Қазақтың тұңғыш биолог - докторы Кәрім Мыңбаев 100 жаста

Мазмұны:

I. Кіріспе:

1.1.Қолжазбаны қор қылмайық.
1.2.Кәрім Мыңбаевтың ғұмырбаяны.

II.Зерттеу бөлімі:

2.1. Ағалы.інілі Мыңбаевтар.
2.2. «Аграрлық ғылымның көшбасшысы». Кәрім Мыңбаев . ғалым, патриот.
2.3. Кәрім Мыңбаев туралы естеліктер:
а) Бауыржан Момышұлы мен Кәрім Мыңбаевтың достығы.
ә) Нұра азаматтарының ғалым жайлы естеліктері.
б) Кәрім Мыңбаев ұрпақтары.
2.4. Кәрім Мыңбаевтың еңбектеріне шолу.
2.5. «Көксағыз». Биологиялық ерекшеліктері және оны сұрыптаудың жаңа тәсілдері.

ІІІ. Қорытынды:
3.1. «Қазақ ғылымының асқар шыңы . Кәрім Мыңбаевтың баға жетпес еңбектері .асыл қазынамыз».
3.2. Ұрпақтар үндестігі
Кіріспе

1.1. «Қолжазбаны қор қылмайық»

ХХІ ғасыр – мәдениеттер майданының ғасыры. Ұлттық менталитеттің, ұлттық руханияттың майданының ғасыры. Бұл – ғаламдастыруға әрі жақындау, әрі ұлттардың өзін-өзі сақтау мұраты. Сондықтан біз «Мәдени мұра» (2004-2006жж.) бағдарламасы қолға алынғанына қуаныштымыз. Біз рухани тәуелсіз халықпыз. Рухани тәуелсіздігіміз болмаса, біздің егемендігіміздің құныда жоқ. Ал «Мәдени мұра» осы тәуелсіздігіміздің, рухани тәуелсіздігіміздің бір белгісі іспетті. Мұндай бағдарлама кез келген ұлт үшін басты қажеттілік. Осы күнге дейін бізде К. Мыңбаев жайлы жөні түзу қолжазба қоры жоқ, мәдени мұраларымыз құнтталмай келеді. Егер де байыптап арар болсақ, кез келген К.Мыңбаевқа жақын, онымен таныс болған адамдардың қолында қол жазба бар. Ол – ертеңгі тарих. Қазір соны жинап алып, бір орталыққа қою керек, сол жерде жүйелеу керек. Біз қолжазбаның қадірін әлі түсінбей келеміз. К.Мыңбаев туралы деректер өте аз, ал қолжазбалары туыстарының, жора-жолдастарының және т.б. азаматтардың қолында. Егер біз келер ұрпақ өз жерлесі, дарынды ғалым Кәрім Мыңбаев жайлы көп білсін десек, соның бәрін бір жерге жинап, бағалап, қадірлейік білейік. Әр адамның үйінен мұра жай ашып, ол деректерді көрмеге қойып қойғанының халыққа еш пайдасы жоқ. Ғалым жайлы барлық құнды деректерді түгендейтін уақыт жеткен сияқты. Ғалым жайлы зерттеулер мен мағлұмат көп болса, нұр үстіне – нұр. Сол арқылы К.Мыңбаев бүгінгі ұрпаққа таныстыру, табыстыру: тағлым етер тұлғаның өнегелі өмір жолдарынан тәлім дарыту мәселесін қамтуға болады. Еліміздегі аграрлық ғылымның қазіргі деңгейі Қазақстан ғылымының дами бастауындатұрған талантты ғалымдар шоғырының ерекше дарыны және көрегендігі, әрі қажырлы еңбегімен де анықталады. Солардың ішінде үлкен ғалым – қайраткер К.Мыңбаевтың алар орны ерекше. Өзінің табиғи дарынының, ғаламат еңбекқорлығының ғылымға жан-тәнімен берілгендігінің, туған жеріне деген ерекше махаббатының арқасында маңдайына жазылған қысқа ғұмыры ішінде ол өз халқы үшін ерен еңбек атқарып, еліміздің ауыл шаруашылығын дамытуға үлес қосып кетті. К.Мыңбаевтың еңбектеріне шолу жасағанда ғалым араласпаған ауыл шарушылығының саласы болмағаны байқалады. Ауыл шаруашылығы мамандарымен кездесулерде ол әртүрлі дақылдарды өсірудің озық тәсілдерін ұсынып, насихаттап отырған және ғылыми еңбектерді жарыққа шығару арқылы тәжірибе алмасуға көп көңіл аударып отырған. К.Мыңбаев мұрағаттарын зерттеп, зерделеу мақсатымен аудандық мұрағатқа телефон шалғанда: «Бізде ондай дерек мүлде жоқ – дегенді естідік». Бұл жерден шығар қорытынды Кәрімдей дарынның кіндігінен шыққан ұрпақ болмаған соң, «жаны ашымастың қасында, басың ауырмасынның» кері келіп тұр. 1992 жылы 18 қыркүйекте Қазақстан Республикасының «Тарихи мұраны қорғау және пайдалану» заңы шықты.
Базаргелдінің Қәдірәлісінің зор арманы бар еді. Ел ішіне тыныштық, от басының амандығын айтпағанда, ер балаға зар еді. Қартайғанда ұлы туды. Баласын Мыңбай деп атайды. Мыңбай бастаған туысқандар Батыркөлдің жағасына қоныстанады. Оның бұл шешімді қабылдауына қоныс аударғандармен араласуы да бір себеп болады. Ауыл осы кісінің атымен аталады. Осы жерде оның бес ұл баласы туған. 1906 жылы Мыңбай ауылында Кәрім туады. Үлкен ағасы Кәрімге қамқор ғана болып қоймай, кәрімнің тұлға болып қалыптасуына көп ықпал тигізген. Туған жерге деген ыстық махаббаттан оятып, бауырының жалынды жас жүрегінде туған жерін аялы да жомарт өлкеге айналдырсам деген пейілін тудырады.
Молданың таяқтарына шыдамаған Кәрім ауылдан қашып кетеді. Ақмоладағы орыс–қазақ мектебінің бастауыш сыныбына оқуға қабылданады. Ол онда ең үздік оқушылардың қатарында болады. 1928 жылы Кәрім Ташкент қаласындағы Ортаазиялық мақта – ирригация институтының жаңа техникалық дақылдар факультетіне оқуға түседі.
1932 жылы 24 жастағы Кәрім институтты тәмамдап, жоғары дәрежелі агроном – егінші мамандығын алады. Ол Грузиядағы кавказ тәжірибе станциясына жолдамамен жұмысқа жіберіледі. Осы жылы Кәрімді Қазақстанға қайтарып, Алматыдағы селекция станциясына аға ғылыми – қызметкер етіп тағайындайды. Ол көксағыздан жасанды түрде бай шығым алу туралы мәселесін көп дамытқан. Сол жылдары бұл ғылымдағы өзекті мәселелердің бірі болған. Көксағыздан каучук өндіріліп, ол автомобиль өндірісінде бағалы шикізат есебінде пайдаланылады. Көксағыз өндірісінен жетінші орынды иеленіп келе жатқан Ресей, 1913 жылы екінші орынға шығады. Каучук әскер ісінің дамуында да кең қолданылған. Осы өнеркәсіптердің қажетінқамтамасыз ету үшін Кәрім ізденіп, мол еңбек жасайды. Қазақстан мемлекеттік институтының доценті, 27 жасар ғалым – Кәрім каучук тектес өсімдіктердің білімпазы ретінде танымал болады. Оны одақ көлеміндегі екінші Оңтүстік Қазақстан облысындағы каучук өндіретін шаруашылықтың техникалық директоры қызметіне тағайындайды.
Жұмысқа беріліп кіріседі, бірақ құлшыныс аздық етеді, білім де керек. Сол себеппен ол 1936 жылы Лениградтағы өсімдік зерттеу институтының аспирантурасына оқуға түседі. Атақты академик Н.И.Вавиловтың көмегімен «Көксағызды дамытудың негізгі жолдары» тақырыбында диссертациясын ойдағыдай қорғайды.
Қазақстанның ауылшаруашылығын көтеру мәселелерінде түбегейлі шешімдер қабылдағанда, К.М.Мыңбаев белсене араласып отырған. Егін шығымын көтеру, әсіресе бидай шығымын, Қазақстанның солтүстігіндегі шұрайлы жерлерді егістік жерлерге айналдыру мәселелерімен айналысады. Ол «Алдыңғы қатарлы ауылшарушылық ғылымы» атты көлемді еңбек жазады, бірақ бұл кітап тек 1949 жылы жарық көреді.
1948 жылдың 30 қыркүйегінде К.М.Мыңбаевтың өмірі қайғылы жағдайда үзіледі. Ол бірнеше Қазақстан ғалымдарымен бірге әуе апатынан қаза табады. Қаза тапқандар арасында біздің облысымыздағы Бұхар – Жырау ауданының тумасы: А.Б.Бабаев, Ф.С.Солодников, Хасен Наурызбаев, Сапар Нұғымановтар және т.б. бар.
Кәрім Мыңбаевтың өмірі қысқа болғанымен, бақытсыз болды деп айтуға болмайды. Оның өзі сүйіп істеген қызметі, бар бос уақытын беретін от басы болды. Артынан үш ұлы мен екі қыз балалары қалды: Жаппар, Гүлнор, Темір, Алла, Сарын.
Қазіргі таңда оның отбасы Санкт-Петербург қаласында тұрып жатыр. Бұл қалаға олар Кәрімнің қазасынан кейін, 1953 жылы оралған еді. Оның үлкен ұлы әке жолын жалғастыруда. Үлкен ғалым, инженер-электрик, АҚШ-тағы Нью-Йорк университетінің профессоры, политехникалық Санкт-Петербург университетінің проректоры, Ресейдің Ғылым Академиясының мүше-корреспонденті.
Қызы Гүлнор – геолог, ал Алла – физик. Алланың сыңары Темір – белгілі дирижер, Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты, халықаралық бәйгенің иегері. Оның есімі тек қана ТМД елдерінде ғана емес, алыстағы шет елдеріне де белгілі. Жетпісінші жылдардың аяғында Қазақ симфониялық оркестірінің басшысы болады. «Фреска» балетіне музыка жазып, оны Алматыдағы қойылымын өткізеді. Қазір ол Мәскеуде тұрып жатыр.
К.М.Мыңбаевтың зайыбы – Мелица Васильевна Старчикова – Мыңбаева – ғылым докторы. Екеуінің бірнеше немерелері бар. Біріне Кәрімнің құрметіне есімін беріпті.
Кәрім Мыңбаев жан-жақты білімді, оқымысты болған. «Мені осы адамда бәрі таң қалдырады. Ол ғылыми әдебиетті көп оқитын, бірақ мені ең қатты таң қалдырғаны оның көркем әдебиеті саласындағы білімі. Тек қана қазақ әдебиеті емес, орыс және шетел классик жазушыларының шығармаларымен жақсы таныстығы. Ол маған Абай туралы көптеген әңгімелер айтатын. Абайдың шығармаларын маған қазақ тілінде оқып беретін. Аудармада шығармалардың өзгеріске ұшырағанына қатты қынжылатын. Сәкен Сейфуллин, Сәбит Мұқанов, Мұхтар Әуезов, Әбділдә Тәжібаев сынды ақын-жазушылардың шығармаларын біліп қана қоймай, қадір тұтатын. Орыс әдебиетінің классиктерін де жоғары көтеретін. Толстой, Лермонтов, Пушкин, Чехов, Достоевский және т.б. орыс жазушылары мен ақындарының шығармаларын сүйсіне оқитын. Гейне мен Гетені және басқа да еуропалық ақындардың өлеңдерін маған жатқа оқып беретін». К.Мыңбаев қазақ ақын жазушыларын оқып қана қоймай олармен таныс, достас болған. Кәрім әрқашан да отырыстың сәні болатын. Оның ашық мінезі, достарымен сыйласа білуі, бетке кемшіліктерін айтып отыратын тіке мінезіне дейін талантты да атақты адамдарды өзіне тартып тұрғандай әсер ететін». Ол Мұхтар Әуезов және оның жары Валентинамен, белгілі химик М.И.Усановичпен және Т.Н.Сумарокова, жазушылар Ғабит Мүсірепов және Әбділдә Тәжібаев, кеңес Одағының батыры Бауыржан Момышұлымен жеке таныс болған.
Кәрім арманшыл еді. Бос арман емес, нақты жоспарланған нұсқалары да бар болатын. Ол өзінің туған елі Қазақстанды молшылық, береке биігінен көргісі келетін. Жер біткенді әдемі жасыл орай шалғын, бидайды жайқалған
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Мынбаев К. Көксағыздың клондық әдісі //Селекция және тұқымдау, 1940 жыл. № 1, 1-5б.
2. Мынбаев К. Көксағызды қалай ірі тамырлы қылып, өсіруге болады? //Әдістемелік агрономия, 1940жыл. №1, 2-6б.
3. Мынбаев К. Вегетативті көбейтудің кейбір артықшылығы //Социалистік өсімдіктану хабаршысы, 1940 жыл. №1,4 б4
4. Мынбаев К. Вегетативті көбейту әдістері /Социалистік өсімдіктану хабаршысы, 1941жыл. №2, б. 5-7
5. Мынбаев К. Клондаудың ішкі морфологиялық өзгергіштігі және көксағыздың құрамындағы каучук. /Әдістемелік агрономия, № 3, б.5-9.
6. Мынбаев К. Көксағыздың өсіру тәртібіне байланысты өнімі. /Советтік агрономия, №5 б.1-6.
7. Мынбаев К. Көксағызды өңдеу жолдары /Советтік агрономия, № 3, б.10-17.
8. Мынбаев К. Көксағызды кіші түптерімен отырғызу / Энциклопедия, 1941жыл, б. 5-16.
9.Мынбаев К. Ленинград облысында көксағызды көбейту жолдары. Энциклопедия, 1941жыл, б.12-28.
10. Мынбаев К. Көксағыз тұқымын жинау уақытының көксағыз бойыда, каучуктың көбеюіне әсері. Энциклопедия.1941жыл,б.14-20.
11. Мынбаев К. Көксағыздың өсуіне байланысты өзгергіштігі. Энциклопедия, 1941ж. б.23-26.
12. Мынбаев К. Көксағыздың өнімін көтеруге көмектесетін құнды аграрлық нұсқаулар. Энциклопедия,1941ж.
13. Мынбаев К. Қазақстан облыстарындағы ауыл шаруашылығындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын қорытындылау. //Әдістемелік агрономия, 1941ж. б. 10-16.
14. Мынбаев К. Көксағыздың өнімділігін көтеру. / Қолжазба, 1941ж, б.128.
15. Мынбаев К. Көксағызды селекциялаудың жаңа әдістері./Баяндама, ВАСХНИЛ,1942ж. 1-2 жинақ.
16. Мынбаев К. Қазақстандағы совхоздарда көшпелі мал шаруашылығын ұйымдастыру. 1944ж. б.16.
17. Мынбаев К. Қазақстандағы ауыл шаруашылық ғылыми мекемелердегі жұмыстардың негізгі қорытындылары мен міндеттері. ВАСХНИЛ, Қазақ филиалы 1 сессияның еңбектері, 1945ж. б.28.
18. Мыңбаев К. Өсімдік қорғаудың ғылыми зерттеу жұмыстарының қорытындысы. /Қолжазба, 1945ж., б.24.
19. Мыңбаев К. И.В.Мичурин – табиғаттың ұлы өзгертушісі /Қаз ОГИЗ, Алматы, 1945ж, б.48.
20. Мыңбаев К. Көксағыз. Биологиялық даму ерекшеліктері және селекцияның жаңа әдістері /Қаз ОГИЗ, Алматы, 1945ж, б.18.
21. Мыңбаев К. Өнімнің салыстырмалы бағасы және суармалы бидайдың қыстағы сақталу сапасы // Қолжазба, 1946ж, б.35.
22. Мыңбаев К. Тұқым сапасын жақсартудың негізгі жолдары /Қаз ОГИЗ, Алматы, 1947ж, б.46.
23. Мыңбаев К. Алматы облысында ауыл шаруашылық мәдени өнімін көтеру./Қолжазба (Алматы облысында болған еңбек озаттарының арасындағы баяндамасы, наурыз, 1947ж. Б.8).
24.Мыңбаев К.Бетпақдала шөлін ауыл шаруашылықты дамытуда игеру / ВАСХНИЛ, Қазақ филиалы 1 сессияның еңбектері, 1947ж
25. Мыңбаев К. Қазақстандағы 30 жыл бойғы ауылшаруашылық ғылымы // Қолжазба, 1945ж, б.56.
26. Мыңбаев К. Қазақстанда жаңа сталиндік бесжылдықтағы ауылшаруашылық ғылымының міндеттері. /ВАСХНИЛ, Қазақ филиалы сессияның еңбектері, 1947ж.
27. Мыңбаев К. Ауылшаруашылық өсімдіктерін селекциялаудың бағыты мен міндеттері /ВАСХНИЛ, Қазақ филиалы сессияның еңбектері, 1947ж.
28. Мыңбаев К.Қазақстандағы ауылшаруашылық ғылымының колхоздағы қызметі /ВАСХНИЛ, Қазақ филиалы сессияның еңбектері, 1947ж.
29. Мыңбаев К. Бетпақдала шөлі / Энциклопедия, 1941ж., б.41-58.
30. Мыңбаев К.Ауылшаруашылық мәдениетіндегі агробиологиялық селекциялау және тұқым өндіру негіздері / Советтік агрономия, 1948ж, б. 5-9.
31. Мыңбаев К. Ауылшаруашылық мәдени өнімдердің өнімділігін арттыру жолдары /Қаз ОГИЗ, Алматы, 1948ж.
32. Мыңбаев К.Қазақстандағы мичуриндық агробиологиялық ғылымның әрі қарай дамуы. / Қазақстан Большевигі, 1948ж.
33. Мыңбаев К. Қазақстандағы мичуриндық агробиологиялық ғылымның бүкіләлемдік дамуы. /Қаз ОГИЗ, Алматы, 1949ж.
34. Попов А.Ю. Братья Мынбаевы /Нур .Хлебороб. 1987г.
35. Әкімбеков Д. Биолог-ғалым. /Жаңа жол. 1991ж.
36. Абугалиев И. Он был у истоков сельскохозяйственной наукиКазахстана /Каз.правда. 1996ж.30 июля.
37. Чертков В. Зеленая пустыня /Индустриальная Карагнда, 1996г. 24сентября.
38. Жармаганбетов Н. Свет памяти. /Наука Казахстана, 1996г,5 июля.
39. Абугалиев И. Первый доктор наук /Индустриальная Караганда; 1996г. 6 августа.
40. Каренов Р. Божьей милостью ученый /Индустриальная Караганда, 1996г. 21 июля.
41. Момышулы Б. Высокое небо, далекая звезда /Индустриальная Караганда,1996г. 6июля.
42. Меня удивляло в нем все /Воспоминания вдовы К.М.Мынбаева. /Индустриальная Караганда, 1996г.№13.
43. Мыңбаев Х.Н. Дархан дала иесі /Индустриальная Караганда, 2006ж. 12 тамыз.
44. Тналина Д. Аққу ғұмыр Интернет көздері ,2006ж
45. Мынбаев Ж. Сын Жаффар живет в США Интернет, 2006г.
46. Ажмаганбетова Г. Шуақты күндер. Алматы, 2006ж.
47. Алпысбаева Ғ.Қ. Ұмытпаймыз өзіңді Кәрім аға / Нұра газеті. 2006ж тамыз.
        
        ҚР Ғылым және Білім Министрлігі
Қарағанды облысының Білім Департаменті
«Қазақтың тұңғыш биолог – докторы Кәрім Мыңбаев 100 жаста»
Бағыты: «Қазақстанның тарихи
ескерткіштері
және болашақ дамуы бар ... ... | |
| | ... қор ... | ... ... ... | |
| | ... бөлімі: | |
| | ... ... ... | ... «Аграрлық ғылымның көшбасшысы». Кәрім Мыңбаев – ғалым, | ... | ... ... ... ... ... | ... Бауыржан Момышұлы мен Кәрім Мыңбаевтың достығы. | ... Нұра ... ... ... ... | ... ... Мыңбаев ұрпақтары. | ... ... ... ... ... | ... «Көксағыз». Биологиялық ерекшеліктері және оны сұрыптаудың | |
|жаңа тәсілдері. | |
| | ... ... | ... «Қазақ ғылымының асқар шыңы – Кәрім Мыңбаевтың баға ... | ... ... ... | ... Ұрпақтар үндестігі. | ... ... ... ... сол жылдарда республика ... ... ... ... мал ... ілгері
дамытуда сіңірген еңбектері, идеялары ... ... ... ... ... ... оқып, зер салып зерттеп, керегін табуына ... ... ... ... ... ... зерттеп, ғылыми өмірнамасын
жасау, тың деректермен ... ... ... өмірін зерттеп, еңбектерімен танысу;
- ғылыми өмірнамасын жасау;
- Кәрім Мыңбаев ағамыздың ауыл ... ... ... ... ... ... Кәрім Мыңбаевтың халқымызға қосқан үлесі туралы жастарға насихаттау.
Қарастырылып отырған материалдар болашақ ұрпақ үшін, жалпы ... ... тек ... ... жамау болсам деген, ... ... ... бір ... саусағына сиярлық шолпан жұлдызындай
жарқыраған жерлесіміз, алаштың асыл ... ... ... ... өнегелі өмірі мен зерттеушілік қызметінің тарихи маңызын, оның
адамдық болмысын тереңірек ... ... ... ... ... Егер ... Мыңбайұлы Мыңбаевтың өмірбаяны мен ... ... ... шықсақ, онда ой- жүйеміз кемел, қабілетіміз ... ... ... ... мол ... іске асыратын мол іскер,
белсенді тұлға боларымыз анық.
Зерттеу кезеңдері: ... 100 жыл ... ... биология
ғылымының докторы, Қазақ ғылым академиясының алғашқы ... ... ... – қай ... да тақиясына тар келмейтін тұлға. Өркениет
есігін қағып отырған қазіргі қазақ жұртының асқақ ... ... ... ойлы ... ағамызды аңыздан ақиқатқа жақындата танытсақ, ол бүгінгі
заманымыздағы көкейкесті ... де ... ... ... ... ... ... бірден-бір факторы ауылшаруашылығы
ғылымын өркендету, биоресурстарды зерттеу тетігіне бас ... ... ... ... ... ... туғандай.
Аз ғұмыры, яғни 42 жыл өмірінің ішінде еліміздегі ... ... ... ... тыңнан түрең салып, сала ретінде
дамуына елеулі үлес қосқан ... да ... ... ... ... өте аз, ... да орыс тілінде. Сол үшін мен көп іздендім. ... ... ... ... ... ... ... биология факультетінің ұстазы Искаков Зейнолла Искакович (
бұл кісі Кәрім Мыңбаев ағамызбен ... ... ... ... ... ... Темірғали Қырықбаевичпен, Астана қаласының
мұрағатымен Қасеинова ... ... ... алдым және де Кәрім
атамызды көзі көріп, ... ... ... ... ... ... ... кітапханасынан алдым. Онда Кәрім атамыздың
«Бетпақдала шөлі» кітабы бар, өкініштісі, орыс тілінде. Сол кітапты ... ... ... ... ... мынандай жұмыстар атқардым (
ұрпақтары, достары мен еңбектерін анықтадым).
Зерттеу жаңалықтары:
1. Ауылдық модельдік кітапханасынан ... ... ... ... бетінен).
2. Аудандық кітапханадан керекті құжаттар мен деректерді алдым.
3. Аудан ... ... ... ... ... ... ... Нұрхан Мыңбаев ағаймен сұхбаттастым.
4. «Байтуған»ауылында тұратын немере - қарындасы Мыңбаева Ботагөз
апаймен сұхбаттастым.
5. Облыстық кітапханадан ... ... ... ... ... ... ... ұстаздары Шаушеков Темірғали
Қырықбаевичпен, Искаков Зейнолла Искаковичпен ... ... ... ... ... ... ... мұрағаттан деректер алдым.
8. Астана қаласында тұратын немере-інісі Мыңбаев Ануармен т.б.
сұхбаттастым.
9. Абай ... ... ... ... ... пікірлестім.
10. Алматы қаласында тұратын Тінәлина Дариға апамен ұлы Сарын
Кәрімовпен сұхбаттасып, құнды деректер жинақтадым.
11. АҚШ – та ... ұлы ... ... ... ... ... ... Кәрім атамызды көзі көрген қариялармен
әңгімелесіп, ... ... ... ... ... Осы ... ... жүйелеп, зерттей келе ғылыми жобамды
жасадым.
14. Кәрім атамыздың лайықты болатындай, ауылымның болашақтағы сұлу
да көркейгендігін бейнелейтін ... ... ... әсем ... ... ... пайдасы зор
өсімдіктерінен гербарий жинадым.
16. Кәрім атамыздың туып-өскен жерінің макетін жасадым.
17. «Кәрім атамыздың ... ... ... ... реферат,
буклет, шығарма жаздым.
Жұмыстың нәтижесі мен қорытындысы:
1. Аномастикалық комиссияның шешімі: № 385/ 3-4. 16 ... 2006ж. ... 2006 жыл № 351 ... 19/17. ... ... ... ... Кәрім Мыңбаев есімі берілді.
2. Мектебімізде Кәрім Мыңбаев мұражайы 2006жылы 16 қыркүйекте ашылды.
3. 2006 жылы ауылымыздың бір ... ... ... ... ... 2006 жылы ... орталығында үлкен көшеге Кәрім Мыңбаев есімі
берілді.
5. 2006 жылы ... ... ... арналып жасалған мүсін қойылды.
2006 жылы Мыңбаев Н.Х. «Дархан дала иесі» атты кітабы жарыққа шықты.
Зерттеу ... ... Бұл ... жұмысы ауыл шаруашылығының
барлық салаларын дамытуда қолданылады. №№
Кіріспе
1.1. «Қолжазбаны қор ... ...... ... ғасыры. Ұлттық менталитеттің,
ұлттық руханияттың майданының ғасыры. Бұл – ... әрі ... ... ... ... мұраты. Сондықтан біз «Мәдени мұра» (2004-
2006жж.) бағдарламасы қолға алынғанына қуаныштымыз. Біз ... ... ... ... болмаса, біздің егемендігіміздің құныда
жоқ. Ал ... ... осы ... рухани тәуелсіздігіміздің бір
белгісі іспетті. Мұндай бағдарлама кез келген ұлт үшін басты қажеттілік.
Осы ... ... ... К. ... ... жөні түзу ... қоры жоқ, мәдени
мұраларымыз құнтталмай келеді. Егер де байыптап арар болсақ, кез ... ... ... ... болған адамдардың қолында қол жазба бар. Ол
– ертеңгі тарих. ... соны ... ... бір ... қою керек, сол жерде
жүйелеу керек. Біз қолжазбаның қадірін әлі ... ... ... ... өте аз, ал қолжазбалары туыстарының, жора-жолдастарының
және т.б. азаматтардың қолында. Егер біз келер ұрпақ өз ... ... ... ... ... көп білсін десек, соның бәрін бір жерге жинап,
бағалап, қадірлейік білейік. Әр ... ... мұра жай ... ол ... қойып қойғанының халыққа еш пайдасы жоқ. Ғалым жайлы барлық ... ... ... жеткен сияқты. Ғалым жайлы ... ... көп ... нұр ... – нұр. Сол ... ... бүгінгі ұрпаққа
таныстыру, табыстыру: тағлым етер ... ... өмір ... ... ... ... ... Еліміздегі аграрлық ғылымның қазіргі
деңгейі Қазақстан ғылымының дами ... ... ... ... дарыны және көрегендігі, әрі қажырлы еңбегімен де
анықталады. Солардың ішінде ... ...... ... алар ... Өзінің табиғи дарынының, ғаламат еңбекқорлығының ғылымға жан-
тәнімен берілгендігінің, туған жеріне ... ... ... ... жазылған қысқа ғұмыры ішінде ол өз халқы үшін ерен ... ... ауыл ... ... үлес ... ... ... шолу жасағанда ғалым араласпаған ауыл ... ... ... Ауыл шаруашылығы мамандарымен кездесулерде ол әртүрлі
дақылдарды өсірудің озық тәсілдерін ұсынып, насихаттап отырған және ғылыми
еңбектерді ... ... ... ... ... көп ... ... К.Мыңбаев мұрағаттарын зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... дерек мүлде жоқ – ... Бұл ... ... қорытынды Кәрімдей дарынның кіндігінен шыққан
ұрпақ болмаған соң, ... ... ... ... ... ... тұр. 1992 жылы 18 ... Қазақстан Республикасының «Тарихи мұраны
қорғау және пайдалану» заңы шықты.
Базаргелдінің Қәдірәлісінің зор арманы бар еді. Ел ... ... ... ... ... ер балаға зар еді. Қартайғанда ұлы туды.
Баласын Мыңбай деп ... ... ... ... ... жағасына
қоныстанады. Оның бұл шешімді қабылдауына қоныс аударғандармен араласуы да
бір себеп болады. Ауыл осы кісінің атымен аталады. Осы ... оның бес ... ... 1906 жылы ... ауылында Кәрім туады. Үлкен ағасы Кәрімге
қамқор ғана болып қоймай, ... ... ... ... көп ... Туған жерге деген ыстық махаббаттан оятып, бауырының жалынды жас
жүрегінде туған жерін аялы да ... ... ... деген пейілін
тудырады.
Молданың таяқтарына шыдамаған Кәрім ауылдан қашып кетеді. Ақмоладағы
орыс–қазақ мектебінің бастауыш сыныбына оқуға қабылданады. Ол онда ең ... ... ... 1928 жылы ... ... ... ... – ирригация институтының жаңа ... ... ... ... жылы 24 ... Кәрім институтты тәмамдап, жоғары дәрежелі
агроном – ... ... ... Ол ... ... тәжірибе
станциясына жолдамамен жұмысқа жіберіледі. Осы жылы Кәрімді ... ... ... ... аға ... – қызметкер етіп
тағайындайды. Ол көксағыздан жасанды түрде бай шығым алу туралы мәселесін
көп ... Сол ... бұл ... ... ... бірі болған.
Көксағыздан каучук өндіріліп, ол ... ... ... ... ... ... ... жетінші орынды иеленіп келе
жатқан Ресей, 1913 жылы ... ... ... ... ... ... дамуында
да кең қолданылған. Осы өнеркәсіптердің қажетінқамтамасыз ету үшін ... мол ... ... ... ... институтының доценті, 27
жасар ғалым – Кәрім каучук тектес өсімдіктердің білімпазы ретінде танымал
болады. Оны одақ ... ... ... ... облысындағы каучук
өндіретін шаруашылықтың техникалық директоры қызметіне тағайындайды.
Жұмысқа беріліп кіріседі, ... ... ... ... ... де ... ... ол 1936 жылы Лениградтағы өсімдік зерттеу институтының
аспирантурасына оқуға ... ... ... ... ... ... негізгі жолдары» тақырыбында диссертациясын ойдағыдай
қорғайды.
Қазақстанның ауылшаруашылығын көтеру мәселелерінде түбегейлі шешімдер
қабылдағанда, К.М.Мыңбаев белсене араласып ... Егін ... ... ... ... ... ... шұрайлы жерлерді
егістік жерлерге айналдыру мәселелерімен айналысады. Ол «Алдыңғы қатарлы
ауылшарушылық ғылымы» атты көлемді еңбек ... ... бұл ... тек 1949
жылы жарық көреді.
1948 жылдың 30 қыркүйегінде К.М.Мыңбаевтың өмірі қайғылы ... Ол ... ... ғалымдарымен бірге әуе апатынан қаза табады.
Қаза тапқандар арасында біздің облысымыздағы ...... ... ... ... ... Наурызбаев, Сапар Нұғымановтар
және т.б. бар.
Кәрім ... ... ... болғанымен, бақытсыз болды деп айтуға
болмайды. Оның өзі сүйіп істеген ... бар бос ... ... от басы
болды. Артынан үш ұлы мен екі қыз балалары ... ... ... ... ... таңда оның отбасы Санкт-Петербург қаласында тұрып жатыр. Бұл
қалаға олар Кәрімнің қазасынан кейін, 1953 жылы ... еді. Оның ... ... ... ... ... ғалым, инженер-электрик, АҚШ-тағы Нью-Йорк
университетінің профессоры, политехникалық Санкт-Петербург университетінің
проректоры, Ресейдің Ғылым Академиясының мүше-корреспонденті.
Қызы Гүлнор – ... ал Алла – ... ... сыңары Темір – белгілі
дирижер, Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты, халықаралық бәйгенің иегері.
Оның есімі тек қана ТМД елдерінде ғана ... ... шет ... де
белгілі. Жетпісінші жылдардың аяғында ... ... ... болады. «Фреска» балетіне музыка жазып, оны ... ... ... ол ... ... ... зайыбы – Мелица Васильевна Старчикова – Мыңбаева ... ... ... ... ... бар. Біріне Кәрімнің құрметіне
есімін беріпті.
Кәрім Мыңбаев жан-жақты білімді, оқымысты болған. «Мені осы адамда
бәрі таң ... Ол ... ... көп ... ... мені ең ... таң
қалдырғаны оның көркем әдебиеті саласындағы білімі. Тек қана қазақ әдебиеті
емес, орыс және шетел классик жазушыларының шығармаларымен жақсы ... ... Абай ... ... ... ... ... шығармаларын маған
қазақ тілінде оқып беретін. Аудармада шығармалардың өзгеріске ... ... ... ... ... ... ... Әуезов, Әбділдә
Тәжібаев сынды ақын-жазушылардың шығармаларын біліп қана ... ... Орыс ... ... де ... ... ... Пушкин, Чехов, Достоевский және т.б. орыс ... ... ... ... оқитын. Гейне мен Гетені және басқа да
еуропалық ақындардың өлеңдерін маған жатқа оқып ... ... ... ... оқып қана ... олармен таныс, достас болған. Кәрім
әрқашан да отырыстың сәні болатын. Оның ашық ... ... ... ... ... ... отыратын тіке мінезіне дейін талантты да
атақты адамдарды өзіне ... ... әсер ... Ол Мұхтар Әуезов және
оның жары Валентинамен, белгілі ... ... және ... ... ... және Әбділдә Тәжібаев, кеңес Одағының ... ... жеке ... ... ... еді. Бос ... ... нақты жоспарланған нұсқалары да
бар болатын. Ол өзінің туған елі Қазақстанды молшылық, береке ... ... Жер ... ... жасыл орай шалғын, бидайды жайқалған
егіндік басып ... деп ... ... мен ... ... ... ... да мақсат қойған еді. Ол селекционерлерге ... ... ... ... ... ... Өз ісін сүйіп істеген
Кәрім агроном мамндығын ... ... да күш ... жерінің жартысынан көбін алып жатқан шөлді жерлерді игеруді
бала кезінен армандаған. Осы себеппен арнаулы ғылыми ...... ... ... ... құрады. Кәрім шөлді игеру мәселелерін
шешетін зерттемелер ұсынады. ... көп жыл өтсе де, ... ... ... Кәрімді жылы сөзбен еске алады. ... ... ... ол ... ... ... деген: «Өмір деген дүниенің даму
процесімен салыстырсаң, бір секундтай да емес, зулап өте ... Сол ... ... ... ... де ... ... қоғам пайдасына жарайтын
іс істеген жөн. Иә, айта қаларлықтай күрделі еңбек істеу үшін не керек, не
істеу керек. ... бұл ... ... ... айналдырсақ, барлығы
белгісіз болады да шығады. Адамға данышпан, кемеңгер болу үшін, төрт ... ... ... ... ... іске шын ... және ... дұрыс
пайдалана білу. Кейде осылардың бірі, мысалы, ... ... ... ... тіпті бәрі болып, ақыры – демалысты дұрыс пайдалана
білмесе, ... ... ... ... ... ... зор ... үшін 1977 жылдың 23 қазанында, бұрынғы
Жезқазған облысының (қазіргі Қарағанды облысы) бір шаруашылығына оның ... ... ... ... ғалымның атындағы шаруашылық болып
қайта құрылады.
1986 жылы Кәрімнің ғылыми еңбектері «Шөлді дала - ... ... ... ... ... ... бір ... Мыңбаев есімі беріледі.
Ивановка ... орта ... ... ... 1995 ... 1 қыркүйегінде
беріледі, ал Ивановка ауылының өзіне 2006 жылы ... ... ... оның есімінің әрқашан да ел есінде қала ... ... ... ... ... ... ... жерлерді алпыс жылдай
бұрын экспедициямен аралаған еді. Ерлеген адамдар үшін бұл қиын сапар ... ... күн ... ... кеткен, сор топырақтар, құдығы сирек
кездесетін Мойынқұм мен ... ... ... ... ... ... ең қымбат заттай бағалайды. Бірақ жұрт көбіне
құбылмалы табиғат мінездеріне тәуелді болады. 1978 жылы ... ... ... ... ... аймақтарына жүргізілетін су құбырлар
тобының құрылысы басталды. Оны ... ... ... су ... ... бейнесін өзгеріске келтіреді. Шағылдар бойымен бітік
біткендей жолдар салынады. Ол осындағы басты үлестіруші күш болып ... жол ... ... елді ... ... ... Олардың бірі –
Жасұлан.
Мұнда көкөніс – сүт шаруашылығының орталық мекені ... Кент ... ... ... ... ... ... отырып салынған.
Барынша адамдарға шөлді аймақтың ықпалын кем ... ... ... қана шөл ... ... бұрын мал асырағаннан басқа ештеңе білмеген
адамдардың кәсібі де ... Су ... ... жүгері, көкөніс
отырғызуға бейімделеді. Қазір жеміс бағы да ... тұр. ... ... ... да сенімі аз болатын. Қазір бұл бақ 200 гектардан
артық ... алып ... ... келе ... тәуліктеп еш жанды кездестіруге болмайтын.
Қазір машинаны да көресіз, шағылдардың ар жағынан бой түзеген газ, ... да ... ... ... «Шу» шаруашылығына жол сілтейді. Құстардың әрбір
қанат қаққанымен, Кәрім Мыңбаевтың: «Көріпкел болмай-ақ, қоғамның ... ... ... ... аты ... Бұл есім тек қана ... ... ... ғана қалады», - деген сөздері естілгендей
болады.
ІІ. ... ... Арқа ... тіптен бүкіл Қазақстан аймағында ... ... ... ... ... ... ... оның қазақ
филиалының тұңғыш төрағасы, биология, ауыл шаруашылығы ғылымдары салсында
жемісті ... ... ... ... Қазақ ССР Ғылым академиясының
корреспондент мүшесі, белгілі ғалым Кәрім ... ... ... ... де, ... мен ... ... де аз емес. ... ... ... қолына тиген осындай дүниелердің болмауы себепті, оның өмір
жолы мен ғылымдағы еңбегінен толық мағлұмат ... ... ... ... ... болмайды. «Ештен кеш жақсы» деп аталарымыз
айтқандай, Кәрім Мыңбаев туралы ғылыми жоба ... ... ... да ... осы ... ... іріктеу, зерттеп, дайындау барысындақолға
түскен деректер мен құжаттарды ... ... ... ... өмір
баспалдақтарынан өткендігі айқындалды. Ғалым ағамыз туралы ... ... ... дейін көтеріліп, өсуіне алғы шарт жасаған, тәрбиелеген,
өнеге көрсетіп, баулыған ортасына, ... елі мен ... ... ... ... ... Өйткені Кәрім ағамыз туралы жазарда оның ... ... ... ... орнату үшін күрескен ... бірі ... ... Мыңбаев туралы айтпауға болмайтынына
көзім жетті. Өйткені Кәрімнің бар өмірінің ... ... ... ... ... ұштасып, бітік байланысып жатқандай. ... ... ... ... қатарында Тұрысбек Мыңбаев пен Кәрім
Мыңбаевтың қатар ... ... дау ... қоймайтыны ақиқат.
Мыңкең балаларының үлкені – Тұрысбектің революция жолын қалай таңдап
алғаны үлкен жұмбақ нәрсе. Бүкіл еліміздегі ... ... ... ... ... ... ... тәй-тәй қадам жасай бастаған. Бірақ
бейбіт тіршілік ырғағы ... ... 1918 жылы ... ... ... ... болып, колчакшылар көптеген большевиктерді –
С.Сейфуллин, А.Асылбеков, Б.Серікбаев, тағы басқаларды ... ... ... ... бастаған қызыл гвардияшы аздаған жасақ Әулиеатаға
аттанады. Бұл жасақтың қатарында Бекмағамбет Сұлтанғалиев және сол кездегі
он үш ... ... ... та бар ... Бұл ... ... жас“
газетінде Б.Сұлтанғазин туралы жазылған очеркте келтірілген. Иә, Сәкеннің
„Тар жол, тайғақ кешу“ роман-хроникасында Ақмола Совдепінің ... ... ... ... алынған кезде Нұра өңірінен сайланған Жақия
Айнабеков пен Тұрысбек Мыңбаевтың қолға түспей кеткендігі ашық ... ... қызы ... ... ... ... деректер,
құжаттар осы күнге дейін сақталуда.
2.2. Еліміздегі аграрлық ғылымның қазіргі ... ... даму ... тұрған талантты ғалымдар шоғырынан ерекше дарыны
және көрегендігі әрі қажырлы еңбегі негіздеп ... ... ... ... ... Кәрім Мыңбаевтың алатын орны ерекше. ... ... ... ... ... жан-тәнімен
берілгендігінің, туған жерінедеген ыстық махаббатының арқасында маңдайына
жазылған ... ... ол өз ... үшін ерен еңбек атқарып, еліміздің
ауыл шаруашылығын дамытуға үлкен үлес қосып кетті.
Кәрім Мыңбаев 1906 жылы 16 ... ... ... Нқра ... ... отызыншы жылдары каучук мәселесі өте күрделі әрі ... ... ... әлі ... ... ... осы бағалы затты әр түрлі
өсімдіктер ... ... ... бірі 1931 жылы Алматы облысындағы
қазіргі Райымбек ауданында табылған кк ... ... ... ... мол ... жаңа ... ... оны өсірудің тиімді
технологиясын жасау – Кәрім ... ... ... ... ... шешу үшін бұл дақылдың биологиясын терең зерттеу, оның таралу
аймақтарын анықтау ... ... Аз ... ... ... ауыл шаруашылығы
институтының доценті 27 жасар жас ... ... ... айналады. Тіпті 1934-1935 жылдары ол бір мезгілде Одақтағы
ең үлкен каучук өсіретін оқу-өндірістік ... ... ... ... ... ... білімін әлі де жетілдіре түсу мақсатымен,
1936 жылы Бүкілодақтық Өсімдіктану ... (ВИР) ... Енді көк ... ... ... маңында да кең таралып,
ғылымның „Көк сағыздың табиғатын жақсартудың негізгі жолдары“ деген ғылыми
еңбегінің негізін ... ... ... ... әрі көп, әрі ... ... Ол
көк сағыздың өсу және даму ерекшеліктерін анықтайды, ерекше қасиеттері бар
жаңа сорттарын шығарады. Өсімдік ... ... ... ... арқылы реттеуге болатынын, көк сағызды тек тұқымымен ... ... ... ... ... де ... болатынын көрсетеді. Жас
та жігерлі маман Лениградтық ғалымдардың көңілінен шығып, аспирантураны
табысты тәмамдаған соң сол ... ... ... ... ... ... 1940 жылы кандидаттық диссертация қорғайды.
Алайда соғыс оның ғылыми жұмыстарын уақытша ... ... 1941 жылы 6 ... күні ... бірі ... Отан ... Ол Ленинград қаласының жасақшылар полкі бөлімшесінің біріне парт-
бюро ... ... ... ... болады. Жоғарға бас
қолбасшы В.Сталиннің бұйрығы бойынша ол ... ... ... үшін ... жылы ... ... Кәрім Мемлекеттік жоспарлау комитеті
төрағасының орынбасары болып ... ... ... бірге
ғылыми жұмысты қатар дамытқан ол 1944 жылы ... ... ... ... 38 ... ... Мыңбаев қазақтан шыққан тұңғыш биология
ғылымының докторы болады. Сол жылы ... ... ... ... болып сайланды. Егер Қаныш Сәтбаевтың қазба байлықтарды ... ... ... ... ... ғалым-қайраткер екенін бәріміз
мойындасақ, ауыл шаруашылығы саласында Кәрім Мыңбаев дәл сондай орын ... ... ... ... құрбаны болып, өмірден ерте
кетпегенде халқының сүйіспеншілігіне ... ... ... дәрежеге
жетері анық еді.
Мыңбаев араласпаған ауыл шаруашылығының ... ... ... Ауыл шаруашылығы мамандармен ... әр ... ... озық тәсілдерін ұсынып, насихаттап отырған. Мысалы,
1948 жылы Қызылжар қаласында өткен ВАСХНИЛ-дің ... ... ... «Ауылшаруашылық ... ... мен ... ... негіздері» деген тақырыпта ... ... ... ғылымын дамыту туралы мәселелерді алға
тартып, ... және ... ... ... ... ... өзінде
Қазақстан ғалымдары шөптеген солтүстік облыстарға арналған күздік бидайдың
қыстың қатал жағдайларына төзімді, жоғары ... ... ... ... ... ... ... сонда көтереді. ... ... ... астықтың түсімін 10-40 процентке арттыруға болатынын да
сонда айтқан.
Кәрім Мыңбаев ғылыми ... ... ... ғылыми
еңбектерді жарыққа шығару арқылы тәжірибе алмасуға көп ... ... ... ... 1949 жылы басылып шыққан «Алдыңғы қатарлы ауылшаруашылық
ғылымы үшін» деген өмірбаяндық ... ... ... Онда ауылшаруашылық
дақылдарының агротехникасы, селекциясы мен тұқым шаруашылығы, Қазақстанда
1940-1948 жылдары ауыл шаруашылығын қалыптастыру мен ... және ... ... ... КСР ... ... ... болып сайланған Кәрім Мыңбаев
мемлекет, қоғам қайраткері, халық ... ... де ... ... ... ... еңбегі лайықты бағасын алып, ол 1946 жылы
Қазақ КСР Ғылым Академиясының мүше-корреспонденті ... ... ... ... ... ... бастап-ақ оған мүше болған Мыңбаев, сөз
жоқ, академияның тұңғыш президенті Сәтпаевпен бірге қоян-қолтық ... ... ... ... ... ... ... ол өте дарында ғалым, ... ғана ... ... бірге мамандар даярлау ісіне де көп ... ... ... ... ол ... ... және ... дарвинизм және генетика кафедрасының меңгерушісі қызметін
атқарған.
Оның өмір ... ... ... мол ... ... ... ... ететіні сөзсіз. Біз Мыңбаев ... ... ... ... штрихтарын ғана қағазға түсіріп отырмыз. Бірақ жарыққа
шыққанын өзі көре ... ... ... атты монографиясына жеке
тоқталған жөн. Өйткені бұл еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... құстың қанатын талдыратын қазақтың
жазық даласын жаны сүйген адам осы жердің бәрі кәдеге жаратылса ғой ... ... Бұл ... әсіресе, қазақ сахарасын сүйіп қана ... біте ... ... ... ... ерекше лаулағаны сөзсіз еді.
Қазақ даласы ежелден орыс саяхатшылары мен ... ... ... ол ... ... ... жиналып қалса да, Мойынқұм,
Сарыарқа, Бетпақдала ... шөл ... әлі ... зерттелмей жатқанды.
Оның үстіне бұл дала суы тапшы болғандықтан ауыл шаруашылығына жарамсыз
деген ... ... де ...... Сол ... ел ... сүйенген Кәрім Мыңбаев 1947 жылы ... ... ... ... іс ... ... ... жасырмайды. «Халық
шаруашылығы үшін өлі шөл далада тіршілікті ... ... ... арман еткен адамның көңіл-күйін көз алдыңызға елестетіп көріңізші»
деп тебіренеді. Тамыз және ... ... ... ... бүге-шүгесіне дейін зерттейді.Экспедицияны үлкен ... ... ... ... бос ... ... 300 мың шаршы
шақырым деп белгіленіп, оны өзаратығыз байланысқан Мойынқұм, Сарыарқа және
Бетпақдала депүш ... ... Бұл ... ... ерте ... мал ... ... тәжірибесінің жан-жақты зерттелгені
байқалып тұр. ... әр ... ... ... ауыл ... ... дейін сөз болады. Жер-су аттарының неден шыққандығы да
баяндалып отырады. Жылына тек 100-150 мм. Жауын-шашын түсетін Бетпақдаланың
аңызақты ... ... күні бойы ... зерттеулер жүргізу, әрине,
экспедиция үшін оңайға түспегені түсінікті. Дегенмен де ... ... ... жануарлар әлемін жан-жақты зерттеп, бай мағлұмат жинайды.
«Біздің ойымызша, Қазақстан шөлдерін, соның ішінде ... ... ауыл ... ... ... ... (мал шаруашылығы және
егіншілік – авторлар). Әсіресе, бұған Бетпақдала ... мал ... ... негіз бола алады» деуі осыны аңғарса керек.
Өткен ғасырдың орта шенінде орыстың белгілі ... ... ... ... ... онша жарамдас емес» деп жазған екен. Тіпті ХХ
ғасырдың бас кезіне дейін қазақ даласы тек мал ... ғана ... ... ... ... Ал қазірдіің өзінде қазақтар тек мал соңында
жүріп, ... көп ... ... пікір бар. Кәрім Мыңбаев
еңбектерін оқи отырып, осы көзқарасты өзгертуге оның ... күш ... ... ... ... 4 мың шақырым жер ... ... ... ... ... ... 20-30 ... гектар құнарлы бос
жер бар. Біз техникамен бұл жерден әр ... 90-100 ... ... ... Және ... ... ... Әлемде біздікінен дәмді ... деп ... ... - ... Кәрім, - бізде көктем мен күзде
екі-екі айдан бетпақтың шүйгінін ... 20 ... ... ... ... ... өтер ... айналдырамыз».
Ал Шу өзенібойын зерттеу барысында ерте заманда бұл жерде өте жоғары
дамыған суармалы егіншілік болғанын, қытай ғалымдарының деректеріне ... сол ... ... ... әр ... 35-105 пұт, арпа 40-140
пұт, тары 40-90 пұт болғанын; бұрын ... су жоқ ... ... ... онда 3-6 және 7-9 метр ... ... ... суларының мол екенін жазады. Ылғал жеткілікті жерлерде ... ... ... де ... ... ... болашағына үлкен сенім артып, «Егер дала және орман ... ... ... ... ... ... ... астығы жатыр» деген
аса батыл ой айтады. Егер ... оған ... ... ... бәрі ... ма еді, деп ... Дей ... оның ғылым көгінде нұрын шашып,
артында үлкен еңбектер қалдырып кеткеніне шүкіршілік етесің. ... де, ... ... әлі ... ... ... келіп, Қазақ
елінің мерейін өсіреді ... ... ... ... ғалым ғана емес, Отанының патриоты ретінде де халық
жадында өшпес із ... ... Оның ... ... қой ... ... институты орналасқан ауылға, астанадағы және
басқа да елді мекендердегі көшелері, мектеп аталады.
Кәрім Мыңбаев ... ... ... Машанов ақсақалдың да мына бір
қысқаша пікірін келтіре кетелік:
- Дос болатынбыз. Ғаламат жаңашыл ғалым еді. Ақкөңіл, ... ... ... ... ... ... еді.
Есімдеқалған Кәрімнің бір ерекше қасиеті бәйгеаттарын жақсы
танитын, сыншы болатын. Сері, мейлінше адал жігітеді. Мырза,
жомарттығы да бар. ... ... ... Оның қазасын
бүкіл республика болып аза тұтты десем, ... ... ... менің есімде сол күш-қуаты мол жап-жас
қалпында қалып қойды. Ол ... ... ... ... ... ... достық қарым-қатынаста болды.
«Наука Казахстана» басылымының үстіміздегі жылғы № 13 саныда ... ... ... ... ... деп ... «Біз ... екеуіміз
Алматының төңірегіндегі КИЗ-дің тәжірибе алаңында 1936 жылы таныстық. Ол
Қазақ өсімдік ... ... ... ... мен ... биология факультетінің студентімін. Мұнда ғылыми- ... ... ... ... ... ... ... тауып отбасын
құрдық... 1948 жылдың қыркүйегінде мен үшін, балаларым үшін қара түнек
орнап, ... ... ... айырылып қалдық. Біз үшін сондай
қайғылы күндерде жақын қарым-қатынаста болған Әуезовтердің, ... ... ... ... ... шықпай, үлкен
жаңашырлық танытты. Қара жамылып қайғы тұта бермей, моымай жаманқа ... көп ... ... ... ... бес жыл ... кезде Милица
Васильевна төрт баласын алып өзінің туған жері Ленинград ... ... Бұл ... ... ... - ... ... Нью-Йорк
университетінің профессоры. Қыздары Гүлнәр – геолог, Алласы – физик.
Алламен ... ... ... ... ... ... ... қауым жақсы
біледі ғой деп ойлаймыз. Ол ... ... ... ... ... етті. Бұл күндері Кәрім ... ... бар. ... ... ... ... бірі Кәрім Мыңбаевқа қазақ халқы қандай құрмет ... ... а) ... ... өз ... ... ... азаматтық
биік тұлғасын сөз еткенде Тұрысбек пен Серік секілді халқының азаматы, бола
алған, сондай жоғары да мәртебелі атаққа ие ... ... ... ... Қазағының келешегі мен жарқын болашағы үшін небір қан майдандарда
оқ пен оттан ... ... ... ... де, өз мақсаты,
арманы мен мұраты жолында қасық қаны ... ... бел ... ... ... мен ... жас Кәрімнің бойына жақсылық пен
ізгілік қасиеттерді дарытуға, себепкер де дәнекер де бола ... ... ең жас ... ... ... ... де ... болып өсуіне зер салды. Өзі оқып, жете ... ... ... ... сол ... ... мен елінің болашағына сыбағалы үлес
қосуды қалайда жас Кәрімнің ... ... сол ... үшін ... ... бар мүмкіндігін жасап бақса керек.
Өйткені Тұрсекең көзі ашық, санасы ояу ... ... ... ... ... ... салып, туа біткен азаматтық асыл қасиеттерін
бар болмысымен жарқырата көрсетуге дәрменсіздігін ... ... ... ... де жас ... ... білім алып, ғылым көкжиегінде еркін
самғауы аға алдына қойған тағы бір ... ... ... ... ... ... орыс-қырғыз бастауыш мектебіне әкеліп беруінің бір сыры
осында жатса керек.
Иә Кәрім бұл кезде ауылда молданың қолында әліп биді оқып ... ... ... ... құлын-тайдай тебісіп өскен досы Әбілғазы
Бейісов Кәкең туралы былайша еске алып отыратын: «Балалар ... ... туса да ... ... ... ... ... болғанымен, кім
көрінгенге әлімжеттік жасамайды. Қашан да жеңіліп жатқан ... ... ... ... ... топ бастаушысы болып алған оның ... жоқ. ... ... ... ... ... ... қан сорасын
шығарып әкелетінді ұйымдастырушы да осы, кейбір бәйбішелердің ... ... ... сары ... сақтап отырған қантына ұры түсіруші де
осы. Иі ... кең ... ... әрі еншісін алмаған Тұрысбек те балаға
зеку дегенді білмейтін. әлдебіреулер «Кәрім ... ... «Е, ... ... ... соң ... да», - деп ... Кәрімнің ауыл
молдасынан сауат ашып жүрген ... Нұра ... бас ... ... ... Иса Жәкенов былайша әңгімелейді: «Кәрім ерекше жаралған жан еді.
Оның әр ісі Мен кеткен соң айта ... ... ... ... молдадан
бірге оқыдық. Саутымызды бірге атық. Кәрім марқұм зерек еді. Біз апталап
жаттап жүретін аяттарыңды бір ... ... ... ... ... ... оқуының кім көрінгенге оңайлықпен қонбайтыны белгілі ғой. Кәрім өлді
дегенде маңайымның бәрі ... ... ... ... ... сенбедім.
Газетке Мұхтардың (Әуезов) жоқтау ... ... ... ... Ел ... ... әр оқыған аятымның аяғында Кәрімнің ... ... ... ... ... қаза болатындай болып көрінеді. Солай,
қарақтарым...».
Ағасының Совет өкіметін орнату жолындағы ерлігі мен ... ... ... хабардар Кәрім үшін, Тұрсекеңнің есімі, атақ-абыройы мен
атқарып жүрген еңбегі әрі ... әрі ... еді. ... ... ... мен борышын, ең алдымен, оның оқып – білім алуы деп
пайымдағанын ... ... ... де, ... да ... ... дұрыс
түсініп, бұл мектепте жатпай-тұрмай оқып, қалайда ... әрі ... ... бар ... ... ... арқасында мектептегі озат та, алғыр
оқушылардың санатында жүреді. Оқу оқып жүріп, қоғамда, өмірде ... ...... ... өзгерістерге зер сала жүріп, әрі ағасының ... мен ... ... хабардар болғандықтан ба өзі де келешек үшін,
социалистік құрылыс үін күресіп, жаңа ... жаңа ... құру ... ... сан ... жұмыстардың тұтқасы, көш бастаушысы бола алған, лениндік
большевиктерге еліктеуге, солардың жолын ... ... өмір ... ... ... да ... ол 1923 жылы Ақмоладағы Ленин комсомолының
қатарына алғашқылардың бірі болып, өтініш жазып өтеді де. Енді ... ... ... ... ... атқарар сан алуан қоғамдық
жұмыстардың бел ортасында жүруге, ұйымдастыруға тура ... Бұл ... ...... ... ерте ... өмірдегі болып
жатқан жаңа да тың өзгерістерге үн қосып, ... ... ... ерте араласуына, жалпы азаматтық бет – бейнесі мен ой-өрісінің
дамуына зор ықпалын тигізді де.
Кәрім Ақмоладағы ... ... ... ... 27-жылға
дейін оқыды. Бұл аралықта ол тек мектеп программасы ... ғана ... жоқ. ... ... ағасы әкеліп берген талай кітаптарды парақтап,
олардан өзінің болашақ өміріне рухани нәр – азық ала ... ... ... ... оның бар ... ...... тыным таппауға баулыған
ағасының ақылы мен нұсқауын бар ықылас-ниетімен ... бар ... ... 1928 жылы ... Орта Азия ...... ... агрономия факультетіне түседі. Институтқа түсер
кездегі Кәріммен өзінің қуанышын, білімге деген құштарлығын жас ... досы бола ... ұзақ ... бойы ... ауыл шаруашылығын
дамытуға сыбағалы үлесін қоса білген, Қазақ ... ... ... ... Мусин былай деп еске алды: «оқуға, білім алуға деген
құштарлық біздер жатпай-тұрмай емтиханға ... көп ... ... Сол ... ... ... талмай талаптанғыштығымен, ерекше
еңбекқорлығымен бәрімізден асып ... ... ... тағы бір ... ... ... ... еді. әлем классикасы мен орыс әдебиетінің
озық туындыларын тек оқып қана қоймай, ... да ... ... ... жанрының айтулы шебері А.П.Чеховтың шығармаларын қазақ
тіліне аударып, сол кездегі мерзімді басылымдарда жариялайтын».
Мұның ... ... ... ... әдебиетке, жалпы ғылым атаулығы
құштарлықтың ерте бастан-ақ ... оның ... ... биіктен
көрінуге бет бұрып, мұрат тұтқанын аңғаруға болады. Институт қабырғасында
өткен төрт жылы тегін өтпеген ол өз ... ... озат ... ... институтты өте жақсы деген бағамен бітіріп шығады. ... ... ... ... ... талапты, құштарлықты дұрыс
бағалай білген институт басшылары оны мақта талшығына ұқсас өсімдіктерден
тоқитын ... ... ... «Котапин» фабрикасы жанындағы
аспирантураға жолдама береді. Кәріммен қоса жоғарыда аты аталған Т.Мусин ... ... ... ... мен Төлеужанды ауыл шаруашылығы
комиссариаты оқуды тоқтата тұрып, бірін Азербайжанға, екіншісін Грузияға
жіберу ... ... ... Ол ... ... жеке басқа табынудың
жаңа-жаңа өрістеп келе жатқан шағы. Партия қайда жіберсе, сонда ... ... ... ... ... болсаң, онда партияға, Сталинге
қарсы шыққаның. Совет өкіметінің болашағына бұлдыр қарағаның, тағы ... ... ... жаның жаһаннамға жіберілетіні түсінікті еді. Оқуға,
білімге құмартып келген ... өз ... ... ... ... оған ... соққыболғаны жасырын емес. Бір ... ... ... ғылымының небір құпияларын игеремін деген ынта
көңілімен келгенде, басқа ... ... ... ... ... ... қапаланғанымен, екінші жағынан басқа жерде, басқа елде
тәжірибежинақтап, алған білімін практикада ұштастырып, ... ... ... ... да ... ... ... кейін басқа республикаларда жұмыс істепжүрген
мамандар өз еліне қайтарылсын ... ... ... қаулысы аңсап, алған
біліміне орай өз халқыңа еңбек етсем деген ... мен ... бар ... зор ... ... ... жырақ жүргенімен, ауылдағы жақын-туыстарымен
үзбей хабарласып, хат алысып тұрғаны болмаса, ауыл бетін көрмегелі қаншама
айдың, ... жүзі өтті ... Тұла ... ... ... ... ... махаббат, перзенттік сүйіспеншілік осы қаулыны естісімен-ақ ауылға,
елге, туған жерге баруға бел шешкенімен, өзінің ... жүру ... ... ете түсті. Білім қуып, ғылым жолына түсу жастайынан арманы болғандықтан
қалайда орталық қалаларда оқып білім ... ... ... ... ... ... ... аспирантурасына түседі. Оны
үздік бітіріп шығып, кандидаттық диссертациясын қорғайды. Бұл 35-37 ... ... ... ... ... ... жаппай қуғындап, қырып
жатқан нәубет жылдар еді. Қай халықтың болмасын оқыған, көзі ... ... бір ... ... ... жандардың көрсетуімен нақақтан-
нақақ атылып жатты. Кәрімнің сырт ... ... оның да ... ... атанып кетуі де әбден мүмкін еді. Елдегі туған-туыстары бір ... деп ... ... екінші жағынан Кәрімнен көптен бері хат-хабардың
келмей қоюы да осындай жаман ой түюге мәжбүр ... еді. Сол ... ... мен ... ... оның ... інісі, бүгінде зейнеткер
Нұртаза Тұрысбеков былай деп еске ... мені ... ... ... ... өтеуге алып кетті.
Алғашқысында Хасан көлінде шайқастым, кейін 1939 жылы ... ... ... ... біздің полкты қайта жасақтап, біразымызды елге
қайтарды. Маған үш-төрт күнге ... ... осы ... ... ... болады деп рұхсат берді. Қайда барам, бірден ... ... ... ... ... ... адресі бар болатын. өйтіп-бүйтіп
сұрастырып жүріп, Кәрімнің үйіне бардым. Үйде мені жеңгем Мелиса Васильевна
қарсы алды. өзінің ... ... хат ... ... ... ... ... кім екенімді, қандай туыстығымды айтып болысымен, ол кісі
де ақ жарқын, қолы ашық адам екен, барын жайып ... ... ... ... ... Кәрім Мыңбаев кандидаттық диссертациясын қорғап, ... жазу ... еді. Оның ... ... ... ... ... жүруінің
басты мақсаты да осы емес пе еді. Қалайда білім көкжиегіне көрініп, алған
білімін қалайда ... ... ... ... ... Сондықтан
Лениградта жүріп, докторлық диссертациясын ... ... үшін ... ... Сондай-ақ кандидаттық диссертациясын қорғаған.
Бүкілодақтық өсімдік ... ... ... ... меңгерушісі болып қызмет атқарды. әрине, қазақ халқының
азаматы дардай, тағы таудай ... ... ... болу ... ... келе бермейтін, әрі қазақ азаматтарының арасында сол кезде
сирек кездесетін жайт қой. Бұл ... өз ... ... ... туа біткен ғылыми дарындылығының, жан-жақты білімдарлығының,
азаматтық биік тұлғасының жарқын белгісі болса керек.
Осы ... Ұлы ... ... ... ... ... мен бостандығын аяқ асты етпек болған фашистік Германиямен
соғыстың басталған кезі ... ... жаны бар, ... мен ... қымбат санаған әрбір совет азаматы қолына қару алып, жаумен
шайқасқа аттанып ... ... ... ... жүрсе де, жаумен соғысқа
қатысуға қанша тілек білдіргенімен, ол өтініші орындалмай ... Сол ... ... ... ... ... ... миллиондаған халқы бар
үлкен қаланы жан-жақтан қыспаққа алды. Бұл ... ... ... қару ... ... ... қатарында болды. Кейбір құжаттар
мен деректерге қарағанда оның ... ... ... ... ... ... ... Ту орденімен наградталғаны белгілі. Бұл Кәрімнің
жаумен айқаста өзінің жанқиярлығының, Отаны мен ... ... үшін ... ... ... мен ... бір ... болса керек-
ті. Айналдырған бір-екі жылдың ішінде капитан дәрежесіне ... ... ... ... ... соның айғағы емес пе?
Бұл ретте Кәрімнің Лениградты қорғауға аттануының мынандай ... ... ... жөн ... 1940 жылы ол большевиктер партиясының
қатарына өтіп, кешегі Тұрсекең армандаған ... ... ... ... ... бел ... Бұл ... ол кандидаттық
диссертациясын қорғап алған болатын. Оның тақырыбы «Көксағыздың ... ... ... деп ... ... ... ма, әлде жас
ғалымның білімге, ғылымға деген құштарлығы ма, көтеріп ... ... ... мен мол ... ма, институт басшылары Кәрім
Мыңбаевты бірауыздан институт қабырғасында еңбек ... ... ... деп
табады. әрине, қазақ халқының сол кездегі санаулы-ақ білімді азаматтарының
мұндай жоғары үміт пен ... ие ... бір ... ... ... ... жас ғалымның білімге деген құштарлығы мен талабын жоғары
бағалай білгендік деп пайымдаған жөн ... өз ... ... ... топтастырып, көксағыз өндірісін дамытудың ... ... ... ... дәлелдей білген еді. Кәрім ... ... ... мол өнім алып, оны практика жүзіне асыруға құлшына кіріскен
сан қырлы еңбегінің зая кетпегендігіне бір ... ... ... ... одан алынатын өнімнің келешек үшін тигізер зор пайдасын ғылыми
тұрғыда бағалауға барлық ... ... ... ... дер ... Орта Азия ... политехникалық институтын бітіргеннен
кейін бірер жыл Оңтүстік ... ... ... ... ... болып қызмет атқарған ... өзі ... ... да көп ... бола алды. өйткені көксағызды
жасанды жағдайда мол ... одан ... өнім ... ... сан ... ... ... одан кейін докторлық
диссертациясын қорғау кезінде басты тақырып бола алғанын айта кету ... ... ... ол ... өте маңызды, әрі жауапты жұмыс болатын.
Көксағыздан каучук алу соғыс алдындағы советтік өндіріс үшін баға ... та, әрі ... те. ... ... автомобиль өндірісі үшін
маңызды шикізат есебінде сұранып артып ... ... ... ... ... жолы ... да ... сондықтан да маңызды.
Кәкең өміріне байланысты деректерді айтқанда оның Қазақ ССР Жоғарғы
Советіне депутат ... ... ... атап өту ... ... ... ... кездесу, олардың мұң-мұқтажын білу үшін
Алматыдан Павлодар облысына келді. Кәкеңнің осы ... ... оның ... ... ... ... еске алады:
«Мен ол кезде Баянауылда мектепте мұғалім болып ... ... ... Бір күні ... шақырып алып, ертең Кәрім Мыңбаев Павлодарға
келеді екен, сайлаушылармен кездесу үшін. Ал ол кісінің ... ... ... ... Баянауыл секілді қазақтың қасиетті жерінің дәмін татып, суын
ішсін, халқының сый-құрметін көрсін деп ұйғарып отырмыз. Ол ... ... ... аупарткомның бірінші хатшысы М.Байшурин мен ... ... ... ... жиналып, Павлодарға келдік. Біз келсек, ол
кісі қаланың қонақ үйіне орналасып қойған екен. Құшақтасып амандасып, ... ... ... Бұл ... шын ... риза
екендігін айтып, жұмысының көптігін айтып, бара ... ол ... ... ... ... ... ... Сол жолы Кәкең қалада
күніне екі-үш рет кездесу жасап жүрді. Бәрінде де ... ... ... қалайда көмектесу үшін барын сала іс-әрекеттер жасап бақты.
Анау-мынау шақырулардан бас тартып, ... ... ... ... ... ... білу екендігін ескере отырып, екі-үш күнде талай-талай
жүздесулер болып, өзінің мақсатын түгелімен атқарып қайтты».
Кәрім осы сапарында Қазақстанның ауыл ... ... ... ... мамандардың алдында тұрған міндеттерді айтумен
қатар, ... ... ... жатқандығын егжей-тегжейлі хабардар
етті. Бұл жайында Т.Мусиннің «Өмір баспалдақтары» деп аталатын кітабынан
мына үзіндіні сәті ... ... ... ... жолында ол Семейге соғатынын телефонмен
хабарлаған болатын. Айтқан күні аэропорттан ... ... ... тәжірибе
станциясына келді. өзіміздің қызметкерлермен таныстырып, қай ... ... ... жүргізіп жатқандығымызды айтып бердім.
Кәкең өзі басқарып отырған ... ... ... ауыл
шаруашылық ғылым академиясының Қазақ бөлімшесінің президиум төрағасы
ретінде біздің тәжірибе станциясының ... ... ... ... ... да мен ... мәселелерді толығырақ қамти отырып, мұң-мұқтажымызға да
көбірек тоқталды.
...Станцияда жұмыс барысы жақсы. Мына Павлодардағы ... ... ... жүнді, ауыр салмақты – біздің қақаған аяз бен ыстыққа төзімді
жаңа тұқым шығару туралы диссертацияның дайын тақырыбы қорғауды ... ... осы ... «Шалабай» совхозында қазақ сиырын ... ... ... ақ бас ... ... етті асыл ... алу да жотысын көрсетіп тұр. Қала берді Павлодардың «Песчанский»
совхозында сүт пен ет ... ... ... асыл ... ... алдындамыз...
...Міне, зулап өтіп жатқан заман мынау. Қазіргі адам ... ... ... үлес қосу үшін қаншама қыруар іс ... ... ... ... ағып ... ... ғұмырының шамалы-ақ қалғанын сезді
ме екен Кәкең сол жолы. Атағы да абыройы да бар асыл азаматтың сол ... әлі де ... ... ... жұмыстардың көп екендігін мойындап,
ол үшін қалайда жатпай-тұрмай еңбек етуді меңзеудің өзі ... ... ... ... ... ... ... мойындай отырып, оған
төзу, қиындығына көніп, қызығына ену үшін әліде талай қыруар істің күтіп
тұрғандығын баса ... ... ... жатса керек. 1946 жылы Қазақ
ССР Ғылым Академиясының ... ... ... ол ... толдым, жетілдім, ғылымның биігіне шықтым деп көңілді де, өмір ... ... қуып ... бірте-бірте күдер үзетін әріптестері секілді
емес, қалайда осы уақытқа дейін тындырған ісім әлі аз, мардымсыз деп ... көз ... ... ... игеруге, тағы да білуге ынтызар
көңіл ... ... ... ... ... болғанын анықтап тұрған
жоқ па?!
Кәрімнің осындай ерекше қасиетінен болар ол жолдас ... ... ... ... ... көз салсаңыз, оның азаматтығы мен
адамгершілігіне, жалпы ғалымдық қасиеті мен ... ... ... Бұл ... ... мына бір ... сөзі өзінің қандай адам
болғанын, не мақсат тұтып нені құдірет санағанын аңғартады:
«...Өмір дегенің дүниенің даму ... ... бір ... ... ... өте ... Сол кірпік қаққандай қысқа өмірдің өзінде де
қолдан келетін, қоғам пайдасына ... іс ... жөн. Иә, ... ... ... ... үшін не ... не істеу керек. әрине бұл
ұғымды алгебралық формулаға айналдырсақ, барлығы ... ... да ... данышпан кемеңгер болу үшін төрт шарт керек ... ... ... іске шын ... және демалысты дұрыс пайдалана білу. Кейде
осылардың бірі, мысалы, талант болып, ақырғылары болмаса, немесе ... ... ...... ... ... ... алдыңғы үшеуі дамымай
қалады екен...».
Бұл Кәрім ағамыздың ұзын да ... ауыр да ... ... ... тәжірибесі. Кәрім ағаның адамға керек төрт түрлі шарттың алғашқы
үшеуін қода бар, ... ... ... және ... ... ... ... қой деп ойлаймын.
Ал оны биология мен ауыл шаруашылығы, ... ... ... ұстар ірі ғалымдары мен білікті білгірлері отырған
Лениградтағы ... ... ... әрі практикалық жолмен
дәлелдеп шығу, әрине екінің бірінің ... келе ... ... деп ... хақым бар. Басқа емес, Кәрім ағамыз секілді қазақ халқының абзал ... ... ... ... ... ... ... мүдірместен
қорғап, дәлелдеп шығуының өзі, Кәрім ағамыздың жан-жақты білімдарлығын, өз
ісіне, жұмысына деген ... ... ... жоқ па.
Сол бір қайғылы қаза күндері жайында Баукеңнің мына естелігін ... жылы ... ... ... келдім. Сол күзде Бақыт бірінші
класқа баруы ... еді. Оны ... ... ... көріп, біраз күн
үйде аунап-қуандым. Енді қайтуға жинала бастағанымда Кәрім хабарласып:
«Самолетке билетті бірге ... ... осы ... ... кең ... алмадық, тым болмаса Москваға жеткенше әңгімелесіп барайық», -
деді.
Ол кезде Москваға ... ... жете ... ұшуы бар, ... тоқтаулары бар, әңгімеге уақыт жетіп артылады. Кәрімнің ұсынысын
қуана қабылдап, бірге жүретін болып билет ... ... ... ... бұзылды. Мына Бақытжан қызылшамен ауырып, мұрттай ... ... ... беті өте қатты болды, қызуы қырық гардусқа жетіп, бала ... ... ... ... ба деп ... ... Баламды мұндай халде
тастап қалай жолға шығайын. Кәрімге жағдайды айтып, қалып қойдым. ... ... дүңк ете ... КәрімдердіМосквааға алып ұшқан самолет апатқа
ұшырапты, ішіндегі адамдар ... қаза ... ... ... ... ... тек ... кезіккен себеппен сол жолы ажалдан қалдым. ...... ... ... рас ... сол жолы әуе ... ... бастаған бір топ адамдар қаза тапты.
Олардың арасында белгілі ғалымдар Қылыш Бабаев, Федор Сергеевич Солодников,
Хасен Наурызбаев, ... ... және ... ... В.В.Лемешкин,
екінші ұшқыш А.С.Нуров, борт радисі Е.П.Яценко, борт механик В.И.Солпов бар
болатын. Барлығы сол ... әуе ... 18 адам ... ... ол жер ... ... үсті ... ғалым, қазақ халқының ардақты ұлдарының бірі болған қайран
Кәрім Мыңбаев осылай көз жұмды. ... бері де ... үш ... ... өтті.
Қаншама еңбектері мен ойға алған өркенді жұмыстары аяқсыз қалды. Бірақ,
Кәрім салған жол, ... ... мен ... күні ... ... ... мен ... жұмысын есте қалдыру тұрғысында аз да болса біршама
істердің кезінде бой ... айта кету ... ... ... қарай, сол
игілікті істің аяқсыз ... ... ... ... асыл ... ардақтау, сыйлау мақсатында кезегін күтіп тұрған жұмыстардың шаш
етектен екендігін баса айту керек.
Иә, кезінде Кәрім негізін ... ... ... Кәрім Мыңбаев
атындағы совхоз болып қайта құрылды. Ол кезде Жезқазған ... Сол ... ... ... ... бірер дерек
келтіре кеткен жөн болар. Өйткені, Кәрім есіміне ... ... да, ... жері Нұра ... да ... ... ... үшін ұяттылау шаруа екені рас. Сонымен ... ... ... ... 1977 жылы 23 қазанда берілді. Бұл негізінен
асыл ... қой ... 30 000 қой, 2 000 ... бар, жер ... ... ... 1300 адам ... Аудан көлеміндегі алдыңғы қатарлы
шаруашылықтардың бірі. ... ғана ... ... деп ... ... алынғандығы жөнінде хабар келді. Бұл жылқы негізінен ет береді.
Совхоздың 200 орындық жаңа ... ... 300 ... ... бар. ... ... ... тұрғындарын мінсіз қызмет көрсете аларлық
мүмкіндігі жеткілікті. ... 5 ... 54 ... ... дерлік
электр желісіне қосылған. Қыстақтардың 70 пайыздан ... ... ... ... ... ... ... біраз шаруалар атқарылған
екен. Совхоз кеңсесінің алдында белгілі ... ... ... Кәрім
Мыңбаевтың бюсті бар. Сол кезде совхоз директоры болған, бүгін де аудандық
агропром бастығы Мағауия ... ... ... ... ... ... болып, Кәрімге байланысты деректер мен құжаттарды
жинастырған екен. Кейін қызымет бабымен ауданға ... ... сол ... ісі ... ... ашылуға тиісті мұражай сөз жүзінде қалған екен.
Бүгінгі совхоз ... мен ... ... бұл істе ... Тек қана ... ... тарих пәнінің мұғалімі
Мұхамедия Кішкентаев қана жеке ... ... ... туралы деректер
іздестіріп, сонау Алматыға дейін өз қаражатымен барып қайтқан екен. ... ... ... ісі деп айту ... ... ... ... түскен құжаттардың, суреттер мен естеліктердің басын құрап, мектеп
ішінен шағын мұражай ашуды да жоспарлап ... ... ... іс ... ұрпақ зердесінде қалдыру мақсатында ең бір ұтымды әрі ... ... ... ... бәрі ... ... ... қараған, бүгінде Жезқазған
облысындағы совхоздағы азын-аулақ шаралардың ... Ал ... ... ... қара Нұра бойында мұндай шаралар да жоқ. Кәрім ... ... ... ... ... алуға келгенде кежеге кейін тартады да тұрады.
Кәрімге байланысты не ... не жер аты, ... ... ғана мұражай да жоқ.
Кәрім Мыңбаевтың ұрпақтары бүгінде ... ... ... Оның ... ұлы ... Мыңбаев әкесінің жолын қуып, үлкен
ғалым болды. Ол ... ... ... институтының проректоры.
РСФСР Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, ғылым докторы. Ал одан
кейінгі ұлы ... ... ... ... ... ... ... лауреаты. Одаққа, қала берді шет елге танымал. Оның есімі ... ... ... ... ... Мәскеу қаласында. Ал ... ... ... ... ... ... 35 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.
Дарынды ғалымның респуликамыздың ұлан-байтақ жерін алып жатқан ... ... ... ... ... ... ... жазған ғылыми
еңбегінің құны күні бүгінге дейін өзінің маңызын, ... ... жоқ. ... ... шөлі»деген атпен Алматыда Кәкең қайтыс болғанан кейін
1948 жылы жарыққа шықты. Кәкеңнің бұл ... күні ... ... ... анықтамалық кітабы болуға әбден лайық дүние.
«Бетпақдала атауы таяу арада жойылады. Бұл атау ескі географиялық
оқулықтарда ғана ... - ... ... ... ... оны ... қажетіне жарату тұрғысындағы еңбегін осылай аяқтаған екен.
Сондай-ақ К.Мыңбаевтың көп ... ... ... ... ... ... ... бағаға ие болған көксағыз мәселесі
жайлы ... ... оны ... ... ... жаңа тәсілдері» деп аталатын еңбегі 1946 жылы ... ... Ал ... ... аралап, Бетпақдала экспедициясынан кейін
жазған «Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... 1948 жылы ... еңбектердің құндылығы мен пайдалылығын пайымдау тиісті
ғалымдардың құзырында шығар. Бірақ бұл ... ... мен ... ... ... ... ... пайдаланып отырғанымызға ешкім де дау
айта алмас. Оларды қайыра ... ... ... ... ... ұрпақ есінде қалдыруға көп көмегі болар еді деп ойлаймыз.Сондай-
ақ Кәрім есіміне, еңбегіне байланысты басқа да ... көп ... ... ... ... биік ... санамызға сақтаудың мол мүмкіндігі
туар еді.
Ендеше, құрметті ... ... ауыл ... ... ... ... ... сынды ғалымның еңбектерінен нәр алып, соларды
әрі ... ... ... ... етіп жатқан ғылыми қызметкерлер, бәріміз де
қазақ халқының азаматтарының бірі бола ... ... ... ... бөлімшесінің тұңғыш төрағасы, биология ауыл шаруашылығы ... ... ... еткен ғылым докторы Қазақ ССР Ғылым ... ... ... ... Мыңбаевтың аруағы алдындағы
мойынымыздағы қарызды, жүректегі парызды өтеуге күш салайық ... ... ... революция жылдарында Совет өкіметі үшін ат ... ... та, ... ... та ... құрметіне лайық
азаматтар екенін тағы да баса айту керек. Ендеше, Арқа ардақтылары ... ... ... ... ... ... ... тағы да бір
санамыздан өткеріп, зерделеп, пайымдап шыққанымыз дұрыс болар еді. Ағайын,
бүгінгідей ... ... ... қоғам ұсынып ... өз ... ... ... ... ... да, ... да өтелейік. Әйтпесе ертеңдері кеш қалуымыз
әбден мүмкін ғой.
ә) Кәрім ... руы – ... ......... ... ... Жазыбай,
Базаргелдіден – Бөрте, Бұлқын,
Бөртеден – Қыдыралы,
Қыдыралыдан – Мыңбай,
Мыңбайдан – Тұрысбек, ... ...... ... ... ... - ... – Сарын, Жағыпар, Тимур,
Кәрім Мыңбайұлының Сарын (толық есімі – ...... ... ... баласы қазақтан шыққан тұңғыш кинорежиссер,
Танлина Дариға Байжұманқызынан туған болатын.
Мыңбаев ... ...... ... ... ... Американың бір университетінде қызмет атқарады.
Оның Кәрім атты ұлы бар.
Мыңбаев Тимур ...... және ... ... ... ... ... жетекшісі болып л.Бетховиннің ... ... ... ... ... ... балеттері бар. Мысалы: «Маугли» атты балетінде негізгі, ... ... ... ... ... кезде Тимур Кәрімұлы Мыңбаев Санкт-
Петербургте тұрып жатыр. Бұл кісінің 1 ұл және 4 қызы ... ... мен Алма ... ... ... – геолог. Алма –
физик.
2.4. Мыңбаев Кәрімұлы ... ... ... ... өсімдік өсіру саласындағы үлкен Совет ғалымы. 1932 жылы
Ортаазиялық мақта – ... ... ... ... ... Қазақ
ауыл шаруашылық институтында және Алматы селекция станциясында ғылыми –
педагогикалық ... ... ... ... ... ... өсімдік өсіру ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... ... дейін көтерілді. К.Мыңбаевтың
негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер селекциясына ... Бұл ... ... ерекшеліктерін зерттеп, оны сұрыптау әдістерін
тапты, ... ... ... ... ... ... ... шыққан
атақты ғалым, әйгілі биолог Кәрім Мыңбаев 35 ... ... ... ... Сонау отызыншы жылдары каучук мәселесі өте күрделі әрі ... ... ... әлі ... ... ... осы ... затты әр
түрлі өсімдіктерден алатын. Сондай ... бірі 1931 жылы ... ... ... ... ... көк сағыз еді. Міне,
табиғатта жабайы түрде ғана ... осы көк ... ... ... ... ... мол беретін өсімдіктің жаңа сорттарын шығару,
оны өсірудің тиімді технологиясын жасау – ... ... ... ... Бұл ... шешу үшін бұл ... биологиясын терең
зерттеу, оның таралу аймақтарын ... ... ... Аз ... ... ауыл шаруашылығы институтының доценті 27 жасар жас ғалым каучукті
өсімдіктердің мілгір маманына айналады. ... ... ... ол ... ... ең ... каучук өсіретін оқу-өндірістік шаруашылықтардың
біріне техникалық директор болып сайланады. Алайда білімін әлі де ... ... 1936 жылы ... Өсімдіктану институтының (ВИР)
аспирантурасына түседі. Енді көк сағыз егістері Санкт-Петербург ... ... ... ... «Көк сағыздың табиғатын жақсартудың негізгі жолдары»
деген ғылыми еңбегінің негізін қалайды.
Қорытынды
Дегенмен, қазақ халқының біртуар тұлғасы, аймандай ... ... ... Мынбаев жайлы айтарым көп, оны бүгінгі жобама сыйғызу мүмкін
емес, сондықтан, атам қазақ айтқандай «көрпеме қарай көсілуді» жөн ... ... ... шыңы ... атамыздың баға жетпес еңбектері
біздің асыл қазынамыз. ... ... 2006 жылы ... ... ... ... мақсатымыз – Қазақстанды әлемнің ... ... 50 ел ... ... Және бұл, бүгінде , жалпы ұлттық
идеяға айналуы керек. ... өзі оңай ... емес және оны ... көп ... ... ... деген болатын.
Сондықтан, біз, келер ұрпақ, өз білімімізді шыңдап, оны ... ... деп ... ... биыл ... ... шөлінде тыным таппай, түздің қалың нуын ... ... ... ... ... ағамыз, ел – жұртымен бірге тамыз айында, жүз жасын
тойлаймыз.
Кәрім ағамыздың 100 жылдық мерейтойы: кеншілер қаласы Қарағандының ... ... ... ... ... «Орталық Қазақстан» газетінің -
75жылдығымен, терезесі талай елмен теңесіп, көк ... ән ... - 15 ... ... ... арманы айға апарған
Тоқтар атамыздың – 60 ... ... ... тұс ... тұр. ... ... ақ ... ағамыздың шындығында да тағлым алар текті ... ... ... ... біз де ... ... ардақтап, құрметтеуден кенде
қалмайық. Ізбасарлық ізет көрсетіп, ... ... ... ... Ол үшін ... Қарағанды қаласынан енмесе аудан орталығынан Кәрім ағамызға арнап,
тас монумент орнатсақ.
2. Жазық дала болып жатқан ауылымыздың, кең байтақ, бос ... ... ... туып ... ... ардақты атамыздың атымен атасақ.
3. Кәрім ағамыздың туып-өскен жерін ардақты атамыздың атымен ... ... ... Кәрім Мынбаевқа арнап мұражай ашып, қазіргі
кезге дейін ... ... сол ... ... ... жыл ... «Кәрімтану» сайысын өткізсек, болашақ ұрпақ
ағамыздың еңбектерімен біраз танысар еді.
6. Болашақта ... ... ... ... ... кітап
шығарсақ.
7. Ауыл шаруашылығы саласын одан әрі ... ... ... мерейін
өсірген.
Бұл да ұрпақтар ... бір ... ... еді. Кәрім
ағамыздың киелі еліне, туған жеріне жасаған еңбектерінің ... ... ... ... тілік екендігін түсінемін.
Десе де, біз, халық болып, қолымыздан келгенін ... ... Және бұл ... ... ... жерін көркейтіп, гулдендіру
үшін, ауыл ... ... ... ... зор үлес қосқан, дархан
дала иесі – Кәрім Мынбаев атамыздың ... келе ... ... ... ... ... атап ... сенемін.
Мен, Кәрім атамыздың кіндік қаны тамған ... ... ... ... атамның есімін, еліне сіңірген еңбегін мәңгілік есімде
сақтаймын.
«Өлді ... бола ма, ... ... ... із ... ... өзінен кейін артынан мол мұра қалдырған Кәрім Мынбайұлы Мыңбаев
атамызда елімен бірге жасай беретіні сөзсіз. Ойымның соңын өзімнің ... ... ... деп ... аға, ... әлі де,
Сене дана ғалым жоқ қой, әрине.
Сұм ажал ерте алып ... ... ... сен ... ... әдебиеттер:
1. Мынбаев К. Көксағыздың клондық әдісі //Селекция және тұқымдау,
1940 жыл. № 1, 1-5б.
2. Мынбаев К. Көксағызды ... ірі ... ... өсіруге болады?
//Әдістемелік агрономия, 1940жыл. №1, 2-6б.
3. Мынбаев К. ... ... ... ... ... ... 1940 жыл. №1,4 ... Мынбаев К. Вегетативті көбейту әдістері /Социалистік өсімдіктану
хабаршысы, 1941жыл. №2, б. 5-7
5. Мынбаев К. ... ішкі ... ... ... ... каучук. /Әдістемелік агрономия, № 3, б.5-9.
6. Мынбаев К. Көксағыздың өсіру тәртібіне байланысты өнімі. /Советтік
агрономия, №5 б.1-6.
7. ... К. ... ... ... ... ... № 3, б.10-
17.
8. Мынбаев К. Көксағызды кіші түптерімен отырғызу / ... б. ... К. ... ... ... ... жолдары.
Энциклопедия, 1941жыл, б.12-28.
10. Мынбаев К. Көксағыз тұқымын жинау уақытының көксағыз ... ... ... ... Мынбаев К. Көксағыздың өсуіне ... ... 1941ж. ... ... К. ... өнімін көтеруге көмектесетін құнды
аграрлық нұсқаулар. Энциклопедия,1941ж.
13. Мынбаев К. Қазақстан облыстарындағы ауыл шаруашылығындағы ғылыми-
зерттеу жұмыстарын ... ... ... 1941ж. б. ... ... К. Көксағыздың өнімділігін көтеру. / Қолжазба, 1941ж,
б.128.
15. Мынбаев К. ... ... жаңа ... 1-2 ... ... К. ... совхоздарда көшпелі мал ... 1944ж. ... ... К. ... ауыл ... ғылыми мекемелердегі
жұмыстардың негізгі қорытындылары мен міндеттері. ВАСХНИЛ, ... ... ... ... 1945ж. б.28.
18. Мыңбаев К. Өсімдік қорғаудың ғылыми зерттеу ... ... 1945ж., ... ... К. ...... ұлы ... /Қаз ОГИЗ,
Алматы, 1945ж, б.48.
20. Мыңбаев К. Көксағыз. Биологиялық даму ... ... жаңа ... /Қаз ОГИЗ, Алматы, 1945ж, б.18.
21. Мыңбаев К. Өнімнің салыстырмалы бағасы және суармалы бидайдың
қыстағы ... ... // ... 1946ж, ... ... К. ... сапасын жақсартудың негізгі жолдары /Қаз ОГИЗ,
Алматы, 1947ж, б.46.
23. Мыңбаев К. Алматы облысында ауыл ... ... ... ... облысында болған еңбек ... ... ... 1947ж. ... ... ... ауыл ... дамытуда игеру /
ВАСХНИЛ, Қазақ филиалы 1 сессияның еңбектері, 1947ж
25. Мыңбаев К. Қазақстандағы 30 жыл ... ... ... ... 1945ж, ... Мыңбаев К. Қазақстанда жаңа сталиндік ... ... ... ... Қазақ филиалы сессияның
еңбектері, 1947ж.
27. Мыңбаев К. Ауылшаруашылық өсімдіктерін селекциялаудың бағыты мен
міндеттері /ВАСХНИЛ, Қазақ ... ... ... ... ... ... ... ғылымының колхоздағы
қызметі /ВАСХНИЛ, Қазақ филиалы сессияның еңбектері, 1947ж.
29. Мыңбаев К. Бетпақдала шөлі / ... 1941ж., ... ... ... ... ... және ... өндіру негіздері / Советтік агрономия, 1948ж, б. 5-
9.
31. Мыңбаев К. Ауылшаруашылық мәдени ... ... ... /Қаз ОГИЗ, Алматы, 1948ж.
32. Мыңбаев К.Қазақстандағы мичуриндық агробиологиялық ғылымның ... ... / ... ... ... Мыңбаев К. Қазақстандағы мичуриндық ... ... ... /Қаз ОГИЗ, Алматы, 1949ж.
34. Попов А.Ю. Братья Мынбаевы /Нур .Хлебороб. 1987г.
35. ... Д. ... ... жол. ... ... И. Он был у истоков сельскохозяйственной
наукиКазахстана /Каз.правда. ... ... ... В. ... ... ... ... 1996г.
24сентября.
38. Жармаганбетов Н. Свет памяти. /Наука Казахстана, 1996г,5 ... ... И. ... доктор наук /Индустриальная Караганда; 1996г.
6 августа.
40. Каренов Р. ... ... ... ... ... 21 июля.
41. Момышулы Б. Высокое небо, далекая звезда ... ... Меня ... в нем все ... вдовы К.М.Мынбаева.
/Индустриальная Караганда, 1996г.№13.
43. Мыңбаев Х.Н. Дархан дала иесі /Индустриальная ... ... ... ... Д. Аққу ғұмыр Интернет көздері ,2006ж
45. Мынбаев Ж. Сын Жаффар живет в США ... ... ... Г. ... ... Алматы, 2006ж.
47. Алпысбаева Ғ.Қ. Ұмытпаймыз өзіңді Кәрім аға / Нұра газеті. ... ... ... ... аты ... ... жылы ... жылы |Мамандығы |
|1 ... Азия ... ... және ... |1928 |1932 ... ... |
| |жер ... ... ... | | | |
| ... | | | | |
|2 ... ... ... ... |1937 |1940 ... ... ... |
| |институтының аспирантурасы | | | ... |
|3 ... ... ... |Агроном биолог |1940 |1944 ... ... ... ... жыл 15 ...... ... күні.
1918 жыл – Бетпақдала шөліне алғашқы сапары.
1922-1927 жж. – Ақмоладағы орыс-қырғыз мектебінде оқыған кездері.
1923 жыл – ... ... ... ... ... бірі ... жж. – ... мақта өсіру мен өндіру политехникалық институтында
оқыған кезеңдері.
1934-1935 жж. – ... ... жж. – ... ... ... ... түскен
кезеңдері.
1940 жыл – Кандидаттық диссертацияны қорғаған ... жыл 6 ... – Отан ... ... жыл – ... комитеті төрағасының орынбасары.
1944 жыл Докторлық диссертацияны қорғаған кезі.
1946 жыл – Қаз КСР ... ... мүше ... жыл ... ... ... ұйымдастыруы.
1948 жыл – «Бетпақдала шөлі» монографиясын ұйымдастыруы.
1948 жыл 30 қыркүйек – Қайтыс болған күні.
1948 жыл – «бетпақдала» кітабы басылымға ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шерхан Мұртаза – жазушы, аудармашы, қоғам қайраткері4 бет
1932 жыл ашаршылық ақиқатын ашатын кез келді9 бет
Аллаға иман 8 бет
Есеп беруші тұлғалармен есеп айырысу есебі48 бет
Смағұл садуақасұлының өмірбаяны мен атқарған кәсіби қызметі85 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату13 бет
Қазақ фольклорының тарихы24 бет
Қазақстандағы большевиктік тәртіп62 бет
Қырғызстандағы қазақтар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь