Мәдениеттанудың алатын орны


1.Қазіргі заманғы ғылымдар жүйесіндегі мәдениеттанудың алатын орны және оның баска ғылым салаларымен байланысы.
2. Мәдениеттің сүхбаттык, табиғаты
Бүкіл таптық антогонистік қоғам тарихында таптар біріне бірі қарсы тұрудың нәтижесінде қарапайым еңбекші, езілуші халық мәдениеттен біршама қашық болды. Осының салдарынан:
1.Еңбекші бұқараның мәдсниет жетістіктерін пайдалануға мүмкіншілігі болмады.
2. Еңбекші халықтың іс жүзінде мәдени процестсрге қалай араласуға шамасы, мүмкіншілігі аз болды және үстем тап өкілдері бұл құндылықтан оларды шетқақпайлап отырды.
Осыған орай алдағы уақытта жалпы мәдениетті дамытуда екі ірі әлеуметтік міндеттер тұрды:
1.Жалпы адамзат тарихында жасалған күллі мөдеі құндылықтарды халықтың игілігіне айналдыру;
2.Қоғамның әрбір адамын, оның жынысына, ұлтыа нэсіліне қарамай мөдени процестерге тікелей қатынастыр олардъщ шығармашылық қабілетін арттыру үшін барлі қолдан келстін әлеуметтік жағдайларды жасау қажет. Мұның өзі әрбір адамды жан-жақты дамытудың, өз кәсібін қоса компьютерді жетік, әрі шет тілдерін де терең меңгерген адамгершілік қасисттері жоғары адамды қалыптастыруды негізгі шарты болады және рациональдық бастаманың бірлігін қалпына келтіру қажеттігі туралы ойға келеді.
Леви-Стростың құрылымдық (структуралық) антропологиясында «миф — коллективтік сананың басты мазмұны, тұрақты әлеуметтік кұрылымның негізі» ретінде қарастырылуы ерекше атап өтетін жәйт болып саналады. Мифтің ерекшелігін француз ғалымы былай деп айқындайды.
«Миф еткеннен ғана емес, сонымен бірге қазіргі заман мен болашақтан да хабар береді. Мифология саяси идеологияны еске түсіреді, басқаша айтканда, мифология мен идеология синонимдер. XX ғасырда талай мифтер (фашист рейхының «мың жылдық өмірі» туралы гитлерлік миф, «коммунизм салтанаты» жөніндегі миф, «дүниежүзілік революция» туралы миф) өмірге келсе, ал көне заманда адам тәріздес құдайдың бар екендігі туралы миф кеқінен тараған. Ежелгі замандағы мифтерді еске алсақ, түрлі ағымдар мен докгриналарға толы қазіргі заман идеологиясы сол мифтер негізінде құрылған жоқ па екен дсген ойға да еріксіз келетін сияқтымыз.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Бүкіл таптық антогонистік қоғам тарихында таптар біріне бірі қарсы
тұрудың нәтижесінде қарапайым еңбекші, езілуші халық мәдениеттен біршама
қашық болды. Осының салдарынан:
1.Еңбекші бұқараның мәдсниет жетістіктерін пайдалануға мүмкіншілігі
болмады.
2. Еңбекші халықтың іс жүзінде мәдени процестсрге қалай араласуға шамасы,
мүмкіншілігі аз болды және үстем тап өкілдері бұл құндылықтан оларды
шетқақпайлап отырды.
Осыған орай алдағы уақытта жалпы мәдениетті дамытуда екі ірі
әлеуметтік міндеттер тұрды:
1.Жалпы адамзат тарихында жасалған күллі мөдеі құндылықтарды халықтың
игілігіне айналдыру;
2.Қоғамның әрбір адамын, оның жынысына, ұлтыа нэсіліне қарамай мөдени
процестерге тікелей қатынастыр олардъщ шығармашылық қабілетін арттыру үшін
барлі қолдан келстін әлеуметтік жағдайларды жасау қажет. Мұның өзі әрбір
адамды жан-жақты дамытудың, өз кәсібін қоса компьютерді жетік, әрі шет
тілдерін де терең меңгерген адамгершілік қасисттері жоғары адамды
қалыптастыруды негізгі шарты болады және рациональдық бастаманың
бірлігін қалпына келтіру қажеттігі туралы ойға келеді.
Леви-Стростың құрылымдық (структуралық) антропологиясында миф —
коллективтік сананың басты мазмұны, тұрақты әлеуметтік кұрылымның негізі
ретінде қарастырылуы ерекше атап өтетін жәйт болып саналады. Мифтің
ерекшелігін француз ғалымы былай деп айқындайды.
Миф еткеннен ғана емес, сонымен бірге қазіргі заман мен болашақтан да
хабар береді. Мифология саяси идеологияны еске түсіреді, басқаша айтканда,
мифология мен идеология синонимдер. XX ғасырда талай мифтер (фашист
рейхының мың жылдық өмірі туралы гитлерлік миф, коммунизм салтанаты
жөніндегі миф, дүниежүзілік революция туралы миф) өмірге келсе, ал көне
заманда адам тәріздес құдайдың бар екендігі туралы миф кеқінен тараған.
Ежелгі замандағы мифтерді еске алсақ, түрлі ағымдар мен докгриналарға толы
қазіргі заман идеологиясы сол мифтер негізінде құрылған жоқ па екен дсген
ойға да еріксіз келетін сияқтымыз.
1.3. Қазіргі заманғы ғылымдар жүйесіндегі мәдениеттанудың алатын
орны және оның баска ғылым салаларымен байланысы.
Мәдениеттану жеке пән ретінде XIX ғасырдың соңғы ширегінде қалыптаса
бастады, сондықтан да оны әлі де болса да буыны бекімегсн жас ғылымдар
саласына жатқызамыз. Мәдениеттану — мәдениет туралы ғылым, сонымен қатар
философиялық ілім, өйткені ол философияның басты саласы — мәдениет
философиясын қамтиды. Мәдениеттану қоғамда болып жатқан түрлі процестерді
(материалдық, әлеуметтік, саяси, адамгершілік, көркемдік т.б.) барынша
камтып, мәдениет дамуының жалды зандылықтарын, оның өмір сүруінің
принциптерін және бір-біріне этно-әлеуметтік, саяси-моральдық, ғылыми-
көркемдік және тарихи сипаттамаларымен, жағдайларымен ерекшелінетін алуан
мәдениет түрлерінің өзара байланыстары мен тәуелділіктерін
зерттейді.
Мәдениеттану пәні сонымен қатар жергілікті және регионалды
мәдениеттердің сапалық ерекшеліктерін, олардың өзара байланыстары мен
мәдениеттің басқа түрлерімен мирасқорлығын, қарым-қатынасын зерттей отырып,
адамзат баласының біртұтас мәдени даму процесінің жалпы заңдылықтарын
анықтайды.) Демек, мәдениеттану пәні түрлі қоғамдар барысындағы мәдени
өмірді жан-жақты қамти отырып, ондағы басты мәдени процестерге ғылыми
тұрғыдан талдау жасайды. Мәдениеттануды тек қана гуманитарлық ғылымдар
саласына ғана емес, жалпы теориялық пәндер қатарына да жатқызуға болады,
өйткені бұл пән адамзат баласының мәдени өмірдегі жатқан құбылыстарын
жүйелі түрде қарастырады. Ал мәдени процестердің мәнін ашып көрсстуде
түрлітылым салаларының өкілдері, атап айтқанда, этнографтардың,
әдебиетшілердің, социологтардың, психологтардың, тарихшылардың,
демографтардың және т.б. ат салысатынын ескерсек, мәдениеттанумен барлық
ғылымдар саласының айналысатындығын айқын аңғаруға болады. Шындығында да,
мәдениеттануға осы уақытқа дейін "түрлі ғылым салалары, атап айтқанда,
антопология, психология, тарих, педагогика зор ықпал етті. Енді осы аталған
ғылым мәдениеттануға қалайша ықпал ететіндігін қарастырып көрейік.
Антропологияның басты бағытының бірі — қоғам мен адамды салыстырмалы
тұрғыдан зерттеу. Осы тұрғыдан алып карағанда, "антропология" мәдениет
деген ұғымның мағынасын анықтауда үш жағдайға назар аударады. Олар:
1. Қоғам мен адамның мәдени қалыптасуы (ағартушылық);
2.Қоғамдық және адамзаттық салт-дәстүрлердің, әдет-ғұрыптардың, қалыптасқан
дағдылардың, қоғамдық мекемелердің және т.б. жиынтығы (бірлігі);
3. Белгілі бір қалыптасқан мәдени жүйенің басқа мәдени құндылықтарға
қарсылығы.
Мәдениетке антропологаялық тұрғыдан берілгсн бұл анықтаманы
мәдсниеттану саласындағы көптеген сыишылар "жалпылама" деп есептеп, оның
эмпирикалық сипатта екендігін баса көрсетеді. Сонымен қатар олар
"әлеуметтік антропология" әлеуметтанудың (социологияның) негізгі әдістері
мен үлгілерін кабылдап, осы ғылымға мүлде бет бұрыла кетті деп пайымдап, ал
"мәдени антропология деп аталатын антропологияның басты саласы — психология
мен тарихқа ден қойды дсп тұжырым жасайды. Әрине, түрлі пәндерге бағдар
жасау өзіміз қарастырып отырған антропология саласында ғана емес, жалпы
мәдениетті түрлі мағынада түсіндіруге әкеліп соғары сөзсіз. Осы орайда
ерекше атап өтетін бір жәйт, ғасырлар бойғы даму жолынан өткен социология
да дәл баяғыдай жаратылыстану ғылымдарына сүйенеді, әлеуметтік ғылымды
әлеуметтік философияға қарсы қояды.

Дүние жүзі халықтары мен этникалық топтарының, тайпаларының мәдени
және тұрмыстық ерекшеліктерін, олардың шығу тегі мәселслерін, олардың жер
жүзіне таралып қоныстануы мен мәдени тарихы қарым-қатынастарын зерттейтін
этнография ғылымы адамзат баласының өткен заман мен бүгінгі тандағы
мәдениеттің мол мұрасын игеруге және оны ғылыми тұрғыдан ашып көрсетуде
айрықша рөл атқарып отыр. Этнография ғылымы белгілі бір халықтың қай
этносқа жататындығына қарамастан, олардың қайсысының болсын материалдық
және рухани мәдениет саласындағы жетістіктеріне үлкен құрметпен қарауға
үйрете отырып, мәдениеттану ғылымының қалыптасуына өзінің қомақты үлесін
коса білді. Егер антропология мен этнография адамның биологаялық
белгілеріне сүйене отырып, мәдениетімен "жаратылыстану ғылымдары" ретінде
үйлесімділік тапса, қоғамды жүйелі түрде қарастыратын әлеуметтану
(социология) ғылымының биологиямен байланысы жоқ.

Социология мемлекет, таптар, топтар, сословие және одан да ұсақ
қоғамдық топтарды этникалық белгілеріне қарай емес, олардың қоғамда алатын
орны меы атқаратын қызметіне қарай зерттейді. Көп уақытқа дейін КСРО-да
социология марксизмге жат ғылым ретіндс саналып, тарихи материализмгс
қарама-қарсы қойылды. Шын мәнісінде, социология мәдениеттанушыларға
қоғамның әлеуметтік ерекшілігіне байланысты мәдениеттің материалдық және
рухани көріністерін дұрыс түсініп ой елегінен өткізуге көмектеседі.
Пролетарлық мәдениет, ақсүйектік мәдениет, сауықтық мәдениет сияқты
мәдениеттану пәнінде кездесетін ұғымдар социологиямен тығыз байланысты.
Мәдсниеттану саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарында түрлі әлеуметтік
топтарға жататын адамдардың қызметі мен іс-әрекеті заңдылықтарын зерттейтін
әлеуметтік социологияның мәліметтерінің алатын орны ерекше, өйткені олардың
мәдени іс-әрекет көріністері белгілі бір психологаялық сарынға байланысты
болғандықтан, мәдениет саласындағы зерттеу жүмыстарында бүл факторларды
ескермескс болмайды. Мысалы: жер мсн табиғатқа ерекше ссзіммен қарайтын
ауыл психоло-гиясының озіндііс срекшеліктерін білмей жәнс байыбына бармай
түрып, - "шаруа мәдсниеті" жайында толық түсінік ала алмаймыз.
Үлттық. мәденисттің ойдағьщай зерттелуі этни-калық немесе үлттық
психологияның мәліметтеріне де тығыз байланысты болып келеді. Нақты тарихи
тәжірибе
негізінде әрбір нөсілдің, тайпалар мен халықтардың психикалық емір салтының
ерекшеліктерін байқай отыр-ып, "этнопсихология" рухтың не белгілі бір
үлттьщ қайталанбайтын өзіндік қасисттері жөніндсгі Гегельдің, Гумбольдтың
жоне олардың ізбасарларының философия-лық қағидаларына барып тіреледі.
Ресейде жекелеген халыктардың, олардың ішінде, орыс халқының медсни-
психологиялық сипаттамасын Н.А. Бердяев тамаша сипаттап берген болатын.
Этнопсихологиялық зерттеулер үлттық _ мәдениетті жасаушылардың
психологиялық ерекшеліктерін есепке ала отырып, кез келгсн үлттық
мәдениеттің өзіне ғана тән сипатын аяіып көрсетуде қомақты табыстарға жетіп
отыр. Мысалы: орыс биінің, аргентин тангосының, негрлер музыкасының терсң
үлтгық менін тамаша рухани дүниелерді өмірге келтірген халықтың үлттық
мінезін ескергеңде ғана толық түсінуге мүмкіидік алған болар едік.
і Халық туралы жөне қоғамдық факторларға байла-нысгбгЬның даму
зандылықтары жайьшдағы демография гьшымыньщ да мөдениеттануға тікелей
қатысы бар. ¥лттык мөдсниетгің тоқырауы немесе оның орны толмас ауыр
зардаптарға үшырауы — қоғамдық-саяси жағдай-ларға және т.б. тікелей
байланысты екендігін дәледдеп жатудың қажеті бола қоймас, өйткені мың өліп,
мың тірілген қазақ халқының өткен тарихы сөзімізге нақты дәлел бола алады.
"Азшылық" халықтардың немесе түтастай өркениеттердің қүрып кетуі
отаршылдықпсн, басып алушылыкпен, шектен тыс қанаушылықпен, габиғи
апаттармен, эпидемиялармен, маскүнемдікпеи, наяіақорлықпен және т.б. тығыз
байланысты болды.
Ч^ХХ ғасырда мәдениетгану ғылымының дамъш, одан әрі қалыптасуына өзіндік
үлес қосқан ғылым салала-рына сипаттама беруді аяқтай отырьш, тағы бір
ғылым саласын ерскше атап отуді жөн көрдік. Ол - белгілер мен таңба жүйесін
зерттейтін семиотика ғыльшы.^Бүл жас, орі қажетті ғыльш саласы аз уақыт
шеңберінде мәдсниеттану ғылымымен біте қайнасып кетті десек қатслеспеген
болар едік. Семиотикалық тәсіл лингвистика, одебист, кино, театр
теориясында, қогамдық ғылымдарда және баска да ғылым салаларында кеңінен
қодданылуда, онымен тіпті информатика мсн кибернетика да тамаша үндестік
табуда. Демек, модениеттанудың басқа ғылым салаларымен езара сабақтастықта
дамуына және "мәдениет" мөселесімен барлық ғылымдардың айналысатындығына
қарап, "мәдениеттану жеке пән ретінде бар ма?" деген ой да туып қалуы ғажап
емес. Біздің айтарымыз, мәдениеттану - ғылымньщ жске саласы ретінде
өзінің алғашқы

қадамын жасауда, сондықтан оның болашағы да зор
болмақ.
Әрине, жоғарыда атап көрсеткеніміздей, мөдениет-тану ғылымының дамуына
көптеген ғьілымдар ат салысуда, осыған қарамастан бұл поннің өзіндік бағыт-
бағдары, бет-бейнесі бар. Мәдениетке өзіндік баға берушілік сол бір ғылыми
ізденістің басты белгісі болса керек, сондықтан да болар мәдсниеттану
саласында түрлі мектептср қалыптасып, ондағы мәдениеттанушылар "мө-дениет"
мәселесімен тығыз айналысуда. Кейде мәдсниет-таиу саласында қанша теория
болса, соншама мөдениет-танушылар бар дегсн пікір де айтылып қалады. Шынды-
ғында да, теориялар санының көп болуы, мәдсниетке де козқарастардың саы
алуан болуымен оның әр турғыдан қарастырылуына өкеліп соқты. Мысалы :
мәдениетті "семиотикалык" түрғыдан қарастыру бар. Бүл ағымның басты окілі
Ю. Лотман және мөдениетті "одебиеттік" (С.С. Аверинцев), "тарихи" (Л.Н.
Баткин), "методо-логиялық" (А. Кребер, К. Клахкон), "антропологиялық" (М.
Мид) жөне тағы басқа турғыдан пайымдаулар бар. Әрине, олардың "мәдениет"
мәсслесіне байланысты пікірлерінің, түсініктерінің айырмашылықтары бар
екендігі даусыз жоне оны ешкім жоққа да шығара алмайды, бірак. олар бірін-
бірі жақсы түсінеді, мәдениеттануға тікелей байланысты ортақ мөселелер
көтереді. Ендеше, бүл пәнді терең зерттеуге қүлшыну-шылық, мәдениетке
байланысты түрлі көзқарастар жүйесінің қалыптасуы сөзсіз қуантарлық жағдай,
ол гуманитарлық ғылыми пәннің туып келе жатқандығының бслгісі дсп санауымыз
керек. Шындығына келсек, әрбір ғылым салаларының өкілдері мәдениетті өз
маман-дықтары түрғысында қарастырады. Бірақ бүл ғылымдар бір-бірімен тығыз
байланысты болғандықтан бірінсіз-бірі өмір сүре алмайды. Олай болса
әдсбиетші тек таза әдебиетші болып қалмайды, ойткені ол мэдениеттануды,
тарихты, психологияны игергенде ғана нағыз әдебистші бола алады. Оз
кезегінде тарихшы да, психолог та, социолог та сол сияқты.
Мәдениеттің әр түрлі түрғыдан қарастырылуы, мәдениет мәсслесіне дегсн үлкен
қызығушылықтан туса . керек. Оған дөлел рстіне 1964 жылдары батыс өдебие-
тінде мәдениетке 257 анықтама берілгендігі жонінде американ
мәдениеттаиушылары А. Кребер мен К. Клах-конныи, мәліметтерін келтірсек тс
жеткілікті сияқты. Ал одан кейін қаншама уақыт өтксндігін және дүниедегі
больш жатқан мәдени өзгерістсрді ссепке алсақ, мәдениет үғымының шеңбері
бүрынғьщан да кеңейе түсті. Әрине,
әкімшілік-өміршілік жүйе жағдайында модениеттану пэні біздің елімізде
жүйелі түрде оқытылмады. Гуманитарлық ғылымдар саласьшда да өзінің нақты
орнын таба алмады. Осы орайда коптеген ғалымдар ұлтгық мәдениеттің
тоқырауын Үлы Қазан революциясымен де байланыс-тырады.
Шындығында да, экономикалық және саяси бере-кесіздіктің басты себебі —
мөдениетсіз саясаттың салдары болып саналады. Ендеше тәуелсіздікке енді
ғана қолы жеткен Қазақстан Республикасының аіщында түрған басты максат —
халықтың рухани байлығьі — мөдениетті қалпына келтіру, ал мөдени
өркендеусіз еліміз өркениетті елдердің қатарына еш уақытта қосыла алмайтыны
ақиқат. Бүл мақсатты жүзеге асыруда мөденисттану пөнінің қосар үлесі
қомақты болмақ.
Әрине, мөдениеттану гуманитарлык, ғылымдардың ықпалымен дамуда, бірақ соған
қарамастан ол жеке пән болып қалыптасу процесін бастан кешіруде. Оған дәлел
ретінде қазіргі мәдениеттанудың біртіндеп философияның өкслік қамқорлығынан
шыгып, өзіңдік бағыт алуын айтсақ та жеткілікті сияқты. Мәдениеттанушы, ең
бірін-ші кезекте, мәдени қызмсттің нәтижелерімен (мәдени шығармашылықтың
нөтижелері, музыка, кескіндеме туындьиары және т.б.) санасса да, оның басты
мақсаты — терсңде жатыр, дәлірек айтқанда, мәдениеттің рухын игсру болып
табылады. Бүл жағдайда мөдениетті игерудің екінші ~ "коммуникативтік" жағы
келіл шығады. Ол бпіім беру мен торбиснің, адамньщ адамгершілік тұрғыдағы
карым-к,атынастарының дәрежесіне де байла-нысты больш келеді. Ең соңында
мәдениеттің негізі, оның түйіні мен маңызы туралы мәселе келіп туындайды.
Ғалымдар оны тілмен де, рәміздік жүйесін қабылдаған үлггың психологаялық
түрімен, сакрализация тесілімен де және т.б. байланыстырады. Қалай болғанда
да дүниенің түтастығы, қоғамньщ интеграциялық негізі және этностың рухани
ксңістігі - мәдени дәстүрлердің дамуында ең басты факторлар болып қала
береді. Мөдениеттану ғылыми пөн дорежесіне жету мақсатында, сөзсіз мәдениет
археологиясына сүйенеді, оның генезисін, өмір сүруі мен дамуының қүпияларын
ашьш, мәдени мүрагерліктің тәсілдерін жетілдіреді. Бүл жүмыс үш дәрежеде
жүгзсге асырылады:
1. Мәдениетті, оны базистік негіздерін сақтау;
2. Мөдениетті
жаңгырту, модениеттің дамуына жаңаша ықпал ету;
3. Мөдсниетті трансляциялау,
немесе мөдениет әлемін халықтың игілігіне айналдыру.

Мәдениеттің сүхбаттык, табиғаты
Қазіргі адамзат баласы мыңдаған халықтардың жүз-деген мемлекеттеріне
біріккен миллиардтаған саны бар жүртшы-лық. Олардың бәріне ортақ не болуы
мүмкін? Олардың бәріне ортақ нәрсе — мәдениет, адам баласының саналы іс-
әрекетінің жемісі ретіндегі мәдениет, жасампаздық рухының көрінісі
ретіндегі мәдениет. Бүл әлемде абсолютті бірдей екі адам бол-майтындығы
сияқты егіздей үқсас екі мәдениет те болмайды. Алуан түрлі мәдениеттер
арасында қандай қарым-қатынас бо-луы мүмкін? Оларда өзара түсіністік бар
ма?.. Осы сияқты көпте-ген сүрақтар мәдениеттанушының алдында мівдетті
түрде туа-ды және толассыз туа береді де. Себебі мәдениетті адам өмірден
мән мен мағына іздейді, жаңаны танысам деп талпынады.
(Көптүрлі мәдениеттер, олардың өзіндік қүндылығы, бірегейлігі, бағалылығы
және өз ара қарым-қатынасы, байла-нысы мэдениеттану негізінде жатыр.
Сондықтан мөдениет-тер сүхбаты (диалогы) мәдениеттанудың бастауында түрде-
сек артық айтпаған болар едік.
Диалог сөзінің шыққан тегі — көне грек тілі (соңғы уақытта қазақ тілінде
жарық көрген ғылыми-зерттеу жүмыстарында диа-лог үғымы сүхбат деп
тәржімаланып жүр. Диалог сөзінің қазақша баламасы сүхбат болғандықтан,
ол екеуінің қатар қолдануы немесе бірін-бірі алмастыруы орынды). Өзінің
алғаш-қы мағынасында диалог — екі адамның әңгімелесуі деген маз-мүнға ие
болған. Сәл кейінірек диалог — кейіпкерлердің

пікір алысуынан түратын әдеби щығарманың түрі ретінде түсіндірілетін болды.
Осы орайда кене грек философы Сократ-тың өзін қоршаған дос-жарандары,
шәкірттері тіпті дүшпанда-рымен пікірталас ретінде өткізетін әңгімелесу
стилін еске алайык. Онда ешбір кемсіту, мүқату, өзінің басқалардан ақылы-
ның көптігін алга тарту деген жоқ. Бүл әңгімелесу барысында жасы үлкен
немесе лауазымы жоғары адам қүрметке ие бол-майды, ойлау кабілеті жоғары,
ақыл-парасаты биік адам қүрмет-ке ие болады.;Адамдар қарым-қатынасының
қүндылығын ашып көрсетіп, сүхбаттың адам игілігіне жарайтын үлы күш
екендігін анғарган түңғыш философ Сократ болды.!
Кейін диалог үғымы екі адамның әңгімелесуі, сырласуы деген тікелей
бастапқы мағынасының тар шеңберін бүзып шы-ғып, қазіргі заман дискурсының,
мәдени-әлеуметтік контексінің негізгі үғымына айналып отыр. Бүгінгі таңда
сүхбат адамның және адам іс-әрекетінің жемісі — мэдениеттің болмыстық си-
паты ретінде кең мағынада қарастырылуда. Жалғыз басты, өзімен өзі ғана
шектелген адам баласының болуы мүмкін емес. Адам жасампаздығының қайнар
кезі — адамның басқалармен бірлесе өмір сүруінде жатыр. Сондықтан мәдениет
те тек мәдениеттер сүхбаты ретінде тіршілік ете алады.
..Сүхбат адамның, мәдениеттің өзіндік шекарасынан шығу қажеттілігін
қамтамасыз етеді, өйткені адам да, мәдениет те өзіне өзі тепе-тең емес,
өзімен өзі ғана шектелмеген дүние. Адамның да, мәдениеттің де болу
мүмкіншілігі тек шекаралық жағдай-да жүзеге асады. Адамның басқа адаммен,
мәдениеттің басқа мәдениетпен сүхбаты, қарым-катынасы негізінде ғана бүл
әлемдегі бар қүндылықтар дүниеге келеді... Әрбір басқа адам, әрбір басқа
мәдениет мен үшін маған тепе-тең, пара-пар, сай-ма-сай ғана емес, сонымен
қатар, менің өзіндік болмысымның кекжиегін кеңейтуші күш.
Мәдениетті мәдениеттер сүхбаты ретінде түсіну қажет (бүл — тавтология
емес, бүл — мәдениет анықтамасының спиралі). Мәдениетті жеке түлғалар
сүхбатының бір түрі ретінде қарас-тыру керек!..
\Адам санасы оның әлеуметтік болмысының жемісі ретінде адамның бір-бірімен
қарым-қатынас жасауының нөтижесінде қалыптасты, Адамдық қарым-қатынас оны
басқа қоршаған та-биғи ортадан бөліп-жарып, өзгешелеп алды. Тіпті
физиология-лық түрғьщан осы мәселеге көз тастайтын болсақ, онда да са-

М. Бахтин талдауларының бәрівде де сананың о бастан сүхбат-тылығын
тұжырымдады. Платонның ойлау дегеніміз адамның өз-өзімен сүхбаты,
әңгімелесуі деп түсінгенін, Канттың ойлау адамнын өзін-өзі тыңдауынан пайда
болады дегенін еске ала кететін болсақ, М. Бахтиннің сананың алғашқыда-ақ
сүхбатқа негізделгендігі туралы түжырымы бізге жаңашыл болып көрінбесе
керекГ Бірақ алғашқылардың анықтамаларында диа-логтан гөрі монолог туралы
сөз болатын сиякты. Ал М. Бахтин үшін сананың болмыстық диалогтығы оның
Басқа, Сен сияқты Менің коррелятымның болуына арқа сүйейді.
Бахтиннің Мен-Басқа дихотомиясындағы Мен — өзінің болмыстағы —
куәсінің — жоқтыгымен, өзінің болмыстағы жалғыз, жеке дара орынымен
анықталатын субъект. Мен өзімнің болмыстағы маған ғана белгіленген, менен
басқа ешкім овда түра алмайтын нақты болмыстық нүктемде әрдайым кажетті
түрде жалғыз өзіммін. Мен одан ешқайда кете алмаймын, ол — менің
болмысымдағы маған ғана тиесілі орным. Сондықтан менің
болмыстан—куәм—жоқ. Осы менің жалғыздығым менің жауапкершілігімнің куәсі.
Мен өз орньшды ешкімге бере ал-майтын болсам, әрбір іс-әрекетім, мүң-
мүқтажым үшін тек кана өзім жауаптымын.
Мен-Сен немесе Мен-Басқа дихотомиясындағы екінші жақ — Басқа. Басқа
— өзінің тәуелсіздігі, теңдігі түрғысы-нан Мен сияқты. Өзінің
Басқалығының нәтижесінде ,ол Маған қарама-қарсы ерекшелік, езгешелік.
Басқа әрқашан маған сыртқары түратындығы сияқты Мен де Басқаға
шеткерімін. Мен-Басқа қарым-қатынасывда субъектілер өз ара бір-біріне
сыртқары. Сол ез ара сыртқарылықтың нәтижесінде ғана Менің де,
Басқаның да бір-бірімізді дара көру, артық көру мүмкіншілігіміз бар. Ал
артық көру мүмкіншілігі субъектерге мол жүк артады, өйткені тек артық
көру болған жағдайда ғана адамдар бірін-бірі түсініп, сүхбат-таса алады.
Яғни сүхбат қүбылысының түбірі адамның Басқа-ны, сырт көзге айқынырақ
демекші, артық көру мүмкіншілігінде жатыр.
Жоғарыда атап кеткен сыртқарылық идеясын қашқақтау деп, жатсыну деп
түсінсек дүрыс болмас еді. Сыртқарылық барлығынан шет қалу, ештеңемен
араласпау деген сөз емес. Керісінше, сол сыртқарылық аркылы ғана шынайы
бірігу, шынайы қарым-қатынас, шынайы диалогтың болуы мүмкін. Өйткені тек
қана сырт өзгешелік, сыртқарылық позиция-сының ғана айрықша көру
мүмкіншілігі бар — артық көру.
Өмірдің онтологиялық (болмыстық) мінездемесі — оның диалогтығында. Ал
сүхбат тек Мен және Басқа арасында ғана мүмкін. Бірін-бірі бағалау
мүмкіншілігі, немесе қүнды-лық кдрым-қатынас тек Мен және Сен, Мен
және Бас-ка болған түста ғана кездеседі. Өйткені, мен принципті түрде
өзімді-өзім бағалай алмаймын.
Мен өзімді бағалы сезінемін, өйткені маған біреу қуанады, мен біреуге
кажетпін. Осылайша, әлемдегі әрбір адам өзіне де-ген басқаның эмоционалдық
(сезімге толы көңіл-күй) қатына-сын байқайды. Мен-Сен әлемі —
қүндылықтар әлемі, өйткені қүндылық тәуелсіз кос сананың кездесуінен
туындай-ды.
Мен өзімнің дүниеге келгенімді немесе дүниеден қайтқа-
нымды сезінбеймін, өз басымнан өткізбеймін, яғни дүниеге келу
мен дүниеден қайту менің тууым мен менің өлуім ретінде менің
емірімнің ісі, оқиғасы (событие) бола алмайды. Бүл жерде мәселе
- оның факт ретівде мүмкін еместігінде түрған жоқ, мәселе оған
: деген қүндылықтық көзқарастың болмауында, менің өзімнің
сол іске, сол жағдайға баға бере алмауымда* ~ "
Біз саналы түрде болсын немесе ойланбай-ақ өзімізді қор-шаған адамдарды,
әлемді өзіміздің оларға деген қарым-қатына-сымызбен қүрастырамыз. Бүл
қүрастыру субъект-объектілік, не-месе актив-пассивтілікке негізделген
классикалық рационализм рухындағы күрастыру емес, бүл Мен және Басқаның
неме-се бөлінбейтін қосылмастықтың қатынасы арқылы қүрасты-ру. Мүндағы
қосылмастык деп отырғанымыз — қатынастың екі жағының, немесе тәуелсіз қос
сананың бірінің орнын бірі басып, бірін-бірі жоқ қылып жібере алмайтындығы.
Ешкім бүл болмыста ешқашан басқа біреудің орнын ала алмайды. Болмыс
архитектоникасында әркімнің өз орны бар, ешкім бүл болмыс-тан тыс емес.
Қосылмастықтың бөлінбестігі деп Мен және Басканың бір-бірін
толықтыруын айтамыз. Менің барлы-ғым Басқаның арқасы да, ал Басқаның
болуы — Менің арқам. Мен және Басқа — дүниенің кіндігі. Ал олардың
арасындағы қарым-қатынас — Диалог (Сүхбат) — адамдар ара-сындағы барлық
қарым-катынастың бастапқы қайнар кезі.
^Мәдениет — сүхбаттық мүмкіншілігі үлан-асыр ашық қүнды-лықтар жүйесі.
Мәдениеттің болмыстық сүхбаттылығының негізінде мүмкін болған мәдениеттер
сүхбатын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Экологияның ғылымдағы алатын орны
Бизнестің туризмдегі алатын орны
Кәсіпкерліктің экономикада алатын орны
Қазақстанның әлемдік қауымдастықта алатын орны
Тұлғаның қоғамдағы алатын орны
Мұхиттың әлемдегі алатын орны
Саяси партиялардың қоғамда алатын орны
Ахмет Байтұрсыновтың әдебиетте алатын орны
Іс қағаздарының қоғамда алатын орны
БАҚ-ң саясатта алатын орны
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь