Мақта саласындағы агроқұрылымдарды оңтайландыру (ірілендіру) және типтік шаруашылық моделінің экономикалық негіздері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. Мақта саласы және агроқұрылымдардың қазіргі жағдайын талдау ... ... .4
1.1. Қазақстанның оңтүстігінде мақта саласына мамандандырылған агроқұрылымдардың қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2. «Мырзакент» корпорациясы ЖШС әріптестік қатынастағы шаруа (фермер) қожалықтарының параметрды зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9

2. Агроқұрылымдарды оңтайландыру (ірілендіруді) ұйымдастырудың .экономикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.1. Оңтайландырудың (ірілендірудің) ғылыми . теориялық негіздеріне шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.2. Суармалы жердегі агроқұрылымдарды ірілендірудің қағидаттары мен тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
2.3. Ірі агроқұрылымдардың артықшылықтары: «Кетебай» ӨК және «Хает» қауымдастығының жетістіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15

3. Оңтайландырылған (ірілендірілген) мақта өсіретін агроқұрылымдардың типтік моделі параметрлерінің жобасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
3.1. Оңтайландырылған агроқұрылымдардың параметрлері мен егістік құрылым жобасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
3.2. Оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрлымдарда мал шаруашылығын дамыту жобасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
Кіріспе

Елімізде ауылшаруашылық саласын реформалау мен оны нарықтық қатынастарға ендіру «Қазақстан-2030» стратегиясына және бірқатар заңнамалар негізінде Үкімет бекіткен стратегиялық бағдарламаға сәйкес жүзеге асырылып келеді. [1]
Қазіргі кезде көпукладты агроқұрылымдарға жеке меншіктегі еркін кәсіпкерлік негізінде өндірісті ұйымдастыру үшін бірқатар заңнамалық және нормативтік базалар жасалған. Бірақ қалыптасқан агроқұрылымдар бәсекеге қабілетті және Қазақстанның Дүниежүзілік Сауда ұйымына толыққанды мүше болуы мен еліміздің дамуының жаңа кезеңінде әлем рыногындағы жаһандану құбылыстарына сәйкес ұйымдастыру- экономикалық тұрғыдан бірқатар қайта құруларды жүзеге асыруды қажет етеді. Осыған байланысты Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» айдарымен жарияланған Қазақстан халқына арналған Жолдауында еліміз дамуының жаңа кезеңіндегі ішкі және сыртқы саясатындағы аса маңызды отыз бағыты айқындалған. Осы бағыттардың төртіншісінде: «ҚазАгроның» негізгі міндеті – ауыл шаруашылығының өнімділік деңгейін көтеру, жердің тозуының алдын алу, еліміздің су және басқа табиғи ресурстарының пайдалану тиімділігін арттыру, сонымен қатар ескірген аграрлық технологиялардың қолдануына, аграрлық ғылымның кенжелеп дамуына тосқауыл қою, сондай-ақ ұсақ шаруа қожалықтарының бытыраңқылығын еңсеру мәселелерін жүйелі түрде шешу екендігін атап айтқан. [2] Президент атап өткен проблемалардың мақта саласында тікелей қатысы бар.
Аумақта экономикалық реформаларды жүзеге асыруда кейбір объективті және субъективті себептерге байланысты мақта шаруашылығы-мен айналысатын өңірдің табиғи –климаттық жағдайы суармалы жердің ерекшеліктеріне мамандандырылуы, тағы басқалар ескерілмеген. Осындай себептердің нәтижесінде мақта кешенінде шаруашылықты ұйымдастырудың біртұтас экономикалық механизмін қалыптастыру баяу жүзеге асырылуда.
Қазақстанның Оңтүстігінде негізінен техникалық дақыл –мақта өсіріледі. Оның жер көлемі 200 мың гектардан артық суармалы жерді алып жатыр, жалпы ауылшаруашылық өнімі құрылымындағы құны бойынша оның үлес салмағы 40% тең. Ілгергі колхоз, совхоздарға тиісті жер және мүлік жекешелендіруден соң бөлінген пай үлестері өлшемлерінің негізінде құрылған шаруа (фермер) қожалықтары ұсақ тауарлы болып қалыптасты.
Егістік жер көлемінің ұсақтығы (2-3-5га) оның контурларының шектеулі болуы, негізгі құралдардың және қаржының , жалпы өнімнің одан алынатын табыс мөлшерінің аздығы қазіргі замандағы бәсекелестікті арттырудың негізгі болып тұрған инновациялық жаңалықтарды, техникалық жетістіктерді, жоғары өнімділікпен жұмыс атқаратын техниканы агроөндіріске кең түрде ендіру әлеуеті арасында қарама-қайшылықтар туындатып отыр. Сондай-ақ ұсақ тауарлы шаруа (фермер) қожалықтары қаржы тапшылығынан жаңа техниканы сатып алуға немесе лизингке алуға, озық технологияны қолдану мүмкіндіктерінеде ие емес. Ұсақ агроқұрылымдарға қымбат бағалы техниканы сатып алу мен оны пайдалану экономикалық жағынан тиімсіз. Себебі техниканы жылдық нормативтік жүктемемен қамтамасыз ету, тиімді пайдалану проблемалары туындайды. Бірқатар агротехникалық операциялар ескі қарапайым әдістермен көбінесе тозығы жеткен техника күшімен немесе қол еңбегімен орындалады. Осыған орай олар дер кезінде, толық көлемде және сапалы орындалмайды. Артық өндірістік шығындар жұмсалады, еңбек өнімділігі және өндірістің соңғы нәтижелері төмен көрсеткіштермен аяқталады.
Ұсақ тауар өндірушілер өзін-өзі қаржыландыру арқылы ұдайы дамыған өндірісті ұйымдастыруға және бәсекеге қабілетті болуға дәрменсіз болып қалыптасады.
Осындай өндірістік –экономикалық қарама-қайшылықты оңтайлы шешудің жолы: шаруа (фермер) қожалықтарын өз еріктерімен біріктіру арқылы ірілендіру, яғни орта және ірі параметрлі шаруашылық бірліктеріне айналдыра отырып жаңа техниканы, технологияны қолданудың өндірістік –экономикалық әлеуетін нығайту проблемаларын қарастыру.
Біздің зерттеулеріміз бен ізденістеріміздің мақсаты- суармалы жерге мамандандырылған мақта шаруашылығындағы ұсақ агроқұрылымдарды біріктіру арқылы оңтайландырудың (ірілендірудің) экономикалық негіздері мен мақта саласындағы типтік шаруашылықтар моделінің жобасын ұсыну.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Н.Ә. Назарбаев.Қазақстан халқына Жолдауы: Бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына ену стратегиясы, «Егемен Қазақстан», ақпан 2006жыл
2. Н.Ә. Назарбаев.Қазақстан халқына Жолдауы: Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. «Егемен Қазақстан», 1 наурыз, 2007ж
3. Агроөнеркәсіптік кешен мәселелері бойынша Республикалық Кеңесте мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаевтың сөйлеген сөзі. «Егемен Қазақстан», 5 наурыз, 2007ж
4. А.В. Чаянов «Шаруа қожалығы», Москва., Экономика., 1989г
5. Л. Милов., Үдерістің ерекшеліктері және ұлы орыс жер жыртушысы., Москва., 2006ж
6. Молдашев А.Б. және басқалар МҚМ АӨК ЭҒЗИ., Ауылшаруашылық кәсіпорындарының орта және ірі тауарлы құрылымдардың ұйымдық- экономикалық негіздері (ұсыныстар)., Алматы., 2004
7. Ли Тен Хан және басқалар., «Пахтаарал»., «Қайнар» Алматы., 1979ж
8. И. Үмбетаев., Ж. Батькаев., Қазақстанның Оңтүстігінде қоза баптау жүйесі., «Құс жолы», Алматы, 2000ж
9. Ш.Көпешов., Мақта өндірудің экономикасы., Қайнар., Алматы., 1975ж
10. Б.Серіков., Мақташыға көмек., “Талант”., Алматы, 2002ж
11. Б.Серіков. Мақта өндірісінде кәсіпкерлікті ұйымдастыру және жоспарлау., Fzints., Шымкент., 2004ж
12. ҚР статистика агенттігі., Қазақстанның қысқаша статистикалық жылнамалығы., Алматы., 2006ж.
13. ОҚО статистика агенттігі, ОҚО-ның әлеуметтік-экономикалық дамуы, Шымкент., 2000-2005 ж.ж
14. Ауылшаруашылық жерлерін ағылшын әдісімен сату туралы хабарлама., «Мақтаарал» № 32-33, 11 тамыз, 2006 ж
15. «Кетебай» ӨК және «Хает» шаруа (фермер) қожалықтарының Жарғылары, бухгалтерлік балансы және салық деклорациялары 2001-2005 ж.ж.
16. Ливерпуль тауар биржасындағы А.Котлук индексі 1993-2005ж.ж. Жаршы., № 10., Алматы 2006ж
        
        Мақта саласындағы агроқұрылымдарды оңтайландыру (ірілендіру) және типтік
шаруашылық моделінің экономикалық негіздері
Мазмұны
Кіріспе ... ... ... және ... ... ... талдау---------4
1.1. Қазақстанның оңтүстігінде мақта саласына мамандандырылған
агроқұрылымдардың қалыптасуы------------------------------------------------
-------4
1.2. «Мырзакент» корпорациясы ЖШС әріптестік қатынастағы шаруа (фермер)
қожалықтарының параметрды зерттеу-------------------------------------9
2. Агроқұрылымдарды оңтайландыру ... ... ... ... ... ғылыми - теориялық негіздеріне шолу--
----------------------------------------------------------------------------
------------11
2.2. Суармалы жердегі агроқұрылымдарды ірілендірудің қағидаттары мен
тәжірибесі.-----------------------------------------------------------------
-----------------13
2.3. Ірі агроқұрылымдардың артықшылықтары: «Кетебай» ӨК және ... ... ... ... ... ... ... моделі параметрлерінің жобасы---------------------------------------
-------24
3.1. Оңтайландырылған агроқұрылымдардың параметрлері мен егістік құрылым
жобасы----------------------------------------------------------------------
----24
3.2. Оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрлымдарда мал ... ... ... әдебиеттер----------------------------------------------------
----------37
Кіріспе
Елімізде ауылшаруашылық саласын реформалау мен оны ... ... ... ... және ... ... Үкімет бекіткен стратегиялық бағдарламаға сәйкес жүзеге асырылып
келеді. [1]
Қазіргі кезде көпукладты ... жеке ... ... ... ... ... үшін бірқатар заңнамалық және
нормативтік базалар жасалған. Бірақ қалыптасқан агроқұрылымдар ... және ... ... Сауда ұйымына толыққанды мүше
болуы мен еліміздің дамуының жаңа кезеңінде әлем рыногындағы ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруды қажет етеді. Осыған байланысты Елбасымыз Н.Ә.
Назарбаевтың ... ... жаңа ... ... ... ... арналған Жолдауында еліміз дамуының жаңа кезеңіндегі ішкі және
сыртқы ... аса ... отыз ... ... Осы ... ... ... міндеті – ауыл шаруашылығының өнімділік
деңгейін көтеру, жердің тозуының алдын алу, ... су және ... ... пайдалану тиімділігін арттыру, сонымен ... ... ... ... ... ... ... дамуына
тосқауыл қою, сондай-ақ ұсақ шаруа қожалықтарының бытыраңқылығын еңсеру
мәселелерін жүйелі түрде шешу екендігін атап ... [2] ... ... ... мақта саласында тікелей қатысы бар.
Аумақта экономикалық реформаларды жүзеге асыруда кейбір объективті
және субъективті себептерге байланысты мақта шаруашылығы-мен ... ... ... ... ... ... ... тағы басқалар ескерілмеген. Осындай себептердің
нәтижесінде мақта кешенінде шаруашылықты ұйымдастырудың біртұтас
экономикалық ... ... баяу ... ... ... негізінен техникалық дақыл –мақта өсіріледі.
Оның жер көлемі 200 мың гектардан артық суармалы жерді алып ... ... ... ... құны бойынша оның үлес салмағы 40% тең.
Ілгергі колхоз, совхоздарға тиісті жер және мүлік ... ... пай ... ... негізінде құрылған шаруа ... ұсақ ... ... ... жер ... ұсақтығы (2-3-5га) оның контурларының шектеулі
болуы, негізгі құралдардың және қаржының , ... ... одан ... ... ... ... ... бәсекелестікті арттырудың негізгі
болып тұрған инновациялық жаңалықтарды, ... ... ... жұмыс атқаратын техниканы ... кең ... ... арасында қарама-қайшылықтар туындатып отыр. Сондай-ақ ұсақ тауарлы
шаруа (фермер) қожалықтары қаржы тапшылығынан жаңа ... ... ... ... ... озық ... қолдану мүмкіндіктерінеде ие емес.
Ұсақ агроқұрылымдарға қымбат бағалы техниканы ... алу мен оны ... ... ... ... техниканы жылдық нормативтік
жүктемемен қамтамасыз ету, тиімді ... ... ... агротехникалық операциялар ескі қарапайым ... ... ... ... күшімен немесе қол еңбегімен орындалады. Осыған орай
олар дер ... ... ... және ... ... ... ... жұмсалады, еңбек өнімділігі және өндірістің соңғы нәтижелері төмен
көрсеткіштермен аяқталады.
Ұсақ тауар өндірушілер өзін-өзі қаржыландыру арқылы ... ... ... және ... қабілетті болуға дәрменсіз болып
қалыптасады.
Осындай ... ... ... ... ... шаруа (фермер) қожалықтарын өз еріктерімен біріктіру арқылы
ірілендіру, яғни орта және ірі ... ... ... ... жаңа техниканы, технологияны қолданудың өндірістік –экономикалық
әлеуетін нығайту ... ... ... бен ізденістеріміздің мақсаты- суармалы жерге
мамандандырылған мақта шаруашылығындағы ұсақ агроқұрылымдарды біріктіру
арқылы ... ... ... ... мен ... типтік шаруашылықтар моделінің жобасын ұсыну.
1. Мақта ... және ... ... жағдайын талдау
1.1. Қазақстанның Оңтүстігіндегі мақта саласына мамандандырылған
агроқұрылымдардың қалыптасуы.
Қазақстан ... ... ... ... ... саласы - агроөнеркәсіптік кешенді жаңа
инновациялық технологиялар ... ... ... ... ұйымдастыру
арқылы ауылшаруашылық өнімдерін терең өңдей отырып бәсекеге қабілетті,
сапалы да, арзан ... ... ... ... ... ... жүйелі мамандандырудың және қалыптастырудың қажеттілігі артып
барады.
Біз қарастырып отырған ... - ... ... ... және ... ... базасын құрайтын мақта кешенінің проблемалары мен оларды
шешудің жолдары.
Республикалық ... ... ... ... ... ... ... тоқырау жағдайынан шыға алған жоқ. Өнеркәсіп
өнімнің жалпы көлеміндегі сала өнімнің үлесі 1-2% құрайды, персонал саны
азайған, негізгі қызметтен ... ... ... ... ие, мата өндіріс-
інің қуатын пайдаланудың деңгейі 22,6% құрайды. 2000-2005 жылдары жеңіл
және тігін өнеркәсіптерінде өндіріс көлемі 37,8 млрд –тан 30,7 ... ... ... ... жеңіл және тігін өнеркәсібі салалары ішкі рынок сұранысының 7-
8% ғана ... ... ... ... ... ... бұйыртпа есебінен
қорғаныс, ішкі істер тағы басқа құқық ... ... ... ... ... Еліміздің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мақта- мата
тауарларымен рыноктың ең кемінде 30% қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... мемлекетімізде азық-түліктен басқа
тауарлар тобы рыногының бір жылдық сыйымдылығы 1,5-3,0 млрд АҚШ долларына
тең. Бұл ... ... ... ... ... ... ... киім –кешек рыногын құрайды.
Ағымдағы уақытта кәсіпкерлердің шеттен алып ... ... ... ... ... мөлшері 1 млрд АҚШ долларынан ... ... ... ... ... киім-кешекке сұраныстың, рынок
сыйымдылығының едәуір екендігінің ... Осы ... ... ... ... жүзеге асыру қажет.
Тарихтан белгілі болғанындай, ХVІІІ ғасырда ... ... ... ... - жіп иіру және мата тоқудан басталған.
Тарихшы Л.Миловтың жазулары ... ... ... ... жинаудың
болашағын қалау жеңіл өнеркәсіптен басталған, бұл сала капиталдың ... ... ... ... мұқтаж болмастан жедел түрде ішкі рынокты
иеленген». ... ... ... ... ... он ... экономиканың
табысты өрлеуіне және халықтың ... ... ... тез ... ... ... даму ... негіз болған,
әсіресе өңірлерде жаңа жұмыс орындарын ашудың маңызды рөлі ... ... ... осы ... шешу мақсатында
Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... ... ... мәліметтер мен ақпараттар аймақтағы қазіргі қалыптасқан
жағдайды сараптауға мүмкіндік ... ... ... ... ... шаруа (фермер) қожалықтары, соның
ішінде мақта шаруашылығындағылар саны туралы ... ... 2005 ... - ... ... ... ішінде |
| ... ... | |
| | ... |
| | ... ... |
| | | ... ... |Мақташы-лықта|Мақта |
| | | ... ... ... | | ... ... ... |
| | | | | |ң саны ... |
| | | | | | ... саны |
| ... |60 |32 |87 |- |- |
| ... |576 |529 |1627 |529 |1580 |
| ... |123 |110 |351 |110 |351 |
| ... |5563 |5535 |11903 |3568 |10740 |
| ... |1435 |1321 |2688 |350 |1040 |
| ... |3150 |3150 |4500 |105 |312 |
| ... |22547 |21527 |79406 |21527 |79406 |
| ... |3806 |3650 |7041 |2107 |6321 |
| ... |1928 |1827 |7474 |1604 |4346 |
| ... |3886 |3650 |8219 |- |- |
| ... |7644 |7573 |11844 |3548 |10644 |
| ... |446 |449 |611 |- |- |
| ... |2609 |2552 |5470 |- |- |
| ... |3465 |3340 |6492 |- |- |
| ... |4775 |4742 |14924 |4475 |13425 |
| ... |60916 |60157 |159837 |37923 |128161 |
| ... | | | | | ... ОҚО статистика басқармасының мәліметтері негізінде автор
құрастырған.
Облыстық статистика басқармасының ... ... ... ... ... ... бойынша 2005 жыл қаңтар ... ... 67,1 мың ... ... ... ... оның 60,1 (мыңды),
яғни 89,6% белсенді шаруашылықтар ... ... ... ... қожалықтарының басым бөлігі Мақтаарал (барлық
шаруашылықтың 33,0%), Сарыағаш (11,4%) ... және ... (10,6%) ... ... 1 ... ... ... (фермер) қожалықтарында 159,8
мың адам жұмыс істеді, оның 49,7% Мақтаарал, 9,3% Шардара ... ... ... ... орта есеппен бір шаруа (фермер)
қожалығында үш адам жұмыс істейді.
Төмендегі мәліметтер мен ақпараттар мақта ... ... ... ... ... санаты бойынша егістік көлемі, жалпы өнім және өнім
шығымы ... ... ... ... |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |% ... ... ... алқабы |183,9 |167,8 |196,4 |219,3 |201,2 |109,4 |
| |мың, га | | | | | | ... ... ... |417,4 |360,7 |402,7 |467,1 |465,0 |111,4 |
| |мың ... | | | | | | ... ... ... |22,7 |21,5 |20,5 |21,3 |23,1 |101,3 |
| |1 ... | | | | | | |
| ... | | | | | | ... ... ... ... кәсіпорындары ... ... ... |28,8 |22,8 |24,0 |20,5 |16,6 |57,6 |
| |мың, га | | | | | | ... |Жалпы өнім, |44,3 |31,7 |29,6 |27,1 |22,4 |50,6 |
| |мың ... | | | | | | ... ... ... |15,4 |13,9 |12,3 |13,2 |13,5 |87,7 |
| |1 ... | | | | | | |
| ... | | | | | | ... (фермер) қожалықтары ... ... ... |127,3 |116,7 |162,3 |198 |182 |143,3 |
| |мың, га | | | | | | ... |Жалпы өнім, |315,9 |261,5 |338,0 |428,0 |440,2 |139,3 |
| |мың ... | | | | | | ... ... шығымы, |24,1 |22,5 |20,9 |21,6 |24,2 |100,4 |
| |1 ... | | | | | | |
| ... | | | | | | ... ... ... ... ... |27,8 |28,3 |13,1 |4,4 |2,1 |7,6 |
| |мың, га | | | | | | ... ... өнім, |57,1 |67,4 |35,1 |11,6 |2,4 |4,2 |
| |мың ... | | | | | | ... ... ... |20,4 |23,8 |26,8 |26,4 |11,4 |55,9 |
| |1 ... | | | | | | |
| ... | | | | | | ... ҚР ... ... және ОҚО ... Қазақстанның
қысқаша статистикалық жылнамалығы, ауыл (село) дамуының мониторингінің
негізінде автор құрастырған.
Жоғарыдағы 2- ... ... ... шаруашылығымен
айналысатын ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының ... жер ... ... байқалады.
2001 жылы 19,6 мың га болса, 2006 жылы 16,6га –ға ... ... 84,7% ... ... ірі ... ... (фермер)
қожалықтарының бөлініп шығу үрдісі ... Ірі ... ... ... экономикалық жағдайы қалыптаспаған.
Сондықтан олардың экономикалық- қаржылық жағдайы айнымалы, жалпы өнімнің
төмендеуі орын ... ... ... шаруа (фермер) қожалықтарының мақта
алқабы 127,0 мың гектардан 182,0 ... ... ... яғни 143,3% га. ... ... ... қалыптасуда, 1 гектардан алынған өнім тұрлаулы
және өсу тенденциясы байқалмайды, ... ... ... бар 2000 ... ... ... 24,1ц болса, 2003 жылы 20,9 центнерді құраған.
Жұртшылық шаруашылығында мақта ... ... ... ... жылы 27,8 мың га болса, 2005 жылы 2,1 мың га –ны құраған, яғни ... ... ... Мұның себебі үй іргесіне басқа дақылдар (көкөніс,
жеміс-жидек) егілген және шаруа (фермер) қожалықтарының құрамына қосылып
біріккен.
Оңтүстік ... ... ... ... ... ... орташа көлемі туралы мәліметтер.
кесте -3
| ... |
| |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |2005 жыл, |
| | | | | | |2001 га, ... ... ... |183,9 |167,8 |196,4 |219,3 |201,2 |109,4 ... га | | | | | | ... саны |23524 |28327 |34142 |37210 |37923 |167,1 ... ... ... |7,8 |5,9 |5,8 |5,6 |5,1 |65,4 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... |19,6 |22,8 |24,0 |20,5 |16,6 |84,7 ... ... | | | | | | ... мың га | | | | | | ... саны |181 |167 |197 |198 |205 |113,3 ... егістік көлемі, |108,2 |136,5 |121,8 |103,5 |81,0 |74,9 ... | | | | | | ... ... ... |139,1 |116,3 |162,3 |198,0 |182,0 |130,8 ... | | | | | | ... ... мың га | | | | | | ... ... |23343 |28160 |33945 |36928 |37923 |167,1 ... саны | | | | | | ... ... көлемі, |6,0 |4,1 |4,8 |5,4 |4,8 |78,3 ... | | | | | | ... ... |25,2 |28,3 |13,1 |4,4 |2,1 |8,3 ... ... | | | | | | ... мың га | | | | | | ... ... |60600 |62308 |31180 |9709 |6260 |10,3 ... саны | | | | | | ... ... ... |0,42 |0,45 |0,42 |0,45 |0,34 |81,0 ... | | | | | | ... ҚР және ОҚО ... ... ... ... автор құрастырған.
Жоғарыдағы 3- кестеде келтірілген мәліметтер бойынша мақта өсіретін
агроқұрылымдар егістік көлемі бойынша ұсақ тауарлы шаруашылықтар болып
қалыптасқан. ... ... ... ... ... жалпы
мақта алқабы 183,9 мыңнан 201,2 мың га-ға артқан яғни 109,4 %, ал орташа
мақта алқабы 7,8 га-дан 5,1 ... ... ... яғни 34,6%. ... ... кәсіпорындардағы мақта алқабының жалпы көлемі 19,6 мың га
–дан 16,6 мың ға қысқарған, яғни 15,3%, ... ... ... егістік көлемі
108,2 га –дан 81,0 га-ға, яғни 25,1%. Осы ... ... ... саны 23343 -тен 37923- ке дейін артқан, яғни 167%, мұндай
үдеріс негізінен шаруа (фермер) қожалықтарының ірі кәсіпорындардан дербес
жер және ... ... ... ... ... (фермер) қожалықтарының мақта алқабы 139,1 мың га-дан 182,0 мың
га-ға артқан, яғни 130,8%, орташа ... ... 6,0 ... 4,8 га –ға
кемейген немесе 21,7%, ... ... ... ... ... ... 25,2 ... 2005 жылы 2,1 га –ға яғни 12 ... ... ... ... ... ... саны 60600 ден 6260-қа яғни 10 ... ... ... көлемі 81% қысқарған.
Жұртшылық шаруашылығындағы мақта алқабының қысқаруы негізінен ... ... ... т.б) егу және ... ... қожалықтарының
бірігуінің нәтижесінде қалыптасқан.
Оңтүстік Қазақстан облысының мақта саласына мамандандырылған
аудандарының ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Мақтаарал ауданында басқа дақылдардың құрылымдық үлес ... ... ... % ... ... ... Түркістанда 18,0-
19,2 % құрады. Мұндай жағдайға мақта өндірісінің ... ... және оның ... ... келтірілген агроқұрылымдардың кейбір параметрлері бойынша
көрсеткіштері олардың шаруашылық- өндірістік деңгейін ... ... ... ... ... агроқұрылымдарды жалпылама
сипаттайтын көрсеткіш болып табылады. Бұл көрсеткіш ресурстарды пайдалану
нәтижелерін, өндірістік ... мен ... ... ... ... ... ... мақта саласындағы бір агро-
құрылымның орташа жалпы өнімі төмендегі № 4 кестеде келтірілген.
Агроқұрылымдар ... ... ... ... ... мен ... -4
| ... |
| |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |2005 жыл, |
| | | | | | |2001 га, ... ... млн. ... |12570 |23740,5 ... |17670 |140,6 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... саны |23524 |28327 |34142 |39210 |39314 |109,4 |
|1 ... ... |838,9 |793,3 |607,7 |441,8 |82,6 ... ... мың ... | | | | | | ... ... ... |28,7 |40,5 |5,4 |- |46,6 ... % | | | | | | ... ҚР және ОҚО ... ... ... ... ... ... [12]
Облыс бойынша орташа 1 агроқұрылымға жалпы өнімнің көлемі ... ... ... ... ... ... 2001-2005 жылдары 838,9 мыңнан 441,8 мыңға дейін, яғни екі
есе аралығында ауытқыған. Ең ... ... 2001, 2005 ... яғни тиісінше 534,8 млн, 441,8 млн.тенге болған. 2004 жылы 2001
жылмен ... ... ... 2,2 ... ... жер ... ұсақтылығы, жалпы өнім ... ... ... орындалуға тиісті агротехникалық шараларды
үздіксіз, дер кезінде орындалуын қамтамасыз ете алмайды. Осының салдарынан
өндірістің тиімділігі төмен, бәсекеге ... ... ... ... ... ... болғандай, ірілендірілген
шаруашылықтардың ұсақ агроқұрылымдардан артықшылығы сол, барлық өндіріс
факторларын ... ... және ... ... озық және ... ... да ... қолдануға кең мүмкіндік береді.
Мақта саласының соңғы жылдардағы тиімділігі негізінен рынокта
қалыптасқан ... ... ... ... сату ... ... 2001 ... 43750 тенге/тонна, 2002-50400, 2003 -72600, 2005
жылы- 43300 және 2006 - 48000 ... ... ... ... ... пайдалылық деңгейі 2003
жылы 40,5% тең болған болса, 2004 жылы 5,4% төмендеген.
1.2. «Мырзакент» корпорациясы ЖШС әріптестік ... ... ... ... ... Қазақстан облысы, Мақтаарал ауданында орналасқан «Мырзакент
корпорациясы» ЖШС – мен 345 ... ... ... ... ... ... ... кепілдікке ауылшаруашылық жер пайдалану
құқығы қойылған. Жалпы егістік көлемі 1980,8га, шаруа ... ... ... ... ... ... ... сараптаулар жүргізгенімізде төмендегідей нәтижелер алдық. [14]
Шаруа (фермер) қожалықтары мақта алқаптарының орташа өлшемдері және үлесі
туралы ... ... ... (фермер) |Жалпы мақта алқабының |Орташа ... ... ... ... ... | | ... ... га | | ... ... ... |Үлесі, % |Га ... % | ... |87 |25,4 |186,2 |9,4 |2,14 ... |95 |27,7 |428,3 |21,6 |4,50 ... |83 |23,6 |511,6 |25,8 |6,31 ... |53 |15,5 |444,4 |22,5 |8,23 ... |20 |5,8 |272,7 |13,8 |13,64 ... |5 |1,4 |89,7 |4,5 |17,94 ... және |2 |0,6 |47,7 |2,4 |23,83 ... | | | | | ... |345 |100,0 |1980,8 |100,0 |5,74 ... Статистикалық топтастыруды автор орындаған.
Жоғарыдағы 5- кестеде келтірілгендей, зерттелген 345 шаруа ... 3 ... ... ... ... бар шаруа (фермер)
қожалықтарының саны 87 немесе ... ... ... ... ... 5 га
дейін -182 немесе 53,1 % (өсіммен жинақ ... 7 га ... 263 ... 10га дейін 316 немесе 91,9%. Жалпы шаруа (фермер) қожалықтарының
жер ... 1980,8 га, ... ... ... ... 5,74 га құрайды.
Төменде шаруа(фермер) қожалықтарының мақта алқабы және орташа мөлшері
бойынша ... ... ... 0-3 ... ... мақта алқабы бар
шаруа (фермер) қожалықтарының ... ... ... 186,2 немесе үлесі
-9,4%, орташа мөлшері -2,14 га құрайды.
0-5 га дейін -614,5 га, үлесі -31,0 %, ... ... - 3,37 ... га ... -1125,8 га, ... 56,8 %, ... ... - 4,28га;
0-10 га дейін дейін -1570,2 га, үлесі -79,3%, орташа мөлшері -4,97га;
Мақта алқабы жер көлемінің ұсақтығы (2,14; 3,37; 4,28; ... ... ... ... ... ... мен қаржының, жалпы өнімнің
одан түсетін ... ... ... ... заманғы бәсекелестік
қабілетінің негізі ... ... ... техникалық жетістіктерді,
жоғары өнімділікпен жұмыс ... ... ... ... кең
түрде ендіру әлеуеті арасында ... ... ... шарт ... ... ... Агроқұрылымдарды оңтайландыруды (ірілендіруді) ұйымдастырудың
экономикалық негіздері.
2.1. Оңтайландырудың (ірілендірудің) ғылыми –теориялық негіздеріне шолу.
Мақта өсіретін агроқұрылымдардың ... ... ... тиімді ұйымдастырудың маңызды шарты- өндірістік факторлардың
шоғырлануы, ресурстарды ... ... ... мен ... ... ... экономикалық сипатқа ие болып, өндірістік күштерді дамыту және
ғылыми-техникалық өркендеудің, ... ... ... ... ... ... арқылы оның тиімділігін арттыру
агроқұрылымдарға төмендегідей артықшылықтар береді:
• Ғылыми ... ... ... ... шаруашылықты
ұйымдастыру және ауыспалы егіс жүйелерін ендіру арқылы ... ... Озық ... ... және жоғарғы өнімді ауылшаруашылық
техникасын қолдану мүмкіндігін береді.
• Өндіріске ... үшін ... ... ... ... ... және
ғылыми-техникалық өркендеудің озық жетістіктерін тиімді пайдалануға
жол ашады.
• Өндірістің экономикалық және ... ... ... қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету мүмкіндік береді;
• Агролизинг жолымен мақта саласын жаңа ... және ... ... негіз қалайды.
• Еңбек өнімділігімен өндірістің пайдалылық деңгейін арттыру арқылы
салада бәсекеге қабілетті мақта кешенін ... ... ... ... әлеуметтік жағдайын жақсартуға, жалпы қоғамдық пайдалану
нысандарын - тұрғын үй, ауыз су, ... ... ... жол, тағы
басқалардың тұрақты қызмет көрсету әлеуеті артады.
• Өндірісті шоғырландыру және ... үшін ... ... мен ... яғни ... ... ... жан-жақты негіздеудің қажеттілігі осылардан туындайды.
Мақта саласында ірілендірілген агроқұрылымдардың өлшемдері барлық өңірде
бірдей болмайды. Олар ... ... ... су жүйлеріне,
топырақ-табиғат жағдайына қарай алуан түрлі экономикалық -өндірістік
көлемдерде, өлшемдерде ... ... ... ... ... ... төмендегі шешуші қағидалары басшылыққа алынса тиімді болады:
• су және ... бір ... ... орналасуы;
• жерді және басқа да ресурстарды пайдаланудың ең жоғарғы экономикалық
тиімділігін ... үшін ... ... ... ... ... оңтайландырылған агроқұрылымдардың типтік моделі: жер-су, капитал және
еңбек ресурстарының параметрлеріне байланысты есептеліп ... ... ... алқаптарын ірілендіру, оларды кешенді
механизацияға бейімдеу мақсатында ұйымдастыру және ... ... ... ... ... орындалатын агротехникалық шараларды бірлесіп,
қолда бар техниканы және ... ... ... дер ... ... ... орындап, өнімді арттыру және
шығындарды азайту.
Біздің пікірімізше шаруа қожалықтары ерікті ... ... ... ... ... ... ... өсіру мен жинаудың
технология-лық картасына сәйкес мына төмендегіше операцияларды орындағаны
жөн: [12]
... ... ... ... сор ... дайындау;
• топырақты шит себуге дайындап өңдеу; ылғал жабу, қопсыту, тырмалау,
тегістеу;
• жүйек арасындағы баптау ... ... ... алу,
тыңайтқыштармен қоректендіру;
• зиянкестермен биологиялық және химиялық жолмен күресу
... ... ... машина теріміне дайындау: айналма алаңдарды, оқ-арықтарды
тегістеу, дефоляция (жапырақты түсіру) жасау
• машинамен мақта жинау;
• шитті мақтаны ... ... және ... ... ... ... ... агроқұрылымның жер, капитал және еңбек мөлшерлерінің
параметрлері, олардың арақатынасы ... ... ... ... ... шаруашылықты ұдайы ұлғайту, аз шығындармен және рынок
конъюктурасындағы жағдайды есепке ала ... ... ... және жинау технологиясында 1 га ... ... ... ... бар ... мен ... мүмкіндіктерін
есепке алудың маңызы ерекше. Көп жылдық зерттеулер мен озық тәжірибеге
сүйенетін болсақ мақта өсіруде ... ... ... ... ... 4-
5 ... ... болмауы керек. [10]
Бұл өлшем шаруашылықтың ... және ... ... қарай өзгеруі мүмкін.
Ресейдің белгілі экономист – ғалымы А.В. Чаянов осы мәселеде мынадай
тұжырымдама айтқан: «Егер ... ... ... ... оның ... қажет болатын жер, капитал және ... ... ... ... жағдайда шаруашылық ең төменгі көрсеткішке ие
факторға сәйкес ұйымдастырылуы керек» [4]
Біз қарастырып жатқан жағдайда агроқұрылымдарды ... ... ... ... есептеуді реттеу арқылы өзге параметрлерді - жер
көлемін, адам ... ... ... ... шаруа қожалықтары
ірілендіріліп қауымдасқан жағдайда мысалы, жалпы ... 80-га ... 60 га ... ... 1 ... тракторының (МТЗ-80х) бір жылдық
жүктемесіне тең болуы керек.
2.2. Суармалы жердегі агроқұрылымдарды ірілендірудің қағидалары мен
тәжірибесі
«Агроөнеркәсіп кешенінің және ... ... ... ... ... ... мен ұсыныстары бойынша өндірісті
шоғырландырудың бірнеше деңгейлері белгіленген. Олар - ең ... және ... Ең ... ... кешенді мәшинелер жүйесімен
озық технологияны пайдаланудың мүмкін ... Ал, ... және ... ... ... ... ... барлық
артықшылықтарын толық пайдаланудың мүмкіндіктері болады. [6]
Келешекте мақта саласына пайдаланылатын суармалы жерлерге иелік ететін
орта және ірілендірілген ... ... ... ... ... ... жағдайларды және нақты өңірдегі болжамдалған
даму бағдарламасына орай ... ... ... жер ... көлемін оңтайландыру арқылы ауыспалы егіс жүйесін
ендіруді қолға алу;
• су және мелиоративтік жүйелердің техникалық ... ... ... ... жер асты ... ... деңгейін төмендетудің
тиімділіктерін арттыру.
Оңтүстік Қазақстанның мақта өсіретін ... ... ... орай төрт ... ... ... ... –Мақтаарал
Орталық аймаққа –Бөген, Арыс, Шардара
Түркістан аймағына –Түркістан, Ордабасы
Келес аймағына- Сарыағаш ауданы
Олардың ішінде ең үлкені Мырзашөл ... ... ... ... ... осы ... орналастырылған. Мырзашөл аймағының жері сұр
топырақты, әртүрлі деңгейде сорланған. Жер асты ... су ... ... 1,5-2 м жақын орналасқан. ... ... ... ... ... үшін ... ... жері сұр топырақты сазды, жердің сорлану деңгейі төмен,
кейбір өңірлерде жер асты суы ... ... ... күндері көп.
Түркістан аймағының жері құмшауытты және сұрғұлт топырақты ... 180-200 мм ... ... ... ... ... ... жері адырлы, насоспен суғарылатын алқаптар ... ... ... аз, жер асты ... ... жатыр.
Осы аймақтардың барлығындағы ... ... ... ... Сонымен қатар басқа да дақылдар өсіріп мал шаруашылығын
(ірі қара, сүт ... ... ... ... ... ... осы ... саласына мамандандыруға
бейімделген жағадайда анықталуы керек. Өндірістегі қолда бар ... ... ... ... ... ... алып, еңбек ресурстарын
тиімді пайдаланумен бірге өндірістік ... ... ... ... ... ... Әсіресе, жер, материалды-техникалық құралдар мен
еңбек ресурстары, тағы басқалар.
Агроқұрылымдардың оңтайлы (оптималды) өлшемдерінің критериі - ең жоғарғы
өндірістік нәтижелерге ... ... ... еңбек өнімділігі мен
пайдалылық деңгейін арттыру.
Өндірістік факторлардың ішінде агроқұрылымдардың жер көлемінің ... ... ... жер ауыл ... ... ... Жердің
мөлшеріне қарай өнім, техника және еңбек ресурстары анықталады.
Мақта саласындағы агроқұрылымдар жер ... 65-70% ... ... дақылдар (жоңышқа, жүгері, бақша және көкөністер) егілсе
оңтайлы ... ... ... ... саласына мамандандырылу мақта-
жоңышқа ауыспалы егіс жүйесіне негізделеді, бұл жүйе жердің құнары мен қоса
өнімдіділіктіде 3-4 ... ... [8] ... ... мал ... ... қамтамасыз етуге де мүмкіндік жасалады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... үдерісінде ең төменгі және жоғарғы өлшем
параметрлерінің критерилерін белгілеу керек, яғни бұл ... ... ... ... да ... –экономикалық көрсеткіштер төмендеп,
тиімсіз ... ... ... ... ... ... өндірістің интенсивтік ... мен ... ... ... жөн.
РМК «АӨК кешенін және ауылдық аумақтарды дамыту ғылыми ... ... ... ... ... ... ... анықтаудың бірнеше әдістері тұжырымдалған. [6]
1. Ауылшаруашылық кәсіпорындарының көптеген тәжірибесін зерттеу және жалпы
тұжырымдау әдісі. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... ... табиғи- шаруашылық өңірлер бойынша
мамандандыру мақсатында жүргізіледі.
Көптеген есептік мәліметтерді зерттеп - ... ... ... ... жер, жалпы өнім көлемдеріне және тауарлы ... ... ... ... тікелей байланысты екендігін анықтау мүмкіндігін
береді.
Кәсіпорындардың жылдық ... ... ... ... ... ... ... бойы орындалса тұрақты көрсеткіштер
шығаруға болады. Сонымен қатар статистикалық әдіс ... бір ... Бұл әдіс ... ... мерзімде кәсіпорынның дамуымен өндірістік
технологияны жетілдіруде техникалық прогрестің ... ... ... ... бере ... ... ... әдіспен қатар
монографиялық зерттеулер әдісін пайдалану ұсынылады. Бұл ... ... ... ... нәтижелерге жеткен жеке
шаруашылықта өткізілген тәжірибенің нақтылығында.
2. Есептік –конструктивтік әдіс. Бұл ... мәні сол, ... ... ... ... береді, яғни жер өңдеу және
малшаруашылығы жүйелерін, егістік ... ... ... ... ... ... ала отырып мамандандырады.
Белгілі бір анықталған мамандандыруға бейімделген жағдайға қарай жер
өңдеу және мал ... ... ... Соған сәйкес егістік және түлік
құрылымы, ең тиімді ауыспалы егіс ... және ... ... ... ... және ... бағу ... технологиялық жұмыстарды
механизациялаудың деңгейі ... Осы ... ... ... ... анықталады. Сонымен қатар өзге де ... және ... ... ... ... мүмкін.
Біздің зерттеулерімізбен тұжырымдамамыз бойынша мақта саласының
ерекшеліктерін айқындауда: табиғатты, ... ... ... ... жоғарылығын және ресурстармен қамтамасыз ... ... ... ... отырып статистикалық- монографиялық, сондай-ақ
есептік – құрылымдық әдістерді ... ... ... дәл ... ... Мақтаарал ауданындағы «Мақтаарал» кеңшарының мақта
өсіретін бригадаларды ірілендірудің тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... және «Хает» шаруа
қожалықтар өзге де қауымдастығының оптималды ... ... ... ... ... ... өлшемдеріне жоба жасалды.
2.3. Ірі агроқұрылымдардың артықшылықтары: “Мақтаарал” кеңшарының
ірілендірілген бригадаларының, «Кетебай» ӨК және ... ... ... ізденістерімізбен зерттеулеріміздің нәтижесіне және мақта
өсіретін ірілендірілген (оңтайландырылған) шаруашылықтардың ... ... ... ... ... болады.
“Мақтарал” кеңшарында бригадаларды ірілендіру бірнеше ... ... ... ең ... 1973 жылы ... ... деп аталған. [7]
1973 жылы әрбір бригадаға 200-250 гектар мақта алқабы бекітілген. 2 ... ... 3 ... 2 тасымалдау тракторлары, 2 жаңбырландыру
қондырғысы, 5 мақта ... ... 16 ... және ... техникалары
болды.
Қажетті мөлшердегі техникамен қамтамасыз етіліп, механизатор мамандарының
кәсіби деңгейінің жоғарылығы ... ... ... 6-8 ... ... ... ... 35-42 центнер өнім ... ... ... ... ... сол ... ... қажет кезінде ең жауапты ... ... ... ... ... мүмкіндік болады. Ірілендірілген ... ... ... көрсеткіші –шитті мақтаның жалпы өнімі. Бұл
көрсеткіш егістік көлемі, ... ... ... ... ... ... ... Жалпы өнімі көп және егістік мақта ... ... ... бригадаларда еңбек өнімділігі жоғары, ал
шитті ... ... құны ... болады. Ірілендірілген бригадалардың
артықшылығы әсіресе, мақта жинаумен мұнан соңғы ... яғни ... ... жинау, келесі жылдың өнімі үшін күзгі-қысқы жұмыстарды
жүзеге асыруда байқалады. Мұндай ұжымдарда жиын-терімді конвейерлік әдіспен
жүзеге асырып, өз ... ... ... ... ... кезде Мақтаарал ауданында ірілендірілген 75 агроқұрылым жұмыс
істейді, мұның 23-і өндірістік кооперативтер, 10 серіктестіктер бір- ... ... және ... ... ... зерттеу-леріміз
бойынша «Кетебай», «АШМ-сервис Орталығы», «Жаңа жол» және ... ... ... ... ... ... ... Еңбек шығыны аз технологиялық операциялардың басым бөлігін
механизация күшімен орындап, өнімділігін арттырған.
Ауданның «Қарақай» ауыл ... ... ... ... ... ... ... негізінде «Қазақстан Республикасы
кооперативтер туралы» заңына сәйкес құрылған ... ... ... ... ... мақсаттарға жету үшін төмендегідей қызметтерді
атқарады: [15]
• ауылшаруашылық өнімдерін ... және ... ... ... ... ... ... тұтынатын тауарлар өндіру;
• сауда –саттық қызметі;
• сыртқы экономикалық қызмет;
• коммерциялық және халыққа қызмет көрсету.
Кооперативтің 437 мүшесі ... ... жер және ... ... ... кооперативтің барлық жер көлемі 1125га, мұның 1006
гектары суармалы егістік. Ағын су К-25-1, К-25-2 шаруашылықаралық каналдары
арқылы беріледі. Сонымен қатар 4 км ішкі ... ... 3 км ... ... ... ... ... жалпы жиналысының шешімі бойынша ӨК-тің
төмендегідей құрылымдық схемасы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде автор құрастырған.
«Кетебай» ӨК ауылшаруашылық дақылдарын тиімді орналастыру құрылымында
бірқатар ауытқулар бар. ... ... ... ... ӨК ... ... орналастыру құрылымы
кесте – 6
|Дақыл |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... ... | | | | |5 ... |
| |Жер ... %|Жер көлемі, га|Үлесі, % |
| ... | | | |
| |га | | | |
| | | |2001 |2005 | ... ... ... ... |8 |12 |150,0 ... |Д -75, | | | | |
| ... | | | | ... ... |- |Га |130 |86,7 |66,7 ... | | | | | ... |Т28х4, ... |15 |19 |126,6 ... ... ... | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... |- ... |63,3 |46,3 |73,14 ... | | | | | ... ... |17ХНП-1,8|Дана |21 |25 |119,0 ... ... | | | |
| |» | | | | ... ... |- |Га |45,2 |35,2 |77,9 ... | | | | | ... ... 2 ... |23 |25 |108-7 ... ... |ПТС-793-2|Дана |26 |32 |123,1 ... ... ... |4 |5 |125,0 ... ... | | | | ... ... |Е-303 ... |2 |3 |150,0 ... ... | | | | ... 7- ... ... ... соңғы 5 жылда негізгі
ауылшаруашылығы техникалары саны 119,0 -150,1% ... ал ... ... ... ... ... төмендеген. Техникамен ... ... ... егістік жүктемесінің төмендеуі агротехникалық
операцияларды дер кезінде және сапалы орындап, тұрақты өнім ... ... ... және механизатор кадрларымен қамтамасыз ... ... ... ... ... |2003 - ... ... | |жыл ... |
| | | |% |
| | |2001 |2002 |2003 | ... ... |Га |1040 |1040 |1040 |100,0 ... | | | | | ... саны ... |320 |310 |299 |93,4 ... ... |Га |3,3 |3,4 |3,5 |104,2 ... | | | | | ... ... ... |54 |54 |58 |106,1 ... | | | | | ... ... |69 |65 |60 |87,0 ... | | | | | ... ... |1,27 |1,2 |1,0 |78,7 ... | | | | | ... “Кетебай” ӨК бухгалтерлік балансы және кадрлар бөлімінің
мәліметтері бойынша құрастырылған.
ӨК кооперативтік жұмысшылар саны 2001 жылы 320 адам ... да сол ... ... ... яғни 6,6 %. Сол мерзімде әрбір ... ... ... 3,3 ... 3,5 га –ға ... ... ... прогресті өндіріске енгізуде кәсіби деңгейі жоғары жаңа
техника және технологияны меңгерген механизатор ... ... ... ... ... ... қысқару тенденциясы байқалады, 2001-2003
жылдар арасында 13,0% ... ... бар ... мен комбайндарды
механизаторлармен қамтамасыз етудің деңгейі төмендеген.
«Кетебай» өндірістік кооперативінің мақта саласындағы өндірістік-
экономикалық көрсеткіштері.
кесте -9
| ... ... ... | | |
| |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |5 ... |
| | | | | | |2001- ... | | | | | |ж.ж ... жер ... га|950 |889 |916 |900 |880 |910 ... өнім, тонна |2500 |2061 |1724 |2010 |2160 |2091 |
|1 га ... өнім ц/га |26,2 |23,3 |21,8 |22,3 |24,5 |23,0 |
|1 ... ... сату | 36 |54 |75 |40 |42 |49,4 ... мың ... | | | | | | ... ... ... |79,3 |106,9 |129,3 |80,4 |90,7 |97,6 ... млн тенге | | | | | | ... ... млн ... |31,0 |36,0 |40,1 |34,0 |35,0 |103,2 ... ... % |30,4 |36,6 |42,9 |31,0 |33,6 |34,9 ... “Кетебай” ӨК бухгалтерлік балансы негізінде құрастырылған.
«Кетебай» ӨК өндірістік –экономикалық көрсеткіштерін сараптау
барысында оның ... ... ... жер көлемі мен жалпы өнімде жылдар
бойынша ... Оның ... ... % ... 2001-2005 ж.ж егістік
көлемі орташа -910 га-ны, жалпы өнім 2091тонна, 1га –дан алынатын орташа
өнім -23,0 ... ... Бұл ... ... ... 3,3 ... ... көрсеткіштен 2,7 центнерге ... ... ... ... ... ... 2 ... дейін ауытқыған, 2001 жылы 1
тоннасы ... 36,0 мың ... ... 2003 жылы 70-75 мың ... ... ... ауытқу мақтаның әлемдік рыноктағы ... ... ... ... және ... ... түпкі нәтижелерінің жалпы табыс, таза табыс және ... ... алып ... ... 2003 жылы 42,9%, 2001 жылы 30,4% ... ... шаруа (фермер) қожалықтарының көрсеткіштерінен 2 есеге артық. [15]
«Кетебай» ӨК мақта өсіру мен жинауда ғылыми – техникалық ... ... оның ... ... ... ... ... және оның көлемдері
туралы мәліметтер.
кесте-10
|№ |Жаңа технологиялар ... ... 3 ... ... ... | ... |
| ... | |ж.ж) |
| | |2003 |2004 |2005 | |
| |Екі ... ... |916,0 |900,0 |880,0 |899,0 |
| ... га | | | | |
| ... ... га |216,0 |228,0 |241,0 |228,0 |
| ... кең ... |916,0 |900,0 |880,0 |899,0 |
| ... егу, га | | | | |
| ... ... ... |916,0 |900,0 |880,0 |899,0 |
| ... га | | | | |
| |Шит ... бір кезде |280,0 |314,0 |327,0 |307 |
| ... ... га | | | | |
| ... биологиялық|390,0 |428,5 |458 |425 |
| ... ... га | | | | |
| ... ... га |421 |486 |537 |481 |
| ... ... ... % |51,0 |58,6 |55,2 |54,9 ... ... ӨК ... ... ... ... есептеулері бойынша соңғы үш жылда (2003-2005) ж.ж озық
технологияларды ұтымды ... ... бір шама ... ... қос ярусты соқамен сүдігерлеудің нәтижесінде бір қол шабығы
қысқартылып, 900 мың ... ... ... ... ... жинаудың
тиімділігінен -100 мың, шитті дәлдеп ұялап егуден 346 мың, ... ... 248 мың, ... ... -196 мың, ... ... ендірудің экономикалық тиімділігінен 2690 мың
тенгені үнемдеуге қол ... ӨК ... ... ... ... ... |Көрсеткіштер ... ... 3 ... | | ... |
| | | |ж.ж) |
| | |2003 |2004 |2005 | |
| ... сатылған өнімнің |129,3 |80,4 |90,7 |110,1 |
| ... млн. ... ... | | | | |
| ... ... | | | | |
| |1 ... алынған қаржы |141,2 |89,3 |103,1 |111,2 |
| ... мың. ... | | | | |
| |1 ... ... |353,9 |228,9 |264,4 |256,7 |
| ... ... ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... ... % де |42,9 |31,0 |33,6 |35,8 ... ... ӨК ... ... негізінде құрастырылған.
Өндірістік кооперативтің жалпы сатылған өнімнен алынған ... ... ... ... млн. ... ... ... көрсеткіш 100,1 млн. тенге ге тең. Осы көрсеткішке байланысты 1га
егістіктен алынған түсімі, 1 тұрақты ... ... ... ... деңгейінде де ауытқулар бар.
Орташа 3 жылда (2003-2005ж.ж) 1 га-ның қаржы түсімі-111,2 млн тенгені,
1 тұрақты жұмысшыға өндірілген ... құны 256,7 мың ... ... ... 35,8% ... ... ең ... кезеңі сәуір - мамыр айларының
аралығы. Осы мерзімде кооперативте еңбек, ... және ... ... ... ... ... агротехникалық шараларды дер кезінде,
сапалы да аз ... ... ... ... ... шит ... және шит себу кезінде техника түрлері ... 5-6 ... ... ... ... жоғары
өнімділікпен жұмыс атқарады. Дәл осындай ... ... ... ... маусымында ұйымдастырылады.
«Кетебай» ӨК–де жылдық нәтижеге орай мамандар мен жұмысшыларға табысқа
қосқан үлестеріне ... ... ... ... 2003 ... ... бойынша жалпы жиналыс 20048 мың тенге ... ақы ... ... ... ... ... ... ақыны есептеу үшін үш түрлі
коэффицент пайдаланылады. Яғни ең маңызды шешуші ... ие ... ... ... және ... -1,9, ... ... -1,2 және
басқалар 1,0;
Осы жолмен есептегенде барлық жұмыс істеуші 437 адамның 130-на ... ... ақы ... ... ... жұмысшыларға 11117 мың
тенге, орташа 36,8 мың ... ... ақы ... ... пайдалылық деңгейінің жоғарлылығы шаруашылықты ұдайы дамытып,
жұмысшыларды ... ... ... мүмкіндік туғызып отыр.
Бұл өз ретінде «Кетебай» елді мекені оның ... ... ... ... ... ... 2000-2003 жылдары елде мекенде қожалықтар
саны 82-ге өскен, ал ... саны 16,6 % ... ... ... ... ... беру және тұрмыстық қызмет көрсету жүйелерінің көрсеткіштері
де едәуір дамыған. Осы жылдары 340 орындық жаңа ... ... ... Сол ... ... ... саны 39 ... өскен,
теледидар 80-ге көбейген. Бұл көрсеткіштер жанұялық бюджеттің өсуінің
дәлелі бола алады. Елді мекенді көркейту, абаттандыру бойынша бағдарлама
дайындалып жүзеге асырыла бастаған.
«Кетебай» елді ... ... ... ... қаңтар, 2004жыл
кесте 12
|№ |Көрсеткіштердің аты |Өлшем бірлігі |Жылдар |
| | | |2000 |2003 |
| ... ... ... |967 |1049 |
| ... саны | | | |
| ... саны ... |7547 |8801 |
| ... саны ... |4 |4 |
| ... ... |185 |201 |
| ... ... |2736 |3084 |
| ... ... ... саны |212 |212 |
| ... ... | | | |
| ... ... ... |12 |17 |
| ... саны | | | |
| ... ... көрсету |орын |- |3 |
| ... | | | |
| ... су ... |км |48 |48 |
| |Тас ... |км |41 |41 |
| ... ... |дана |201 |240 |
| ... | | | |
| ... ... |960 |1040 |
| ... ... |- |2 |
| ... ... ... |2 |2 |
| ... ... ... |- |- |
| ... ... |2 |4 |
| ... |дана |- |1 |
| ... ... |2 |4 ... “Қарақай” ауыл округі мәліметтерінен автор құрастырған.
Мақтаарал ауданындағы Ж.Ералиев атындағы ауыл округіндегі «Хает» шаруа
қожалықтары қауымдастығының ... ... ... ... Бұл ... 51 ... құралған 31 шаруа қожалықтары өз
еркімен келісім –шарт негізінде бірлескен. Төмендегі кестеде ... ... ... ... [15]
«Хает» шаруа қожалықтары қауымдастығының шаруашылық –экономикалық
көрсеткіштері, 2003-2005 жылдары:
кесте-13
|Өндірістік |Жылдар |2005 жылы 2003 ... | ... |
| | ... |
| |2003 |2004 |2005 | ... ... |212 |212 |212 |100,0 ... га | | | | ... ... |190 |186 |184 |96,8 ... алқабы, | | | | ... | | | | ... |89,6 |87,7 |86,8 | ... | | | | ... |22 |26 |28 |127,2 ... ... |12,3 |13,2 | |
|% | | | | ... мақтаның|475 |469 |486 |102,3 ... ... | | | | ... | | | | |
|1 га ... |25,0 |25,2 |26,4 |105,6 ... ... | | | | ... | | | | ... ... |4 |4 |100,0 ... | | | | ... |3 |3 |3 |100,0 ... | | | | ... ... | | | | ... жылдары жиналған өнімнің 62% мәшинелердің ... ... ... ... ... 17 мың ... ... Жыл
соңында әрбір қауымдастықтың мүшесі 81 мың ... ... ақы ... 20 ... ... ... қозапаяны жинауды, келесі
жылдың өніміне негізін әзірлеуге кіріскен.
«Хает» шаруа ... ... ... көрсеткіштері
кесте-14
|№ |Көрсеткіштер ... ... 3 ... | | ... |
| | | |ж.ж) |
| | |2003 |2004 |2005 | |
| ... сатылған өнімнің |35,1 |23,9 |19,4 |26,1 |
| ... ... | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... | | | | |
| |1 га ... ... мың |184,7 |128,5 |105,4 |139,5 |
| ... | | | | |
| |1 ... ... |1096,9 |796,7 |692,9 |862,1 |
| ... ... ... | | | | |
| |мың ... | | | | |
| ... ... |46,2 |39,6 |26,4 |37,4 |
| ... ... % | | | | ... “Хает” шаруа қожалықтарды қауымдастығы салық декларациясы
негізінде құрастырылған.
Жоғарыдағы кестеде көрсетілгендей, шитті мақтаның қолданыстағы
бағасының ауытқуына ... ... ... өнім құнының, басқа да үлестік
экономикалық көрсеткіштердің төмендеуі байқалады. Бірақ өткізілген ... ... 3 ... ... ... 37,4%, ал ең ... 2005 жылы 26,4 %тең. Бұл көрсеткіш тиісінше сол жылдағы шаруа
(фермер) қожалықтарының көрсеткішінен 3-4 ... ... ... ... ӨК мен «Хает» шаруа қожалықтар-ының
шаруашылық-экономикалық көрсеткіштері, олардың ... ... ... ... ... ... туралы зерттеулер мен оның
нәтижелерін тұжырымдауға және ұсыныстар енгізуге экономикалық негіз болды.
3. Оңтайландырылған ... ... ... ... ... ... ... Оңтайландырылған агроқұрылымдардың параметрлері мен егістік құрылым
жобасы
Мақта саласындағы агроқұрылымдар параметрлерінің қазіргі қалыптасқан
жағдайын зерттеу мен талдаудың ... және ... ... ... алып ... ... ... деңгейін технологиялық карта бойынша агротехнологиялық операцияларды
орындайтын техниканың санына есептеулер арқылы төмендегідей тұжырым жасауға
болады.
Бұл өлшем шит себетін және ... ... ... ... 2-3 ... ... бір ... жүктемесіне тең болса, онда ол ең ... ... ... Бұл ... ... ... тиісінше 120-180 га
мақта алқабы, басқа да дақылдарды қоса есептегенде жалпы ... ... ... га ... Осы ... ... төменде оңтайландырылған агроқұрылым-
дардың негізгі параметрлері өлшемдерінің жобасы ұсынылады.
Оңтайландырылған (ірілендірілген) мақта өсіретін агроқұрылымдардың
типтік модельі ... ... ... ... ... ... ... |
|топтары | | ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | | ... ... | ... ... | | |
| | | ... | | |
| | | ... | | |
| | | ... | | |
| |1. |200-300 |130-195 |2-3 |26-39 |
| |2. | | | | ... тауарлы |3. | | | | |
| |4. | | | | |
| | |301-400 |195-260 |3-4 |39-32 |
| | |401-500 |260-325 |4-5 |52-65 |
| | ... |325-390 |5-6 |65-78 |
| |1. |601-700 |390-455 |6-7 |78-91 |
| |2. | | | | ... ... |3. | | | | |
| |4. | | | | |
| | |701-800 |455-520 |7-8 |91-104 |
| | |801-900 |520-585 |8-9 |104-117 |
| | ... |585-650 |9-10 |117-130 ... ... ... отырған жобада агроқұрылым параметрлерінің
өлшемдері екі топқа бөлінген:
Бірінші топта (4 вариант) ... ... ... ... ... ... кем болмауы керек.
Екінші топта (4 вариант) перспективалық ... ... ... өлшемдері оптимальды болып қалыптасуы тиіс.
Оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымдардың егістік құрылымы жобасы
кесте-16
| ... ... ... ... | |
| | |га, (100%)| | |
| | | ... |Жоңышқа, га|Жүгері |Картоп, |
| | | ... |(25,0%) |дән ... ... | | |(65,0%) | ... га|көкөніс, |
| | | | | |(7,5%) |га ... |1. |200-300 |130-195 |50-75 |15-25 |5-5 |
| |2. | | | | | ... |3. | | | | | ... |4. | | | | | |
| | |301-400 |195-260 |75-100 |25-30 |8-10 |
| | |401-500 |260-325 |100-125 |30-38 |10-12 |
| | ... |325-390 |125-150 |38-45 |12-15 |
| |1. |601-700 |390-455 |150-175 |45-53 |15-17 |
| |2. | | | | | ... |3. | | | | | ... |4. | | | | | |
| | |701-800 |455-520 |175-200 |53-60 |17-20 |
| | |801-900 |520-585 |200-225 |60-68 |20-22 |
| | ... |585-650 |225-250 |68-75 |22-25 ... ... ... негізделген, мақта өсіру саласындағы ... ... ... ... ... ауыспалы егіс жүйесін ... ... ... ... агроқұрылымдарда жердің құнарын
тезірек жоғарылату мақсатында төмендегі 2 схеманы қолдану ... 3 ... 4 жыл ... 1 жыл ... 2 жыл қоза ... 2 жыл жоңышқа, 4 жыл
қоза, 1 жыл ... 3 жыл ... ... ... (Қазақстан мақташылығы ҒЗИ)
тұжырымдамасы бойынша ауыспалы егісті өндіру ... ... ... ... 6,6-7,5 центнерге арттырған, қосымша табыс 36-46 мың ... ... ... ... бір ... ... өнімнің деңгейі
30,4-35,1 центнерді құраған.[8]
Сонымен қатар ауыспалы егіс жүйесін ендіру жолымен мал шаруашылығын
дамыту, азық-түлік ... ... ... және ... жұмыс
орындарын ашу мүмкіндігін туғызады.
Ұсынылып отырған жоба бойынша егістік құрылымында мақта алқабы -65% ,
жоңышқа - 25,0%, ... –7,5% және ... ... ... –2,5% ... ... ... негіздеуде шитті мақтаның өнімі, өндірістің
интенсивтік көрсеткіштері, механизация деңгейі, орташа 1 ... ... ... ... тағы ... да көрсеткіштер есепке алынған.
Оптимальды параметр өлшемдері келешектегі болжау мерзімінде қол
жеткізетін мақсатты ... ... ... ... ... ... өндірістік және еңбек шығындары, 1 га егістікке жұмсалатын тікелей
шығындарды анықтау нормативтері пайдаланылып анықталған.
Мақта ... ... ... агроқұрылымдарда
дақылдар бойынша өнім, еңбек және ресурстардың шығыны, механизациялау
деңгейінің жоба кестесі.
кесте- 17
|Көрсеткіштері ... ... ... |
| ... ... ... ... ц/га: | | ... ... |25-27 |28-30 ... дәні, |35-40 |50-55 ... ... шөп) |70-80 |90-100 ... Еңбек шығыны, адам /сағат 1 | | ... |986 |884 ... ... |180-280 |150-180 ... ... |55 |48 ... (құрғақ шөп) | | ... 1 ц ... адам ... | | ... ... ... ... |
|жүгері дәні, |5,2-5,0 |3,0-3,3 ... ... шөп) ... |0,53-0,48 ... 1 адам ... ... | | ... |20,2 |20,1 ... ... |14,2 |13,5 ... дәні |13,6 |12,1 ... ... шөп) | | ... ... май, ... | | ... 1 ... |292 |290 ... өнімге ... ... ... ... ... және нормативтік анықтамалар бойынша
автор қарастырған.
Мақта кешеніне ... егіс ... ... ... мал ... ... ... жүзеге асыруға және қосымша ... ашу ... ... ... ... ... бойынша 1 топтағы агроқұрылымдар 1 га ... ... ... 35-40ц, ал ... 50-55 жем ... ... ... Ауыспалы егіс жүйесіндегі 1 гектар егістікке 1,0-1,5 ... ірі ... ... мал ... ... ... басы мен оның ... көбейту бағытында жасалған есептеулер
бойынша тұрақты ұсталатын 1 бас ірі ... ... ... ... ... төмендегіше:
• сүт өндіруге мамандандырылған табында: 17-18 адам/сағат
• ет өндіруге (бордақылау) мамандандырылған табында: 15 ... ... ... оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылым-дардың
шаруашылық-экономикалық параметрлері өлшемдерінің есептеулері ... ... ... ... мамандандырудың бағыты – мақташылық
• Табиғи шаруашылық аймағы –суармалы егістік жер
• Өңірі –Оңтүстік Қазақстан облысы
Орта ... ... ... агроқұрылымдардың
өндірістік –экономикалық көрсеткіштері.
І. Мақта (бастапқы кезең –4 вариант)
кесте -18
|Параметр өлшемдері |Орта тауарлы агроқұрылымдар варианттары |
| |1 |2 |3 |4 ... ... га |130-195 |195-260 |260-325 |325-390 ... ц/га |24,0 |25,0 |26,0 |27,0 ... ... тонна |312-468 |488-650 |676-845 ... ... ... |26-39 |39-52 |52-65 |65-78 ... адам | | | | ... ... ... ... ... ... ... |
|млн.тенге | | | | ... ... ... |115,2 |120,0 |124,8 |129,6 ... ... | | | | |
|1 ... ... |576,9 |576,9 |600,0 |624,6 ... мың ... | | | | |
|1 ... ... ... |48,0 |48,0 |48,0 ... ... мың ... | | | |
|1 ... ... |44,0 |40,0 |38,0 |37,0 ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... % |9,1 |20,0 |26,3 |29,8 ... тракторының |2-3 |3-4 |4-5 |5-6 ... ... | | | | ... ... ... |3 |4 |5 ... | | | | ... ... |2 |2 |3 |4 ... ... ... | | | ... саны, |6 |6 |9 |12 ... | | | | ... ... ... ... ... ... оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрылымдардың өндірістік-
экономикалық көрсеткіштері
ІІ. Мақта (болжамды кезең –4 вариант)
кесте-19
|Параметр өлшемдері |Ірі ... ... ... |
| |1 |2 |3 |4 ... алқабы, га |390-455 |455-520 |520-585 |585-650 ... ц/га |28,0 |28,0 |29,0 |30,0 ... ... ... |1092-1274 |1274-1456 |1508-1697 ... ... ... |78-91 |91-104 |104-117 |117-130 ... адам | | | | ... ... құны, |52,4-61,2 |61,2-69,9 |69,9-81,5 |84,2-93,6 ... | | | | ... ... ... |134,4 |134,4 |139,2 |144,0 ... ... | | | | |
|1 ... жұмысшыға |671,8 |672,5 |672,1 |719,7 ... мың ... | | | | |
|1 ... ... мақтаның|48,0 |48,0 |48,0 |48,0 ... ... мың ... | | | |
|1 ... ... |37,0 |37,0 |36,0 |36,0 ... өзіндік | | | | ... ... | | | | ... ... % |29,8 |29,8 |33,3 |33,3 ... ... |6-7 |7-8 |8-9 |9-10 ... ... | | | | ... ... саны,|5 |6 |7 |8 ... | | | | ... ... |5 |6 |7 |8 ... ... ... | | | ... ... |15 |18 |21 |24 ... | | | | ... Автордың есептеулері бойынша құрастырылған.
Мақта шаруашылығындағы зерттеулер мен есептеулер суармалы ... және ... ... ... ... нақты өндірістік-экономикалық параметрлері № ... ... ... ... ... ... ... негізгі оңтайлы критериі етіліп тікелей төмендегі көрсеткіштер
қабылданды.
• Жерді тиімді пайдалану көрсеткіші-1 га ... ... ... ... ... ... көрсеткіші –орташа 1 жұмысшыға шаққандағы өнімнің
түсімі
• Соңғы нәтиже көрсеткіші -өндірістің пайдалылық деңгейі
Сонымен қатар ... мен ... ... ала ... ... ... ... Техника ресурстарының оңтайлы сандары анықталған.
• Шитті мақта 1 тоннасының сатылу бағасы ретінде ... бес ... ... ... Қазақстан облысы шаруа (фермер) ... ... ... ... Шитті мақта 1 тоннасының өзіндік құнының өлшемі ретінде
ірілендірілген «Кетебай» өндірістік кооперативі мен «Хает» шаруа
қожалықтары қауымдастығының 5 ... ... ... ... мен олардың қортындысын талдау төмендегідей тұжырым-дарға
негіз қалайды:
• Суармалы жерде мақта өсіруге мамандандырылу және оңтайландыру ... ... ... ... ... ... деңгейін
және таза пайданы арттыруға мүмкіндік туғызады.
• Ұсынылып отырған агроқұрылымдардың рационалды параметрлер ... ... ... ... ... пайдалануға және
өндірісті интенсивтігі дамытуға қолайлы жағдайлар жасайды.
Агроқұрылымдардың параметрлерін ірілендіру арқылы ... ... бірі ... ... ... ... нәтижелердің, яғни пайдалылық деңгейінің жоғарылығы, өндірісті ғылыми
негізде ұйымдастырып, жаңа техника мен озық технологияны кеңінен ... ... ... Бірақ шаруа қожалықтарын ірілендіру мақсатында
бірлестіруге ескіден қалған субъективті психологиялық ... ... ... ... ... әсерлерін, шаруашылық басшыларына
сенімсіздікпен, бақылау органдарының орынсыз ... ...... және ... ... мөлдірліктің жоқтығын басқаларды
қосуға болады. Сондықтан шаруалар табыс аз ... ... ... ... және ... қалайды. Мұндай менталитеттің басымдығы
оңтайландыруға тосқауыл болып тұр. Осындай жағдайдың салдарынан сулы ... ... ... ... ... ... мен құндылығын бағалай
алмау, дала мәдениетінің төмендеуі, егістіктің көп жылдық арам шөптерге
бастырылуы ... ... қалу ... де ... ... ... үшін ... проблемаларды оңтайландыру
арқылы шешуге болады:
• мақта саласын дамытудағы жаңа ... ... ... ... және материалдық ресурстардың жетіспеуі мен тапшылығы;
• шаруа қожалықтарына қызмет көрсететін инфрақұрылымдардың нашарлығы,
олардың нарықтық қатынастарға икемділігінің ... ... ... ... меңгерген жаңа буын кәсіпкерлердің аздығы,
консервативтік психологияның басымдығы
Қазіргі кезде аталған осы ... ... ... жолы
-кешенді ұйымдастыру және қалың бұқара арасында ... ... ... пәрменді жүргізу. Бұл маңызды істе ... ... ... ... мен ауыл ... ... қожалықтары
бірлестігінің басшылары, ұсақ жер үлестері бар тауар өндірушілер өз ... ... да мен ... жұмыс жүргізулері қажет.
Сонымен қатар мемлекет тарапынан арнайы жер пайдалануды ... ... ... ету бағдарламаларын қабылдаған жөн.
Сондай-ақ агроқұрылымдардың оңтайлы (ірілендірілген) параметр өлшемдері
бойынша бас схемасын ... ... ... ... (ірілендірілген) агроқұрылымдарға өндірістік
кооперативтермен, ... және ... ... жаңа ... ... ... өндірістік
ресурстарға тұқым, жанар - жағармай, ағын су, минералды тыңайтқыштар
мен ... ... ... мөлшерін арттыру. Сондай-ақ
ресурстар және несие қаражатымен қамтамасыз етуде жеңілдіктер ... ... ... ынталандыру қажет.
• Мақта шаруашылығының өндірістік инфрақұрылымын дамыту мақсатында
өндірістік, техникалық, ақпараттық және ... ... ... ... болып құрылатын, онан соң, ірі тауар өндірушілер
құрылтайшы болатын:
• агротехнологиялық сервис орталықтарын;
• мәшине технологиялық стансаларын;
• өсімдікті қорғау стансалары мен ... ... ... ... ету орталықтарын
ұйымдастыруды қолдау қажет.
• Мақта ... ... салу мен ... ... реттеу, дамыту
мақсатында «Мақта қаржы несие» жүйесін ашып ... ... буын ... ... ... ... алу, оларға тиімді
бизнес –жоспарларды әзірлеп, жүзеге асырудың механизмдері мен менеджментін
үйрету тиімді болмақ.
Ұйымдастыру, экономикалық –құқықтың іс-шараларды ... ... ... ... ... ... ... бастапқы кезеңде 15-
50,5 млн болса, келешекте бұл көрсеткіш 52,4-93,6 млн. ... ... ... ... және ... ... өз ... малшаруашылығын
қолдауға да тұрақты негіз бола алады.
Мақта саласының ұлғайып ұдайы дамуы ирригациялық- ... ... ... ... ... ... ... өндірісті
және әлеуметтік инфрақұрылымды- жол, білім беру, ... ... ауыз ... басқа шаралар бойынша бағдарламаларды дамытуға да мүмкіндік береді.
Оңтайландырылған ... ... ... ... ... ... өнімдерін жеткізіп берудегі маркетингтік іс-
әрекеттерді бірлесіп жүзеге асыруда ... тең ... ... болып
қалыптасуға ықпал жасайды.
3.2. Оңтайландырылған (ірілендірілген) агроқұрлымдарда мал шаруашылығын
дамыту жобасы.
Мақта кешенін дамытуда өндірістік агроқұрылымдардың оңтайлы
(іріленген) параметрлері және тиімді ұйымдастыруда ... ... ... мамандандырылған суармалы жердегі қосалқы сала мал
шаруашылығын дамытуға жем-шөп қорының жетімсіздігі шектеу болып тұр.
Оңтайландырылған (ірілендірілген) ... ... ... ... ... оның ... қосалқы саланы дамытуға тиімді
пайдалану мүмкіндігі туындайды.
Ауыспалы егіс жүйесіндегі дақылдар құрылымы: жоңышқа, жүгері жем-шөп
қорын жасап малшаруашылығын дамытуға: сүт және ет ... ... ... –экономикалық жағдай туғызады.
Ұсынылып отырған егістік құрылымы бойынша 1 га түсетін жем-шөп шығыны
100ц жем –шөп ... тең, ... ... ... –40ц ... бірлігі,
жүгері дәні және паясынан –60ц ж.ш.бірлігі. Егер егістік құрылымы 65 ... ... 25га ... және 7,5 га ... ... 65-70 бас шартты ірі
қара малды жем- шөппен ... ... ... соның ішінде 25-30 сауын
сиырды.
Жем-шөп өндірісінде тойымды қоректі заттардың (белок, протеин тепе-
теңдігі) артуы арқылы бір сауын сиырдан алынатын сүт ... кг ... ... ... ұйымдастыру ет өнімін 1,2-1,5 есеге
арттырады.
Агроқұрылымда мақта-сүт-ет өндірісін кешенді ұйымдастырып сапалы және
арзан өнімге қол жеткізу үшін механизация ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастыруды
қажет етеді.
Әсіресе жем-шөппен дақылдарын баптайтын, жинайтын, ұсатып дайындайтын
техникамен қамтамасыз ету өте маңызды мәселе.
Мақта кешеніндегі ауыспалы егіс жүйесінде жем-шөп ... ... ... ... ... |Орта тауарлы агроқұрылымдар жем-шөппен |
| ... ... |
| |1 |2 |3 |4 ... ... ... |50-75 |75-100 |100-125 |125-150 ... га | | | | ... ц/га |80,0 |80,0 |80,0 |80,0 ... ... ... |400-600 |600-800 ... ... ... ... ... |4000-5000 |5000-6000 |
|ц ж/ш бірлігі | | | | ... ... дәні ... |15-25 |25-30 |30-38 |38-45 ... | | | | ... өнімі, ц/га |40,0 |40,0 |40,0 |40,0 ... ... ... |60-100 |100-120 |120-152 |152-180 ... жем шөп бірлігі,|630-1050 |1050-1260 |1260-159,6|159,6 ... ж/ш ... | | | | ... ... |120,0 |120,0 |120,0 |120,0 ... паясы, өнімі, | | | | ... | | | | ... ... ... |180-300 |300-360 |360-456 |456-540 ... ... ... |300-360 |360-456 |456-540 ... ж/ш ... ... | | | ... ... ... ... |5620-7052 |7052-8430 |
|бірлігі, ц ж/ш бірлігі| | | | |
|1 бас ірі қара ... |21 |21 |21 |21 ... ... ц | | | | ... қара ... бас |134-207 |207-268 |268-336 |336-400 ... | | | | ... ішінде сиырлар |44-68 |68-88 |88-110 |110-132 ... | | | | |
|1 ... ... |2500 |2500 |2500 |2500 ... | | | | ... сүт өндірісі, |110,0-170 |170-220 |220-275 |275-330 ... | | | | ... МҚМ АӨК ҒЗИ ... ... ... автор құрастырған.
Мақта кешеніндегі ауыспалы егіс жүйесінде жем-шөп өндірісінің тепе-
теңдігі
кесте – 20
2- Болжаудағы ... |Ірі ... ... ... ... |
| ... |
| |1 |2 |3 |4 ... ... ... |150-175 |175-200 |200-225 |225-250 ... га | | | | ... ц/га |90 |90 |90 |90 ... өнім, тонна |1350-1575 |1575-1800 ... ... ... ... ... ... ... |10125-11250 |
|бірлігі, ц ж/ш | | | | ... | | | | ... ... дән |45-53 |53-60 |60-68 |68-75 ... га | | | | ... ц/га |50,0 |50,0 |50,0 |50,0 ... өнім, тонна |225-265 |265-300 |300-340 |340-375 ... ... ... ... ... ... |
|бірлігі, ц жем-шөп | | | | ... | | | | ... ... ... |120 |120 |120 |120 ... ц/га | | | | ... өнім, тонна |1800-2100 |2100-2400 ... ... ... ... |1800-2100 |2100-2400 |2400-2700 ... ... ц ж/ш | | | | ... | | | | ... ... |10913-12758|12758-14550 |14550-16395 |16395-18188 ... ц ... | | | | ... | | | | |
|1 бас ірі қара |21 |21 |21 |21 ... ... | | | | ... | | | | ... қара малдың |520-608 |608-693 |693-780 |780-866 ... | | | | ... ... |172-200 |200-230 |230-257 |257-286 ... (33,0%) | | | | |
|1 ... ... |2500 |2500 |2500 |2500 ... кг | | | | ... сүт ... |500-575 |575-642 |642-715 ... | | | | ... МҚМ АӨК ҒЗИ ... ... ... ... ... № 19,20 кестелерде мақта кешеніндегі ауыспалы егіс жүйесінде
жем-шөп өндірісінің тепе- теңдігінің есептеулері ... ... ... ірі қара ... ... 134-400 ге, ... сауын сиырдың 44-132 ге дейін жеткізуге болады. Сүт өндірісін 110-
330 тоннаға дейін.
Ірі тауарлы агроқұрылымдарда ірі ... ... ... ... ... сиырдың саны 172-286ға, сүт өндірісі 430-715 тоннаға дейін
жетеді.
Мақта кешенінде мал ... ... жаңа ... ... ашу
мүмкіндіктерін береді, сонымен қатар мақта саласында маусымды жұмысшылар
күз-қыс айларында қосымша жұмыспен қамтылды, табыс табады.
Малшаруашылығын ... ... және ... өңдеу үшін бірнеше
кәсіпорындар ашуды қажет болады.
Мақта кешенін дамыту бірқатар әлеуметтік мәселелерді шешуге мүмкіндік
береді. Жаңа жұмыс ... ашу, ... ... түлікпен қамтамасыз
етуді жақсарту және мақташылардың табысын молайту т.с.с.
Қорытынды
1. Мақта саласындағы өндірістік ... ... ... ... ... ... ... Олар өндірісті мамандандыру мен шоғырландыру әлеуетіне
ие.
Олардың капиталға инвестицияны және озық технологияны ... ... ... ... ... ... ... бірқатар артықшылықтары бар.
2. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... бөлігі жалпы өнім көлемі, егістік жер өлшемдері,
өндірісті мамандандыру ... ... ... ... ... ... 30,9 мың ... біреуінің орташа жалпы өнімінің құны 0,4-
0,8 млн. тенгеден аспайды.
• 79,3% агроқұрылымдардың егістік көлемінің ... 10 ... және одан ... тек 10,3% ... ... кешенінің егістік құрылымында мақта монодақыл болып
қалыптасқан, оның үлесі 87,6%. Жоңышқа және басқа дақылдарды
орналастырудағы біржақтылық ауыспалы егіс ... ... ... ... ... ... және мал ... қорын жасауға мүмкіндік бермей отыр.
3. Мақта өсіретін агроқұрылымдарды ... ... ... ... ... асырылады. Негізгі мақсатқа жету, яғни ... және ... ... ... үшін:
• суармалы жерде мақта саласына ... ... ... және ... ... ... ... енгізу қажет;
• жер пайдалану мөлшерін оңтайландыру ... және ... ... ... ... ... –жүгері
ауыспалы егіс жүйесін қолдану тиімді;
• нарықтық қатынастар жағдайында мал шаруашылығын ұйымдастыру және
дамытудың ... ... ... ... ... ... анықтаудың
негізгі критерилері:
• Қазақстанның Оңтүстігінде суармалы жердің өнімділігін арттыру
мақсатында мақта және басқа да дақылдардың ауыспалы егіс жүйесіне
негізделген ... ... ... ... ... ұйымдастыру қажет;
• Мақта кешенінде монодақыл жүйесін жою үшін агроқұрылымдар-дың
егістік көлемі құрылымында 65-70% мақта, 25-30% ... ... 2-3% ... ... т.б. ... ... ... құрылымы қалыптасады.
• Осындай құрылым өндірістік бағытқа сәйкес, 1 га ... ... ... ... ... ... ... береді.
• Осы негізде ірілендірілген агроқұрылымдардың өлшем ... ... ... ... мен технологияны және
еңбек ресурстарын тиімді пайдалануды қамтамасыз етеді.
5. ... ... ... ... ... ... топтау және салыстыру,
есептік – конструкторлық әдістермен ... Бұл ... ... ... «Кетебай» өндірістік кооперативінің
мысалында экономикалық –математикалық есептерді шешу ... ... ... ... ... кезең –4 вариант)
|Параметр өлшемдері |Орта тауарлы агроқұрылымдар ... |
| |1 |2 |3 |4 ... ... га |130-195 |195-260 |260-325 |325-390 ... ц/га |24,0 |25,0 |26,0 |27,0 ... ... ... |312-468 |488-650 |676-845 ... ... ... |26-39 |39-52 |52-65 |65-78 ... адам | | | | ... ... ... |15,0-22,5 |22,5-31,2 |31,2-40,6 |40,6-50,5 |
|млн.тенге | | | | ... ... ... |115,2 |120,0 |124,8 |129,6 ... ... | | | | |
|1 ... жұмысшыға |576,9 |576,9 |600,0 |624,6 ... мың ... | | | | |
|1 ... ... мақтаның|48,0 |48,0 |48,0 |48,0 ... ... мың ... | | | |
|1 ... ... |44,0 |40,0 |38,0 |37,0 ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... % |9,1 |20,0 |26,3 |29,8 ... Мақта (болжаудағы кезең –4 вариант)
кесте-19
|Параметр өлшемдері |Ірі ... ... ... |
| |1 |2 |3 |4 ... ... га |390-455 |455-520 |520-585 |585-650 ... ц/га |28,0 |28,0 |29,0 |30,0 ... ... ... |1092-1274 |1274-1456 |1508-1697 |1755-1950 |
|Орташа жұмысшылар |78-91 |91-104 |104-117 |117-130 ... адам | | | | ... ... ... ... |61,2-69,9 |69,9-81,5 |84,2-93,6 |
|млн.тенге | | | | ... ... ... |134,4 |134,4 |139,2 |144,0 ... ... | | | | ... ... ... |672,5 |672,5 |719,7 |
|1 ... ... ... |48,0 |48,0 |48,0 ... ... мың ... | | | |
|1 ... ... |37,0 |37,0 |36,0 |36,0 ... өзіндік | | | | ... ... | | | | ... ... % |29,8 |29,8 |33,3 |33,3 ... ... ... ... ... критерий ретінде төмендегі бірлік көрсеткіштері
алынған:
• жер ... ... ... 1га ... өнімнің шығымы:
115,2-144 мың тенге
• еңбек өнімділігінің көрсеткіші ретінде 1 ... ... ... мың ... түпкі нәтиже көрсеткіші ретінде өндірістің пайдалылық деңгейі:
9,1-33,3%
6. Ұсынылып отырған ауыспалы егіс жүйесіндегі 1 га ... ... және оның 1 ... басқа (шартты бас) шығынын есептеулермен
нормативтері ірілендірілген агроқұрылымдарда ірі қара мал санын ... ... ... агроқұрылымдарда ірі қара малдың басын ... ... ... ... ... сүт ... 110-330 ... дейін
жеткізуге болады, 4-12 жұмыс орны ашылады.
Ірі тауарлы агроқұрылымда ірі қара ... саны ... ... ... сиыр ... сүт ... 430-715 тонна дейін жетеді, 8-16 жұмыс
орны ашылады.
Жаңа мал өнімдерін бастапқы және терең өңдейтін кәсіпорындар және ... ... ... ... көрсеткіштерге сүйене отырып, ... ... ... ... ... және ... түсіндіру
іс-шараларын пәрменді жүргізу керек.
Бұл маңызды шараның басында аудандық, облыстық ауылшаруашылық органдары,
аудан және ауыл әкімдері, шаруа қожалықтары қоғамының басшылары тұрған ... жер ... мен ... ... ... ... ынталарын оятып, өз еріктерімен бірлестіру үшін тиянақты және
нәтижелі жұмыстар алып барулары керек.
Мемлекет тарапынан жер ... ... ... ... ... ... қабылдау мақсатында,
агроқұрылымдардың оңтайлы (оптимальды) өлшемдері бойынша нормативті актілер
және схемалар бекіту қажет.
7. Ірілендірілген (оңтайландырылған) агроқұрылымдарға: ... ... мен ... ... ... ... Республикалық бюджеттен тұқым, химиялық және биологиялық
препараттарға тағы басқа да өндірістік ресурстарға субсидия, ... ... ... ... шарттармен қамтамасыз ету арқылы экономикалық
ынталандыру қажет.
8. Мақта шаруашылығының өндірістік инфрақұрылымын ... ... ... ... және ... ... көрсететін
алғашқыда мемлекеттік болып құрылатын, онан соң ірі тауар өндірушілер
құрылтайшы ... ... ... ... ашу;
• мәшине технологиялық стансаларын салу;
• зиянкестермен күрес ... және ... іске ... материалдық –техникалық ресурстармен камтамасыз ету ... ... өте ... ... ... ... салу және ... беруді реттеп, дамыту
мақсатында мақта «қаржы –несие» жүйесін ұйымдастыру қолға ... ҚР ... ... ... ... ... ... сәйкес шаруа
(фермер) қожалықтарын ірілендіруді жалпы ... ... және ... ұйымдастыру туралы келісім шарт негіздерінде қарапайым
серіктестік түрінде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... сәйкес азаматтардың
өз еркімен мүшелік негізде бірлесіп ... ... ... жеке ... ... және ... ... бірлестіру негізінде кооператив ұйымдастыру ұсынылады.
11. Оңтайландырылған (ірілендірілген) ... ... ... ... ... заң және ... ... қажет.
12. Жас буын мақташы-кәсіпкерлерді агробизнестің жаңалықтарына баулау,
оларды оқытуды ұйымдастырған жөн. Жастарға ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың, экономикалық
механизмдері мен менеджментін үйрету керек.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Н.Ә. Назарбаев.Қазақстан халқына Жолдауы: ... ... ... елдің қатарына ену стратегиясы, «Егемен Қазақстан», ақпан 2006жыл
2. Н.Ә. Назарбаев.Қазақстан ... ... Жаңа ... жаңа
Қазақстан. «Егемен Қазақстан», 1 наурыз, 2007ж
3. ... ... ... ... ... ... басшысы Н.Ә.Назарбаевтың сөйлеген сөзі. «Егемен Қазақстан»,
5 наурыз, 2007ж
4. А.В. Чаянов «Шаруа қожалығы», Москва., Экономика., ... Л. ... ... ... және ұлы орыс жер ... ... ... А.Б. және басқалар МҚМ АӨК ... ... орта және ірі ... ... ұйымдық-
экономикалық негіздері (ұсыныстар)., Алматы., 2004
7. Ли Тен Хан және басқалар., «Пахтаарал»., «Қайнар» ... ... И. ... Ж. ... ... ... қоза баптау
жүйесі., «Құс жолы», Алматы, ... ... ... ... ... ... ... 1975ж
10. Б.Серіков., Мақташыға көмек., “Талант”., Алматы, 2002ж
11. Б.Серіков. Мақта өндірісінде кәсіпкерлікті ұйымдастыру ... Fzints., ... ... ҚР ... ... Қазақстанның қысқаша статистикалық
жылнамалығы., Алматы., 2006ж.
13. ОҚО статистика агенттігі, ОҚО-ның әлеуметтік-экономикалық дамуы,
Шымкент., 2000-2005 ж.ж
14. Ауылшаруашылық жерлерін ағылшын әдісімен сату ... ... № 32-33, 11 ... 2006 ... «Кетебай» ӨК және «Хает» шаруа (фермер) қожалықтарының Жарғылары,
бухгалтерлік балансы және салық деклорациялары 2001-2005 ж.ж.
16. Ливерпуль тауар ... ... ... 1993-2005ж.ж. Жаршы.,
№ 10., Алматы 2006ж
-----------------------
Биозертхана (аграном- энтомолог)
Жанар ... май ... ... ... ...... ... № 8
Өндірістік бригада № 9
Сүт –тауар фермасы (Бас ... ... ... (бас ... бригада № 4
Өндірістік бригада № ... ...... аппарат және мамандар (бас есепші, кадр бөлімі, экономист)
Өндірістік ... ... (бас ... ... ... ...... бригада № 2
Өндірістік бригада № 3
ӨК басқармасы - 9
ӨК жалпы жиналысы -437
ӨК тексеру комиссиясы

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
"ОҚО Мақтарал ауданы Тоған ЖШС жер алқабын суғару жүйесін жетілдіру."99 бет
RDF моделінің синтаксисі33 бет
«компания капиталының құрылымын оңтайландыру»140 бет
«мақташы» мектебінің құрлыс барысы16 бет
Активті қуаттың минимум шығыны бойынша АО «ЖРЭК» 220-220 кВ Қарағанды тораптарындағы режимдерді оңтайландырудың есептеулері47 бет
Ауыл шаруашылық дақылдарының калиймен қоректенуін оңтайландыру (қолайлы, ең жақсы) шарты18 бет
Ауыспалы егісте өсірілген мақта қозасының өнімділігіне тыңайтқыштар қолдану жүйесінің әсері48 бет
Ақша жүйесі және оның тарихи типтік дамуы22 бет
Деректер базасы дегеніміз не? Деректер базасын басқару жүйесі дегеніміз не? Деректер моделінің қандай негізгі типтері бар7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь