008ж ... ... ... инвесторлардың қатысуымен құрылған 318
мекеме тіркелген, оның ішінде 75 мекеме 100%-дық шетелдік капитал арқылы
қызмет етеді. Берілген ... ... ету ... ... ... жеңіл тамақ, көлік құрылысы, өнеркәсіптің электротехникалық
салалары, ... мен ... ... ... ... ... ... біріктіреді.[40]
2008ж 1 қаңтар жағдайына сәйкес сыртқы экономикалық ... және ... ... 80 ... ... ... компаниялардың негізгі қызмет ету салалары экспорттық-импорттық
операцияларды өткізу, консалтинг, юридикалық және ... ... ... ... ... ... Жаңа ... жағдайындағы АҚШ – тың сыртқы саясатындағы Өзбекстан.
Белгілі бір кезеңде ... ... жағу үшін ... ... ... ... сендіру үшін жай сиқын көрсетуге
болатынын түсіне ... ... ... ... ... 1996ж шілдеде
Ташкенттің геосаяси бағыттары түбегейлі ... ... ... ... ұшырады, сапар барысында У.Клинтон өзбек әріптесіне оның
әкімшілігі ... ... ... шешуші мемлекет ретінде
қарастыратынын байқатты. 1997 жылы американдық ... 800 ... ... күн ... ... ... 2 млрд ... жобалар тұрды.
Ташкентте американдық инвестициялар ... ... ... ... жылы сәуірде НАТО-ның елу жылдық мерейтойында американдық-өзбек
жақындасуы шарықтау шегіне ... ... ГУАМ – жаңа ... ... ... ал АҚШ пен оның атлантикалық одақтастары Ташкентті
және оның антиресейлік ұстанымдарын мақтауларын жаудырды. Сол ... ... ... ... ... келісімшарттан шықты.[41]
1999 жылы желтоқсанда парламенттік сайлаулардың алдында Батыс өкілдері
өзбек Президентінің бағытына қарай мақтау мәлімдемелерін ... ... ... және Д. ... ... қарай Кәрімов режимі Орталық Азиядағы
демократизацияның қозғаушы күші болып ... ... бір ... ... ... ... американдық бағалаулар 180 градусқа ... ... ... сайлаулар «не еркін, не әділетті» болған жоқ деп
жариялады. Вашингтонның өзінің ... ... ... ... ... неге байланысты? Мұндай аз уақыттың ішінде өзбек саяси
жүйесінде ештеңе өзгере қоймағандығы анық.
Екіжақты ... ... ... ... 1999 жылы ... оқиғалардан іздеу керек. Ташкент ең алғаш өз қауіпсіздігігінің
қаупімен алғаш кездескеннен кейін, ол Американың ... ... ... ... ... мемлекеттен – Ресейден тәуелсіздігіне
мүдделі екендігін анықтады. ... нақ ... ... ... аумағынан шығара алды, сол арқылы Өзбекстанға ... ... ал ... ... ... өткен бандалық ұяшықтарды жоюды
көздеген Ресей мен төрт Орталық Азия ... ... ... ... өткізілді. Бірден айдан кейін ол кезде әлі
премьер-министр В.Путин ... ... ... ... ... қол ... Бұл қадамдар ... ... ... ... мүдделеріне құқығы бар дегенді
білдіретін дауысты мәлімдемелерімен жалғасты. Бұның барлығы ... ... 2000 жылы ... ... әкелді.
2000 жылы сәуірде Орталық азиялық аймақта мемлекеттік хатшы М. Олбрайт
болып ... ол ... ... ... ... ... АҚШ-тың көмек көрсететініне уәде берді. Бірақ Ресей жасағандай
көмектің ... үш ... ... ... ... 3 млн ... символикалық сома ұсынылды. Сонда 2000 жылы сәуірде ... ... ... ... ... өте аз ақша алуды, ... ... ... ... ... ... мемлекеттің
тұрақсыздануы және оның өзінің ... ... ... ... ... ... ... Клинтон әкімшілігінің де АҚШ-тың ... ... ... ... ... біржола көңілі қалды:
демократиялық ... ... ... ... реформаларға қарамастан,
экономикадағы қиыншылықтар өсе түсті, этникаралық мәселелер күшейе ... ... ... ... ... 2000ж ... ... департамент
барлық ТМД елдерін, сонымен қатар батыстық бағыттағы ... ... ... ... ... дайындады. Өзбекстан саяси оппонентттерін
қудалағаны үшін, бұқаралық ақпараттағы ... және ... ... үшін ... Одан ары ... ... бағытталған айып тағулар қалыпты жағдайға айналды.
2000 жылы жазда боевиктердің Орталық Азияға екінші шабуылының бетін
қайтарғаннан кейін, ... ... ... ... Батысқа қарай қайтадан
ауытқыды. Ташкент діни экстремизмге қарсы бірлескен шаралрға байланысты
аймақтық ... және ТМД ... ... бас ... ... басқа, Ташкент өзінің басты қастасы – талибтер режимімен жақындаса
бастады. Бұл өзгерістер ... ... ... ... ... келді, сонымен қатар Ташкент Вашингтоннан оның ішкі ... ... ... өзгеруі туралы хабар алды.
Вашингтон Ташкентке қатысты саясатын келесі ... ... ... ұзақ ... ... ... ... бекіту, Ташкентті
экономикасын түбегейлі либерализациялауға және ірі көлемдегі ... және ... ... ... ТМД, ... ... және ШЫҰ-
на қатысты Өзбекстанның «ерекше» ұстанымын қолдау, Өзбекстанның Солтүстік
Ауғанстандағы ... ... ... ... ... ... сыртқы саяси мақсаттарын шектемеу, өзінің бақылауымен Ташкенттің
аймақтық ... ... ... ... емес ... ... – ірі
әлеуметтік-саяси төңкерістер, биліктің тез арада өзгеруі, исламистердің
күшеюі т.б. жол ... ... ... Құрама Штаттарға базаларын бергендігі
үшін 25 млн доллар көлемінде әскери көмек алды. 2002ж ... ... ... ... ... ... ... заң негізінде бөлінген 4млрд
доллардың ... ... ... ... 2002ж ... ... үш есе өсті. 2002 жылы тамызда Мемлекеттік департамент
Өзбекстанға 51 млн доллар көлемінде медициналық ... мен ... ... ... АҚШ Ферғана даласының - ... ... ... ... медициналық орындарына
жіберді).
Американдықтар Әмудария ... ... ... ... да
өз көмегін көрсетті. Өзбекстанға құрылыс үшін 200 мың ... ... ... мен ... ... алу үшін 3 млн ... қаржы бөлінді.
Шын мәнісінде, Өзбекстан АҚШ ... ... ... ... флот ... ... Бұл үшін ... Украинадағы «Гюрза»
типіндегі брондалған катерге тапсырысқа 10 млн доллар ... ... 2004 жылы ... ... АҚШ ... ... ... кеңестік базаларын жаңашаландырды. Бұл жоба $500 млн-ға бағаланды.
Жалпы 2001-2002жылдары АҚШ Өзбекстанға әскери ... ... ... қоса 215 млн ... ... әскери көмек көрсетті.[43]
Дипломатиялық және әскери-дипломатиялық байланыстар белсендене түсті,
мысалы, 2002 жылы тамызда Өзбекстанда екі жоғарғы ... ... ...... басшылары комитетінің төрағасының орынбасары генерал
П. Пэйс және Орталық басшылық басқарушысы генерал Т. ... ... ... жылы ... ... ... ... үш есе үлкейетінін
жариялады: ол жылына 160млн ... ... Одан ... ... кіші
мекемелеріне американдық тауарлар мен қызмет көрсетулерді сатып алуға 55
млн доллар несие беру туралы келісімшартқа қол ... ... ... ... ... ... ... әскерилер
Өзбекстанда өзбек армиясының сержанттық құрамын тағайындайтын біршама оқу
орындарын ашты. 2001 жылы ... ... ... ... ... ... ... бірқатар оқу-жаттығуларды өткізді. 2001 жылы
АҚШ пен Өзбекстанның ... ... ... 3 млн доллардан
астам қаржыны құрады.
Осылайша, ... көз ... ... ... диктатормен
басқарылатын изгой мемлекеттен халықаралық ... ... ... ... ... айналды. 2002ж қаңтарда жаңа стратегиялық
одақ нақты шаралармен бекітіледі: Өзбекстан аумағында жаңа үш ... ... ... ... ... ... ... нүктелері» деп атады.
2002 жылы басында АҚШ ... ... ... ... болып
өтті. Бұл сапар АҚШ-тың сыртқы саяси белсенділігіндегі ерекше қадамға
айналды, өйткені өкілдердің 10%-н ... ... ... ... ... комитеттерінің мүшелері құрады. Сенаторлар Дж. Либерман(сайлауларда
Гормен бірге президент орынбасары лауазымына ... ... және ... ... ... ... ... үшін Өзбекстанға алғыстарын
білдірді. Американдық сенаторлар Орталық Азияны стратегиялық, экономикалық
әне саяси тұрғыдан ... ең ... ... бірі деп ... ... ... болсақ, Либерман Ташкентке дос мемлекет ретінде
қарайтын болатынын(ДВҚ бойынша көмек) білдірді. Сонымен бірге ... адам ... ... әрі қарай да американдық-өзбек
қатынастарында жалғасатынын ... жылы ... ... ... ... ... тағы
да бір делегациясы келді. Бұл оқиғалар Кәрімовтың ... ... орын ... еді. Конгресмендер Өзбекстандағы адам құқығы ... ... ... ... ... және ... көмекке
назарын аударды. Жалпы американдық парламентариилер Ауғанстандағы іс-
қимылдар үшін ... ... ... ... стратегиялық маңыздылығын
атап көрсетті. Ақпанның соңында ... ... ... бойынша
орталық басшылығының директоры адмирал К. Куигли мен ... ... ... ... ... Р. ... ... өткен пресс-
конференцияда бұл базадағы американдық ... ... жылы ... бұл одақ ... ... АҚШ пен
Өзбекстан Стратегиялық серіктестік пен ынтымақтастық негіздері ... қол ... ... ... ... ... Өзбекстанға 161
млн доллар көлемінде көмек бөлді, ал әкімшілік 55 млн ... ... ... ... Бірақ амреикандық конгресмен АҚШ-тың ... ... ... бас ... деп ... Сол ... ... қарым-қатынас әдісін таңдауда шешім ... ... ... шулы риторикалық мәлімдемелері, лаңкестікке
қарсы стратегиялық серіктес ретіндегі ... ... және ... ... ... ... адам ... саласындағы сынауларға назар
аудармай, саясат пен экономикадағы қатаң саясатын одан ары ... ... ... көзі ... ... Өзбекстан американдық көмекті алуын жалғастыра берді.
2003ж түрлі агенттіктер бойынша берілген көмек 86 млн ... ... ... бөлігі(30 млн доллардан астам) тәртіп сақтау күштерін нығайтуға
бағытталған. ... ... атап ... ... ... оның ... аппаратын күшейтуге көмектеспеу қажет деген
сөздеріне қарамастан, бұл саладағы ... өсе ... ... ... бойынша агенттігінің директоры Телма Аски ... ... ... қарсы күресте күшті одақтас болып табылады,
бұл орайдағы АҚШ мақсаты қатынастарды экономика саласында да ... ... ... ... ... Сонымен қатар Вашингтон Өзбекстанды ... ... банк ... да ... ... 11 ... ... есебінен Өзбекстан Вашингтонның
аймақтағы артылыққа ие одақтасы мәртебесін нығайтуға, АҚШ-тың ... ... оның ... кепілдемелерін кеңейтуге,
экономикалық мәселелерді шешуге және ... ... ... ... ... Өзбекстан басшысының көзқарасы бойынша, Өзбек
мемлекетінің тек «Орталық Азияда ғана емес, ... ... ... да
төреші» болуына мүмкіндік беретін елдің бүкіл аймақтағы ықпалын нығайтатын
нағыз шарттар қалыптасты.
Сонымен бірге Ақ ... ... ... ... ... ... және нақты ақпарат болды, яғни И. Кәрімов режимі Орталық Азиядағы
АҚШ-тың қауіпсіздігіне қауіпті тудыруы ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандарға қатысты қатаң
қудалаулары Өзбекстандағы исламдық экстремизмді баспай, керісінше тарауына
ықпал етуде, ал ... ... ... ... оқшаулануына және
кедейленуіне әкеледі» деп жазылды.
Осы стратегиялық орталықтар Дж. Буш ... ... ... ... ... іске ... керек деп кеңес берді. Осы мемлекеттердің аумақтарында
құрылған әскери базалар қаншалықты ... ... да, АҚШ ... Азияның
уақыт өте келе келесі Ауғанстанға айналып кетпеуіне шаралар жасауда.
Бұл уақытқа қарай Өзбекстандағы оның тәуелсіз ... ... ... ... 500 млн долларды құрады. Алайда американдық
«тәтті тоқаш» кейде ғана жеуге ... ... ... ... ... үшін ірі ... пайдаларға үміттенуі толығымен
ақталған жоқ. Американдық көмектің құндылығы оның ... ... ... аса қажетті емес ... мен ... ... ... ... деңгейде төмендеді. Көптеген ... ... тек ... ... ... Ташкенттің әуежайларды жалға бергені үшін мардымды ақша сомасын
алу ... ... ең ... ... ... ... ... бойынша,
И. Кәрімовтың АҚШ-тағы келіссөздерінің барысында оған тауарлар мен қызмет
көрсетулермен қоса, «Боинг» ... екі ... ... 55 млн ... беру уәде етілді. Американдық жақ та белгілі
себептерге байланысты риза ... ... ... валюталық
несиелерін өтеу бойынша өзбектердің өз міндеттемелерін ... ... ... ... ... бойынша инфрақұрылымдарды
құрудың жоғары бағасы және т.б. мәселелер шешілген жоқ. Американдықтар
талап ... ... ... бірі ... ... еркін
конвертациялануы мәселесі болып табылды.
Сонымен Ақ Үй И. Кәрімов жүргізіп отырған қатаң ғана емес, қудалаушы
саясат ... ішкі ... және ... бағыттың
сақталуы мемлекеттің тұрақсыздануына әкеледі деген ... ... ... И. ... ... ... ... режимді либерализациялау
қажеттілігі туралы хабарламаларды да ескермеді.[46]
Осылайша, АҚШ И. ... ... ... ... ... мойындады. Өзбекстандағы лаңкестік оқиғалар
АҚШ үшін И. Кәрімовтың бұрынғы бағытын ауыстырмайтындығының сәтті ... ... ... ... ... американдық және батыстық
ресми баспасөздердің мәлімдемелері өзбек Президентінің ішкі және ... ... толы ... ... И. ... ... ... астарында шын мәнісінде
оның экономикалық саясатына риза ... ... оны ... және елді ... ... деп ... Ал ол уақытта И. Кәрімов
АҚШ-пен қатынастарды бұзудың барлық шараларын жасады. 2003ж соңында – 2004ж
басында Өзбекстаннан Сорос қоры ... ал ... ... ... екі ... ... халықаралық қатынастар
демократиялық институтына және Халықаралық республикалық институтқа Әділет
министрлігі ескерту жасады.
2004ж ... ... оны ... ... мүшесі деп атаушы
АҚШ Қорғаныс ... Д. ... ... ... ... ... ... бұрынғыдай әсер еткен жоқ. Бір күн өтпей-ақ мемлекеттік
департамент ... ... ... ... берген адам құқықтары ... ... ... ... конгресс Ташкентке жіберілетін
көмекті 18 млн ... ... 2004ж ... соңы – сәуірдің
басындағы бомбылаудан кейін АҚШ пен Өзбекстан қатынастары одан ары нашарлай
түсті.[47]
Вашингтонның Кәрімовты ... ... ... ... ... ... қарамастан, АҚШ басшылары И.Кәрімовтың билік
басында қалуы ... ... ... жасаған болатын. 2004ж басында-ақ
Ақ Үйде Ташкентке ішкі ... ... ... ... бұру ... дейін уақыт берген болатын. Кәрімовтың мұны іске асырғысы ... соң, 2005ж ... ... ... арнайы қызмет пен
Исламабадтағы өзбек оппозициясы арасында ... ... ... ... Өзбекстанға қатысты американдық стратегия біршама қарама-
қайшылықтарға толы болды. Ташкентті Орталық ... ... ... ретінде
қарастыра отырып, АҚШ әдістемелік(демократизация, адам ... ... ... ... ... ... ... көңіл-күйлердің өсуінен қорқыныш) көзқарастар тұрғысынан
Кәрімовты сынауға мәжбүр болды. Бұл басты ... 2004ж ... мен ... басындағы лаңкестік оқиғалар кезінде айқын көрінді. Батыс
И. Кәрімовты өз саясаты ... ... ... ... ... ж ... Әндіжан оқиғаларынан кейін, әсіресе ШЫҰ-ның Астана
саммитінен ... ... ... ... жағдайына келіп
тірелді. Ташкент Бишкек жасағандай, тек декларация жариялаумен ... ... ... жабуға мәжбүрледі, бұл оқиға 2005ж қарашаның
аяғында орын алды. Өз ... ... ... ... ... ... ... және елдегі жалпы жағдайдың нашарлауымен Өзбекстанға
қысым жасауды тоқтатпады.[48]
Қазіргі кезде екіжақты ... ... ... ... өмір сүргеннен бері ең төмен деңгейде сақталуда. АҚШ-тың И.
Кәрімовты орнынан түсіру үшін ... ... да ... ... ... И. ... өзінің режимін либерализациялау бойынша Батыс ... ... ... ... ... ... ... контекстіндегі Орталық Азия және аймақтағы АҚШ-тың
экономикалық әскери-саяси мүдделері.
Орталық Азия ... осы ... ... ... ... және ... ... үлкен қызығушылық ... ... ... бұл ... ... ... Азия және
Қазақстан» деп аталып, бөлініп қарастырылған болатын. Кеңестер Одағының
ыдырауы, ... ... ... ... және ... ... абыржушылығын тудырды. Бұның басты себебі,
Ресейде билік басына ... сол ... жаңа ... ... оқшаулану саясатын ұстанып, батыстық экономикалық, саяси
және ... ... ... ... ... ... ... Азия
республикалары саяси жетекшіліктерінің алдында өз қауіпсіздіктерін
қамтамасыз ету, ... және ... ... ... ... ... ... Орталық Азия елдерінің жетекшілері кейіннен осы бағытта
өздерінің ... ... ... ... ... шара сол кезде
Орталық Азия республикаларының өмір ... ... ... ... ... ... бірі аймақты Орталық Азия деп атау туралы
бірауыздан қабылданған шешім болды. ... ... ... ... АҚШ ... ... үшін ... қабақ»
соғыстың аяқталуы және жаңа халықаралық ... ... ... ... ... ... түбірлі өзгерістерге
ұшырауынан пайда ... жаңа ... ... ... ... ... саналады.
«Қырғи қабақ» соғыстың аяқталуы АҚШ-тың сыртқы саясатында жаңа
мүмкіндіктер туғызып қоймай, шешімі ... ... ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы әскери қауіп төндіріп келген
дұшпан блоктың «өзінен-өзі» тарқауы салдарынан жаһандық ... ... ... ... ең ... мемлекетке айналды, сонымен қатар, АҚШ
көлемді әскери шабуылға іс жүзінде бой алдырмайтын мемлекетке айналды және
оның стратегиялық ... ... үшін ... ... мен
мүмкіндіктер пайда болды. Оның үстіне, КСРО-ның ыдырауы ... ... ... ... ... ... бұрындары кеңестік блокқа
енген мемлекеттер мен КСРО-ның бұрынғы кеңістігінде пайда болған ... ... ... ... бұл елдерде американдық
ықпалды таратып орнықтыру үшін кеңінен мүмкіндіктер ашылды [49].
АҚШ-тың «қырғи қабақ» соғыстан кейінгі сыртқы саясатында ... ... бірі «АҚШ ... «АҚШ ... ... да
«реализм» мектебінің іліміне арқа сүйегенімен, бірақ ол, бір елдің
гегемониясына ... ... ... ... Бұл концепцияға
сәйкес, қауіпсіз дүниенің тиімді негізі ... ... ... ... ... ... табылады. Олардың пікірінше, күштер балансы
жойылып, ашықтан-ашық дисбаланс гегемон мемлекеттің пайдасына шешілуі тиіс.
Қазіргі кезде көптеген саясаттанушылар «қырғи ... ... ... ... нақ ... жағдайды иемденіп отыр деп санайды. Американың үстемдік
танытуы, оның ... ... ... ... аймағындағы кез-келген
қақтығыстарға өз қалауы бойынша шешуіші актор ... ... ... ... әскери, дипломатиялық, саяси қуатты иемденген бірден-бір ... ... ... ... мен ... - өзінің бүткіл қуатын
«бірполярлы әлемді, осы әлемдік тәртіпті сақтау үшін қажетті ... ... ... олардың бұзылмауын қамтамасыз ету» [50].
АҚШ-тың жаһандық көшбасшы ретінде американдық үстемдікті қолдап ... ... «бұл ... ең ... ... ... күш ... алға шығуды қажет етеді. Сондықтан, Пентагонның қойнауында ХХ
ғасырдың 90-жж. пайда болған ... ... ... ... ... ... деңгейде бәсекелестің пайда болуына жол бермеу және
«индустриалды дамыған елдерді ... ... және ... ... ... қазіргі кезде әрекет ... ... ... ... шешуші ролін сақтап, бұл елдің осы ... ... ең ... ... деп ... Олар ... ... кезінде бұл одақтардың ең басты мақсаты - ұжым - ең
негізгі өзін-өзі қорғау екендігін мойындай ... - ... ... ... ... бұл ... ... өзектілігін жоғалтты –
сондықтан, бұл одақтарды ... ... ... ... керек деп есептейді [51]. Гегемонистер НАТО құрамын ұлғайтуды және
оның альянс шекараларынан тыс жерлерде әрекет ету ауқымын кеңейту мәселесін
алғашқылардың бірі ... ... ... Бұл ... «гегемонистер»,
«келісілген қауіпсіздік» концепциясын жақтаушылар ... ... ... ... ... ... ... тыс жатқан
шалғайдағы қатерлер мен «күштер вакуумдарын» АҚШ қауіпсіздігі ... ... ... ... деп санайды. «Қауіпсіздікті бұндай жолмен
жобалау» әлемдегі жетекші мемлекет АҚШ үшін мейлінше қажет. АҚШ ... ... ... емес, тек өзінің пайдасына шешуі
керек. Яғни оның ... ... мен ... өз ... ... ... ... «Таңдамалы аралау» концепциясын жақтаушылар
АҚШ-тың жауапкершілікті өз ... ... ... қолдайды.
«Германия мен оның батысеуропалық әріптестері Шығыс және Орталық Еуропа мен
Балқандағы және Ресейдегі тұрақсыздықты қалпына ... ... ... ... ... мен ... өз бетімен жіберсек, Азиядағы саяси жағдай
қандай болмақ. Ал Парсы шағанағындағы ... ... ... ... қауқары қаншама»? - деп сұрақ қояды осы ... ... бірі Р. ... ... ... әсер ... нақты және потенциалды мүмкіндігі
бар көптеген ... ... ... ... мен ... ... ықтималдылығы деп есептейді. АҚШ-тың бұл
стратегиясының негізін ... ... ... соң пайда болған толып
жатқан сансыз тұрақсыздықтардың қайнар көздерін «жүйелі ... ... ... Олар ... ... ... ... мүдделердің дәстүрлі
бәсекелестігі нәтижесінде пайда болады деп ... Міне ... ... ... ең ... ... ретінде үлкен міндет жүктеледі. Бұл
АҚШ-тың біржақты әрекет жасауын білдіреді. Ал БҰҰ және басқа да ... іс ... ... ... ... ... Бұл жөнінде Р.
Каглер: «Құрама Штататтарға, жаһандық тұрақтылыққа қол ... ... ... тура ... Ал осы ... жетуі үшін АҚШ бұл құралды
біржақты қолдануға дайын болуы ... Ал ... соң ғана АҚШ ... ... ... ... ... Ол үшін бұл елдер мен институттар АҚШ-тың
алға қойған мақсаты мен мүдделерімен келісулері ... ... ... ... ... ... және ең алдымен оның
әскери потенциалының сапалық ... ... ... ... өзінің құлашын кеңге сермеген мақсатында Ауғанстан ... ... бес ... ... ... ... қарастырады және
олардың осындай біртұтас құрылымдық ... ... ... ... ... батыстық саясаттанушылар ортасында ресми түрде Үлкен Орталық
Азия деген атқа ие болды және қазіргі кезде осы жоспардың ... ... Азия үшін ... деп аталатын концепция қалыптастырылуда. 
Бірақ кейбір американдық әскерилер бұл мақсаттың ... ... Бұл ... олар ... Азия мен ... ... ... қуатын өсіре
түсуге» мүмкіндік беретін және АҚШ үшін ... ... ... ... бірі ... табылатын біртұтас «Транскаспийлік кеңістікті»
құрайтындықтан айрықша маңызға ие деген ұстанымды берік тұтынады [54].
Орталық Азияға қатысты батыстық авторлардың ... ... ... ... қарастырады. Орталық Азия ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... болатын. АҚШ сол
кезде белгілі себептерге байланысты бұл бәсекелестік күреске қатыса алмады.
Қазіргі ... АҚШ ... ... ... ... және ... мен ... тәртіптің бас сәулетшісі ретінде Орталық ... ... ... бар деп жариялай ... ... пен ... және саяси реформаларды өз бақылауына ұстауға
талпынуда [55]. Бұл ... ... он екі жыл ... ... ... ... ... институтының директоры полковник Р.
Визерспун, «американдықтардың басты мақсаты Орталық ... ойын ... ... жол ... ... деген болатын. Бұрыс жол дегенді ол
аймақтың ішіне кіретін ... ... орын алуы ... ... ... мен одан ... жатқан елдердің араласуы деп ... ХХ ... 90-шы ... орта ... ... ... және саяси мүдделерін енді ғана анықтап келе жатқан АҚШ үшін
жағдайдың мұндай ... ... ... ... ...  
Бұл кезең АҚШ үшін Орталық Азия аймағындағы қауіпсіздіктің ... ... ... ... қандай деген мәселелерге жауап
іздеу кезеңі болғандықтан американдық әскерилер мен ... ... ... беретін өз зерттеулерін арнады. Осы орайда ... ... ... ... Д. Смит ... ... ... игра?» деп аталатын өз еңбегінде: «Орталық Азия үшін ең үлкен
қатер - ішкі ... ... ... ... құрылысын қалыптастыру, дағдарыстар, жылдам жүріп ... және ... ... ... ... ... тоқырауға
ұшырауы, аймақтың этникалық тұрғыдан әралуандылығы және осымен байланысқан
шекаралық қақтығыстар – міне осылар нағыз ... ... ... ... Орталық Азиядағы барлық бес республикада демократиялық
құндылықтар тұрақсыздық үшін құрбандыққа шалынуда. ... ... ... ... ... қауіпсіздікке төнген үлкен қатер ... ... ... соғысы аймақтан тысқары жатқан тараптан
төнетін байыпты қатер»,-деп жазған ... ... өзге Смит ... ... ... Оның ... Азия ... қауіпсіздігі үшін қалыптасқан қолайсыз жағдайлар
Қытай және Иран сияқты елдер үшін өз ... ... ... ... ... болды. Қытай өзінің ықпал ету ... ... ... Ресей, Үндістан, және Пәкістан сияқты елдермен тең
әріптестік негізде ... ... бет ... ... ... таяу арада
өзінің аймақтағы державаға айналу ниетінен бас тартқан емес. Бұл ел Орталық
Азиядағы қауіпсіздік мәселелерінде шешуші ... ... ... ... ... аймақтық қауіпсіздік мәселелері бойынша бірқатар бастамалар
көтеріп ТМД-ның бірқатар елдерін осы қауіпсіздік жүйесіне тарта білді [57].
Орталық Азия ... ... ... ... ... келесі бір мемлекет ол – Ресей Федерациясы. Тәжікстандағы ... ... ... қақтығысушы тараптар арасындағы арағайындық ... ... ... Бұл ... АҚШ-тың абыржушылығын тудырды.
Сондықтан АҚШ ... ... ... ... ... ... Азия елдеріне
ықпалын төмендетуде барлық мүмкіндіктерін іске қосуда.
ХХ ғасырдың 90-жж. бас кезінде АҚШ ... Азия ... ... ... ... және саяси тұрақтылықпен байланыстырып келген
болса, ендігі жерде демократия және адам ... ... ... ... ... ... Азия ... қатысты саясатындағы жаңа
серпін Ресей тарапынан ашық қарсылық түрінде көрінбесе де астыртын немесе
әлсіз қарсылық түрінде ... ... ... тағы бір ... ескерген жөн. Орталық Азия ... ... ... ... ... ... ... келер
болса, немесе, олар Ресей мен Қытаймен әскери-саяси блокқа енетін болса,
АҚШ кері шегінер жолдарды да ... ... ... ... осыдан 17 жыл
бұрын «АҚШ Орталық Азияда өзінің өмірлік мүдделері жоқ және ... ... ... ... ... деп ... ... жағдай мүлдем басқаша. Бастапқыда АҚШ ... ... ... ... (damage ... ... ... қордаланып, олардың дағдарыстарға айналып кетуіне жол бермеу
болатын [58].
Сол кездерде американдық сарапшылар территориялық тұтастық пен ... ТМД ... ... ... ... ... ... мойындаған болатын. Бірақ АҚШ-тың Орталық Азияға
біртіндеп енуіне сол ... ... ... ... орын ... жол ... Себебі, КСРО ыдырағаннан кейінгі екі-үш жыл бойы
Ресей Оталық Азияға жете мән ... жоқ. ... ... бұл
республикалар ертеме-кешпе бәрі-бір Ресейдің қанатының астына қайта оралады
деген жаңсақ ... ... ... ... кері ... ... Азия елдерін жаңа әріптес іздестіруге итермеледі. ... ол ... ... ... ... ... ... немесе, өз қауіпсіздігін
қамтамасыз етудегі буфер ретінде ғана пайдаланғысы келді.
Клинтон әкімшілігі қызметінің соңғы кезеңінде Орталық ... ... ... ... ... болатындығы мәлім болды. Мысалы, 1999
жылдың наурызында АҚШ конгресі «Жібек жолына» ... ... ... (Silk Road Strategy Act) қабылдады. Бұл жаңа заңнама «Орталық Азия ... ... ... ... және ... тәуелсіздігін» қамтамасыз
етуге және оған қолдау ... ... [59]. 1999 ... ... яғни, Жұма Наманғанидың содырлары Қырғызстан мен Өзбекстанға баса
көктеп енген соң ... ... ... сарын басым бола түсті.
Өзбекстан мен Қырғызстандағы АҚШ елшіліктері Өзбек Ислам Қозғалысын
(ИДУ) Орталық Азия ... ... және ... осы ... үлкен қатер төндіреді деген позицияны ұстанды.
АҚШ-та республикашылардың 2001 жылы билікке келуін ... ... ... жете ... Кіші Буш ... үлкен Буштың
әкімшілігенде қызмет атқарған көптеген ықпалды тұлғалардың өтуін оларды
жаңа әкімшілік ... ... ... және ... саласындағы
істерін жалғастырушы болып қала береді деген жаңсақ қорытынды жасауға
итермеледі. ... ... ... мен болжамдар көптеген жаңадан
қалыптасқан жағдайларды есепке алмады. Билікте сегіз жыл бойы ... ... тобы КСРО ... кейінгі жағдайға жан-
жақты талдау жасай келе, әлемдік деңгейде АҚШ-тың үстемдігін орнату ... ... мен ... қалыптасты деген қорытындыға келіп, АҚШ-
тың әлемдегі бірден-бір алып мемлекет ... ... ... ... ... және ... ... іске қосуға кірісті. Бұл мақсатта
Вашингтон өзінің барлық деңгейдегі дипломатиясына арқа ... ... ... журналисі Дж. Манн: ... ... ... ... Буштың жаңа командасы сыртқы саясатта өзге дүниемен қарым-
қатынасты ... іске ... ... ... ... Жаңа
әкімшіліктің жұмыс істеу ауаны республикашылардың бұрынғы ... ... ... екендігі сезілді…Жаңа әкімшілік ... ... мен ... ... ... скептицизм
танытып, бұл шарттар ... ... үшін ... деп өз ... ... ... салды»,-деп жазады [60]. Жоғарыда аталған жағдайлар АҚШ-тың
әлемдік деңгейде өзінің ... ... ... ... жолдармен қамтамасыз етуге дайын екендігін дәлелдейді. Орталық
Азияда ... ... ... ... ... бола түсуі осы
мақсаттарды дер кезінде қамтамасыз ететін алғышарттарды қалыптастыру деген
қорытынды ... ... ... Азия ... ... мүдделері
Орталық Азияға қатысты американдық стратегия Вашингтонның бүкіл
Еуразияға қатысты ... ... ... ... ... ... толығымен қатынастар орнатып, оларды өз бақылауында
ұстамайынша, АҚШ-тың Еуразиялық стратегиясы өзінің ... ... ... Орталық Азияға қатысты стратегиясын жүзеге асыру барысында
аймақтағы мемлекеттердің және ... ... ... тап ... ... және ... мақсаттарын жүзеге асыру мақсатында
Америка Құрама Штаттары Ақ үйдің ... ... ... ... құралдар мен тәсілдерді пайдалануда. Олардың ... ... ... ... сондай-ақ, ерекше жағдайларда –
арнайы операциялар, саяси арандатушылықтар мен диверсиялар: қолдан жасалған
саяси ... ... ... ... ... ... ... және қаржылай көмек көрсету, елдің ішкі ісіне ашықтан-ашық
қол сұғу, жемқорлыққа ... және т.б. ... ... ... науқан
жүргізу [61].
АҚШ-тың Орталық Азияға қатысты сыртқы саяси стратегиясы дәстүрлі сегіз
бағыт ... ... ... ... ... ... мен
инвестициялық саясат жатқызылады. Экономикасының кейбір салаларына АҚШ-тың
қатысуына мүдделі болған Орталық Азия елдерінің ниетін есепке ала ... ел ... және ... ... өту ... барысында
материалдық көмек көрсетуде. Мысалы, 1992-1998 жж. аралығында орта азиялық
мемлекеттерге ... ... ... ... көлемі 1,3 млрд. долл.
құраған [62].
Орталық Азиядағы ЖТМ арасында Қазақстан американдық көмекті ... ... ... 1997 жылы – 35,5 млн. ... 2000 жылы – ... ... 2001 жылы – 71,5 млн. ... көлемінде АҚШ-тан көмек алған [63].
Бірақ 2002 жылы АҚШ-тың Орталық ... ... ... ... ... ... АҚШ басымдылықтарындағы бұл трансформациялар аймақтағы
геосаяси жағдайдың өзгеруіне байланысты ... ... ... ... ... және ... мен ... сияқты Орталық Азия елдерінің АҚШ үшін стратегиялық маңызының
артуына байланысты сыртқы саясаттағы басымдықтарда ... ... ... ... ... ... аймақтағы істерге
белсенді араласуын және аймақтағы саяси элитамен Вашингтонның тікелей ... ... ... Бұл ... ... жоғары лауазым иелерінің
Орталық Азия мемлекеттеріне ұдайы сапараларын қамтиды. Бұл ... ... ... ... ... көш ... ... Қазақстан
Республикасының президенті Н. Назарбаев бірнеше рет АҚШ-та ресми ... ... ... ... ... өзінің сыртқы саяси стратегиясында
Вашингтонның нақ осы бағытқа ... ... ... ... ... арналған ынтымақтастықта жеке байланыстар американ саясатының
маңызды құралдары ... ... ... үшінші бағыты адам құқықтары мен демократия
саласын қамтиды. ... ... ... АҚШ ... ... ұстанымдары
ретінде ал, іс жүзінде аймақ елдеріне ... ... ... құралы ретінде
падаланылады.
Мысал ретінде 2003 жылдың 5 ақпанындағы АҚШ-тың ЕҚЫҰ-дағы өкілі ... ... ... саяси және діни бостандықтардың бұзылуы туралы
мәлімдеме жасағанын келтіруге болады, ал, ... ... ... ... өкілдері - Өзбекстандағы адам ... ... рет ... ... Сол ... Э. ... пен М. ... адам құқықтары мен демократиялық ақуал жақсарып келеді» деп
мәлімдеме жасады [64]. Осыдан үш апта өткен соң АҚШ ... ... ... ... ... ... Ауғанстандағы әскери операциялармен шектеліп қалмайтындығын
мәлімдей отырып, бұл елде ... ... ... ... алға ... ... 2003 жылдың 4 наурызында Мемлекеттік
департамент Конгресті Еуразиядағы адам ... ... ... мен ... ... ... - ... Өзбекстан мен
Түркменстан мейлінше қанағатсыз деген баға ... 2003 ... ... ... АҚШ ... жағдайға (Жалалабадтағы оқиғаға) байланысты ... ... ... ... АҚШ ... ... Комиссиясы арқылы «адам құқықтары саласында прогресті
қамтамасыз ету ... ... ... АҚШ ... ең ... көше ... ... болуына байланысты және саяси
тұрақтылықтың іргесін шайқалтатын құбылыс ретінде қарастыруынан туындаған
болатын.
Осыдан-ақ Вашингтонның ... ... Азия ... ... ... ... құндылықтар мен адам құқықтарымен тығыз
байланыстыратындығы белгілі болды. Мысалы, ... діни ... ... өз ... ... ұсыныстар дайындады. Атап
айтқанда, бұл ұсыныстарда Түркменстан үкіметіне көрсетілетін гуманитарлық
көмектен өзге көмекті ... және АҚШ пен ... ... ... ... уақытшы тоқтатуға шақырды. Бұл жағдай Түркменстандағы
адам құқықтары мен діни еркіндік жағдайлары қалпына ... ... ... да ... ... алып келуге тиіс болды.
АҚШ-тың сыртқы саяси стратегиясындағы төртінші бағыт ... ... ... ... ... қатысты бұл саясат өзінің
шырқау шегіне 1999 жылы жетті. Себебеі сол жылы ... ... ... көрсеткен қаржылай көмегінің (46 млн. долл. 21,2 млн. долларын)
жартысы дерлігін Қазақстан алды. Бұл ... ... ... ... ... ... және әкімшілік реформаларды жүзеге
асыруға техникалық көмек, мамандарды дайындауға және іскерлік ... ... ... Бірақ АҚШ көмегінің көптеген жағдайларда
Орталық Азия мемлекеттері экономикасының жетекші саларына ... ... ... ... де ... Бұл ... ... басты мақсаты ұлттық экономиканың стратегиялық салаларын және
оларды игеруде шетелдік инвесторлардың қатыстырылуын ... ... ... жағдайлардың әлеуетін төмендету және потенциалды
қатерлермен күрес АҚШ үкіметінің ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудегі басты мақсаттың бірі ... ... ... ... ... Вашингтон Орталық Азия
елдерінің бірқатарының территориясына өз ... ... ... ... Орталық Азия аймағы елдері үшін басты қатер АҚШ-тың Ресей
немесе Қытай сияқты елдермен шиеленіске бару ... ... ... АҚШ ... осы қақтығысқа тартылу қаупі болып табылады. Сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... ... жағдайында, Пентагон аймақтағы өзге елдерге өз ... ... ... ... ... АҚШ ... жаңа стратегиясында
қарастырылғандай, «Құрама Штаттар кез-келген қауіп-қатерге ... тұру ... ... ... ... орналастыра түсуі шарт» [65].
Бұл мәселені АҚШ өз қауіпсіздігін шалғай жерден қамтамасыз ету ... ... ... АҚШ аймақтағы елдердің бірқатарымен
(Қазақстан, Қырғызстан және ... ... ... ... ... ... ... жолындағы
әріптестік» бағдарламасы шеңберінде бірқатар әскери жаттығулар өткізді.
Вашингтон ... Азия ... ... ... ... ... Ауғанстандағы антитеррорлық операция барысында АҚШ әскерлерінің
Орталық Азияға орналасуы, осы аймақтың ... ... ... өз ... ... дайын екендігін көрсетіп берді. Бұл бағытта ... ... ... және ... ... ... отырып, ол елдердің
армияларын қайта құруға ниет білдіруде. Бұл ... ... ... ... екі жақты келісімдер негізінде әрекет жасауда. Мысалы,
терроризммен кешенді күрес ... ... ... ... және ... ... ... соң Өзбекстан бұл
бағдарламадан шығып қалды) 110 млн. ... ... ... ... Соңғы кезде Өзбекстан ... мен АҚШ ... ... қайтадан жандандырылуына байланысты Өзбекстан бұл бағдарламаға
тартылып келеді. Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстанның АҚШ-пен
тығыз әскери қарым-қатынас орнатуы ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етпек. Алайда, Ресейдің Орталық
Азия елдерін өз бақылауына қайтадан түсіруге бағытталған әрекеттері ... ... ... ... ... әлі де болса, Орталық Азия
елдеріне қысым жасай алатын бірқатар ... бар. ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Бұл
бағытта ... ... ... өз ықпалынан айырылып қалмауға
тырысады. Бұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, Қазақстан Ресеймен ... Ал ... АҚШ ... ... ... ... ... және экономикалық ықпал ету ауқымын тарылытып алады. Сонымен
қатар Ресей әскери-саяси ... ... ... ... кезде Ресей Батысқа қысым жасау құралы ... ... ... Ал ... ... ... ... мен газды қазіргі
кезде Ресей ... ... ... ... ... бұл ... ... өз жағына тарту арқылы өзінің қысым жасау
мүмкіндігін арттырмақшы. Ал Қазақстан ... ... ... ... ... ... мен Мәскеу арасындағы бәсекелес күресте қандай
ұстаным ұстанатындығын әлі уақыт көрсетеді.
Орталық Азияға қатысты АҚШ стратегиясының тағы бір ... ... ... ... АҚШ ... Азия елдерін әлемдік экономикалық-
шаруашылық жүйеге ... ... ... Бұл ... тартылу
Орталық Азия мемлекеттерінің бір мезгілде АҚШ үстемдік ... ... ... ақпараттық, қаржы және шаруашылық кеңістікке
өту дегенді білдіреді. Ресей мен ... ... ... ... ... ... олар АҚШ-тың аймақтағы ықпалын барынша
бәсеңдетуге мүдделі. АҚШ өзінің бұл ... жету үшін ... ... ДСҰ, ХВҚ және ... Банк ... жаһандық ұйымдармен ынтымақтасуға
жағдай жасауға талпынуда. ... ... ... «күш вауумының»
пайда болуына және аймақта өзге державалардың «экономикалық ықпалына» жол
бермеу екендігін жасырмайды.
2001 ... 11 ... ... ... ... Азия аймағындағы АҚШ
саясаты бағыттарының бірі Ресейдің айналасында ... құру ... ... әсері мен ықпалын мейлінше төмендету үшін Вашингтон ТМД-
ның төрт мемлекетінің (Грузия, Украина, Әзірбайжан және ... ... жылы ГУАМ ... ... қолдау көрсетті.
Бұл ұйым аймақтық әскери-саяси және ... ... ... ... ... ГУАМ НАТО ... ... ынтымақтасуда. ГУАМ
сәулетшілерінің ойынша ұйымның басты ... ... ... ... Бұл ... емес. Себебі, бұл ось ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Аталған көліктік-
коммуникациялық дәліз Орталық Азия мен ... ... бойы ... ... ... ... ... еуроатлантикалық
кеңістікке интеграциялауды көздейді. Іс жүзінде ЕАККД ГУАМ ұйымының
экономикалық ... ... ... өз ... ГУАМ ... ... бөлігі ретінде роль атқарады.
Белгілі бір уақытқа дейін Орталық Азия ... ... ... ... аталған процестен іргесін аулақ салып келді.
Орталық Азия аймағының жетекші мемлекеттерінің бірі - ... ... мүше ... ... түбегейлі өзгеріске ұшырады. Украина-Кавказ-
Орталық Азия осы ... ... ... бастады.
Бірақ 2002 жылдың маусымында Өзбекстан бұл ... ... ... ... Бұл ... АҚШ ... ұйымын қолдап және
бағыттай отырып Өзбекстанның бұл мәлімдемесіне теріс көзқарас ... ... ... ... ... ... шешімін үлкен ренішпен қабылдады. Өз
ниетін нығайту үшін Вашингтон 2002 ... ... ... ... ... 53
млн. доллар көлемінде көмек көрсетті. Соның артынша Ташкент ГУӨАМ-дағы
өзінің ... ... ... ал ... бұл ... ... жоқ, тек бұл шара ... деген мәлімдеме жасады. Алайда, Орталық
Азия аймағының ... ... ... ... Украина-Кавказ-
Орталық Азия осінің қалыптасу процесін аяқталды деп есептеуге болмайды.
Сондықтан бұл ... ... ... ... ... болды. Қазақстанның ұстанған позициясы өзге де ... ... ... ... бағыты мен басымдықтарына әсер етуге қабілетті
болатын.
Ақырында, АҚШ-тың Орталық ... ... ... ... ең
маңыздысы - аймақтағы Құрама Штаттардың ... ... ... ... Каспий-Орталық Азия аймағына қатысты қазіргі ... ... ... ... ... ... «Каспий
жаңа ғасырда әлемдегі ірі энергия-өндіруші ... ... ... ... Іс ... бұл ... аймақ американдық стратегтердің аймақты
Парсы шығанағының жалғасы ретінде ... ... ... болатын.
Яғни, Парсы шығанағы сияқты Каспий «американдық өмірлік ... ... Бұл ... ... ... ... АҚШ-тың нақты экономикалық
мүдделері Американың энергетикалық ... ... ... ... ... ... керек.
АҚШ-тың бұл энергетикалық ... ... ... ... саясатқа мейлінше кең көлемде дәстүрлі және
дәстүрлі емес көмірсутегі көздерін ... ... ... ... ... деңгейде мұнайдың бағасын ұстап (яғни, ... ... ... ... ... ойын ... тұруға қолдау
жасау саясатын жүзеге асыру; ... ... ... ... ... ... ету; ... және трансұлттық
компаниялар үшін инвестициялық ақуалды жақсарту; мұнай мен газды әлемдік
нарықтарға тасымалдайтын құбырлар мен ... ... ... жылы ... ... ... бағдарламасы ауқымында Дж.
Буш әкімшілігінің өтінішімен Каспий мұнайын тасымалдауға қатысты ... үшін ... ... АҚШ ... Дж. Буштың ұлттық
қауіпсіздік жөніндегі ... К. Райс Дж. Буш үшін ... ... мен Ресейге қатысты ұсыныстар беруді өтінді. Жаңа стратегияның
басты тезисі ... араб ... ... ... бас ... ... ... көздеріне көңіл бөлу болатын. Себебі араб елдері АҚШ-
тың жетекшілігінің пікірінше исламдық ... ... ... ... ... құжатта АҚШ, 2010 жылы Қазақстанның тәулігіне 3 млн. ... ... ... 7 баррель өндіреді) мұнай өндіру ... және ... ... ... ... мен ... ... мүмкіндігін ескере
отырып, республиканы өз жағына ... түсу ... ... ... ... ... АҚШ тәулігіне 19,7 млн баррель мұнайды тұтынады.
Бұл әлемдегі мұнайды тәуліктік тұтынудың 25% құрайды [66]. АҚШ өзінің мұнай
стратегиясына ... мен ... ... ... Олар бұл ... жағдайда АҚШ аталған екі ... ... мүше ... ... ... кепілдік берді. Сонымен қатар АҚШ Ресей мен
Қазақстанның ... ... ... инфрақұрылымдық жобалар
шеңберінде қаржыландыруға қолғабыс көрсетіндігін де жасырған жоқ. Ресей мен
Қазақстанның мұнай ... бір ... ... ... ... ... ... басымдылықтарының бірі болып табылды.
Орталық Азия аймағындағы АҚШ-тың әскери-саяси мүдделері
2001 жылдың 11 ... ... ... кейін американ
халқымен бұрын-соңды болмаған ынтымақтастық пен түсіністікке келген ... ... ... ... ... Бұл жағдай Вашингтон
алдына қойған бірқатар әлемдік деңгейдегі өткір ... ... ... ... әсер етті.
Дәл осы кезде Вашинтон Мәскеудің үнсіз келісімімен күні бұрын, яғни,
11 қыркүйек оқиғасына дейін-ақ, Орталық Азияға ... ... ... ... ... жүзеге асыра бастады. Бірқатар ресейлік
зерттеушілер кезінде АҚШ-тың бұл қадамын «Орталық Азияға ... өту» деп ... ... ... Әскери колледжінің стратегиялық зерттеулер Институтының
директоры Д. Лавластың: «американ әскерлері таяуда ғана түсімізге кірмеген
Орталық Азия мен ... өз ... ... ... ... АҚШ бұл ... ... «өмірлік мүдделері» бар аймақ ретінде
жариялағанымен қыркүйек оқиғасына ... бұл ... алай ... ... амалын таппаған сияқты.
2001 жылдың 13 желтоқсанында мемлекеттік департаменттің сол ... Э. ... (АҚШ ... Д. ... қызы) жаңадан
құрылған Орталық Азия және Кавказ істері бойынша ... ... ... ... ұзақ мерзімді мүдделерін былайша ...... ... жол ... ...... ... экономикалық және саяси реформаларды жүзеге асыруға көмек көрсету;
үшінші – каспийлік энергиялық ресурстарды транспаренттік ... ... ... ету» [67]. ... ... ... осылайша
ашықтан-ашық анықталуы Б. Клинтон әкімшілігінің сегіз жыл бойы іске ... ... ... ... батылы жетпеген мәселелердің ендігі жерде
қолға шындап алынатындығын білдірді.
Осыдан кейін-ақ, Орталық ... ... ... күш ... ... Өзбекстан болып анықталды.
  Орталық Азияда қауіпсіздік саласындағы американдық ... ... ... ұстанымдардың бірі – бұл «маңызды ... ... ... ... жол бермеу және ... ... ету; ... ... мен ... қол жеткізу; әлсіз елдер
территорияларынан қатердің пайда болуына қарсы тұру; коалициялық күштерді
сақтау және ... ... ... ... дайын тұру».
Осы мақсатқа жету үшін Вашингтон бүкіл әлемдегі әртүрлі төтенше
жағдайлар үшін күштерді ... және ... ... мен ... тысқары жерлерге, сондай-ақ, АҚШ-тың ... ... ... уақытша «күштерді алдыңғы шепке шоғырландыру» туралы міндетті
өзінің дипломатиялық және әскери мекемелеріне жүктеді ... ... Буш ... ... мен ... екі тобы
сыртқы саясатқа ықпалы айтарлықтай болуда. Бұл ... ... - ... ... төңкеріс (revolution in military affairs),
бағытын ұстанушылар. Олар АҚШ әскерлері әлемнің ... ... ... және ... ... ... дипломатияға қолдау жасауға
қабілетті болуы керек. Осыған сәйкес АҚШ-тың қарулы күштерін қолдану аясы
кеңейтілуі қажет. Осы ... ... ... Орталық Азияға үлкен
мән береді. Сонымен бір мезгілде, Revolution in ... Affairs ... ... әскерилердің идеялары саяси қолдауға ие ... ... ... Азия ... ... ... ... потенциалды әскери қимылдар театрына айналды. Бұның мәні - Орталық
Азия ұзақ мерзімде АҚШ билеп төстейтін аймаққа айналу дегенді білдіреді.
Стратегия ... ... ... in ... ... ... ... Азия мен Кавказдағы әскери табан тіреуі күрт
ұлғайып, ... ... және ... уақытша алдыңғы шепте
шоғырлану жоспарына сәйкес әскери базалар пайда ... ... ... әуе кеңістіктері мен ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі миссиялар жіберу
арқылы коалиция құру ісін бастау қолға алына бастады.
АҚШ өзінің ... Азия ... ... өз ықпалын
пәрменді жүргізу үшін аймақтағы ішкі оппозициялық және діни ... арқа ... ... ойластырып қойған сияқты. Бұндай
қорытынды жасауға біріншіден, АҚШ, ... ... өзге ХТ (бұл ұйым ... ... ... ... (ШЫҰ) ... күш ретінде құрылған деген
болжамдар бар) тыйым ... ... ұйым ... ... енгіуге
қарсы. Екіншіден, Тәжікстанның Ислам партиясының жетекшісі, қазір осы елдің
премьер-министрі Х.А. ... «АҚШ және ... ... ... ең ... Ұлыбритания Хизб-ут-Тахрирді Орталық Азияның
«демократиялық бет бейнесін» ... ... ... қарастырады,
себебі аймақтағы билік басындағы саяси элитаға қазіргі кезде қарсы тұра
алатын өзге ... ... жоқ. ... ... ... «Ресей-НАТО»
Кеңесінің ауқымында өткізілген Орталық Азия үшін ... ... ... ... ... барысында Ұлыбритания өкілдерінің
Хизб-ут-тахрирды экстремистік діни ұйым ... ... ... ... ... ... ... Азия республикаларының өзге
жетекшілері Ақаевқа қарағанда көрегенділік ... олар ... ... ... ... ... қарсы
бағытталған шараларды ойластыруда. Түптеп келгенде олардың барлығы да
кеңестік уақыттан келе ... ... ... олар ... ... ... ... асырылып жатқан мақсаттарда
Вашингтонның сеніміне ие болуы екіталай» деген ... ... ... ... ... мен саясаткерлері тарапынан Н.
Назарбаев айтқандай, Қазақстан 2010 жылға қарай күн сайын 1,5 млн. барелль
мұнай өніретіндігіне ... ... ... ... Мұнда ең
алдымен мәселе Каспийге байланысты болып отыр. Бұл жерде АҚШ ... ... ... мақсатында» Атырау әскери-теңіз базасын
жаңартуға құлшыныс танытуда. АҚШ осы ... ... ... ... ... Әзірбайжанда қолға алуда. АҚШ мемлекеттік хатшысының
орынбасары Кеннеди осы орайда, «АҚШ Әзірбайжанда өз әскерлерін орнату ... ... ... ... ... ... дағдарысты жағдайларда
әскери базалар мен инфрақұрылымдарды және нысандарды ... кет ... ал ... ... ... ... анықталып қойды» деп,
«Стратегиялық істердегі төңкеріс» мақсатын тағы ды бір паш етті [69].  
Бұған ... ... ... ... және ... ... ... Пентагонның жариялауға жатпайтын бір
жобасы дүниеге келген сыңайлы ... ... ... Олардың бұл
болжамдары көп ... ... ... ... ... мен
Әзірбайжанға «Каспийлік сақшы» жобасы дүниеге келіп, оның басты мақсаты үш
елдің күш салуымен «күдікті ... ең ... ЖҚҚ ... ... ... Каспий теңізінің кеңістігін бақылауға алу. ... ... ... ... әрі ... ... мойындауымыз керек. Дегенмен, Ресей
Орталық Азиядағы, әсіресе, Каспий теңізі бассейніндегі ... ... ... ... ... қарсы алуда. Ресей
жетекшілігі Каспий теңізі аймағында қауіпсіздікті ... ... ... ... ... ... және ... етуде Каспий теңізіне территориялық жағына еш қатысы жоқ
мемлекеттің ... ... деп ... ... қатар Ресей
саясаткерлері Иран мен Ресейдің қатысуымен өзге де ... бойы ... ... құру идеясының аяқсыз немесе ... ие ... ... кедергі келтіруде деген тоқтамға келуде.
Сондай-ақ, Ресей оның идеясының қолдау таппауын Каспий бойы ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлуде,
ал жалпы аймақтық мәселе оларды аз қызықтырады деген өз ренішін де жасырған
емес. 2003 жылы ... АҚШ ... ... ... ... ... американдар орыстарды оқшау ұстап ... ... ... ... ... ... Азия ... алдын-ала жасалған келісімдер мен
шарттар Ресей дипломатиясының алдын орап ... ... Ирак ... әскери қимылдар АҚШ күштерінен жинақылық пен ... ... ... ... американ әскерлері өздерінің ... ... ... ... ... ... мен Қырғызстандағы
әскери-әуе базалары әскери қимылдар барысында мүмкіндіктері шектеулі
екендігін көрсетті. Сондықтан ... тағы да ... ірі ... ... жағдайда көп күшті шоғырландыратын әскери базаларға қол ... ... ... ... ... ... мен Пентагон
әскерилері естен шығармайды. Мысалы, 2003 жылы Д. ... ... ... баяндамасында Ауғанстан мен Ирактағы операциялардың
тәжірибесі бізге жақсы сабақ ... – оның ең ... ... барлығын
шұғыл жасау болып табылады деген болатын.
Осы орайда, орыс саясаткерлері Ресей «аймақтағы басқа да ... нені ... ... ... ... ... құқылы. Орталық
Азия мен Ресей қас-қағым сәтте келесі бір американдық «зұлымдықпен ... ... ... ... ... болжам айтады. АҚШ ... ... Д. Фейт ... ... ... бере келе:
«Қырғи-қабақ соғыстан кейінгі кезеңдегі әскери қақтығыстар әскери күштерден
жылдам реакция мен орналасуды талап етеді, себебі ... ... ... ... өздері орныққан жерде шайқаспайды. Олардың табан тіреген
жерінде әскери қақтығыстар орын алу ... өте ... ... шалғай аймақтарда орын алуы мүмкін ... біз ... ... үшін әрқашан сақадай сай тұруымыз керек. Ал бұл ... үшін жаңа ... мен ... ... ... екендігін айтты
[70].
Каспий теңізінің екі жағалауында орналасқан елдердің үкіметтері мен
қарулы күштерімен кең көлемде қоян-қолтық әрекет ... ... ... ... ... ... - Forward Operating Locations (FOL)
деп ... ... ... ... ... ізденістері 2004
жылдың тамызында Дж. Буш жария еткен жаһандық стратегиялық ... - Global Posture Review ... ... Аталған
декларацияға сәйкес, АҚШ Транскаспий аумағында тұрақты базаларды иемденудің
орнына өзіне қажетті нысандарға ... қол ... ... ... ... Орталық Азияға қатысты стратегиялық амалдарындағы төңкеріс
бағдарламасын сәйкес аймақ елдеріндегі ішкі және ... ... ... ... ... АҚШ ... ... кіргізер алдында Қазақстанда
қоғамдық сауалнама жүргізіп, 83,5 % қазақстандықтардың АҚШ-тың Иракқа қарсы
әскери қимылдар ... ... ... ... ... ... ... элитасы мен әсіресе қала халқы, Өзбекстаннан өзгесі ... ... ... бұл елдерді әскери қимылдар орбитасына тартып әкетеді,
нәтижесінде республикалар исламистермен және өзге мұсылман елдерімен ... ... алып ... ... Ал ... жағынан Орталық
Азия елдерінің үкіметтері Ирактағы АҚШ ... ... ... ... мен ... ... ... үшін пайдаланды. Яғни
американдардың Орталық Азия елдерінен күткен қолдау ... өте ... ... ... ... жағдайды АҚШ-тың Орталық Азияға бөлген
экономикалық ... ... ... жан ... ... ... ... және бұндай жағдайда американдардың Орталық Азия халқы
тарапынан қолдау табуы өте қиын деген ... ... ... ... ... кезінде сұралғандардың 66 % АҚШ-
тың Иракқа ... ... ... ... ... ... Бұдан да
қызықтырақ нәтиже Ирактағы соғыс Орталық Азияның қауіпсіздігін нығайта
алады ма ... ... ... 46 % , ... 42 % ... 31 % ... нығайта алмайды деп жауап берген. Қазақстан
халқының 77 % Иракқа өз әскерлерін жіберуге ... ... [40]. ... ... ... операцияларына мейлінше түсіністікпен қараған
Өзбекстан халқы болған. Кейіннен Өзбекстан Орталық Азияда алғашқы ... К-2 ... ... ел ... Өзбекстан мен АҚШ арасындағы
қатынастардың салқындауы, Вашингтонды басқа да ... Азия ... ... ... ... ... ЖАҢА ҚАУІПТЕР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... жаһандық халықаралық қатынастар жүйесіндегі
Орта Азия ... және ... ... ... ... ... Азия елдерінің тәуелсіздік алғаннан кейін жаһандық және аймақтық
акторлардың жіті назарына ілігуінің жағымсыз салдары бұл елдердің егеменді
бірліктер ретінде қалыптасып, ішкі және ... ... ... ... әсерлерден қорғансыз, көп факторлы ... ... ... ... ... халықаралық қатынастар жүйесінің және жеке мемлекеттердің
ұлттық мүдделеріне негізделген қауіпсіздік жүйесінің ... әлі ... ішкі ... ... көрі сырттан келетін талаптарға икемделу
жолымен жүріп келеді. Орта ... ... ... ... деп
санайтын мемлекеттер мен бірлестіктердің аймақ елдерінің ішкі, сыртқы
саясатына, ... ... ... қатынастар жүйесіне тигізіп
отырған әсері терроризм, саяси тұрақсыздық, гуманитарлық және экологиялық
апат сиякты қатерлердін ықпалынан ... ... көп ... ... жаңа ... басталуымен жаңа сатыға
көтерілді. АҚШ-тың 2001 жылғы 11 -қыркүйектен кейінгі халықаралық
ланкестікпен ... ... ... ... Қырғызстан,
Тәжікстан, Өзбекстанға тікелей әскери базаларын орналастыруы әлемдегі саяси
элита мен халықаралық қауымдастықтың Орта Азияға деген ... ... ... осы ... ... ... ... орталықазиялық жүйелік бөлігінің калыптасуындағы басты фактор
ретіндегі рөлі ... ... ... одақтастарыда аймақтағы саяси
қызығушылықтар өрісіне белсенді ... ... ... ... ... ... әуе ... өз ұшақтарын қондыруға
келісімін алып, оның ақыры дүрдараздыққа ұласуы, сондай-ақ аталған елдердің
Ресеймен арада ... ... ... ... ... ... "алпауыттар тартысының" жатқанын және аймақ
төңірегіндегі саяси доданың тынысын анғартты [72].
Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі 5-6 жылдын
ішінде аймақка қызығушы мемлекеттер мен топтар Орта ... ... ... ... ... құлшыныс білдіре қойған жок. АҚШ
Еуроодақ елдері мен трансұлттық топтар ... ... ... ... ... ... ... мен газ көздерін бақылауда
ұстап отыруға тырысты. Ал ... ... ... ... экономикалық
дамуда жаңа беталыстардың күш алуы бұндай ... ... ... ... сезіле бастауы, пайдалы казбалардың коры ... ... ... ... мен ... ... ірі
мұнай шығару елдердін әлемдік нарықты шайқалтып отыратын тұрақсыз саясаты
тұтынушылардың назарын тағы да Орта ... ... ... ... заңдары әлемдік акторлардың осы аймаққа катысты саясатындағы
экономикалық кұраушының рөлін ... ... ... ... деуге
болады. Осы тұрғыда ... ... ... жіті ... ... ... ... жетілдіруге инвестициялар
құйыла бастады. Геоэкономикалық соғыстар (табиғи ресурстар, нарық көлемдері
үшін болып жатқан көзге көрінбейтін ... ... ... негізсіз емес
екендігін ескерсек, бүгінгі күні Орта Азия сол геоэкономикалық соғыстың
басты майдандарының бірі ... отыр деу ... ... әсер ... ... күштерді күш-қуаты мен мүкіндіктеріне карай
шартты түрде үш ... ... ... ... ... қоршауға алып, барынша
әсерін тигізіп отырған АҚШ, Ресей және Кытай бірінші топқа жатады.
Екінші топқа Еуроодақ елдерін, ... ... ... ... бөледі. Бұлардын қатарына соңғы жылдары өз аймағындағы және
жаһандық халықаралық қатынастар ... ... ... ... ... ... Бұл ... жетекші роліне ие мемлекеттердің Орта Азияға қатысты
ұстанымы негізінен экономикалық ... ... ... ... ... қарай саяси көңіл-күй де білдіріп қалады. Үшінші
топқа ... ... бар ... ... ... ... ... трансұлтық бірлестіктер жеке мемлекеттерге тиеселі болудан кетіп,
дербес жүйелерге ... Орта ... ... ресурстарының көбі нақ
осылардың қолында. ... ... әсер ... ... ... бей ... ... емес топтар мен ұйымдардың, ... ... ... ... ... білінеді. Яғни,
орталықазиялық аймақтық жүйеге әсер етуші экзогенді факторлар мемлекеттік
және мемлекеттік емес ... ... ... деп бөлу ... ... ... бұл екі деңгей бір-біріне кірігіп, вертикальды және
горизонтальды мүдделер араласып кеткен (мысалы, "Шеврон" немесе ... ... ... ... ... ... Осындай тығыз
халықаралық ортаның қоршауында ... Орта Азия ... ... ... деп ... ... факторларды ескеретін икемді
бағдар ұстауға тырысуда.
Аймақтағы бірінші топқа жататын аса белсенді акторлардың Орта ... ... ... ... түрде геоэкономикалық), саяси
және геосаяси құрастырушылар орын алған. Ресей ... ... ... оны ... ... ... мен ... әлемінен
бөлетін буферлі зона. Ресей аталған аймақта келесідей мақсаттарды ... ... ... ... ... ету; ... ... мүдделер; аймактағы АҚШ жайғасымының нығаюына
кедергі жасау.
Қытай Орталық Азияға қатысты мынадай ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету;
ҚХР батысының экономикалық дамуын жеделдететін бағдарламалардың жүзеге
асуына жағдай ... ... ... ... келе жаткан экономикасын энергия
көздерімен қамтамасыз ету; АҚШ-тың ... ... ... және
әскери салалардағы ықпалынын күшеюіне кедергі келтіру .
Сонымен бірге АҚШ-тың Орталык Азиядағы басты ... ... Орта ... ... ... ... және ... қалыптасу үрдісінде шешуші,бағыттаушы рөл атқару;
• аймақтың ислам әлемінде, Еуропа мен Азияның, Шығыс пен ... ... ... оған ... жіті ... ... ... аймақтың бай энергетикалық қорлары мен өзге де табиғи ресурстарын
бақылауда ... ... ... мәні бар уран ... мен ядролық технологиялардың
болуы Американың мазасын алып, оларға бақылау жасауға итермелейді;
• аймақта стратегиялық ... РФ, ... ... ... ... бермеу.
АҚШ-тың Орталық Азияға қатысты ... төрт ... ... болады. Бірінші кезең 1990 жылдардың бірінші жартысын ... ... ... үшін ең маңыздысы - Қазақстан территориясында тұрған
КСРО-дан қалған ядролық арсенал еді. Мұсылман елінде тұрған қатерлі қару ... ... ... ... ... бір ... - Иранның белсенділігінің
нәтижесінде аймақта ислам әсерінің күшейіп кету ... ... ... екінші кезеңді құрайды. Бұл ... АҚШ ... ... ... зор ... өзіне қарай икемдеуді
жүзеге ... ... ... мен ... ... ... ... газ
құбырларын салуды жоспарлап, оған қажетті саяси, дипломатиялық шараларды
жүзеге асыра бастады. Соның бірі - ... ... ... ... 1997 жылы ... Азия және Каспий аймағы «АҚШ үшін өмірілік
маңызы бар аймақ» деп танылды.
Үшінші кезең - 2001 жыл мен 2005 жыл ... Бұл ... ... ... 11 ... ... бастау алады. Құрама Штаттар мұсылман
радикалдарына қарсы күресті бет ... ... ... ... ... кең ... ... ашты. Ауғанстанда әскери қимылдар
басталуының ... Орта Азия ... ... ... ... ... Ақ үй ... Азия мемлекеттерімен әскери-саяси катынастағы
белсенділігін күрт арттырды.
Төртінші кезеңге келетін болсак, 2006-жылдан ... АҚШ ... ... ... ... ... жаңа ұстанымын аңғартты. Өзбек
жеріндегі әскери базасын ... бері ... ... ... ... ... оны Орталық Азиядағы ең сенімді стратегиялық серігі екенін
атап өтті де ... ... ... ... ... Кіші ... Буш әкімшілігі
АҚШ-тың сыртқы саяси концепциясындағы Орталық Азияға ... ... ... ... ... кезекте Орталық Азия АҚШ-тың Еуразия
кеңістігіндегі жіті көз ... ... ... Осы кезенде АҚШ-тың
орталықазиялық аймақтағы ұзақ ... ... іске ... ... АҚШ мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс бұл ... ... ... саяси және экономикалық қайта кұрулар
жүргізуге мүмкіндік беретін құралдармен қамтамасыз ету және заң ... ... ... ету және ... ... мәселесін түпкілікті шешу деп анықтады [73].
Қазакстандық зерттеуші М.Лаумулиннің мәлімдеуінше 2001 жылдың ... ... ... ... ... қатысты стратегиясы ешбір
құжатта көрсетілмеген доктриналдық негізде жүргізілуде. 2002 жылы Кіші ... бір ... ... екі ... ... ... жалпы
мәнін ашады. Олар: Ауғанстандағы еркіндікті қолдау жөніндегі Акт пен ... жаңа ... ... ... ... ... ... кауымдастықпен бірлесе отырып тек Ауғанстанда күресіп
коймай, сонымен бірге, Орталық Азия аймағында ... мен ... ... ... ... мақсаты қойылған (бұл жерде
америкалықтардың Орта Азияның географиясына ... ... ... ... ... ... ... етудің бөліп алғысыз
құрамдас бөлігі деп білетінін еске салған жөн). Екінші құжатта Вашингтонның
Каспий-Орта Азия ... ... ... ... ... ... таңда Америкада бірқатар саяси ... ... Орта ... ... жаңа ... жасап шығарумен
айналысуда. Бұл орталықтардың зерттеушілері АҚШ-ның Орта Азиядағы қатысты
саясатына сынап, оның өз ... үшін ... ... ... ... ... отыр. Олардың мәлімдеуінше Буш әкімшілігі аймақтағы ауыл
шаруашылығындағы реформаларының іске ... ... ... ... ... мөлшерінің ұлғаюына сеп тигізудің орнына әскери-
саяси мүдделерді жүзеге асыруға ... ... ... Стратегиялық
жоспарлау жөніндегі эксперттердің бағалауынша АҚШ-тың аймақтағы ұзақ
мерзімді әскери қатысуы ... ... да ... стратегияның жүргізілуіне
кедергі жасайды. Сарапшылар Америкаға қарсы көніл-күй мен қозғалыстардың
өршуіне орай орталықазиялық аймаққа қатысты ... ... ... ... Қырғызстан мен Өзбекстандағы жағдайлардан кейін). Аймақ
елдері саяси және экономикалық өзгерістерге ұшырау үшін ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру тиіс. АҚШ
өзінің орталықазиялық аймақ елдеріне қатысты стратегиясын жүзеге асыруда
негізінен екі ... ... ... ... ... ... авторитарлы
биліктерге сын айту, сыбайлас жемқорлыққа назар аудару, адам құқығының
бұзылуына жол бермеу, оппозициялық күштерді қолдау;
2. каржы-экономикалық, ... ... ... беру, әскери және
басқа кадрларды оқыту немесе қайта дайындау, жаңа технологиялармен
таныстыру және ... ету ... ... ... қарастырылып отырған аймаққа қатысты саясатын
онтайландыру мақсатында жасалған ұсыныстардың ... ... ... ... ... айында жарияланған сыртқы саясат сараптамасы ... ... пен ... ... ... ... ... мен іс-әрекет жоспарлары» деп аталатын еңбектері. Онда аталған
мәселеге қатысты жасалған ұсыныстардың ішінде бірегейлері Қытай мен Ресей
Орта ... ... ... ... ... тұрғанда олардың
аймақтағы мүдделерін мойындау және Үндістанды осы ... ... деп тану ... ... ... ... табысты жүрген орталықазиялық саясаты 2005-
жылға қарай кібіртіктеп қалды. Қырғызстанда болған революциялық ... ... ... ... ... ... тосқауыл жасады.
Шанхай ынтымақтастығы ұйымының құрылуы мен ... өзі ... ... үшін ... сын ... оны мазалап отырған жәйт болуда.
Ресейдің "аймаққа қайтып оралуы", Қытайдың аймақтық ... ... ... ... ресурстарын тасымалдауға белсенді түрде кірісе бастауы
америкалықтарды алаңдатпай қойған жоқ. Осының бәрі АҚШ-тың аталған ... ... ... ... ... және одан әры ... ... бастады. Жаһандық жетекші рөлін атқаруға тырысып отырған елдін, әрине,
кайда болмасын өз жайғасымының әлсіреуімен келісе ... ... ... саясатының жаңа кезеңінің басталғанын білдіретін
жәйт "Көлемді Орта Азия" ... ... іске ... бет ... Жоба
2005-жылдың наурыз айында Вашингтондағы Дж.Хопкинс атындағы Университеттің
халықаралық зерттеулер Жоғарғы мектебі жанындағы Орталық Азия және Кавказды
зерттеу ... ... Ол ... ... ... ... саяси, академиялық топтарында қызу талқыға түсіп, кең
ауқымда карастырылуда. АҚШ-ның мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс ... ... ... Ақ ... алдағы уақытта "Көлемді Орта Азия" жобасын
жүзеге асыруды қарастырып жаткандығы белгілі болды. Толықтай «Көлемді Орта
Азиядағы ... және даму үшін ... деп ... бұл жобаның
мәні Орталық Азия және ... ... ... ... ... ... ... болашақта Батыстың қарауындағы
«Үлкен Орта Азияны» «Үлкен Таяу Шығыспен» байланыстыру. Бұл жобаның ... қыры ... ... ... ұлы державалардың - Ресей және
Қытайдың ықпалынан арылту. Аталған ... ... ... ... ... ... ... көрші елдер Пакистан мен ... алып ... ... түрде тұрақты, әрі Батысқа бағыт алған
аймақ Орта Азиямен біріктіру болып отыр. Жоба авторлары егер бұл ... бұл ... ... ... ... ал басқаша болған жағдайда
дағдарысқа ұшырайтынын жөнінде болжам жасайды [75].
Байқағанымыздай "Үлкен Орта Азия" ... өз ... өзге ... - ... Таяу Шығыстың» құрамдас бөлігі және жалғасы. Айтып ... ... ... ... ... анықтауда үйлеспейтін тұстар
орын алған: егер ... ... ... бес Орталық Азия елдерін
Ресеймен ... бір ... ... ... ... ал АҚШ-тың қорғаныс
министрлігінің орталық ... ... ... ... Азияға
кіргізеді, сонымен бірге Таяу және Орта ... ... ... Орта ... жобасынын саяси-экономикалық мәні терең. Біріншіден,
жоба экономикасы дамып келе жатқан Пәкістан мен Үндістанға энергетикалық
қор көздеріне ... ... ... мен ... ... ... су ресурстарына) жол ашып беруді ... ... ... ... Азия елдеріне мұнай мен газды тасымалдайтын
құбыр құрылысы жөнінде Қазақстанмен екі жақты және көп ... ... осы ... ... ... ... білдіреді. Екіншіден,
Ауғанстан экономикасын көтеру мақсаты қойылған. АҚШ Ауғанстанда тұрақтылық
орнатып, оны ... ... ... ашық үкіметі бар, өзіне жақсы
көзбен ... ... ... ... ... ... жоспарлап
отыр. Америкалық саяси басшылықтың ойынша Еуразия аумағында ешбір ел немесе
халықаралық құрылым ауған мәселесімен басын қатырғысы ... және ... ... ... ... ... ... шешуге
қабілетті құрылым жоқ та.
Жобада аймақтағы америкалық стратегиянын жүзеге асуын көздеген бірнеше
ұйымдастырушылық-техникалық және дипломатиялык іс-шаралар анықталған. АҚШ-
тын ... ... ... үшін ... мен Мемлекеттік
департаментгің саяси тұжырымдары мен ... ... ... ... Мұнымен қоса Еуразиядағы америкалық ... ... бірі ... ... ролі ... ... Сонымен бірге, АҚШ-
тын аймақтық саясатты жүргізу үшін "Үлкен Орта Азия" шеңберінде ... пен ... ... ... ... Жобаға сәйкес АҚШ-
тың мемлекеттік хатшысы мен қорғаныс министрінің аймақ елдеріне тұрақты жыл
сайынғы іс ... ... ... ... ... Райс пен Дональд
Рамсфельдтің бір жыл бұрынғы ... ... ... іс сапарлары соның
бастамасы болса керек.
2006-жылдың 10-қаңтарында АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс
Мемлекеттік департамент құрылымына ... ... ... Азия ... ... екі жақты катынастарға бұдан былай Еуропалық
бюро емес, ... ... ... ... ... және Шри-Ланка
мәселелерімен айналысатын Оңтүстік Азия ... ... ... ... ... ... ... Қырғызстан, Қазақстан жэне Тәжікстан елдері
Ауғанстанды аймақтын бір бөлігі ... ... мені ... -деп ... К.Райс пресс релизде сөйлеген сөзінде.
«Үлкен Орта Азия» идеясына қатысты ҚР ұстанымын сол ... ... ... ... ... 2006 жылы ... өткен «Әріптестік,
сауда және Үлкен Орталық Азиядағы даму» атты конференцияда сөйлеген сөзінен
білінді. "Егер ҮОА идеясы қалыптасқан ... ... ... тұрақтылықты нығайтуға қызмет етсе, онда біздің мемлекет оның жүзеге
асуын қолдайды" - деді министр конференцияда ... ... ... ... ... ... бірігудің баламасы және Американың
Орталық Азияға енуінің құралы деп санайды. Сарапшы бұл ... ... ... ... ... және арнайы зерттеуді қажет
ететін мәселе екенін атап өтеді.
Ресейлік зерттеушілердің ойы бойынша ... Орта ... ... әрі ... тұрғыда терең де жан-жақты ойластырылған
концепция және оның негізгі мақсаты ... ... мен ... ... табылады.
АҚШ-тың Орталық Азияға қатысты стратегиясының өзгеру.
Құрама Штаттарының Орталық Азиядағы аймақтық стратегиясында тактикалық
және стратегиялық деңгейде ... мен ... ... ... ... антиамерикандық ойлар Орталық ... ... ... ашық ... ... ... үшін ... бірі ретінде
екенін ескере отырып, американдық ... ... ... аймақтағы
американдық стратегияны өзгертуді ұсынды. Ташкентпен әскери-стратегиялық
ынтымақтастыққа акцент жасалған аймақтағы бұрынғы саясатты ... ... 2004 ... ... және ... айларында орын алған
теракттар сериясынан кейін бірден күшейді.
Берілге рекомендацияларға сәйкес Вашингтон аймақ елдерінде саяси ... ... алға ... үшін ... ... ... қысымды арттыру керек еді. Мұнда АҚШ екі геосаяси ... ... еді. ... олар ... ... ... Казказдан геосаяси
бөлінуін жалғастыру керек. Орталық Азия, олардың ойынша, Орта Шығысқа ... ... ... ал ... ... жақын.
АҚШ Каспий – Еуразияның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін критикалық
нүкте болып табылады деген көзқарас ... ... ... еді. ... энергетикалық нарық үшін ғана маңызды. Энергетика бойынша
дебаттар мен ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... келе жатқан Каспий жағалауындағы әлсіз мемлекеттердің
тұрақтылығы үшін көмірсутектен түсетін табысты ... ... ... ... ... керек. Бұл тенденция аса қауіпті ретінде
қарастырылады, себебі ... ... мен ... экстремистік идеологияларға
негізді қамтамасыз етеді.
Аймақтағы американдық сыртқы саясаттың басқа перспективті ... ... ... ... азаматтық қоғамдарды дамыту болып
есептелді. Көптеген аналитиктердің ойынша, АҚШ адам ... ... ... ... ... ... да аспектілерді қолдау керек. Бұл өз
кехегінде біраз уақыттан кейін билік ... ... ... ... ... функционалды оппозиция ретірде шыға алатын саяси
қозғалыстарға негіз құрауға мүмкіндік береді.
Ол ... ... ... ... ... АҚШ жарты
миллиард доллардан астам ... ... ... ... 2002 жылы ... ... және 5 ... тұратын стратегиялық серіктестік туралы
келісім-шартта өзбек басшылығы ... ... және ... ... ... ... Ал іс жүзінде, Вашингтонда
есептелгендей, Өзбекстан тек символикалық қылықтармен ғана ... ... ... жоспарда қазіргі уақыттағы ... ... ... АҚШ-тың «идеялар соғысын» жеңу мүмкіндіктерін күмәнға қоятын
еді, ал мұны американдық әкімшілік ... ... ... ... ретінде белгіледі.
Өзбекстанға қысым жасау үшін американдық аналитиктер АҚШ-тың Орталық
Азия республикаларындағы әскери ... ... ... ... ... саясаттың оперативті және дипломатиялық икемділікті
арттыруға мүмкіндік береді деп ... Бұл ... ... ... ... ... себебі оның экономикалық және
саяси потенциалы оны аймақтағы көбіне перспективалы ел қылады.
Әскери-стратегиялық жоспарлау ... ... АҚШ ... ... ... ... ... қамтамасыз етуі керек еді, кем
дегенде он жылға, яғни 2010 жылға дейін. Және ... АҚШ ... да ... ... өзінің базасының «тұтқыны» болып қалмауы керек. Жетекші
американдық аналитиктер американдық басшылықты орталық ... ... ... шақырды және бірқатар ұсыныстар, ... оның ... ... ... ... ... ... туралы ұсыныстар да болды.
Аймақтағы американдық күштердің дислокациясын диверсификациялауын
ұсына ... ... ... жаңа инфрақұрылымның массивті
құрылысын ... жоқ. ... ... ... периодически орналасып
тұратын «жылы зоналарға» көңіл бөлінді. Сөз «алдыңғы қатарлы ... (АОБ) және ... ... ... ... (АОП) ... ... АОБ дегеніміз – әскерлердің жартылай тұрақты орналасуымен
шектеулі инфрақұрылым, ал АОП – бұл ... ... ... «жылы
зоналар». Орталық Азиядығ ПОБ мысалдары АҚШ-тың Карши мен ... ... ... ал ... ... ... американдық
әскерилер уақытша орналасқан Ауғанстандағы түрлі орындар бола алады.
2004 жылғы Өзбекстандағы теракттерге дейін Вашингтон Ташкентті режимді
бірден либерализациялату мақсатында оған ... ... ... ... Егер
өзбектік жақ бұл бағытта елеулі қадамдар жасамағанда, АҚШ ... пен ... ... және ... басқа базаларға
дислокациялауға дайын болуы керек еді. Сол уақыттағы ... ... ... ... және ... ... ... берді, бірақ
Батыс тарапынан қысым да артты.
Аймақтағы басқа ... ... ... ... ... ... Шымкент және Луговое әуежайлары ... мен ... алыс ... ... ... стратегтар
есептегендей, қажет болған ... ... ... ... ... ... ... төтенше қону жасай алатын үш
әуежайлардың бірінде ... бір АОБ ... және екі ... ... ... ... отыр. Сонымен бірге, Қазақстанда барлау мен
бақылау үшін жабдықтарды орналастыру көзделуде.
Американдық арнайы тағайындалу ... ... ... «Предатор»
отрядтары Ташкент маңында базаланды деген ресми емес мағлұмат болды. Оларды
да Алматы мен Шымкентке дислокациялау ... бұл ... ... үшін ... ... және ... Вашингтонның
наразылығы туралы белгі болар еді. ... ... ... ... ... өз ... себебі американдық әскерлердің Өзбекстандағы орналасуы
«Ташкентпен аймақтағы ... ... ... ... тынышын
алады».[77]
АҚШ Ресей мен Қытайдың мүдделерін олар терроризммен ғаламдық күресінің
мақсаттарына қарама-қайшы ... ала ... ОБКБ ... әуе ... және ... антитеррористік орталығының АҚШ-тың
Ресей және ҚХР-мен қатынастарының шиеленісуінсіз ашылуы тек американдық
жақтың ... ... ... ... ретінде қарастырмағаны есебінен
мүмкін болды. Одан қоса, НАТО ресейлік әскермен Тәжікстан мен ... ... ... ... еді және ... ... орталығы АҚШ-тың бұл ұйыммен ынтымақтастығының дамуы үшін
кеңістік бола алатын еді деген ой жоққа шығарылмайды.
АҚШ-тың ... ... ... негізгі қорытынды ол ең
алдымен, (мүмкін, тек) геосаяси ... ... ... ... іске ... ... көрсетудің орнына,
жоғарғы технологиялардың дамуы, гуманитарлық көмектің көлемдерін арттырудың
орнына АҚШ үкіметі Орталық Азия мемлекеттерімен (және Закавказье) ... ... ... ... бұл Вашингтон мен осы аймақ
елдерімен ынытымақтастығының негізін құрайды.
2001 жылдан кейін АҚШ ... мен ... ... ... ... және ... ... тікелей қаржылай бастады.
Мұның іске асырылуының негізгі механизмі ... ... ... ... ... ... осы ... барлықтай дерлік мемлекеттері
қатысқан еді. Осылайша, Орталық Азия мен ... ... ... құру мен ... ... ... ... шамаларына байланысты, АҚШ көбірек тәуекелге ... ... ... не ... не ... тәсілмен шешіле алмайтын мәселе
қояды.
Бірқатар американдық ... ... ... осы ... ... ... ... құқу қажет. АҚШ-тың Орталық Азия және Закавказье
елдеріне көрсетіп жатқан көмектері тек қана әскери сипатқа ие ... ... ең ... ... және ... институттарды құруға, сонымен қатар осы
мемлекеттерде экономикаларының диверсификациялануының дамуына ... Өз ... ... ... ... көп ... мұнай
сатудан қаржының түсу есебінен бөліктей сақталына ... ... ... ... Бұл жағдайда мұнайды тасымалдау азырақ
тәуекелге ұшырайды, ал аймақ елдерінің ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде мұнайға бағаның өзгеруіне қарамастан
өндірушілер де, тұтынушылар да үлкен ... ... ... ... ... Ақ үйде ... аймақтың кейбір мемлекеттері эффективті реформалар жүргізуге және
олардың ... ... ... ... ... ... барлық
демократиялық институттар мен элементарлы саяси мәдениеттің ... ... ... ... және ... ... ... көрсететіндігіне жауап бермейді. Егер осы уақыттағы бағыт
коррекцияланбаса, онда НАТО АҚШ-тың басқаруымен «аймақтық ... ... және ... мен ... Азияда көшбасшылық позицияларды ... ... ... ... ... ... ... ары
қарай жылжи береді.
Алайда мұнда Вашингтонның саясаты ... ... ... ие болды
және кейде құр қоқаймен ғана шектелді. Осылай, 2001 жылдан ... ... ... ... ... ... Ресей, Иран, Қытайды
және Орталық Азия елдерінің өздерін АҚШ-тың осы аймақтағы ұзақ ... ... ... мақсат болды. Мұнымен осы мемлкеттер үшін ... ... ... 2002 ... ... ... операциялардың аяқталуынан кейін-ақ азайтуға ... 2002 ... ... ... жариялаған «Счет вызова тысячелетия»
атты бағдарламасы шеңберінде корпорация құрылды, бұл корпорацияның мақсаты
американдық ақшалар «жемқор режимдер өкілдерінің» қалталарында ... ... шет ... ... ... қаржылай көмек беру болды. 2004 ... ... ... Азия ... ... ... ... көмек
алуға кандидат-елдер тізіміне Ауғанстан, Армения, Әзірбайжан, ... ... ... мен ... кірді. Өзбекстан кандидат-ел
статусын алу құқығына ие елдердің қатарында болды, бірақ ел адам ... ... ... ... ... міндеткерліктерді атқаруда елеулі
үрдіске жеткені туралы мемлекеттік хатшы өзінің конгресске баяндамасында
корсеткенге ... ... алу ... ... еді. ... ... алу ... ие емес, себебі 2004 жылы бұл елде жан ... ... 1415 ... ... бұл АҚШ ... ... ... көмек
көрсетуге беретін табалдырық болып есептеледі.
Құрама Штаттарының Орталық ... ... ... ... ... ойынша, өзіндік бюрократиялық плюрализм, дәлірек
айтқанда – Мемлекеттік департамент пен ... ... ... ... ... департамент пен қорғаныс министрлігі АҚШ сыртқы
саясатының түрлі, кейде ... ... ... ... ... департаменттің ойынша, Орталық Азиядағы демократия мен ... ... ... дәл ... ... бұл мемлекеттер
терроризммен соғыстың алдыңғы шегінде орналасқан ... ... ... ... тәуілсіз бұқара ақпарат құралдары
мен журналистиканы қолдау мен ... ... ... ... ... ... діни ... жерлердегі басқару
реформаларына және ... ... ... ... ... адам ... ... жыл сайынғы баяндамаларында Орталық
Азияның барлық мемлкеттері үйреншікті болып қалған ... ... ... ... ең ... ... ... қорғаныс облысындағы ынтымақтастықтың артықшылықтарына көңіл
бөлді. Осылай, 2004 жылы ... ... ... мен ... сапарлары
барысында Құрама Штаттарының қорғаныс министрі Д.Рамсфелд Ислам Каримовтың
режимінің адам құқықтары облысындағы қимылдарының ... ... ... ... ... қауіпсіздік мүдделері қорғаныс
министрінің ... ... ... мен ... ... ... әлем бойынша орналасу географиясын өзгерті бойынша
жоспарларымен байланысты. Пентагон әскерлерді ... ... ... ... ... ... қарай Өзбекстанға қатысты артында американдық конгресс
тұрған ... ... ... ... ... ... Бұл ұстаным
Ташкенттің оның ішкі саясаты үшін тоқталмас критикасынаие ... ... ... мен ... ... ... министрлігінң
прагматикалық ұстанымы жеңді, бұл 2005 ... ... ... ... ... ... ... көрсетілді. АҚШ-тың Орталық Азиядағы
саясатында жоспарланған өзгерістерде келесідей фактілерді атап өту қажет:
аймақтағы жағдайдың ... ... ... ... оны ... мен
Еуразия бойынша мелекеттік хатшының көмекшісі Д.Фрид 2005 жылдың ... ... Таяу ... пен ... Азия ... ... ... құрастырды. Фрид айтқандай, АҚШ-тың Орталық Азиядағы
стратегиясы ... ... ... энергетика, экономика және
еркіндік облысындағы аймақтық ынтымақтастықтың балансын ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
аймақта «потенциалды көшбасшы» болып табылады. Қырғызстан мен ... ... ... ... ... ... ... қала береді, бірақ АҚШ оған қарамастан, үкіметпен ... ... ... «АҚШ ... қам ... ... алдында және
конфеденциалды түрде жалғастыра береді».[79]
Шамамен сол уақытта мемлекеттік хатшының басқа ... ... мен ... істері бойынша) Американдық сауда палатасында жасаған
сөзі дәлірек көрінді. Э.Уэйн атап көрсеткендей, Қазақстанның экономикасының
дамуына байланысты ол ... Азия ... өсу ... ... ... ... ... сапарына қатысты американдық
аналитиктер көрсеткендей, осы сапармен АҚШ осы ... ... анық ... ... ... және ... ... елдердің басқарушы
элиталарына өздерінің мүдделерін көрсеткісі келді және же сонымен ... ... ... шақырғысы келді, ол өзінің мүдделерін құруға,
оларды орталық азиялық елдердің ... ... ... және ... ... мүдделерін американдық мүдделермен ашық және түсінікті
келістіріп алуға шақырды. Шамамен осындай рухта Г.Киссинджер өзінің ... ... ... сапары барысында сөз қозғады. Американдық саясаткер
атап ... ... ірі ... ... орналасқан және
аймақта да, сондай-ақ бүкіл әлемде де ... рөл ... 2005 жылы АҚШ ... ... ... немесе laisser
faire (яғни, барлығын өз қалпында қалдыру деген ойда) принципі ... ... ... ... ... ... нұсқаны таңдады.
«Ньюсуик» атты журналдың бас редакторы Ф.Закарианың сөзі айтқан ... ... жоқ ... ол айтқандай, автократикалық режим жүргізген
экономикалық модернизация түбірлі демократиялық ... жоқ ... ... ... емес ... гөрі ... АҚШ - тың Орталық Азияға қатысты саяси жобалары және аймақтағы
АҚШ саясатына Өзбекстан факторының ... ... ... оның салдарынан пайда болған Жаңа Тәуелсіз
Мемлекеттер ... ... ... жаңа ... ... ... ... Қазіргі таңда Орталық Азия шет аймақтан ірі ... ... ... ... ... ... ... маңызды
аймаққа айналуда. Континенттің «дәл ортасында» орналаса отырып, Орталық
Азия Еуразияның стратегиялық ... ... ... ... ... ... Қытай мен Азия Тынық мұхиты аймағы, оңтүстігінде
- Ауғанстан, Таяу Шығыс мемлекеттері және ... да ... ... ... ... - ... ... Еуропа және Ресей орналасқан. Сондықтан
да аймақтың ... ... ... ... орналасуы, планетаның
ұланғайыр кеңістігіндегі күштер ... ... ... ... ... ... болады[33].
Орталық Азия аймағы АҚШ үшін геосаяси тұрғысынан Еуразия континентінің
бір бөлігі және ... ... ... ... ... қатар ядорлық
державалары Ресей, Қытай, Үндістан және Пәкістан елдерінің арасында
орналасқан буферлі зона ... ... 2001ж. 11 ... күні ... ... ... ... деген АҚШ – тың мүддесі артты.
Вашингтон Орталық Азия аймағындағы өз ... ... ... ... ... мен ... мемлекеттерінде азаматтық қоғамның
орнатылуына қолғабыс етуге ... ... ... ... ... саяси және экономикалық өзгертулердің ... ... ... мен ... ғана қауіпті емес,
сонымен қатар болашақта Орталық Азия аймағының жалпы қауіпсіздігіне қатер
төндіріп ... АҚШ ... ... қолдау ... ... КСРО ... кейін жаңа геосаяси ... ... діни ... ... болуына қарсы бола ... ... ... бермеу арқылы өз ұлттық қауіпсіздігін
қорғауды мақсат ... ... ... ... С. ... өз ... саяси және
экономикалық реформалардың дұрыс жолмен ... ... ... ... және аймақ еддерінің ғана емес, сонымен қатар аймақтан тыс
мемлекеттердің мүддесіне сай келеді ... ... Ал ... ... діни және ... ... таратылуына,
нәтижесінде соғысқа алып келеді деген. Ол, сонымен қатар, АҚШ-тың аймақтағы
мұнай қорларына деген ... ... да атап ... әрекетінің басты мақсаты неоимпериялық Ресей немесе басқа да
ұлы державалар өз ... ... ... ... үшін күресіндегі субъектілерге айналдырудағы ХІХғ. етек алған
«үлкен ойынның» қайта болдырмауы еді. Жаңа ... ... ... ... елші ... 1999ж. ... ... сөзінде
АҚШ-тың осы мүдделілігін қуаттады, ол кейбір мақсаттардың жүзеге ... ... ... ... және ... ... Вашингтонның аймақ мемлекеттерімен ... ... ... деп ... ... Азия ... мемлекеттерінің саяси және экономикалық
тәуелсіздігін қолдау үшін 1961ж. ... ... ... ... ... Жібек жолы стратегиясы жөніндегі Заңды 1999ж. ... ... ... ... ... мен ... ... және адам құқықтарының сақталуы мен демократияның дамуына көңіл
бөлінген[35].
2000ж. АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы М.Олбрайттың Қазақстанға ... ... ... ... ... демократия саласына ерекше
көңіл белінді.
2001ж. 11 қыркүйегіне дейінгі АҚШ-тың ... Азия ... ... ... ... және ... эксперттері демократизациялану
мен саяси жүйенің дәрежесі, азаматтық қоғамның қалыптасу ... ... ... ... деген ұқсас ой-пікірге келеді. Бұл біршама
салқындау мен ... ... ... ... ... ... АҚШ ... Дж.Буш әкімшілігінің
алдында Орталык Азияның демократизациялануы мен терроризмге қарсы күресу
мақсаттары ... орын ... Осы ... ... АҚШ ... мен
Қырғызстан мемлекеттерінің территориясында өз әскери базаларын орнатады.
Осыған байланысты сарапшылар АҚШ-тың аймақтағы саясаты күрт өзгерді деп
есептейді. Орталық Азия мен ... ... ... ... ... жазған автор А.Рашидың пікірі ... ... ... ... бері ... рет АҚШ ... ... бірақ олардың келуі
қанағаттанарлықтай емес. Дегенмен АҚШ ... ... ... ... тіремесе де, өздерінің «террорға ... ... ... ... де, ... ... ... сөздерінде әскери
ынтымақтастыққа көбірек, ал саяси реформалар мен адам ... аз ... ... Адам ... ... ... үшін
енді басымдылық сала болып табылмайды деген ... бұл ... ... ... ... ... ... институтының Орталық Азия мен
аймақтык кауіпсіздік мәселелері бойынша эксперті Рой Алиссонның айтуышпа
бул мәселеде американ саясатның ... ... ... ... түрде
АҚШ Орталық Азияда бұрыннан-ақ ... мен адам ... ... ... ... ... департаменттің соңғы есеп беруінде осы
аймақ елдеріндегі адам құқықтарына байланысты жағдай сынға алынды. ... ... ... ... ... ... әсіресе әскери салада
басты міндеттілікте тұр.
Американ әкімшілігінің шенеуніктері әрине АҚШ өзінің соңғы онжылдағы
аймақтағы ... ... ... ... - ... мен қайта
кұруларды қолдаудан бас тартпайды деп ... ... бұл ... ... ... ... етудегі өзектірек
мәселелерге қарамастан, АҚШ ... және ... ... ... қайта құруларды қабылдауға иландырады.
Бас хатшысының көмекшісі Крейнердің ... ... бұл ... ... ... ... ... маңыздырақ. Дәл 11 кыркүйектегі оқиғалардан
кейін Орталық Азияда ... мен адам ... ... ... ... маңыздылыққа ие болды. Орталық Азия қауіпсіздік ... ... ... тұр. АҚШ ... да тек ... ғана қатынастар орнатпайды. Сондықтан да олар үшін ... ... мен адам ... ... тұр ... ... Еуропа мен Еуразия ... ... ... ... Э.Джоунс АҚШ-тың Конгресіне жолдаған ... ... ... ... басшылығының өкілдері ортаазиялық
мемлекеттер басшыларымен келіссөздер жүргізу кезінде, өз ... ... және ... ... ... мен ... ... етуге міндетті екендіктерін ескертетіні ... ... ... ... ... мемлекеттері тәуелсіз бола
отырып, ... ... ... және ... ... ... құрметгейтін және әлемдік экономикаға интеграцияланған
мемлекеттер ... ... Олар ... ... төзімсіздіктен,
терроризм мен фундаментализмге алып келетін факторлардың барлығынан алшақ
кету керек делінген ... Азия ... ... ... үшін» атты вашинггондық
Карнеги Фондының эксперті Б.Олкоттың пікірінше, егер ортаазиялық елдер
лаңкестік шабуылдың ... ... ... ... ... өзгертеміз
деп олардың өз халқы лаңкестікке құлағын ашуына немесе радикалды топтармен
ынтымақтасуына мүмкіндік ... ... ... ... ... үшін ... жол.
Олкоттың пікірінше, Өзбекстан президентінің И.Каримовтың саясатына
еуропалық мемлекеттер АҚШ-тан да наразы болған, ... ... ... ... ... мен ... ... күрес арасында
компромиссіз таңдау жасау керек. Олар үшін сол ... ... ... ... ... ... маңызды болды, олар осы аймақта
адам құқыктарының ... ... ... ... ... ол жайт Вашингтонның еуропалык одақтастарымен конфронтацияға алып
келер еді.
Белгілі деңгейде АҚШ-тың аймақтағы саясаты өзінің билік қалыптастырушы
орталарындағы ішкі ... ... Бір ... тиімділікті есептеп
отыратын топтар болса, екінші жағынан ... ... ... приңципін ұстанатындар арасындағы қайшылықтар, АҚШ-тың сыртқы
саяси стратегиясына қарсы халықаралық наразылығын тудырарлықтай мәселелер
туындайды. Бұл саясатты сарапшылар көбінесе «қос ... ... ... ... ... АҚШ-тың саясат қалыптастырушы топтарының кейбір
өкілдерінде идеалистік көзқарастар, яғни ... ... ... батыс
үлгісімен демократияны құру» идеалистік мақсаттары ... ... ... ... ... ... Бұл өз ... Орталық
Азия және жалпы еуразиялық кеңістіктегі кауіпсіздік үшін деструктиві ... ... ... ... АҚШ осы ... ... көңіл
бөле отырып, өз сыртқы саясатын қалыптастыруы қажет.
2006ж. 16 наурызда АҚШ 2002ж. ... ... ... сыртқы саяси доктринасын қабылдайды. Стратегия екі маңызды
концепцияларға негізделген: бостандык, әділеттілік пен ... ... ... ... және ... ... ... елдер
негізіне сүйенеді. АҚШ елдерге өз демократиялык институттары мен гүлденген
қоғамдарын дамытуға көмектеседі.
Терроризм, химиялық, ... және ... ... ... ... қылмыс пен парақорлық, ... ... ... қауіпсіздіктерге ... ... ... басшылық ету көпұлтты шешімдерді талап етеді.
Стратегияда Орталық Азияға байланысты да айтылған. Онда Орталық ... ... мен ... шоғырланған стратегиялы маңызды аймақ
делінген. АҚШ-тың мақсаты бүкіл аймақты демократиялы, өркениетті ... ... ету. ... ... ... стратегиясының көп
элементтері кездеседі, сондықтан да тиімді демократиялар ... ... ... ... ... энергия көздерін алуандату ... ... мен ... ... ... жеңу талаптары қойылған
[38].
АҚШ-тың сыртқы саясатының өзегі - экономика, ал ... ... әсер ету ... ... - ... ... дамуына қолдау
керсету. 2006 жылы ... ... ... ... ... механизмінің» іске асуы болып табылады. Ол аймақтардағы
режимдердің бірітіндеп демократизациялануына негізделеді. Акт ... емес ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарын
т.б. қаржыландыруды заңдастырады.
«Үлкен Орталық ... ... Азия ... ... бірлесуінің жаңа идеялары арасында
Америка Құрама Штаттары эгидасымен ... ... ... ... мен ... ... ... аймақтық форумы маңызды. Бұл
форумның тапсырмасына АҚШ ... ... ... ... және іске ... ... Бұл жобаның негізгі идеологы –
Орталық Азия және Кавказ американдық Институтының ... ... ... «Орталық Азия үшін Серіктестік» атты мақаласында 2005 жылы
наурызда ... ... Ол ... аймақта оған Ауғанстанды Орталық
және Оңтүстік Азия арасындағы байланыстырушы өзек ... ... ... қатынастар жүйесінің дамуын қарастырады. Ф.Старр белгілегендей,
«Ауғанстандағы сәттіліктер үлкен ... жол ...... ... ғана ... бүкіл Орталық Азияға да. Құрама Штаттары
Ауғанстан мен аймақ ... ... ... экономика пайдасына таңдау
жасаған, мемлекет басқаруының ашық және зиялы жүйелерімен ерекшеленетін
және ... ... ... ... ... мемлекеттердің
қауіпсіз зонасына айналуына ықпалдасуға мүмкіншіліктеріне ие»[55].
Қазіргі уақытта Үлкен Орталық ... ... мен ... ... ... ... идеялары түрлі деңгейлерде анықталуда.
Жоба шеңберінде интеграциялық үрдістерді ... ... ... жобаларын
Дүниежүзілік Банк, Азиялық даму банкі, АҚШ-тың сауда мен даму бойынша
Агенттігі, халыққаралық даму ... ... және ... да ... ... Азия мен ... әскери-саяси және геосаяси
бірлесуіне, содан соң Үлкен ... ... ... ... ... ... Таяу Шығыспен» байланыстыруға бағытталған.
Бұл жобаның мақсаты осы кеңейтілген аймақтың жекеленуі және оны ... ...... мен ... ... ықпалынан шығару болып
табылады.Жобаның басқа мақсаты Ауғанстанды Пәкістан мен Иран ... ... ... ... және осы елді ... ... ... Орталық Азия аймағына жақындату. Үлкен Орталық
Азияның ынтымақтастығы мен ... ... ... бағдарламалары
автомагистральдар инфрақұрылымы, шекаралық бақылау және аймақтық бизнестің
дамуы облысындағы ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы екінші нарықтары мен ... ... ... ... ... ... ашу көзделуде.Сонымен қатар, газ, мұнай мен гидроэлектрикалық
энергияны тасымалдау туралы сөз қозғалуы ... ... ... ... ... бірқатар стратегиялық мақсаттарды көздейді. Ол – терроризмге
қарсы шабуылдық соғыс ... және ... ... ... ... стратегияға өтудің себептерінің бірі – ... ... ... ... ... көп ... ... келеді деген ой қалыптасуы мүмкін деген ... ... ... ... мен ... алдында өзінің қатынасуы мен ықпалын
қамтамасыз етуде күші мен бел ... ... ... болу мүмкін.
Жалпы, «Үлкен Орталық Азия» жобасы басқа геосаяси жобаның – «Үлкен
Таяу Шығыстың» толықтырылуы мен ... ... ... «Жоба, негізінде,
сол стратегиялық мақсаттарға бағынған – ... ... және ... ... ... ... ... -
деп көрсетті профессор, Қазақстандық стратегиялық зерттеулер Институтының
басты ғылыми ... ... ... Оның ойынша, Үлкен Орталық
Азияда тұрақтылықты нығайту мен ... ... ... жұмыс
келесі приоритетті бағыттарда талпыныстардың концентрациясын қажет ... ... ... ықпалдасу; энергетика; ... ... ... ... ... бұл ... ... Вашингтон «геосаяси
плюрализмнің» анықтылығын құру керек – Мәскеу мен Пекиннің ... ... ... ... ... ... мен доноры
статусын беру арқылы қолдау.Алайда, америкалық стратегтар үшін Ресей мен
Қытайдың ... ... ... ... ... яғни ... ... геосаяси ойыннан шығару. Осындай мақсатпен бұл сапада
Үндістан мен ... ... ... ... емес кепілдер ретінде шақыру
көзделуде.
Дипломатиялық деңгейде американдықтар бұл жобаны орталықазиялық
мемлекеттердің басшыларымен ... ... ... ... ... ... талқылай бастады. Еске түсірсек, Вашингтон
мен Ташкент арасындағы салқындық 2005 ... ... ... ... оның ... американдықтар Өзбекстаннан өзінің әскери базасын
жылдам алып кетуге мәжбүрленді. Алайда, АҚШ-тың Мемлекеттік Департаментінің
ойынша, американдық-өзбек байланыстарының іс ... ... ... ... ... ... ... Түркменстан, Қырғызстан және
Тәжікстанда стратегиялық ұстанымдарының нығаюы ... ... Бұл ... ... ... ... Ресейден Оңтүстік Азиялық аймаққа қайта оринтациялау ... ... ... ... ... ие. ... Азия – дағдарыс
пен тұрақсыздық ... жаңа ... - дәл ... Ақ ... ... Райс анықтады.
Андижандағы оқиғалар мен Ташкенттің сыртқы саясатындағы ... ... ... Азия ... ... ... бөлігінің орындалуы
қатерге қойды. Оның мәні – Пәкістанмен арнайы келісімдерге қол қою ... ... жол соғу ... ... ... Үнді ... ... құру және Орталық Азияның басқа елдерінің қатысуымен
Ферғаналық жазығы ... ... ... ... құру арқылы Өзбекстанды
Үлкен Орталық ... ... ... ... мен локомотивіне
айналдыру еді.
Бұл жобаны іске асыру ... ... ... ... ... бағытының күрт өзгеруінен басқа) АҚШ максималды
эффективті шешуі тиіс келесідей тосқауылдар мен тапсырмаларға ... ... мен ... олар ... бірігіп аймақта іс жүзінде ортақ мүдделерге
ие екендігіне сендіру, көндіру; 2) аймақтың мемлекеттерін американдық ... ... ... және әлеуметтік бағдарламалар жүргізуге
мәжбүрлеу, талпындыру; 3) Орталық Азия ... ... ... ... ... ... сферасындағы, тек АҚШ-тың мүдделеріне
жауап ... ... ... ... көрші державалардың мүдделеріне
тиіспейтіндігіне сендіру; 4) ... мен ... ... ... Азия жаспары
олардың аймақтағы ұстанымдарына қарсы бағытталмағанына, тек ... ... үлес ... ... бөлікте Үлкен Орталық Азия жоспары келесі бағыттарға
ерекше көңіл бөлуді ұйғарады: ... ... ... ықпалы үлкен
әлемдік қаржы-экономикалық құрылымдарға тез уақытты қосылуы; аймақта сауда-
транспорттық коммуникацияларды дамыту және ... ... ... ... ... ... тасымалының маңызды түйініне айналдыру, бірақ ... ... ... ... даму алдында приоритетті ретінде аймақ
елдерінің экономикасында аграрлық секторға ықпалдасу; аграрлық ... ... үшін ... (сонымен қатар Қазақстандағы ... ... ... ... ... қолдану арқылы тәжірибесін
пайдалану ).
Сонымен бірге жоба американдық стратегияның ... ... және ... ... ... ... қарастырады. Олар АҚШ-тың аймақтағы эффективті орналасуы үшін
Пентагон мен Мемлекеттік департаменттің рөлін ... ... ... НАТО-ның рөлін американдық стратегияның негізгі ... ... ... қажет. Үлкен Орталық Азияның арнайы Кеңесін құру жоспары
бар, бұл Кеңестің ... АҚШ ... ... ... ... және ... алатын еді. Болашақта АҚШ ... ... ... сапарларын жүйелі (жыл сайын) ету ұсынылуда.
Дж.Буштың 2002 жылы наурызда жария еткен «Мыңжылдық ұрандарына есеп»
бағдарламасы шеңберінде корпорация ... оның ... ... «жемқор режимдер өкілдерінің» қалталарында қалып қоймас үшін шет
елдерге ... ... ... көмек беру болды. 2004 жылы кеңейтілген
Үлкен Орталық Азия аймағы шеңберіндегі бағдарлама ... ... ... тізіміне Ауғанстан, Армения, Әзірбайжан, Грузия, Қырғызстан,
Монғолия, Пәкістан мен Тәжікстан кірді. Өзбекстан кандидат-ел статусын алу
құқығына ие ... ... ... ... ел адам ... ... дамуын сақтауға қатысты міндеткерліктерді атқаруда елеулі
үрдіске жеткені ... ... ... ... ... ... ... көмек алу құқығын иеленбейтін еді.
Американдық әкімшіліктің жобасына аймақ мемлекеттерінің ... ... және ... ... ие. ... және ... жалғыз, Вашингтонның Орталық Азиядағы жаңа «ойын ережелерінің»
қолайлығы туралы жариялаған де-факто ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының сыртқы істер министрі
Қ.Тоқаев 2006 жылы ... ... ... ... ... ... ... Кабул қаласында «Үлкен Орталық Азиядағы серіктестік, сауда және
даму» атты ... ... ... ... ... ... ... сөз сөйлеп, келесіні айқындады: ... ... Азия ... ... ... егер де бұл аймақтағы
бар байланыстардың, ... пен ... ... ықпалдасса.
Қазақстанның ұстанымы – Үлкен Орталық Азия, ең алдымен, өркениеттік және
экономикалық түсінік ... тек ... ... ... емес
қабылдануы қажет»[58]. Алайда, Тәжікстан ... ... ... және ... ... саяси ғылымының кандидаты
А.И.Искандаровтың ойынша, бұл тұжырым АҚШ тарапынан белгілі бір қысыммен
шақырылған, Ауғанстан ... ... ... ... ... Ол ... ... Ауғанстанмен ортақ шекараларға ие болмауы ... анық ... ... бұл ... ынтымақтаса отырып, саяси
дивиденттер үшін өзінің экономикалық пайдаларымен жүреді, оған ... ... ... ... дәлел болады. Осылай, Қазақстан
Республикасының Ауғанстанға ... ... ұн, ... ... ... ал бұл ... Ауғанстаннан Қазақстанға жеміс-
жидектер, құрғақ жидектер әкелінді, ... ... ... ... мен ... әкелу орынды және ... еді. ... кең ... ... ... ... ... саяси реалиялар мен есірткі өндіруге ... ... ... Осылайша, Қазақстан мен Ауғанстанда эффективті
өзара тиімді ынтымақтастық құру үшін ... ... жоқ. ... ... рөл ... түрлі аймақтық құрылымдар орбитасына
Ауғанстанның интенсивті қосылуы ғана қалды. Мұнда бұл ... ... – өз ... Ауғанстаннан алатын қуатты есірткі ағымынан аймақты
қауіпсіздендіру. Сондықтан Қазақстанның Ауғанстанға ең ... ... және ... қылмыспен күрес бойынша біріккен жұмысты
ұсынуы ... ... ... талпыныстары бар мәселелерді
шешуге және аймақта еркін ... ... ... ... ... ... құруға бағытталу керек. Бұл байланыста Қазақстан «Жібек жолы ... ... ... бағалайды», - деп көрсетті Үндістанда қарашада
өткен «13-ші Ыстық көлдік форум» конференцияда ... ... ... ... профессоры Фатима Кукеева.[59]
Алайда, қойылған мақсаттарға жетуде тосқауылдар бар. Ең алдымен Үлкен
Орталық ... ... ... ... ... мен ... қауымдастықтың
талпыныстарының анық координациясының болмауы, жекелеген елдерде сақталынып
отырған тұрақсыздық ... ... ... заң ... ... және басқа факторлар.
Ерекше рөл Ауғанстанға беріледі. Ауғандық мемлекеттіліктің қалпына
келтірілуі және бұл елдің ... ... ... ынтымақтастыққа елеулі перспективалар береді. Фатима Кукееваның
сөзі бойынша, Лондондық конференция барысында «Ауғандық контракт» ... ... ... ... ... ел ... стратегиясын Қазақстанда
энтузиазммен қабылданды. «Қазақстан Ауғанстанға түрлі сфераларда жан-жақты
көмек ... ... - деп ... ... ШЫҰ, ... ... ... ұйымдар шеңберінде экономикалық
ынтымақтастықты белсендету үшін және аймақтық SPECA ... ... Азия үшін ... және ... ... іске ... үшін
шығады. Егер болымда нәтижелерге қол жеткізілсе, онда Ауғанстанды сыртқы
әлеммен қосуға, Орталық және ... Азия ... ... қалпына келтіруге, Оңтүстік Азияның өсіп келе ... үшін ... ... ... ... ... ... пайда болады. Үлкен Орталық Азия ... ... ең ... ... ... ... ... ұзақ
мерзімді мүдделеріне жауап бере алады. Идеяны, мысалы, ... ... ... мен ... ... ... ... ретінде пайдалануға
болады. Осылайша, АҚШ-тың геосаяси ұмтылыстарымен салыстырғанда, Қазақстан
және ... ... ... Үлкен Орталық Азия идеясын экономикалық
ынтымақтастықтың негізгі базасы және ... ... ... ... ... ... ... [60]
Эксперттік топтарда және де Бұқара ақпарат құралдарында осы тақырып
бойынша өріс алған ... ... ... ... ... ... ... біртекті емес болып қалуда және ой-көзқарастың ... ... 2006 жылы ... ... Республикасының
Бірінші Президенті Қорының маңындағы әлемдік экономика мен саясат Интитуты
Еуразиялық рейтингтік ... ... ... ... ... көрсеткендей, сұралған респонденттердің басым көпшілігі (шамамен
56%) идеяны қабылдаса да, аймақтың посткеңестік ... мен ... ... есебінен болашақ перспективада отындалмайды деп
есептейді. 36 %-дан астамы идеяны АҚШ-тың ... ... мен ... ... басымдылықты орнату бойынша «қауіпті ... ... деп ... Ал оны ... қолдағандарға келсек, ол
респонденттер дауысының тек 4%-ын ғана алды.[61]
Орталық Азиялық аймақ оның дәстүрлі ... ... ... ... ... тыс, ... ... жеткілікті өзіндік бағалы. Бұл
болашақта Үлкен Орталық Азия ... ... ... мен ... ... геосаяси сипатқа ие, тап болатыны туралы ... ... ... бұл ... іске ... күрделі үрдіске айналдыруы
мүмкін.
Осылайша, эксперттер қорытынды ... ... ... ... жаңа ... ... Қысқа мерзімді перспективада Үлкен Отралық Азия
құру бойынша бұл жоспар қазіргі заманғы ... мен ... ... ... ... ... отырып, біршама авантюрлық болып
көрінеді. Алайда, орта мерзімді перспективада АҚШ-тың қазіргі әкімшілігі
(немесе оның ... бұл ... ... ... ... ... ... мұнда американдық мүдделердің негізгі приоритеттері, АҚШ
сыртқы саясатының мақсаттары және оған қол жету механизмдері көрсетілген.
Сөзсіз, ... ... ... ... ... ... ... (мүмкін болса, күрделі тау ... ... ... ... жүргізу), Пәкістан арқылы теңізге шығу – ... ... және өз ... ... қалған елдерге болымды рөл ойнай алатын
еді. ... ... ... экономикалық потенциалға ие
модернизацияланған қоғаммен іс ... плюс ... онда ... ... плюс болатыны туралы жауап беру қиын. Минустар да анық – ... ... ... мен ... - деп ... ... профессоры, Стратегиялық және саяси зерттеулердің халықаралық
Орталығының ... ... ... ... Азия идеясының пайда болу тарихына тағы бір шолу ... ... ... ... ... ... ... бірнеше факторлармен қамтамасыз етіледі. Солардың
ішіндегі ең маңыздыларының бірі;
1) нақтылы ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі аймақтың немесе әлемдік масштабтағы жеке
мемлекеттердің немесе топтардың ... ... ... әскери-стратегиялық және экономикалық қажеттіліктерге сай
мемлекеттер немесе олардың одақтары контексінде сыртқысаяси ... ... ... ... ... ... ... талап етілуі.
XX ғ. 90-шы жж. «қырғи-кабақ» соғыстан кейін ... ... ... конфигурациядағы өзгерістер тән болды.
КСРО-ның таратылуы және посткеңестік аймақта жаңа ... ... ... кезінде сол аймаққа кірген жерлердің сапалы
трансформацияларды анықтады. Бұл өз кезегінде басынан өзгерістер өткізген
нақтылы ... ... ... жаңа амал ... ететін жаңа айматық саяси
концепциялар мен теориялардың пайда болуына ... ... ... ... ... ... саясаттағы маңызды секторлардың бірі
бұрынғы Кеңес Орталық Азияға байланысты. XX ғ. 70-ші жж. ... ... ... ... есте ... жайт еді.
XX ғ. 30-90 жж. арасында орыс кеңес дәстүрінде қалыптасқан «Орталық ... ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Себебі - Азияда ... және КСРО ... ... ... жэне ... ... ... азиялық экономикалық аймағы деген
атаудың құрамында болса, ал ... ... ... аудан ретінде
қарастырылды. Бұл мемлекеттердің тәуелсіздік алуымен енді бұл аймақ орталық
азиялық деп өзгертілді. Бұл 1993 ж. ТМД-нің басшыларымен ... ... ... ... ... ... ... бұл мәселе халықаралық
ағарту жобасы бойынша пайда долған. Орталық Азия мәдени географиялық аймақ
толық ... ... ... ... ... ... ... басылымда (1976 ж. қарашада ... XIX ... ... ... ... 1981 ж. ... ... қатынаста,
ЮНЕСКО-ның ойынша, Орталық Азия Монғолияны, Қытайдың батыс бөлігін, Тибет,
солтүстік-шығыс Иранды, Кашмир территориясын, ... ... ... ... ... зонасының шығысын, Орталық Азияның ... ... ... ... Химачал, Прадеш, Пенджаб және
Пәкістанды алып жатты.
1991 ж. соң аумақтық шекаралардың кеңістік интерпритациясы географиялық
қатынаста ... ... ие бола ... ... азиялық аймаққа кіретін
мемлекеттердің маңыздылығы Еуропа мен ... ... және ... ... ... ... жүйелік ықпалы жөніндегі
жетекші елдердің сыртқы саяси бағыттағы үндеулер XX ғ. 90-шы жж. ... ... бұл істе ... ... ... рөлі үстем болды.
Осы ерекшелік Р.Хаусманмен белгіленді. Ол 2000 ж. «XX ғ. 50 жж. ... ... ... ... ... ... ... көп
уақыт аралығында бұл пәнге ерекше көңіл аударылмады» [63].
Күн тәртібінде осы ... ... ... ... ... ... ол өз ... орыстілді дәстүрде «Үлкен Орталық
Азия» деген атау алды. ... ... ... ... ... - «Ұлы Орталық Азия»[64] деген атау алды.
Ресей Федерациясының шығысындағы ... ... ... ... ... макроаймақ немесе Үлкен Орталық Азия ... көп ... бойы ... ... және ... құрулар өткізген ірі мэдени және этникалық қүрылымдардың бірі.
Жүйеқұрушылық ... бірі бұл ... ... ... ... ... ... ( жаңа заман жэне қазіргі заман кезіндегі
элемдік ... ... ... ... ... т.б.) ... кездегі Үлкен Орталық Азия (бұрынғы КСРО-ның
оңтүстік белдеуіндегі республикалар, Иран және ... ... ... эрі ... ... шеттерІ және Повольжьеның
бөлігі) -бүл табиғи ресурстар және ... мен ... Азия ... ... үшін әлемді бэсекенің орталығы ретінде қалыптасып кеде жатқан
аймақ»[65].
Алайда, 2001 ж. күзіне қарай халықаралық қатынастардағы жүйе нақты бір
формаға ие ... 11 ... ... ... ... ... саяси операцияға дайындық және оны іске асыру, Орталық Азиядағы
мемлекеттердегі ... ... ... ... ... ... ... келесі оқиғаларға түрткі болды.
Осы жағдайдың алғашқы өзгерістері ... 2002 ж. ... ... ... ... ... ... зерттеуі саласындағы
аналитикалық мэліметінің шьтғуы ... Ол ... ... ... ... ... шықты Автор өзінің ерекше көңілін бұрынғы кеңестік Орталық
Азия кеңістігінің магистрализация проблемасына ... ж. ... ... ... ... ... Дейвис и
Майкл Свининің «АҚШ стратегиясындағы және жылдам жоспарлаудағы Орталық
Азия: Біз қайда бағытталудамыз?» [67] ... ... ... ... мэні 2 ... байланысты тезистер еді. «Біздің ойымызша, АҚШ-
тың Орталық Азияға ... ... 2 ... ... бар. Біріншіден,
олар Орталық Азия мен Кавказды айырып бөлу кере. Кавказ бен ... ... ... ... ... ... ... ортак көршілерін айтуға
болады, эсіресе - Орталық ... ... Азия және ... ... ... ... Азияның қосалқысы немесе Каспий теңізінің жағалауындагы
деп қарастырғаннан гөрі, ҚаратеңіздІң жағасындағы жэне ... ... ... деп ... тиімдірек.
Екіншіден, АҚШ Каспийді «Еуразияның ең басты орны деген көзқарасты ... ... ... ... ... қорлары элемдік энергетикалық
сауда үшін маңызды, ... олар ... ... бүған қоса олар қазіргі
кезге дейін жалғасып жатқан ... ... ... мен газ ... ... ... тэуелділігімен ешқандай салыстыруға болмайды. Осылайша
Каспий аймағы АҚШ-тың Кавказ бен ... ... ... стратегиясының
белдігІ ретінде қарастырылмауы керек» [68].
2005 ж. қыс-көктемінде Орталық Азия аналитиктер мен мамандардың ... ... ... ... ... ... ... қоғамдьтқ
саяси жүйедегі қалыптасқан саяси, элеуметтік жэне ... ... ... Осы ... ескерерлік факт болып Мәскеудің ТМД
елдері ... ... ... құру ... ... Бұл ... ... түрде қабылдамауы, мұны токтаты, алайда Орталық Азия үшін
мүндай үйлесімділік тиімді де болуы мүмкін еді.
2004 ж. соңындағы ... ... ... ... ... ... - ... Дырғызстан, Тэджікстан, Түркменстан және Өзбекстан -
болашақта элеуметтік ... ... ... үлкен маңызды талдау алдында
тұрады. Бұл неізінде экономикалық ... ... және ... ... өсуімен шектелген жас халқымен байланьтсты» [69]. Осы жайт
мамандардың «Орталық Азия мемлекеті әлсіз жэне діни, ... ... ... бар. Діни жэне ... даулар бұл аймақты қайта
тұрақтандыру мүмкін» [70]
Проблеманың ... ... ... ... ... концепциясының қүрылуына да эсер етті. 2005 ж. бірінші жартысында
қытай мамандары аймақтың саясаттың дәл осы факторына ерекше көңіл ... ... ... осы ... «қорғаудың» құралы және
болашақтагы бақылаушы өзгерістер ретінде қарастырды. Осы ... ... ... бөлген: «Қазіргі ортлықазялық мемлекеттердің ... ... ... ... таратылуынан соң келді, эрі конституциялық
жағдайлар мен шын себептерге байланысты бұл елдер бірнеше ... ... ... ... Барлық орталықазиялық республикалардағы
мемлекеттік билік президент қолында,бұл өз ... ... ... ... ... Азияда билік белгілі бір дәрежеде
авторитарлы принципке негізделгендіктен, мұнда саяси күштердің тұракталған
құрылымы жоқ, дұрыс билікті беру ... ... мен ... ... емес. Сондықтан президенттің орнынан кетуі ... үшін ... ... соғуы мүмкін. ... өз ... ... ... ... ... ... Азия жөніндегі американ саясаткерлермен қарастырыла ... ... ... еңбегінде жалғасын тапты. «"Үлкен Орталык
Азия үшін Серіктестік" Ауғанстан және ... ... атты ... ... ... Азия ... ... келетін болсақ соңғы жылдары саяси
элемде Үлкен Орталық Азия (ҮОА) деген термин пайда болды жэне оны ... ... ... ... ... ... Бұл терминнің шығуына ... ... ... ... ... ... ... сэйкес келіп отыр. Ақш өзінің мақсаты мен мүддесін жасырмай
Үлкен ... Азия ... ... ретінде айтып отырғаны мәлім. Бұны
2005 жылы қазан айындадағы Астанада сөйлеген сөзінде ... ... ... ... Тіпті оның Оңтүстік жэне ... Азия ... ... ... бюро ... атап айтқанын білеміз. Ол бюро
Орталық Азия елдерімен бірге Үндістан, Пэкістан, ... ... ... ... ... жоқ.
«Үлкен Орталық Азия үшін Серіктестік идеясының пайда болуының тео-риялық
өңделуі Пол Нитц ... ... ... ... ... ... Азия жэне ... Институтындағы Джон Холпкинс Университетінің
басқарушысы ... ... ... ... Стардың ниеті бойынша Орталық
Азия Ауғанстанды қоса оңтүстікке қарай созылып жату керек. АҚШ-тың сыртқы
саяси ведоствосының ... ... жэне ... Азияға қатысты
сүрақтар бірыңғай контексте қаралады. Орталық Азия жэне Кавказ ... ... ... ... ... ... ... Азия
жобасы - бүл «дэстүрлі» Орталық Азияның (Қазақстан, Өзбекстан, Тэджікстан,
Түркменстан, Қырғызстан) Оңтүстік Азия елдерімен ... ... ... Шри ... ... деп ... жэне Орталық Азия
қауіпсіздігі» деген жинақта мэлімдеді.
Американдық Үлкен Орталық Азия идеясы Орталық Азия ... әрі ... ... ... ... Орталық Азия анықтамасына
сэйкес келмейтін Ауғанстан, Пәкістан жэне кең көлемді аймақтың ... ... ... ... айқын болды. Орталық Азия елдері өздерінің аймағына
бүл атауды 1993 ж. Ашхабадта өткен Қазақстан жэне бүрынғы Орталық ... ... ... ... Бүл ... 26-28 ... ... Худжанде конференция-сында «Орталық Азияға арналған
ынтамақтастық пен интеграция жобасында: салыстырмалы талдау, мүмкіншіліктер
мен көріністер» атты ... ... ... Бұл ... ... ... ... қырғьтздар, британдықтар,
француздар, италияльяндар және басқалары да қатысты.
Қырғыз Республикасының ... ... ... ... ... ... сөзінде Орталық Азияның көптеген аспектіріне ... ... ... ... ... 5 ... ... бір топқа бірігеді (яғни еуразиялық кеңістік), ал
Ауғанстан Оңтүстік-Батыс ... ... ... ... ... ... ... басқаруы бүл 6 елді бір бүтін ретінде санайды. Яғни
бұл ... біз ... ... ... ал сыртқы қалаусыз
байлаушылық идентификациясы. Орталық ... ... ... ... елдердің өзіне деген қолайлылық емес, тіпті ... ... Бүл ... эскери басқарудың эуе көпірлері) ... ... ... ... ... түрде. Сауданың мүмкіншіліктері
интеграцияның қажеттілігін қажет етеді ... ... ... ... жүмыс
істейтін халықаралық ұйымдарда аймақтың идентификациясына деген ... жоқ» ... ... ... ... Азия идеясы Ресейде және басқа да
ТМД елдерінде АҚШ-тың ... ... Азия ... ... ... ... ... ретінде қабылданды. Бұл жайлы
ресейлік аналитик И.Д.Звягелькаянгың ... ... ... және басқа да еңбектерде
жазылған. А.НМедведевтің ойынша, «Үлкен ... ... құру ... ... жэне ... ақиқат болуға дайын американ сыртқы
саясатының қүрамдас бөлігі». Бұл — ... ... ... ... ... ... мен ... қатысты мемлекеттермен аймақтық
серіктестікке қарсы бағытталған өзімшілдік кедергілер[74].
Орталық Азиядағы жэне де басқа аймақтардағы ... ... ... ... ... ... алдында дамыту жэне прогресс бағыттарында
ұсынылады. Сол ... ... ... Азия идеясы көлемді аймақты ... ... ... салушылардың ниеті бойынша бұл жобаның негізгі
мақсаты аталған ... ... ... Мысалыға, «Тәджікстан үшін
бұл жоба батыста жэне оңтүстікте үлкен сұранысқа ие болатын Рогундік ГЭС,
Зеравшандық ГЭС, ... ... ... ... ... Лаумуллин, саясаттану ғылымдарының докторы, профессор «Орталық
Азия одағын күру идеясы тығырыққа тірелді» атты интервюінде: «Бұл жоба 2005
жылы ... ... Ол — ... Азия және ... ... институтының төл
тумасы. Оның бастамашысы - профессор Федерик Стар. Оның ... ... ... ... ... Оны ... ... мемлекеттік
департаменттің Орталық Азия - Еуропа елдері басқармасынан ... ... ... сияқты елдер кіретін Оңтүстік Азия аймағы басқармасының
құзырына берілді. Олардың жобасына сай, ... Азия ... ... ... ... ... донор қызметін атқаруы керек.
Қазақстан онсыз да Ауғанстанға қол ұшын созып ... ... ... ... ... ... жүр. Ал ... тұрғыдан келсек,
Ауғанстанмен көршілес елдер - гидро-электр ресурстары жөнінен жоғары
әлеуетке ие ... ... мен ... су мен ... куатын көптеп
өндіріп, Ауғанстанға жеткізуі керек.
Орталық Азия ежелден біртүтас мәдени және ... ... ... ... 19-шы ... ... қол сүғушылықтың салдарынан оның
бүтіндігі бөлініп тынды. Тап осы Ауғанстан тарихи ... ... жэне ... ... орасан зор кеңістігін бөлу сызьтғы ретінде
қалыптасты. Ауғанстанның солтүстік ... ... ... мен ... ... ... қоса Іалғанда, бұрынырақта «Орта Азия және
Қазақстан» деп ... жаңа ... ... ... жаңа ... ... ... өткізіліп отыруының өзі,
бүл мемлекетке енді Азия қүрлығыньщ ... ... ... ... жаңа рөл ... ... ... Азия элемдік экономика тұрғысынан маңызды бола түсуі қуантады.
Аймақ ... ... ... ... дамытуда, элемдік
нарықтағы құнды тауарларды - мұнай, газ, рудалар жэне ауыл ... ... ... ... ... ... жолының бағытымен сэйкесетін
жаңа мұнай-газ құбырларының, 21-ші ғасырдың авто және ... ... ... Азия ... ... дэліздерінің қиылысқан жерінде тұр, оның
көлік-коммуникациялық торабы барынша кең. Иран ... ... ... ... ... мен ... ... - Үнді мұхитына шыға алады.
Орталықазиялық елдердің қоса алынған экономикалық элеуеті өте ... адам мен ... ... ... ... мол. ... 84 млн.
адам түрады, қоса алынған ЖІӨ 100 млрд. доллардан асады.
Үлкен Орталық Азия идеясы әртүрлі деңгейлерде ойластырылып жатуы ... ... ... ... ... ... өз ... банк, Азия даму банкі, АҚШ-тың сауда жэне даму ... ... даму ... ... және ... да халықаралық
институттар ұсынды.
«Біздің есебіміз бойынша, Орталық Азияда қазіргі уақытта ... ... және ... ... 100-ге жуық ... ... асуда». [77]
Бұл жобалар транзитті көлік бағыттарын дамыту мен үйлестіруге, екі жақты,
сондай-ақ ... ... ... даярлау аркылы транзитті сауда
жолдарындағы кедергілерді жоюға бағытталған. Жасалып, эрі ... ... ... ... ... өте зор. ... Азияның
дэстүрлі аумағына кіретін Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тэжікстан,
Түрікменстан және Ауғанстаннан басқа, ... ... оған ... ... ... мен Қытайдағы Шыңжан-үйғыр автономды ауданының, Ресейдің
Орал мен Батыс Сібірі жэне ... ... ... ... ... Біріккен Араб Әмірліктері, сондай-ақ Үндістанмен саяси
жэне экономикалық ... ... ... ... алға ... ... елдермен ынтымақтастықка баса мэн беруде. «Біздің
еліміз Үлкен Орталық Азия ... егер ол ... ... ... қауіпсіздік пен ынтымақтастықты нығайтуға қызмет
ететін болса, тегіс қолдайды. Қазақстанның үстанымы: ... ... ... ... ... және ... ағым ретінде қабылдануы тиіс.
Үлкен Орталық Азиядағы интеграцияны дамыту мен тұрақтылықты нығайту
жөніндегі жүмыстар келесідей ... ... ... ... ... ... транзиттік саудаға жэрдемдесу; Энергетика; Көлік
инфрақүрылымын дамыту.
Алайда, бүл ... ... ... мен ... бар ... ... Бұл - Үлкен Орталық Азияны дамыту жөніндегі ... ... ... ... үйлестІрудің жоқтътғы, жекелеген елдерде
тұрақсыздықтың сақталуы, экономикалық ... ... ... өзге де ... ретінде Орталық Азиядағы трансшекаральтқ өзендерді эділ жэне тиімді
пайдалану мэселелерінің шешілу жайын айтуға болады. Жағадағы мемлекеттердің
су қатынастарың дамытуға ... ... ... ... мен
қауіпсіздіғі тэуелді.
Қазақстан мемлекеттердІң күш-жігері қазіргі проблемаларды жоюға ... ... ... ... ... ... ... бірегей үстанымдарды
қалыптастыруға жібермей отырған кедергілерді ... ... тиіс ... байланысты «Жібек жолы стратегиясы 2005»-ті өн бағалаймыз, бұл АҚШ-
тың «Шетелдік көмек ... 1961 ... ... түзету болып табылады. Бұл
құжатта көрсетілген шаралар сауда, инвестиция жэне ... ... ... ... ... ... ұстанымдарын үштастыруға
ықпал етуі тиіс. Ауғанстанның бүл процесстердегі маңызы даусыз - ... ... ... жэне әлеуметтік-экономикалық жандануы
аймақтык ынтымактастыққа жаңа мүмкіндіктер ашады. Біз Қазақстанда жақында
Лондон конференциясында ... ... ... атқа ие ... ... елді ... Стратегиясын үлкен үмітпен қарсы алдық.
БІз көптеген аймақтық үйымдар шеңберіндегі экономикалық ... ... ... сынды аймақтық бағдарламаның жүзеге асуын
жақтаймыз. Жағымды нэтижелерге қол ... ... ... ... ... ... және Оңтүстік Азия ... ... ... Оңтүстік Азияның өскелең экономикалары
үшІн энерготасымалына жол ашуға мүмкіндік пайда болады.
Дүниежүзілік Банк пен Азия Даму ... ... АҚШ жэне ... Алматыдан басталып, Бішкек, Ош, Душанбе, Кабул, Қандағар
арқылы және одан әрі ... ... ... ... салу ... ... 2003 жылы ... шығатын жолы жоқ елдердің бірінші халықаралық
конференциясы өтіп, онда транзиттік көлік ... ... ... іс-қимылдар бағдарламасы» қабылданды. Қазақстан «Солтүстік-
Оңтүстік» көлік дэлізін құру туралы ... ... ... ... ең бір ... ... -
Ауғанстандағы түрақтылық пен қауіпсіздік, есірткі өндірісі мен таратылуына
қарсы ... Бұл ... ... Сонымен бір мезгілде Ауғанстан аумағы
арқылы нақты инфрақүрылымды ... ... және ... айналысу қажет.
Қазақстан Ауғанстанды Орталық Азиядағы есірткіні бақылау саласындағы
өзара ықпалдастық туралы Меморандумға қосылуға шақырады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл бағыттағы Қазақстан бастамалары көпшілікке мэлім. ... ... ... біздің аймақ БҰҰ назарынан тыс қалғанына мән беріп,
БҰҰ-ның Орталық Азия үшін Экономикалық жэне Әлеуметтік Комиссиясын (SРЕСА)
құруды ... ... бүл ... ... жүмыс істейтін халықаралық
жобаға айналды. Астана қаласында 2005 ... ... ... ... ... Ауғанстан осы бағдарламаның толыққанды мүшесі
болдьт.
Азия кұрлығында ... ... ... ... ... ... Азиядағы өзара ықпалдастық жэне сенім шаралары
жөніндегі кеңесті шақыру туралы бастамасы кызмет етеді. ... ... ... ... дербес факторы ретінде мойындалады. Қазір АӨСШК-ге
элемнің 17 мемлекеті ... ... ... ... ... ... елдері бар.
Біз АҚШ бастамашысы болып табылатын, аймақтық сауданы жан-жақты дамытуға
бағытталған ТІҒА жобасын пайдалы деп санаймыз.
Қазақстан жапон тарапының Ауғанстанды «Орталык Азия + ... ... ... ... ... бұл ... да жаһандану процесі
шеңберінде аймақтық ... ... ... ... ... жобаларға қатысуы, біздің ойымызша, аймақтық
ынтымақтастық үшін пайдалы болар ... ... ... ... ... ... ... халықаралық терроризмге қарсы бірлескен курес мэселелері бойынша
Орталық-Азиялық Аймақтық ... жэне ... ... осы ... орнықты дамуы мен тұрақтылығын қамтамасыз етуде
бірінші кезекте маңызды екеніне біз сенімдіміз.
Өз кезегінде Қазақстан бірнеше мэрте, соның ... ... ... Лондон
конференциясында Ауғанстанға түрлі салаларда жан-жақты көмек көрсетуге
эзірлігін білдірді. Біздің ұсыныстарымыз есірткіге жэне үйымдасқан қылмысқа
карсы ... ... ... ... жүргізу, инфрақұрылымды қалпьтна
келтіру, Ұлттық кадрлерді дайындауға жәрдемдесуді қамтиды.[79]
Орталык Азия мен Орта Шығыс және ... Азия ... ... өзара
тиімді экономикалық және саяси байланыстарды ... ... ... ... ... және ... Орталық Азияны құруға бірлескен
қимылды бастау үшін бізді Ауғанстан астанасына алып ... Бұл - ... ұзақ ... ... жаңа ... болуға лайықты Аймақ деп
сөзін қорытытындылаған болатын.
«Үлкен Орталық Азияны» құрудағы американдық жоспар
2005ж АҚШ-тың стратегиялық ... ... жаңа ... жоба ... ... ... Орталық Азияның»(ҮОА) құрылуы рәсімделді, ол
арқылы Орталық Азиямен Ауғанстанды, біртұтас ... ... ... біріктіру, сосын ҮОА-ны «Үлкен Таяу Шығыспен» байланыстыру
көзделді, бұл болашақта Батыс арқылы бақылану ... деп ... және ... ... институты, 2005ж наурыз).
Аталған жобаның мақсаты бұл кеңейтілген аймақты ерекшелеу және екі ұлы
державалар – ... мен ... ... шығару болып табылады. Жобаның басқа
мақсаты Ауғанстанды Пәкістан мен Иран сияқты көршілерінің тұрақсыздандырушы
ықпалынан шығару және бұл елді ... ... және ... бағытталған
Орталық Азия аймағына байланыстыру қажеттілігімен сипатталды.
Жаңа стратегияға өтуге итермелеуші факторлардың бірі ... ... яғни ... Азия ... ... АҚШ-тың саясаты
көпшілігінде жүйелі болудан гөрі эпизодикалық деген ой пайда болуы мүмкін
деген көзқарас ... бола ... ... ... Құрама Штаттардың
Мәскеу мен Пекиннің ықпалының алдында өз қатысуын қамтамасыз етудегі ... ... ... тууы ... ... Орталық Азия»(ҮОА) жоспары басқа геосаяи жоба ... ... ... мен жалғасы болып табылады және сондай
стратегиялық мақсаттарға – ... ... ... және
кеңістіктің тұрақтандырылуына(АҚШ-тың басымды ықпалын ескере отырып)
бағындырылған.
Сонымен бірге бұл ... ... ... ... ... ... керек, яғни Мәскеу мен Пекиннің олардың ... ... ... ... ... бере ... жаңашаландыру үрдісінің доноры деу арқылы бет ... ... ... ... ... ... үшін Ресей мен Қытайдың «қайырымды
бақылаушылар»ретіндегі мәртебесі тиімдірек, басқаша ... ... ... ... ... ... шығару ыңғайлы. Тап осы мақсатпен
бейресми кепілдеушілер ретінде Үндістан мен Түркияны шақыру қарастырылуда.
Әндіжандағы оқиғалар және Ташкенттің сыртқы ... күрт ... ... ... қатысатын бөлігінің орындалуына қауіп туғызды. Оның
мәні Өзбекстанды ҮОА-ғы үрдістерде орталыққа және интеграциялық үрдістердің
тірегіне ... ... бұны ... арнайы келісімдерге қол
жеткізу, Ауғанстанға теміржол салу құрылысы ... ... Үнді ... ... транспорттық дәліз құру және Орталық
азияның басқа мемлекеттерінің ... ... ... ... ... ... құру арқылы іске асыру көзделген болатын.
Американдық стратегтер ойлағандай, бұл ... іске ... ... ... күрт өзгертуінен басқа) барынша ұтымды
шешуге қажетті келесі ... мен ... ... 1)Ресей мен
Қытайды аймақта АҚШ-пен бірге ортақ ... ие ... ... мемлекеттерін американдықтар қарастыратын бағытта экономикалық және
әлеуметтік бағдарламаларды ... ... ... ... басшылықтарын барлық қарастырылып жатқан шаралар, әсіресе,
қауіпсіздік саласындағы қимылдар тек АҚШ ... ғана ... ... ... ... державалардың мүдделеріне де қатысты
екендігіне сендіру; ... мен ... ҮОА ... ... ... ... бағытталмаған, керісінше, аймақтық қауіпсіздікті
ныағйтуға қосатын үлес болатынына көздерін ... ... ... ... ... елдерінің Батыстың ықпалы зор
дүниежүзілік қаржылық-экономикалық құрылымдарға қосу; ... ... ... ... ... ... және ... мен шикізаттың халықаралық ... ... ... ... даму ... басымды бағыт ретінде аймақ елдерінің
экономикаларының аграрлық секторының дамуына ықпалдастық; ... ... ... үшін қолдану(Қазақстанның есірткі заттарын алу заңдарын
қолдану тәжірибесін игере отырып) сияқты салаларға ерекше көңіл ... ... ... ... ... іске асыруда бірқатар
ұйымдастырушылық-техникалық және дипломатиялық шаралардың орындалуын
қарастырады. Олар ... мен ... ... ролін АҚШ-тың
аймақтағы тиімді қатысуын қамтамасыз ету үшін күшейтге ... ... ... құралдарының бірі ретіндегі НАТО-ның ролін
күшейту де қажетті. ҮОА-ның арнайы ... ... да ... ... шеңберінде АҚШ аймақтық саясатын тұрақты түрде үйлестіруге және ... ... алар еді. Ары ... АҚШ ... хатшысының аймаққа
сапарларын тұрақты(жыл сайын) оқиғаға айналдыру ... ... ҮОА ... АҚШ 2003ж ... «Үлкен Таяу Шығыстың»
екінші нұсқасы болу керек және Үндістаннан Түркияға дейінгі ... ... ... ... болды. Шын мәнінде, ҮОА басқа нақты
геосаяси мақсаттарды көздеді:
• Орталық Азияны өзі оның ... ... ... ... ... ... осылайша аймақ мемлекеттерін Ресей мен ТМД-нан ... ... ... арасында кедергі құру;
• Орталық Азияның және Қазақстанның дамуындағы еуропалық векторды
өзгерту, яғни ... ... ... ... ... ислам әлеміне(Орта Шығыс) итермелеу, АҚШ оларды «Үлкен
Орталық Азия» және «Үлкен Таяу Шығыс» жобалары іске ... ... ... ... көзқарас тұрғысынан, Ауғанстанды қайта қалпына ... оның ... ... ... ... ... өзінің одақтасы – Исламабадтың геосаяси тілектерін ҮОА ... ... ... қоса ... және ... ... ... Памирге
дейінгі бірқатар коммуникациялық жобаларды іске асыру.
Байқағанымыздай, мұндай мазмұнда Үлкен Орталық Азия жобасы Орталық
Азиядағы тұрақтылықтың ... және ... ... ... ... ... ... Азиядағы саясаты жаңа кезеңге
өтті. Қысқа мерзімді ҮОА-ны құру бойынша жоспардың іске асуы екіталай болып
көрінді, өйткені ... ... ... кездесіп жатқан қиындықтар
есебімен және ... ... ... ... ... ... орта
мерзімді жоспарда қазіргі әкімшілік(немесе оның мұрагері) бұл жобаға назар
аударады, себебі онда американдық мүдделердің ... ... ... ... мақсаттары және оларға қол жеткізу ... ... ... ... ... ... ... Азияға қатысты стратегиясының негізі ретінде алудың ... ... ... ... Оңтүстік Азиямен қатынастар үшін ... ... ... 2006ж ... ... ... ... Құрама
Штаттардығ Орталық Азияға қатысты доктринасы ретінде ресми рәсімделді.
Осындай өзгеруші жағдайларда Қазақстанның АҚШ-тың Орталық Азиядағы
саясатында ... ... ... ие бола ... ... Сонымен
бірге Қазақстан өзінің жағрафиялық және геосаяси орналасуына қарай Орталық
Азия аймағынан шығарылуы мүмкін. Мұндай анықтамаға ықпал ... ... ... ... ... Қытайдың ықпалының өсуін, Каспийдегі
жағдайды және Баку-Тбилиси-Джейхан жобасының тағдырын айтуға болады.
Осылайша, Американың ... ... ... ... ... ... АҚШ ... өз стратегиясын «одақтастар ... ... іске ... ... ... ... ... еуропалық мемлекеттерді(НАТО мен ЕО мүшелері), ... ... ... ... ... ... кіргізеді. Бірақ
белсенді геосаяси роль ... ... ... ... ... ... ... майданға»
- Балкан, Таяу және Орта Шығысқа аудару арқылы қысқартуда. Ары ... ... ... ... түбінде – алдымен
Кавказ және Каспий аймағы, сосын Орталық Азия және басқа аймақтарда ... ... ... ... ... басты құралы ретінде НАТО
қарастырылады. Солтүстік-Атлантикалық альянстың ролі ... ... ... мұны іске асыру үшін ... ... ... сай ... көз жұмуға дайын, тек оларды мүшелікке қосуды
тездету қажет. Орталық Азия үшін ... үшін ... ... беріледі, ол болашақта серіктес елдердің альянстың
әскери механизміне қосылуын қарастырады.[83]
Американдық стратегтер Еуразиядағы ... ... ... ҰҚКҰ мен ... ... ... ... түрде
қарастыруда. Вашингтон үшін нағыз тиімді нұсқа ... ... ... ... ... ықпалдастық орнату болар еді.
Бірақ егер де Еуразия елдеріне қатысты «одақтастар мен ... ... де ... ... іске ... ... онда үлкен еуразиялық
кеңістікте Қытай АҚШ үшін өзіндік бір геосаяси сұрақ белгісіне айналуда.
Американдық стратегиялық ... ... ... ... ... келесі ретте көреді: Таяу Шығыстағы қақтығысты ... ... және ... ... ... және ... Азия)
тұрақтылықты орнату; Еуропамен оның саяси ... ... ... ... ... шарттарда серіктестік қатынастарды сақтау;
өзінің бұрынғы бақталасы Ресейді Америка басқаратын ... ... ... Қиыр ... ... ... ... және
ұлғаюшы қытайлық қуатқа сәйкес жауап табу.
Өзбекстан факторының ... ... ... ... ... И.Кәрімов Батыспен қатынастарының салқындауынан
бұрын 2004ж басында-ақ батыстық ... ... ... ... ... ... ... Бұл шешім Батыста жағымсыз әсер қалдырды.
өзбек басшыларының аса қатты наразылығын ... Ашық ... ... ... ... ... ... Халықаралық республикалық
институт сияқты ұйымдар тудырды. Батыстың қарсылықтары мен ... ... Ол ... ... ... қуып ... ... демократиялық және құқық қорғаушы деп ... ... ... ... қызметін қатаң бақылауға алды. ... ... ... ... ... ... ... шамасына дейін қысқартып жіберді
және бұл ... ... ... шарттарын қатаңдатты. Бірақ жағымсыз
әсер етудің аздығынан олар Өзбекстанның экономикасына аса ... ... ... жоқ.
2005ж көктемдегі көрші Қырғызстандағы оқиғалар ... ... одан ары ... ... ... ... ... дерлік
мүдделі жақтар(Батыс, Ресей, ... ... ... мен ... ... Бұл келісім Орталық Азиялық қоғамдағы саяси және
экономикалық қатынастардағы күрт және ... ... ... ... мұндай өзара түсініспендік Өзбекстанға қатысты айтылған
жоқ. ... ... ... оның ішкі ... және ... түбегейлі өзгертуін талап етті. ... ... ... ... ... ... ... Мұның барлығы Ташкентті
АҚШ және НАТО-мен әскери-саяси ынтымақтастығын шектеуге және ... ... ... ... ... ... ... қалыпта дамуы күрделі геосаяси асқындыруға
келтіру мүмкіндігімен қиыцн болды. ... ... ... ... бағасымен болса да, өз қатысуын қалпына келтіретініне күмән
тудырмады. Кейбір аналитиктердің ... ... 2005ж ... ... бұл ... күш ... алғашқы қадамдары болды. Қалай да
болмасын Батыс И.Кәрімов режиміне саяси және ... ... ... ... ... мамыр оқиғалары барысында ... ... ... ... ... ... оның елді
тұрақсыздандырушы қандай да болмасын қадамдарды кесуге қабілетті екендігін
көрсетті, екінші ... ... ... ... ... ... ... Вашингтон қимылдауының бірінші кезеңінде(2004ж) И.Кәрімовке
ультиматум қою туралы еуропалық ұсыныстармен қарама-қарсы келді, еуропалық
ұсынысқа Өзбекстан белгілі ... ... ... беру ... еді, ... ... зерттеу өткізуге келіседі, немесе оны қару енгізуге эмбарго
түріндегі жаңа санкциялар мен дипломаттарға виза беруден бас ... ... ... жағы ... ... ... бас тартып, оны
ынтымақтастық туралы диалогқа шақыруға тырысты.
Өзбекстан мемлекеттік департамент пен Қорғаныс министрлігі ... ... ... ... ... ... қайсысы маңыздырақ –
демократияны кеңейту немесе лаңкестікпен ... ... әуе ... сақтап қалғысы келді; Мемлекеттік департамент өкілдері өз кезегінде
неғұрлым қатаң бағытты ұстануды талап етті, яғни олар ... ... ... ретінде қарастырды, өзгерістер ары қарайғы ... деп ... ... ... мен ... ... ... қалды. Орталық
Азия шарттарында биліктің тез ... ... ... ... және ... ... қауіпті екендігі айқын болды.
Алайда И.Кәрімов нақты экономикалық реформалар ... ... ... ... ... режим мен қоғамның тұрақтылығын
сақтау үшін жағдайды мұздататытын дәлелдеді. Соған қоса ... ... өз ... ... итермелей бастады.
Егер алдында американдық стратегтер И.Кәрімовке 2006ж басына ... беру ... деп ... ... онда жаңа ... ... қандай
түрде болмасын оның режимін қолдаудан толығымен бас тартты. ... ... АҚШ ... ... ... қабілетсіз болды, бұған Ресей факторы
да әсер етті. Өзбекстанның, сонымен қатар бүкіл аймақтың тұрақсыздану қаупі
де ... ... бірі ... - оған ... ... Азия ... ... тікелей
тәуелді мемлекет, егер мұнда бір оқиға болса, онда ол аймақтың әрбір
мемлекетіне әсер ... ... ... ... саясаты маятникті
танытты. Екі-үш жылдық кезеңмен ол ... ... ... ... ... ... біресе Орталық Азия мен ТМД-ғы интеграциялық
ұсыныстарды қолдайды, біресе олардан бас ... 2005ж ... ... ... сыртқы саясаттағы да, ішкі саясаттағы да
қобалжуларына нүкте ... Ол ... ... ... ... ... ... және
халықаралық қауымдастық алдында өмір сүруші тәртіпті сақтау үшін ... ... ... атын ... Бұл оның соңғы одақтастарына да
белгілі болды. Мұның нәтижесінде Ханабадтан 2005ж жаз-күзде ... ... ... орын ... Режимнің әскери-тәртіп сақтау қуатының
қатаң бақылауымен жүзеге асырылатын тұрақтылыққа ... ... ... жағдайды орта мерзімді келешекте тұрақты деп
санамады.
Екіжақты қатынастар нашарлағаннан ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан саясатын
жалғастыратынын және онда демократиялық ... іске ... ... 2005ж ... Мемлекеттік хатшы өкілі Том Кейси
Вашингтон әндижандық оқиғаларды әлі де ... және ... ... ... мамандар Орталық Азияда американдық базалармен болып жатқан
оқиғалар әлемдік көлемде АҚШ-тың әскери стратегиясына әсер етуі мүмкін деп
санады. ... ... ... ... болашақ келісімдерге сүйене
отырып құруында, яғни ондай елдер американдық қарулы күштердің орналасуына
өз ... ұзақ ... ... ... ... ... беруге ғана
келіседі. Өзбекстанда әскери базаларды орналастыру ... ... ... ... ... салуға қайтуға итермелеуі мүмкін.
Осыған байланысты 2005ж ... ... ... ... ... тұрарлық. Оның республиканың жаңа басшылығын ұзақ
мерзімді ... ... ... ... қолы жетті. Сонымен бірге
Бишкек өз аумағында тұрақты негізде ... ... ... ... алыс ... радиолокациялық анықтау ұшақтарын(АВАКС)
және қосымша ... ... ... ... ... ... ... Өзбекстаннан Қырғызстанға аударуы стратегиялық көзқарас
тұрғысынан ... ... жоқ, ... ... ... ... үшін ғана ... болғандықтан, ал Манастағы база
шын мәнінде, стратегиялық мағынаға ие: операциялық белсенділік зонасына
ҚХР, ... ... ... ... ... да ... ... күрт нашарлауына қарамастан, АҚШ-тың
стратегиялық топтары арасында ескертулер ... ... ... ... ... ... әскери колледжі),
олардың ойынша, Вашингтон Өзбекстандағы әскери ... кете ... ... ... ... ... бере стратегиялық қателік жіберуде. Бұл
мамандар Ақ ... ... ... ... ... ... ... басуда күш қолдануға дайындығын танытқанын ұсынды. Екінші
жағынан, И.Кәрімовтың өз ... ... ... қауіптері - насихаттық
құралдың жай ғана ойдан ... ... ... ... ... ... тобы ... нұсқа ретінде Қазақстанның ... ... ... ... ол ... және ... басқа мемлекеттері үшін
экономикалық ... ... ... іске ... ... елдің
мысалы бола алады.
Мұнымен бір уақытта Ташкенттегі сарайлық төңкеріс туралы хабарлар да
келіп жатты. Бұған байланысты ... ... ... ... ... ... ойынша, Кәрімовке қарсы ішкі қарсылықтың
өсуі халықаралық қысым ... деп ... ... ... себебі Өзбекстанның
қарулы күштер құрылымдары жабық сипатта және Батыстың ықпалына берілмейді.
Тіпті бұл сыбыстар шын болып шыққанымен, ... ... ... ... ... ... реформаторлық және тұрақты ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... нұсқа ретінде тек бейберекетсіздік пен барлық аймақтың тұрақсыздануын
айтуға болады деген ... ... оның ... Ақ ... ... ... режимін құлату екендігі айқын бола бастаған.[85]
Алайда американдық стратегиялық құрылымның прагматикалық қанаты
қысымынан Вашингтонның ... ... ... тағы да 180 ... ... ... Бұл Ресей, Қытай және Орталық Азия мемлекеттері
үшін ... ... ... ... ... ... ... Ташкенттегі саяси ... ... ... ... ... ... ... мен Өзбекстанның қатынастарымен жаңа қауіптер
жағдайындағы саясат ерекшеліктерін, АҚШ-тың ... ... ... ... стратегиясы мен одан туындайтын мүдделерін сараптай келе ... ... ... Біріншіден, АҚШ Орталық Азияға аймақтың
геосаяси маңыздылығы ... ... мән ... және ... ... ... шараларды жүзеге асыруға ұмтылады. Екіншіден, Орталық Азия АҚШ-тың
ұлттық қауіпсіздігін шалғай ... ... ... ... ... ... ... табылады. Үшіншіден, Орталық Азияға
қатысты АҚШ-тың мүдделері бірнеше категорияларға бөлінеді. Бұл категориялар
Орталық Азия мемлекеттерінің ... ... ... тәуелді.
Ресей кез-келген уақытта АҚШ үшін нөмірі бірінші нысан болып ... ... ... тура ... ... ... ... ала қалған жағдайда, бұлар іс жүзінде Орталық Азия ... ... ... ... Республикасының тәуелсіздігін 1991 жылы 25
желтоқсанда мойындады. Олардың дипломатиялық қатынастары 1992 жылы ... ... ... АҚШ ... 1992 жылы ... ... ... Вашингтондағы елшілігі 1993 жылдың ақпанынан қызмет ете
бастады.
Екіжақты қатынастардың келісім шарттық-құқықтық негізін ... ... ... ... ... 11 ... ... жаңа
екпінмен дамуда. Содан бастап американ-өзбек қатынастары түрлі салаларды
қамтитын ... ... ... пен ... ... ... қол қоя ... елдер саяси, экономикалық, әскери,
әскери-техникалық, гуманитарлық және т.б. салаларда жаңа сапалы және өзара
тиімді қатынастар ... ... ... ... ... ... ете ... халықаралық лаңкестікке қарсы күреске үлкен үлес
қосты.
2005-2006 жылдары екіжақты қатынастардың нашарлауына қарамастан, екі
мемлекет те трансұлттық қауіптерге – ... ... ... ... ... таралмауы, есірткінің заңсыз айналымы, ұйымдасқан қылмысқа
қарсы күрес саласында ... ... ... ... ... қатынастардың одан ары дамуының мәселелеріне
қатысты ... ... ... ... Бұл ... АҚШ мемлекеттік
хатшысының көмекшісі Э. Файгенбаумның 2007жылы 28 ақпан мен 5 ... ... ... ... ... ... ... Дж. Гарвидің 2007 жылдың 3-5 сәуіріндегі, ЕҚЫҰ
жанындағы АҚШ ... Дж. ... 2007 ... 15-17 ... ... ... елдеріне ықпалдастық мәселелері бойынша Мемлекеттік
департаменттің үйлестірушісі Т. ... 2007 ... 3-4 ... ... халықаралық діни бостандық саласындағы ерекше
тапсырыстар бойынша елшісі Дж. Хэнфордтың 2007 ... 25-29 ... ... күштерінің (ҚК) Орталық комитетінің Стратегия, жоспарлау және
саясат басқармасының директоры Дж. ... 2007 ... ... АҚШ ҚК ... Комитетінің басқарушысы адмирал У.
Фэллонның 2008 жылдың 24-25 қаңтарындағы және АҚШ ... ... және ... Азия ... бойынша көмекшісінің орынбасары П.
Спратленнің 2008 жылдың 28 наурызы мен 1 ... ... ... бола ... жылы ... БҰҰ Бас ... сессиясы шеңберінде
Өзбекстан Республикасының сыртқы істер ... В. ... пен ... және ... Азия ... бойынша мемлекеттік хатшысының көмекшісі
Р. Баучердің кездесуін атауға ... ... ... ... ... қатынастардағы
интенсификация аймақ республикаларының экономикалық ... ... ... Себебі, әлі ұзақ уақыт бойы АҚШ-тың Орталық ... ... ... ... іс-әрекеттерімен байланысты болады.
«Катапультирование в ... атты ... ... М. ... Мәскеуге қатысты және оның Орталық Азия мемлекеттеріне қатысты
саясатына баға бере келе, ... ... Азия ... ... аймақтағы мүдделерінің көзқарасымен қарау дұрыс емес» деген пікір
білдірген болатын. Орталық Азия ... ... ... интеграцияға түрсу қажеттілік деп есептейді. АҚШ Орталық
Азияға халықаралық қоғамдастықта өз ... ... ... ... өз
позицияларын күшейте алады.
1992 жылы қалыптасқан Орталық Азияның республикаларына байланысты ... ... ... ... ... ... бөліп көрсетуге
болады. АҚШ Орталық Азия аймағының көзі ашық адамдарымен көп жұмыс жасауы
қажет. Осы ... ... ... ... қалыптасуына мүмкіндік
бермеу, осы аймақтағы жастарды, ... ... ... ... ... ... Жоба ... Жоба бойынша төмендегідей
қорытындылар шығарылды: жаңа тәуелсіз пайда болған авторитарлық мемлекеттер
аяқ астынан демократияға өз бетінше өте ... ... АҚШ ... ... қажет». Яғни, бұл мемлекеттердің болашақ саяси,
экономикалық, технократиялық элитасын бағытталған ... ... ... есептелді. Олардың алдында ең алдымен бұл республикаларды тәуелсіз ... және де ... ... болуға үйрету көзделді. Осындай жағдайлар
қалыптасқанда Орталық Азия іс ... ... ... ... АҚШ
мүдделеріне икемделе бастайды.
Саясаттанушылардан басқа Американың Орталық Азия мемлекеттеріне
қатысты сыртқы ... ... ... ... ... ... ... де күш салды. Мысалы, сенатор А. Кренстон АҚШ-тың
аймақтағы мүддесі туралы өз ойын ... Оның ... ... ... ... бұл ... болашақта экономикалық орны бар, екінші жағынан
Орталық Азия Иран мен Ауғанстаннан тарайтын ислам фундаментализіміне табиғи
кедергі болып ... А. ... ... жас ... ... ... ретінде ұсынды. Бұл идеяны Буш әкімшілігі де қолдап,
Түркияның жас түрік мемлекеттерінің жетекшісі ретіндегі орнына көп ... ... ... АҚШ ... ... ... өз ... кезде бірқатар зерттеушілер, мемлекет қайраткерлері АҚШ
үкіметіне Орталық Азияға ... ... ... экономикалық
жобаларға көңіл аудару қажет деген кеңес береді.
Батыстың Орталық Азиядағы ... ... ... ... ... ... Батыстың алдындағы үш міндетті бөліп
көрсетуге болады: аймақтағы мұнайды шикізат қоры ретінде ... ... жаңа ... ... және ... ... мұнай өндіруді кең
қаржыландыру. Үшінші міндеттің тек ... ... бар: ... Азияның
мемлекеттерінен газ бен мұнайды тасудан Иранды шеттету. ... ... осы ... ... пантүріктік идеяларын шектеу, Ресейдің
аймақта бекінуін тактикалық жол ретінде ... ... ... Осы ... іске асыру әр республикада, әсіресе, ... ... ... ... деп ... отыр. Сонымен, америка
саясатының мақсаттарын қысқаша үш тармақта көрсетуге болады – ядролық қару,
мұнай, ... ... ... ... ... жағдайдан туындайтын келесі
міндеті – саясаттанған исламды тоқтату, дәлірек айтқанда Иран ықпалын.
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... – аймақтағы шикізат қорларына
бақылау орнатуға – мүмкіндік береді. Жалпы ... ... ... саяси және экономикалық тәртіпке бағытталған демократиялық ... ... ... олардың жалпы геосаяси мақсаттарына сай
келеді.
Қазіргі таңда Батыстың, дәлірек айтсақ АҚШ-тың 1990 ... ... Азия ... қатысты ұстанған саясаттары тек жартылай ... ... ... ... АҚШ көмегімен қалыптастырылған азаматтық ... ... ... жоқ, ... ... сатысында. Азаматтық қоғам
толық дамыған жоқ. Экономикада мемлекеттік реттеу тәсілі қайта жанданды,
коррупция және ... ... ... алған. Осы жағдайлар АҚШ-тың қол
жеткізген мүмкіндіктеріне кедергі болады. АҚШ-тың қол ... ... ... ... шығару. Ал аймақ мемлекеттері халықаралық
қауымдастықтың біршама тәуелсіз мемлекеттеріне айналды.
2000 жылғы ... ... ... баяндамасында Батыс өз
мүдделерін іске асыру үшін, Ресеймен ынтымақтастық ... да ... ... ... ... ... ескі ... бас тартып,
аймақтағы көрші мемлекеттер – Қытай, Ресей, Түркия, Иран ... ... ... ... де ... ... Америка аймаққа монополиялық
бақылау орнатып, оны экономикалық дамуы мен тұрақтылықты ... ... ... ... ... Ең дұрыс жол өзара ... ... ... саясат жүргізу.
Сонымен, 1992 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін АҚШ мүддесі Орталық
Азияға ... ... ... Әр ... ... байланысты
аймақтағы АҚШ мүддесі әр түрлі сипатты иеленді. Мысалы, 1990-жылдардың
бірінші жартысында ... қару ... ... ... ... 1997-жылдардан бастап, АҚШ-тың өмірлік маызы бар мүдделерінің
саласы – демократияландыру, ислам ... ... ... ... ... ... ... терроризммен күрес саясатқа,
аймақ гесаясатына америка ықпалының ... алып ... ... ... Азия ... оның ішінде ең алдымен Өзбекстан
әлемдік геосаясаттың орталығында және ірі геосаяси ойыншыларды ... ... АҚШ ... Азияны өз жайына қалдырмайды, бұл жерде
Вашингтон өз ұлттық мүдделерінің қамтамасыз ету ... ... ... АҚШ пен ... ... ... Азияға байланысты ұстанған
саясаттарының ... ... ... ... жоқ. ... осы аймақтың тағдырына жауап беретін бірден-бір жетекші ... ... Ал ... ... ... ... ... етіп,
Орталық Азия аймағында АҚШ-пен тең дауысты иеленгісі келеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой
геополитике. Том II: ... ... США на ... ... ... ... КИСИ при ... РК, 2006.-С.296.
2. Евстафьев Г.М. Безопасность Центральной Азии. М., 2006. С.142.
3. А. Анохин. Большая Центральная Азия и Казахстан. Россия – ... пути к ... Т. ІІ. ... ... www.statistics.uz
5. Н.Ә.Назарбаев.Ғасырлар тоғысында. Алматы 1996 .
6. Н.Ә.Назарбаев. Сындарлы он жыл. Алматы, 2003 .
7. Назарбаев Н.А. ... ...... ... 2001. – 294 ... Қ.Тоқаев. Под стягом независимости. Алматы, 1997 .
9. Қ.Тоқаев. Внешняя ... ... в ... ... ... ... Беласу. Алматы, 2003 .
11. И.Каримов.О национальной государственности, идеологии независисмости и
правовой культуре. Ташкент, 1999.
12. С.Ниязов. Внешняя политика ... ... ... ... ... и мировая политика. Пер. с англ. М., 2007
14. З.Бжезинский. Великая шахматная ... М., 1998; ... ... или ... ... М., ... Г. ... Дипломатия. М., 1997
16. Е.М. Примаков. Ближний Восток на сцене и за ... М., ... А.О. ... ... ... ... ... проблемы международных отношений. М.,2002.
18. В. Гусейнов, А. ... Н. ... С. ... Большой Ближний
Восток. М., 2007
19. И.Иванов.Новая российская дипломатия. М.:2002.
20. В.М.Кулагин. «Международная безопасность» Москва 2006. ... ... А. В. ... ... США ... ... ... Уткин А.И. Американская стратегия для ХХІ века. М., 2000.;
23. Троцкий Е.Ф. Политика США в Центральной Азии (1992-2004 гг.). ... ... У.Т. ... ... ... ... 1998. С.36.
25. С.Абдулпаттаев. Халықаралық қатынастар және Қазақстанның сыртқы
саясаты. А.:2006.
26. К.Л.Сыроежкин. Россия – США - Китай и ... Азия ... ... Азии и ... ... сил. – ... ... 38-47.
27. М.Т.Лаумулин. Роль США в Центральной Азии. А.:2006.
28. М.С.Ашимбаева, А.Ж. ... ... и ... мира в ... отношениях. А.:2006.
29. Е.Н. Оразалин. ШОС:Основы формирования,проблемы и перспективы.А.:2007
30. Ж.У.Ибрашев. США и страны Центральной Азии: реалии и ... ... ... ... К.И., Кукеева Ф.Т., Лаумулин М.Т., Умаров К.Е. История
внешней политики США. ... ... ... Проект «Большая Центральная Азия» позиции великих держав.
А.:2007.
33. Буранашев И.Л. Центральноазиатский комплекс безопасности. ... ... ... ... Алматы, 2001.;
34. Черных И.А. Соединенные Штаты и Европейский Союз в ... в ... ... сравнительный анализ позиции.
//Казахстан в системе международных отношений. Алматы, 2001.;
35. Халил X. ... ... США в ... Азии на ... ... 2003, №11.
36. Ш.Аббасов. Узбекистан – США: трудный торг // Азия и Африка ... 2002. № 10. ... ... Центральная Азия: между Западом и Востоком // Центральная
Азия и Кавказ (Лулеа, Швеция). 2005. № 5. С. 74-89.
38. ... ... ... ... Роль США в ... ... ... Мырзабеков М.С. Орталық Азиядағы геосаяси жағдайдың өзгеруінің
кейбір көріністері. // ... ... ... ... 2002, 22-25 ... 84 б.
43. М.Зыгарь. Д.Бутрин. Горючий союзник Каримова. ... ... № 8 ... ... Р., ... Р. ... ... США в Центральной
Азии: «Большая игра» или «Большая ... // ... Азия ... 2004. № ... ... rus ... ... А.И. Новые интеграционные инициативы в Центральноазиатском
регионе в условиях современной политике // Казахстан-Спектр.-2007.-№2.-
С.15.
47. М.Т.Лаумулин. Роль США в Центральной Азии. А.:2006.
48. Р. ... ... в ... ... к ... ... ... газета. 11 августа 2005г.
49. Бешлосс М., Тэлбот С. На самом высшем ... ... ... ... ... М., 1994. С. 104.
50. Layne Ch. Rethinking American Grand Strategy. Hegemony of Balance of
Power in the Twenty Century? //World Policy Journal. Summer 1998. ... Clinton B. Remarks on National Missile Defense. ... ... ... ... А. В. ... ... США после холодной
войны.-М.,2000. С.112.
53. Стратегия национальной безопасности США: ... ... ... ... ... журнала госдепартамента США на рус. яз.
Т.7№4;//htpp:www.usinfo.state.gov/journals/itps/1202/ijpr/ijpr1202.htm.
54. Deutch J., Kanter ... B. Saving NATO’s ... ... Fuller G.E. Central Asia and American National ... ... Its ... ... and Future Prospects. Ed. By H.
Malik. – New-York: St. Martin Press, 1994, pp. ... ... ... К. ... и ... ... во ... США// Мировая экономика и международные отношения, 2007,
№8, С.59.
58. Д. Смит. Центральная Азия: новая большая ... М., 2005. С. ... ... ... ... США: новая эра//Внешняя политика
США, электронная ... ... ... США ... Silk Road Strategy Act// ... _ ... ... глобальный пирог или что стоит за стратегией мирового
лидерства США//htpp:www.liga.net/smi/show.html?id=75795.
62. htpp: www. ... Major ... Еще раз о ... ... ... ... ... Ibid.
65. Центральная Азия: Политика администрации США и ... ... ... ... по делам Европы и Евразии;
Выступление перед подкомитетом по ... ... ... ... Азии ... ... по международным отношениям,
Вашингтон, округ Колумбия, 29 ... 2003 г.; ... ... 10.10. 2007.
67. A National Security Strategy for a New Century. - Wash., October
1998.
68. ... ... ... США. (авторы: Байзакова К.И., Кукеева
Ф.Т., Лаумулин М.Т., Умаров К.Е.) Алматы, 2007. С. 262.
69. ... ... ... ... США и ... ... ... госсекретаря по делам Европы и Евразии;
Выступление перед ... по ... ... ... ... Азии комитета палаты по ... ... ... ... 29 ... 2003 г.; www.state.gov
70. Саймс Д. Имперская дилемма Америки// ... в ... ... С.45.
71. Война Америки за доминирование в ... ... ... М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой
геополитике. Том II: ... ... США на ... этапе и
Центральная Азия.-Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2006.-С.293.
73. Remarks by the President to the Troops, Butts Army Air Field, ... ... 24 November ... ... X. ... ... США в ... Азии на современном
этапе. Саясат-Policy, 2003, №11.
75. Алалыкин Д.С. Глобальная концепцияСША.-Москва.2004.
76. http://www.inosmi.ru.
77. Collins J. U.S. Policy Toward the Central Asian States. ... 2005. P. 98-145 ... Xo. С. ... ... ... ... ... // http://www.voanews.com.
79. Раджабов М. Проблемы обеспечения региональной безопасности в
Центральной Азии на пороге XXI века // ... ... Ф.Т. ... Аsіа аnd tһе USA. 2006
81. Лаумулин М.Т.. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой
геополитике// ... ... и ... США на ... ... ... Азия. Том II.
КИСИ при Презвденте РК. Алматы, ... National Security Strategy 2006 // ... ... ... ли ... ... Центральная Азия»//
«Республика», 2006, 5 апреля.
84. Ерекешова Л. ... в ... ... http: ... Г.М. Безопасность Центральной Азии. М., 2006. С.142.
85. Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой
геополитике. Том II: ... ... США на ... ... ... ... КИСИ при Президенте РК, 2006.-С.293.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ТМД-елдерінің өзара ынтымақтастық қарым- қатынастарының маңызы6 бет
Қазақтар (шетжұрты)22 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
Дамыған мемлекеттер ұғымы. Америка құрама штаттары және оның әлемдiк экономикалық қатынастардағы ролi мен ықпалы24 бет
Мексика5 бет
Мексика Құрама Штаты8 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
Cоғыс уақытындағы қауіптер5 бет
«мемлекеттің экономиканы қаржылық реттеу жүйесіндегі салықтық реттеу және оның Қазақстан Республикасының қазіргі жағдайындағы ерекшеліктері»74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь