Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті: реттеу, жоспарлау және жобалау

Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІ ЖОСПАРЛАУ МЕН БОЛЖАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні және оның ұйымдастырушылық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
Мемлекеттік бюджетті жоспарлау мен жобалаудың теориялық және методологиялық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесінің ерекшеліктері ... ... .21

2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БЮЖДЕТ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
Республикалық және жергілікті бюджеттердің қазіргі кезеңдегі орындалу барысын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
2.2 Қазақстан Республикасындағы бюджеттік үрдістің қазіргі жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37

3. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА БЮДЖЕТТІК ҮРДІСТІ ЖЕТІЛДІРУ БАҒЫТТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
3.1 Бюджетаралық қатынастар мәселелерінің шешілу жолдары ... ... ... ..49
3.2 Қазақстан Республикасы бюджет жүйесінің жаңа қағидаларын дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... 56

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
КІРІСПЕ

Үкіметтің таңдап алған эконмикалық саясаты негізінде жасалынатын әрбір дамып жатқан қоғамның экономикалық құрылымның құрылуына және дамуында алдыңғы, аңықтаушы рөлді мемлекеттік реттеу алады. Соның ішінде мемлекетке өзінің экономиалық және әлеуметтік реттеуін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін аса маңызды механизмдердің бірі – қоғамның қаржы жүйесі. Осы қаржы жүйесінің ең маңызды саласы – мемлекеттік бюджет. Осы қаржы жүйесі арқылы мемлекет мемлекет органдарына жүктелген қызметтерін орындауға мүмкіндік беріп, орталықтанған және орталықтанбаған қаржы қорларының құрылуына ықпал етеді.
Бюджеттің ролі, мәні және процедуралық аспектілері экономикада нарықтық қатынастардың белсеңді өзгеруі жағдайында түбегейлі өзгереді. Бюджет мемлекеттің саясатын жүзеге асыру бойынша негізгі құрал болып табылады. Сапалы мемлекеттік қызмет көрсету, ұлттық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету, денсаулық сақтау және білім сферасын дамыту, әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамтамасыздандыруды көрсету, және де экономиканың нақты секторының дамуын қолдау сұрақтарын шешу бюджетке негізделеді. Нарықтық экономикасы бар мемлекеттің институционалды негізінің элементі болып бюджет табылады. Бюджеттің бағытын анықтаған кезде бюджеттік саясаттың барлық аспектілерімен тығыз байланыстағы мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігінің мүдделерін ескеру керек.
Бюджет – қайта өндіру процесінің жүзеге асырылуының аса маңызды құралы. Оның көмегімен әлеуметтік бағдарламаның орындалуына, қоршаған аймақты қорғауды қамтамасыз етілуіне, ғылыми – техникалық процесті жетілдіруге, қорғаныс саласының дамуына және басқа да мемлекеттік қызметтерді орындауға шарттар жасалынады. Сондықтан шаруашылық механизмінің бюджеттік қатынастарды дамытпай, ғылыми жетілген бюджетті саясат орындалмай, бюджеттік процесті басқаруының эффективті жүйесі болмай дұрыс жұмыс істеуі болмайды.
Сол сияқты, біздің еліздегі эконмикалық реформалауы қоғамдық қаржы жүйесінің қайта құрылуы қай бағыттарда болтынына, мемлекеттің бюджеттік саясаты заман талаптарына сәйкестігіне тәуелді.
Қаржылық баланс жүйесінде мемлекеттік бюджет басты орынды алуда. Ол жыл сайын заң түрінде нақтыланып отырады және мемлекеттің ақша қаражатының орталықтандырылған қорын дұрыс қолдану және құру бойынша экономикалық қатынастардың жүйесі болып табылады.
Жоспарлау өз кезегінде мақсаттардың, приоритеттердің жолдарын және оларға жету құралдарын анықтаудың ғылыми негізделген процессі. Тәжірибеде ол жоспар құру арқылы жүзеге асады. Оның негізгі ерекшелігі көрсеткіштердің нақтылығы, олардың сандық және уақыт бойынша анықталғандығы болып табылады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ


1. Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 24 сәуірдегі №548-11 жаңа Бюджет Кодексі.
2. “Бюджет жүйесі туралы” 1999 жылғы 1 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңы.
3. “Республикалық және жергілікті бюджеттердің атқарылуын бақылау туралы” 2002 жылғы 29 қаңтарыңдағы Қазақстан Республикасының Заңы.
4. Финансы. Учебник. //под редакцией Радионовой В.М. –М., 1995. –432 с.
5. Худяков А. Финансовые право Республики Казахстан (Общая часть). –Алматы, 1995. –224 с.
6. Мельников В.Д., Ильясов К.К. Финансы. Учебник. -Алматы, 1997. –472 с.
7. Государственной бюджет. Учебник. // Ильясов К.К и другие –Алматы, 1994. –267 с.
8. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1998 жылы 19 сәуір.
9. Зейнельгабдин А.Б. Финансовая система: экономическое содержание и механизм использования. –Алматы, 1995. –160 с.
10. Эсберг К.Т. Курс финансовой науки. –Санкт-Петербург, 1913. –113 с.
11. Мельников В.Д., Ильясов К.К Финансы. Учебник. –Алматы, 2001. –512 с.
12. Қазақстан Республикасының әлеуметтік – экономикалық дамуының 2004 –2006 жылдарға арналған индикативтік жоспары туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 12 қыркүйектегі № 926 қаулысы
13. Воронин А.Г., Лапин В.А., Широков А.Н. Основы управления муниципальным хозяйством. –СПБ., 1992. –540 с.
14. Пояснительная записка к проекту Закона Республики Казахстан “ О республиканском бюджете на 2005 год”. Постановление Правительства от 31 августа 2004 года № 20/5532.
15. Брачева Т.В. государственные финансы. Учебное пособие. –СПб.: Питер, 2001. –288 с.
16. Қазақстан Республикасының әлеуметтік – экономикалық дамуының 2005 – 2007 жылдарға арналған орта мерзімді жоспары туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 31 тамыздағы №917 қауылысы.
17. Хурсевич С.Н. Использование нормативного подхода организации бюджетного выравнивания. //Финансы. –1996. -№10. –С. 7-9.
18. Финансы. Учебник для вузов. //Под ре. Л.А. Дробзиной. –М., 2000. –257 с.
19. Бол Рой, Иохинес Ф.Ли. городские общественные финансы в развивающихся странах. –Нью-Йорк, 1992.
20. Ким И. Роль бюджета в развитии экономики и культуры. –Алматы77, -1967.
21. Баймуратов У.Б., Зейнельгабдин А.Б., Жансарбаев Б. Проблемы совершенствования механизмов налогово – бюджетного регулирования. //Экономические реформы: особенности переходного периода. В 2-х томах /под ред. Мамырова Н.К. Том 2. –Алматы: Экономика – 1999 –С. 96-105.
22. Алимбаева А.А., Утешев С.Б., Ахметов С.Н., Таубаев А.А. Региональная социально-экономическая система. –Караганда: Санат, 2002, Том 2. 409 с.
23. Исентаев Г.К. Особенности стратегического планирования регионов. //Реалии и социально-экономического развития Казахстана. /Сборник научных трудов. Отв.ред. Мамыров М.К. –Алматы: Экономика, -1999. –С.143-148.
24. Вустер Д. Реформа межбюджетных отношений в Казахстане. //Ал-Пари.-2000. -№2. –С.43-48.
25. Саткалиев М.А. Сущность и содержание финансовых ресурсов региона. //Экономические реформы: Особенности переходного периода. /Сб.научных трудов. под ред. Мамыров М.К. –Алматы: Экономика, -1999. –С.70-76.
26. Бримбетова М.Ж. Трансформация механизма бюджетного регулирования экономики. //Известия МО иН РК, НАН РК. –1999. -№3. –С.14-23.
27.Мельников В.Д., Ли В.Д. Общий курс финансов: Учебник.- Алматы:
Институт развития Казахстана, 2001-295с.
28.Исахова П. Мемлекеттік бюджет: Оқу құралы.-Алматы: Экономика,
1998-268с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ
Экономика және бизнес факультеті
Менеджмент және бизнес кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТІ: ... ... ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІ ЖОСПАРЛАУ МЕН ... ... ... ... ... ... мәні және оның ұйымдастырушылық
негіздері...........……………......................……............5
. Мемлекеттік бюджетті жоспарлау мен ... ... ... Қазақстан Республикасының бюджет жүйесінің ерекшеліктері .........21
2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БЮЖДЕТ ... ... ... ... және ... бюджеттердің қазіргі кезеңдегі орындалу
барысын
талдау…................................…………..........................28
2.2 Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ЖАҒДАЙЫНДА БЮДЖЕТТІК ҮРДІСТІ ЖЕТІЛДІРУ
БАҒЫТТАРЫ..............................................................
..............49
3.1 Бюджетаралық ... ... ... ... ... Республикасы бюджет жүйесінің жаңа қағидаларын
дамыту……...................……………………………………………. ............ 56
ҚОРЫТЫНДЫ...............................………………………………..…............62
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... жасалынатын әрбір
дамып жатқан қоғамның ... ... ... және ... аңықтаушы рөлді мемлекеттік реттеу алады. Соның ішінде мемлекетке
өзінің ... және ... ... ... асыруға мүмкіндік
беретін аса маңызды механизмдердің бірі – қоғамның қаржы ... Осы ... ең ... ...... ... Осы ... жүйесі арқылы
мемлекет мемлекет органдарына ... ... ... ... ... және ... қаржы қорларының құрылуына ықпал
етеді.
Бюджеттің ролі, мәні және ... ... ... ... ... ... жағдайында түбегейлі өзгереді.
Бюджет мемлекеттің саясатын жүзеге асыру бойынша негізгі ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік және
қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету, денсаулық ... және ... ... әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамтамасыздандыруды көрсету, және
де ... ... ... дамуын қолдау сұрақтарын шешу бюджетке
негізделеді. Нарықтық экономикасы бар мемлекеттің институционалды ... ... ... табылады. Бюджеттің бағытын анықтаған кезде бюджеттік
саясаттың барлық аспектілерімен тығыз байланыстағы мемлекеттің экономикалық
қауіпсіздігінің мүдделерін ... ...... ... ... ... ... аса маңызды
құралы. Оның көмегімен әлеуметтік бағдарламаның орындалуына, қоршаған
аймақты қорғауды ... ... ...... ... ... саласының дамуына және басқа да ... ... ... ... Сондықтан шаруашылық механизмінің
бюджеттік қатынастарды ... ... ... бюджетті саясат
орындалмай, бюджеттік процесті басқаруының эффективті жүйесі болмай дұрыс
жұмыс ... ... ... біздің еліздегі эконмикалық реформалауы қоғамдық қаржы
жүйесінің қайта құрылуы қай бағыттарда болтынына, мемлекеттің ... ... ... ... тәуелді.
Қаржылық баланс жүйесінде мемлекеттік бюджет басты орынды ... ... ... заң ... ... ... және ... ақша қаражатының
орталықтандырылған қорын дұрыс қолдану және құру ... ... ... ... ... өз кезегінде мақсаттардың, приоритеттердің жолдарын ... жету ... ... ғылыми негізделген процессі. Тәжірибеде
ол жоспар құру арқылы жүзеге асады. Оның негізгі ерекшелігі ... ... ... және ... бойынша анықталғандығы ... ... ... ... ... ... жүйесінің маңызды элементі
болып табылатын мемлекеттік бюджеттің, оның ... ... ... ... жүйе мен бюджеттік процестің негізгі шарттарын
талдау болып таблады.
Бұл жұмыста экономикалық қауіпсіздік мүддесінің Қазақстандағы бюджетті
жоспарлау процедурасымен сәйкестігіне талдау жасалды. ... ... ... ... ... болжамдау мен жоспарлау экономиканы мемлекеттік
реттеудің ... ... ... ... Бұл ... ... ... бұл елдер техникалық прогресте, халықтың өмірлік ... және ... да ... ... ... жеткені белгілі. Соған байланысты шет мемлекеттердің
тәжірибесі де сараланды.
Бітіру ... ... үш ... қорытынды мен қоланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады. ... ... ... ... ... ... бюджеттің алатын рөлі мен мәні, оны жоспарлаудың
теориялық және методолгиялық аспектілері, сонымен қатар ... ... ... ... ... бөлімде Республиканың
бюджет жүйесінің қазіргі жағдайы талданып, оған жан-жақтылы сараптама
жасалған. Ал ... ... ... ... үрдісті нарық жағдайында
жетілдіру жолдарына арналған. ... ... ... жазу барысында
алынған нәтижелер негізінде тұжырымдар мен ұсыныстар жасалынған.
1.МЕМЛЕКЕТТІК БЮДЖЕТТІ ЖОСПАРЛАУ МЕН ... ... ... ... ... ... экономикалық мәні және ... ...... ... ... жергілікті өкілді органдардың
шешімдерімен бекітілетін, мемлекет өз міндеттерін қамтамасыз ... және ... ... ... да міндетті төлемдер, ... ... ... кірістер, салыққа жатпайтын және заң
актілерінде көзделген өзге де ... ... ... ақша ... ... ... ... жиынтығы ретінде өіне
тән объективті сипаты бар. Оның дербес бөлу сала ретінде бар ... ... ... ... ... болатын қоғамдық өндіріспен
алдынала объективті анықталған /1/.
Ақша құралдарының орталықтануы барлық халық шаруашылығы масштабындағы
қорлардың іркіліссіз айналымын ... және ... ... ... ... ... ... етуі үшін қажет.
Айрықша бюджеттік саланың құндылық бөлінуінің бар болуы тағы ... ... ... ... ... тез ... ... салаларды қаржыландыру үшін, қоғамдық масштабта ... ... ... ... ... мәселелерді шешу үшін,
мемлекеттік басқарудағы жалпы шығындарды өтеу үшін ... ... ... Сол ... ... ... бар ... -
адамдардың субъективті қалау ... ол ... ... ... табиғат және мемлекет функцияларымен анықталған
объективті қажеттілік.
Мемлекеттік бюджетте ... ... ... ... ... ... ... Орталықтандырылған қаржылық
ресурстар мемлекеттің ... ... ... және
үйлесімділігін, салалық және ... ... ... ... ... ... ... дамуына қажетті мөлшердегі
қаржыларды ... ірі ... ... ... ... ... Қаржылардың орталықтанылуы арқасында ... және ... ... ... ... асуына жағдайлар
дайындап, қаржылар экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... бөлімі ретінде мемлекеттік бюджет
өзіндік қоғамдық арнаулы қызметін атқарады – ... ... ... ... ... ... прогрессті жеделдету
және қоғамдық өндірістің салалық және территориялық құрылымдардағы
жоспарланған ... ... ... ... дамыту шығындары
өтелінеді; жалпы мемлекеттік ... ... ... құрылды;
өндіріске қатысты емес, жалпы басқару ... ... ... ... және ... ... ... арналған
қорларды құруға кеткен шығындар, мемлекет шекарасын ... ... ... ... ... ... және басқа да дамуларға
кеткен шығындар іске асырылады.
Біз көріп отырғанымыздай, мемлекеттік бюджет ... ... ... ... ... ... ... тән сипаттарға ие
болады: бюджеттік қатынастардың бөлу сипаты; әрқашанда ақша ... ... ... және ... ... қорлармен еріп жүреді. Сонымен
қатар, мемлекеттік бюджет құндық бөлудің өзіндік саласы ретінде келесімен
сипатталады:
Мемлекет қолындағы кері өнім құны ... және ... ... ... ... ... ... түрі болып табылады;
Құндылық тұтынуға кіретін өндірістік емес саланың қаржыларын және құру
мен құнның өндірістік тұтынуымен байланысты ... ... ... ... ел ... ... шаруашылығы салалары
арасындағы құндылықтарды қайта бөлуге бағытталған;
Қоғамдық өнімнің тауарлы ... ... ... ... және одан ... ... ... құндылық сатысын білдіреді. ... ... ... және ... емес саладағы қаржылық
қатынастар тауар-ақша қатынастарымен тығыз байланыста болады;
Қоғамдық өнім құнының бюджеттік бөлу ... және ... ... ... ... алдында мақсаттармен жалпы кеңейтілген ... ... ... бөлу ... қаржы-несие жүйесінің басқа салаларымен
салыстырғанда алдыңғы қатарда жүріп, ... ... ... баланс жүйесінде мемлекеттік бюджет басты орынды алуда.Ол
жыл сайын заң түрінде нақтыланып ... және ... ақша ... ... дұрыс қолдану және құру ... ... ... ... ... ... ... орталықтандырылған
және облыс, аудан, қала бюджеттерінен ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджет баланс сияқты болып келеді. Оның
кірісті бөлігіне салық, салықтық емес түсімдер жатады, ал шығысты бөлігіне-
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... субсидиялар,мемлекеттік бағдарламаларды іске
асыру үшін кеткен шығындар), мемлекеттік өкімет пен басқару органдарын
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... /3/. Мемлекетте салық салу шарттарын қою мүмкіндігі бар болғандықтан,
ол жалпы сұраныс пен ... ... ... әсер ете ... баланс концепциясы барлық мемлекеттік шығындар мен
кірістердің сомаларының теңдігін ... ... ... бөлігі кіріс мөлшерінен асады. Ең бастысы екеуінің арасы өте алшақ
болып кетпеу ... ... ... ... тапшылықты жабу көздерін
ішкі және сыртқы қарыз деп бөледі. Сыртқы ... ... ... ... ... ... ... байланысты бағаланады. Елдің
ішінде шығындарды үлкейтуге ... ... ... мемлекет
экономикасына ынталандырушы әсер етеді. Егер де сыртқы қарыз ... ... ... онда ол ішкі ... әсер ете ... ішкі көздеріне Ұлттық Банктен, коммерциялық банктерден
және банктік емес сектордан алынған қарыз жатады. Ұлттық банктен ... ... ақша ... ... ... жалпы сомасы мен сол бойынша
қайтару немесе қайтарым қарыз сомасының арасындағы айырым) ұлғайтады.
Мемлекеттік ... ... ... мен ... әсер ... ... ... басты рольді атқарады. Яғни, ... ... ... және ... да ... баптардың болжамы керек. Табысты
болжамдауда экстрополяция әдісін қолдануға болады, бірақ ... ... ... ... ... ол ... база ... бұрынғы даму ... ... ... болжамға
функционалды тәуелділіктерді құру арқылы жетуге болады. Мұндай құрылым
дезагрегировалық деңгейі туралы шешім ... және де ... ... ... ... ... етеді. Негізгі салықтық категориялар
арасындағы айырмашылықтарды талдау ... және егер де ... ... ... ... болса, онда бұл салық топтарын дезагрегировалау
керек.
Қосылған құн салығы үшін ... база ... ... құн ... ... ... үшін – ... салынуға жататын пайда сомасы, акциз
үшін- акциз қойылған тауарлар сатылымының ... және т.б. ... ... ... ... базасының және де салық салудың ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Өзгерудің бірінші түрін автоматты әсер, ал екінші түрін дискреционды ... ... әсер ... коэффициенті көмегімен өлшенеді /5/. Мысалы:
салықтық табыс өсімшесінің қарқыны мен ЖІӨ ... ... ... ... Және ... жүйе салыстыру мерзімі ішінде
өзгермеді деген шарт қойылсын.
Дискрециондық әсерді ... үшін қай жылы ... жүйе ... ... ие болу ... және осы өзгерістердің салықтық табыс
сомасына әсер етуінің ... ... ... ... Бұл мақсат үшін
пропорционалды корректировка әдісі қолданылады.Бұл әдіс ... ... және ... ... әсер ... ... ... Салықтық емес түсімдерге мүлікті қолданғанынан түскен табыс,
баждар және жинақтар кіреді. Бұлардың мөлшерлерінің болжамы ... ... де ... ... ... негізделу арқылы
есептеледі.
Мемлекет табыстарына қарағанда өкіметтік шығындарды болжамдауда
олардың ... ... ... аз (тек жай ғана ... ... ... Бұл мемлекеттік шығындар бойынша шешім қабылдау
процесінің саяси табиғатының салдары болып табылады. ... та ... ... ... кейбір негізгі көрсеткіштердің
эндогенді анықтамаларын ... ... ... бойынша пайыз
төлемдері олардың мөлшерімен және ... ... ... ... төлемдер (трансферттер) экономикалық іс-әрекет
деңгейімен қатынаста қарастырылуы мүмкін.
Мемлекеттiк бақсарудың бюджеттiк қатынастарды реттеу саласындағы
құрылымын құрайтындар келесілер болып ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Парламентi;
     - Республикалық бюджеттiң атқарылуын бақылау жөнiндегi есеп комитетi;
      - Қазақстан Республикасының Үкiметi;
      - экономикалық ... ... ... ... орган;
      - бюджеттiк жоспарлау жөнiндегi орталық уәкiлеттi орган;
      - бюджеттi атқару жөнiндегi орталық уәкiлеттi орган;
      - iшкi ... ... ... уәкiлеттi орган;
      - мәслихат;
      - жергiлiктi атқарушы орган /6/.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... әзiрлеу және оның атқарылуы туралы есеп
беру ... ... ... ... комиссиясын құрады, ол
туралы ереженi ... оның ... ... ... ... төтенше мемлекеттiк бюджет енгiзу туралы шешiм қабылдайды ... ... ... ... ... ... мен республиканың iшкi
және сыртқы саясатының негiзгi бағыттары туралы Қазақстан халқына жыл
сайынғы ... ... ... ... ... ... ... негiзгi бағыттарын айқындайды; Қазақстан Республикасының Ұлттық
қорын басқару жөнiндегi кеңес құрады және ол ... ... ... ... ... қорын қалыптастыру және пайдалану
тиiмдiлiгiн ... ... ... оны ... ... мен
бағыттары жөнiнде шешiмдер қабылдайды;Қазақстан Республикасының Ұлттық
қорын қалыптастыру және пайдалану ... ... ... ... ... ... ... қаржы жылының бiрiншi тоқсанына
арналған республикалық ... ... ... ... заңдарына сәйкес өзге ... ... ... ... ... Парламентi бюджеттiк қатынастарды реттеу
саласында: республикалық бюджеттi, сондай-ақ ... ... мен ... енгiзудi бекiтедi;
Қазақстан Республикасының Үкiметi мен ... ... ... ... есеп ... республикалық бюджеттiң атқарылуы туралы
есептерiн бекiтедi; Қазақстан Республикасының Конституциясында Парламентке
жүктелген өзге де ... ... ... ... ... бақылау жөнiндегi есеп комитетi
бюджеттiк қатынастарды peттeу саласында:
республикалық бюджеттiң ... ... ... жүргiзу тәртiбiн
белгiлейдi; iшкi бақылау жөнiндегi орталық уәкiлеттi органмен ... ... ... стандарттарын әзiрлейдi, сондай-ақ оларды
бекiтедi және олардың сақталуына бақылауды жүзеге асырады;
республикалық бюджеттiң атқарылуына сыртқы ... ... ... мемлекеттiк бюджеттiң атқарылуына бақылауды жүзеге асырады;
бақылау iс-шараларының қорытындылары бойынша ... ... ... жүзеге асырады;
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес өзге де өкiлеттiктердi жүзеге
асырады /7/.
   Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Парламентiне республикалық бюджеттi
және оның ... ... ... есептi табыс етедi;
Республикалық бюджеттiң атқарылуын ... ... есеп ... ... атқарылуы туралы жылдық есептi табыс етедi;
жергiлiктi бюджеттердiң жобаларын әзiрлеу тәртiбiн айқындайды;
республикалық бюджеттiң ... ... ... ... ... ... ... тәртiбiн айқындайды;
тиiстi қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңды iске асыру
туралы қаулы қабылдайды; ... ... ... ... ... секторы
ұйымдарының тiзбесiн бекiтедi; орта мерзiмдi ... ... ... ... ... ... инвестициялық ... ... ... ... ... емес ... алуға
жауапты және олардың ... ... ... ... ... органдардың тiзбесiн, оларды бюджетке аудару ... ... емес ... бойынша мемлекеттiк кепiлдiктер беру
қажеттiгi туралы шешiмдер қабылдайды; Қазақстан ... ... емес ... ... ... ... беру ... Республикасы Үкiметiнiң, жергiлiктi атқарушы ... және ... ... ... қарыздарды алу, пайдалану, өтеу
және оларға ... ... ... тiркеу мен есепке алу, мемлекеттiк және
мемлекет кепiлдiк берген борыштың ... мен оны ... ... ... ... өз ... қалған тауарларды
(жұмыстарды, көрсетiлетiн қызметтердi) өткiзуден түсетiн ақшаны пайдалану
тәртiбiн айқындайды; Қазақстан ... ... және ... ... ... ... тәртiбiн айқындайды; Қазақстан
Республикасының Ұлттық ... ... ... Қазақстан Республикасының
Ұлттық қорын пайдалану тәртiбiн айқындайды; Қазақстан ... ... ... ... ... Ұлттық қорын орналастыру
үшiн рұқсат етiлген қаржылық активтердiң ... ... емес ... өзге ... тiзбесiн айқындайды; Қазақстан Республикасы
Ұлттық қорының жыл сайынғы ... ... ... етедi; төмен
тұрған бюджеттерден жоғары тұрған бюджетке - бюджеттiк алып қоюлардың және
жоғары тұрған ... ... ... ... ... ... тәртiбi мен кезеңдiлiгiн айқындайды; жалпы сипаттағы ресми
трансферттер көлемдерi ... ... ... ... Үкiметiнiң орта мерзiмдi фискалды саясатын бекiтедi; заттай
нормаларды бекiтедi; ... ... ... ... және оны ... айқындайды;
бюджеттiк бағдарламалардың тиiмдiлiгiн бағалауды жүргiзу тәртiбiн
айқындайды; iшкi ... ... ... ... ... ... ... олардың аумақтық органдарының және оларға
ведомстволық бағынысты мемлекеттiк ... штат ... ... ... мемлекеттiк басқарудың үлгiлiк құрылымын және
жергiлiктi атқарушы органдардың штат саны ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық
қорын қалыптастыру және пайдалану туралы ... ... ... ... ... және Қазақстан Республикасы
Президентiнiң актiлерiмен өзiне жүктелген өзге де ... ... ... ... ... ... ... Yкiметiнiң орта мерзiмдi фискалдық ... ... ... қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы,
бюджетке өзгерiстер мен ... ... ... заңдардың жобаларын
әзiрлейдi және оларды ... ... ... ... ... ... ... жоспарлау мен талдауды жүзеге асырады;
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес өзге де ... ... ... ... ... ... ... бюджеттiк
қатынастарды реттеу саласында: республиканың әлеуметтiк-экономикалық
дамуының орта ... ... ... ... ... ... ... (бағдарламалардың) тiзбесiн
қалыптастырады; байланысты гранттарды тартуға басымдығы бар өтiнiмдердiң
тiзбесiн қалыптастырады және оны ... ... ... ... бюджеттiк инвестициялар мен байланысты гранттардың
тиiмдiлiгiн бағалауды жүргiзедi; Қазақстан ... ... ... де ... жүзеге асырады.
Бюджеттiң атқарылуы жөнiндегi орталық уәкiлеттi орган: республикалық
бюджеттi атқарады және жергiлiктi бюджеттердiң атқарылуына қызмет ... ... ... ... ... арналған республикалық бюджет туралы,
бюджетке өзгерiстер мен ... ... ... ... ... ... тиiстi қаржы жылына арналған республикалық бюджет
туралы заңды iске асыру туралы Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... болжауға және
мемлекеттiк бюджетке кiрiстердiң түсуi саласындағы мемлекеттiк саясаттың
мақсаттары мен ... ... ... ... ... есебiнен бюджет кредиттерiнiң берiлуiн, оларға қызмет көрсетiлуiн
және олардың нысаналы пайдаланылуына бақылауды жүзеге асырады, ... ... ... және ... ... ... Қазақстан
Республикасының заңдарына сәйкес өзге де өкiлеттiктердi жүзеге асырады.
Облыс, республикалық маңызы бар қала, астана, аудан (облыстық ... ... ... ... ... жобасын әзiрлейдi және оны мәслихатқа
табыс етедi; жергiлiктi бюджеттiң атқарылуын қамтамасыз етедi ... оның ... ... ... ... ... етедi; тиiстi қаржы
жылына арналған жергiлiктi бюджет туралы жергiлiктi өкiлдi органның ... ... ... қаулы қабылдайды; жергiлiктi атқарушы органның орта
мерзiмдi фискалдық саясатын бекiтедi; ... ... ... атқару жөнiндегi жергiлiктi уәкiлеттi органдарды құрады; облыстың,
республикалық маңызы бар қаланың, астананың, ауданның (облыстық ... ... ... ... ... ол ... ... бекiтедi, оның
құрамын айқындайды; Бюджеттік Кодексте көзделген жағдайларда тиiстi ... ... ... ... ... қаржы жоспарын бекiтедi;
Бюджеттiк комиссиялардың құзыретiне: алдағы үш жылдық кезеңге
арналған орта мерзiмдi ... ... ... ... ... ... жылына арналған бюджеттер жобаларының көрсеткiштерiн айқындау
жөнiнде ұсыныстар талдап-жасау; алдағы үш жылдық кезеңде және ... ... ... ... ... ... бағдарламаларды
iрiктеу, орта мерзiмдi фискалды саясатты негiзге ала отырып, оларды iске
асыру тетiгiн айқындау ... ... ... ... ... ... ... ұлғайтуды немесе түсiмдерiн қысқартуды
көздейтiн ... ... ... ... бойынша ұсыныстар талдап-
жасау; тиiстi қаржы жылына арналған бюджеттердi нақтылау жөнiнде ұсыныстар
талдап-жасау;
бюджеттiк бағдарламалардың iске ... ... ... ... және
солар бойынша ұсыныстар талдап-жасау; ... ... ... комиссиялар туралы ережелерде көзделген өзге де өкiлеттiктер
кiредi.
1.2 Мемлекеттік бюджетті ... мен ... ... ... ... ... жобасын дайындау үшін ... ... ... ... құрады. Бұл комиссия
Экономика және бюджеттік жоспарлау ... ... ... ... ... ... ... процесте басты рөлді Қаржы Министрлігі атқарады. Ол
ҚР-ның Президентінің жыл сайын халыққа үндеуін ескере ... ... ... және ... бағдарламаларына және елдің
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... үш жылдық мерзімге мемлекеттік
бюджеттің болжамдық көрсеткіштерін жасайды. Қазіргі уақытта ... ... ... ... (бес ... ... ... индикативті жоспарлары құрылуда.Қоғамдық іс-әрекеттердің
барлық аспектілерінің стратегиялық жоспарлануы және ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Үкіметі жүзеге асырады.Экономиканы реттеуге және жоспарлық жұмысқа тікелей
қатысатын ҚР ... ... ... ... ең ... және ... жоспарлау министрлігін жатқызамыз. ... ҚР ... ... ... қарастырылатын квартал
сайын “Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық ... атты ... ... ... аналитикалық және кестелі-
графикалық материалдармен көрсетілген есепті ... ... ... тенденциясына көңіл бөлінеді, қалыптасқан негативті факторларды
шешудің ... ... және де ... ... ... дамудың
болжамы беріледі. Материалдар Министерствалар мен Агенстволардың,
облыстардың, ... және ... ... ... және ... ... негізделеді.
Индикативті болжамды көрсеткіштерімен салыстыра отырып экономиканың
нақты көрсеткіштерінің ... ... ... болған
өзгерістердің негізінде ауытқудың себептері талданады және ... ... ... ... ... және бюджеттік жоспарлау Министрлігі басқаруды жүзеге
асыратын орталық атқарушы орган болып табылады және заңнамамен ... ... ... дамуының негізгі бағыттарын, ҚР-ның
стратегиялық жоспарын және ҚР-ның ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады
және ортамерзімге мемлекеттік бюджеттің болжамды көрсеткіштерін және
сәйкесінше қаржылық ... ... ... ... құрастырады /8/.
Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі
бағыттарын жасаумен ... ... және ... ... құрылымдық бөлімшесі болып келетін экономикалық саясат және
индикативті жоспарлау Департаменті айналысады.
Әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... яғни ол ҚР Қаржы Министрлігі және ҚР ... ... ... ... ... ... ... және бюджеттік жоспарлау Министрлігі.
Республикалық индикативті жоспарды жүзеге асыру екі кезеңнен ... ... ... ... ... ... және жергілікті
бюджеттердің жоспарларының және алдағы үш жылдық ... ... ... ... ... ... болып табылатын
Республикалық индикативті жоспар жасалынады. Министрлік орталық және
жергілікті басқару ... ... да ... органдарға, және де
ұлттық компанияларға республикалық индикативті ... ... мен ... ... ... ... Одан кейін
Министрлік алдағы үш ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің болжамын жасайды және оны Республикалық
бюджеттік комиссияға қарастыруға ... ... ... ... ... ... ... комиссиямен қолдауы
жасалғаннан ... ... үш ... ... ... ... ... органдарға, басқа да мемлекеттік органдарға, және
де ұлттық компанияларға жоспардың көрсеткіштерін қайта жібереді.
Екінші ... ... ... ... болжамдық бағаларының
нақты анықталуы және бюджеттік комиссиямен қарастырылғанын ескере отырып,
бөлімдердің түзетілуі ... ... ... ... бюджеттік тапсырыстардың
қосылуына және бюджеттік ұйымдар арасында шектеулі қаражаттың ары ... ... ... ... ... өз ... ... әкелетін, несиелік қарыз тудыратын,”нақты емес” бюджет құрылатын.
Әсіресе, арнайы шоттар мәселесін айта кету керек. Олардың бар ... ... ... ... ... ... ... арқылы бір соманы
қабылдау кезінде мемлекеттік органдар қосымша пайда алатын, сөйтіп, ... ... ... және көбінесе, өздерінің негізгі
функцияларына «тиімсіз» жұмыс істеген /8/.
Сонымен, бюджетті құру процессі ... ... ... шешуге
көмектеспеді және де ең бастысы қабылдау керек болған шаралардың, және іске
асыруға ... ... ... қамтамасыз ету сұрақтарын
шешпеді. Бюджетті құру және қабылдау кезінде бағдарламалық ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету
мәселесін шешу өте қиын.
Мысалы, осы жылдың ... ... ... ... әр ... ... жүзеге асыру үшін 264,9 млрд.теңге шығындалған.
Бұл көрсеткіш жылдың алғашқы үш ... ... ... ... 80% аз ... ... Айта ... жайт, бұл жерде тек қана
қажетті, бірақ жоспарланбаған нәрселерге бюджеттік ... ... ... ... жоқ,сонымен қатар облыстық өкілдердің республикалық
бюджеттік комиссия алдында айқай-шумен ... ... ... ... сөз. ... ... есебі бойынша
мұндай «қаржылық диетадан» зардап көргендер отынды-энергетикалық комплекс
және жер ... ... ... бірінші кварталда жоспарланған істің тек
жартысы ғана ... ... ... су, ... балық шаруашылығы және
қоршаған ортаны қорғау (60%-дан аз), ... ... ... және
ақпараттық кеңістік (70%-дан аз) /9/.
Көптеген аймақтарда ... ... ... «аймақтық»
қаражаттарын дұрыс қолдана алмаған. Бұл жерде көзге түскендер, олар Батыс
Қазақстан, Қарағанды және ... ... ... ... ... ... қалалары. Бұнымен қатар басқа барлық аймақтарда қазна ... ... ... жоспарланғаннан көп болып шықты. Нәтижесінде, алғашқы
үш ай қортындысы бойынша ... ... қоса ... ... ... асып ... 22 млрд.теңгені құрады.
Бұл жоспарланбаған миллиардтар ең бастысы Экономика және бюджеттік
жоспарлау министрлігінің көп штаттарына және оның ... ... ... елімізде сапалы бюджеттік жоспарлаудың жоқ ... елде 1999 ... ... жоспарлаудың жаңа жұмыстары жүргізіле
басталған. Жаңа ... мен ... ... ... ... ... босатуға көңіл аударумен бюджеттік жоспарлау процесіне енгізілді.
Бұл, ең бастысы, қойылған мемлекеттік мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... ... жүйе үшін ... шешуге бағытталуын, ресурстардың бір қалыпты концентрациясын,
салық төлеуші қаражаттарының мүмкіншіліктерін және ... да ... ... ... ... өлшемдеуді талап етеді.
Бюджеттік жоспарлаудың жақсаруына республикада бюджеттік бағдарламалау
әдісінің енгізілуі ... ... Бұл әдіс ... ... ... ... ... приоритеттерді басқару мен құру үшін негіз
болып табылады. Сонымен ... ... ... ... бюджеттің негіздемелі болуын қамтамасыз ету, ... ... ... ... транспарантты ақпаратты қоғамға көрсете
алу мүмкіндігін ашу және есепберудің жоғары болуы болып табылады.
Бюджетті жоспарлау процесіндегі позитивті ... ... жаңа ... іске асуы нашар болып келеді /10/. Оның ... ... ... құру ... ... ... көрсеткіштердің толық бағаланбауы;
─ жергілікті бюджеттердің қаржылық міндеттерін жүзеге асыру ... бір ... ... ... ... ... келетін
салықтық түсімдердің орталықтандырылуы;
─ мақсаттар мен мәселелердің ... ... жыл бойы ... бюджеттік бағдарламаның теңсіз орындалуы,
және керісінше қаржылық жылдың соңында орындалуы;
─ бөлек республикалық бюджеттік бағдарламалардың орындалмауы ... ... ... бюджетті жоспарлау негіздеріне кеңінен тоқталып өтейік.
Бюджеттi жоспарлау туралы ... ... ... ... ... жоспарлау жоспарланып отырған кезң¦ге арналған бюджет
түсiмдерiнiң көлемiн және басымдықты ескере отырып, мемлекеттiң ... даму ... ... оларды пайдалану бағыттарын айқындау
жөнiндегi ұсыныстарды әзiрлеу процесi болып табылады.
      2. ... бiр ... ... ... ... ... жылына
арналған бюджеттiң жобасымен бiр мезгiлде алдағы үш жылдық кезеңге арналған
бюджеттiң болжамы жасалады.
      3. ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Президентi айқындайды. Жергiлiктi бюджеттердiң жобаларын
әзiрлеу тәртiбiн Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... қағидасы - бюджеттi алдыңғы кезеңде негiзге алынған
орта мерзiмдi фискалдық саясат бағыттарын ... ... ... ... ... бюджетiнiң атқарылу нәтижелерiн ескере
отырып жоспарлау;
• басымдық қағидасы - бюджеттi алдағы орта мерзiмдi кезеңге ... ... ... ... ... ... ... қағидасы - бюджеттi нормативтiк құқықтық актiлер және
бюджет жобасына белгiлi бiр ... ... ... енгiзу
қажеттiгiн айқындайтын басқа да құжаттар негiзiнде жоспарлау және
олардың көлемдерiнiң негiздiлiгi бюджеттi жоспарлаудың ... ... ... үш жылдық кезеңге арналған орта мерзiмді фискалдық ... Орта ... ... ... ... үш жылдық кезеңге арналған
салық-бюджет саясатын, соның iшiнде:
      мемлекеттiк, ... және ... ... болжамдық
көрсеткiштерiн; бюджеттiк бағдарламалардың өткен кезеңнiң iшiнде iске
асырылу тиiмдiлiгiн бағалау нәтижелерiн; бюджет ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк-экономикалық дамуының
негiзгi бағыттарын iске асырудың тәсiлдерiн; ... ... ... ... және ... кепiлдiк берген қарыз алу мен
борыш ... ... ... ... тәуекелдердi айқындайтын
құжат болып табылады.
      2. Орта мерзiмдi фискалдық саясат республиканың ... ... ... ... даму ... ... өткен қаржы
жылы бекiтiлген орта ... ... ... ... салалық
(секторлық), аймақтық бағдарламалар, өткен қаржы жылы iшiнде бюджеттiң
атқарылуын талдау мен бағалау ... ... оның ... ... жыл
сайын түзетiлiп үш жылдық кезеңге әзiрленедi.
      3. ... ... ... ... үш ... кезеңге
арналған орта мерзiмдi фискалдық саясатын Қазақстан ... ... ... 1 маусымына дейiн бекiтедi және ол ... ... ... ... ... органның алдағы үш жылдық ... орта ... ... ... ... ... ... жылдың 1 шiлдесiне дейiн бекiтедi және ол мiндеттi ... ... 4. Орта ... ... саясатты әзiрлеу тәртiбiн Қазақстан
Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
Кесте 1- Жоспарлау формалары мен олардың ... ... ... жоспарлау |Табыстарды жоспарлау ... ... ... мен ... құрылымның |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... құру ... ... ... |Табыс негізін дамытудың |
| | ... ... ... | ... түрі мен ... |
| | ... ... ... даму ... табыс көздерінен |
| |мен ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... және |бойынша бөлу |
| ... ... ... | |
| ... ... | ... ... мен ... ... қолданылатын бірқатар
түсініктерді анықтап алған жөн. Атап ... ... ... ... ... - қажеттi материалдық немесе материалдық емес игiлiктердi
тұтынудың немесе пайдаланудың ... ... ... нормаларды
қолдану бюджеттi жоспарлау мен атқару кезiнде мiндеттi болып табылады.
Заттай нормаларды орталық ... ... ... және ... Үкiметi бекiтедi. Орталық мемлекеттiк органдар мемлекеттiк
бюджеттiң және республиканың, әлеуметтiк-экономикалық дамуының болжамды
көрсеткiштерiн ... ... ... ... комиссиясының қарауына
заттай нормаларды өзгерту немесе ... ... жою ... ... құқылы.
Бюджет түсiмдерiн болжау мәселесіне ... ... ... ... ... ... аймақтың орта мерзiмдi әлеуметтiк-
экономикалық даму жоспары және ... үш ... ... ... ... ... саясат негiзiнде бюджеттiк жоспарлау жөнiндегi уәкiлеттi
орган жүзеге асырады. Тауарлардың (жұмыстардың, көрсетiлетiн қызметтердiң)
құны түрiндегi бюджетке ... ... ... ... ... ... ... алған кезде ғана, сондай-ақ тек Қазақстан
Республикасы бекiткен ... ... ... ... ...  Бұл ... шығыстарда бюджеттiк бағдарлама алынған тауарлардың
(жұмыстардың, ... ... ... тең көлемде көзделуге тиiс.
Бюджет түсiмдерiн болжау әдiстемесiн бюджеттiк жоспарлау жөнiндегi орталық
уәкiлеттi орган әзiрлейдi және бекiтедi. ... ... ... ... ... ... ... бюджет комиссиясы қарап,
мақұлдайды.
Бюджет шығыстарының лимиттерiн айқындау. Бюджеттiк жоспарлау жөнiндегi
уәкiлеттi орган орта мерзiмдi фискалдық саясат ... ... ... мен бюджеттiк даму бағдарламалары үшiн ... ... ... ... ... лимиттерiн бюджет комиссиясы
қарап, мақұлдайды.
Бюджет шығыстары лимиттерiн бюджеттiк ... ... ... даму бағдарламаларына арналған шығыстар лимиттерiн бюджеттiк
инвестициялық жобаларды (бағдарламаларды) ... үшiн ... ... ... ... жеткiзудi бюджеттiк жоспарлау
жөнiндегi уәкiлеттi орган ... ... ... ... ... жасауы келесідей:
• Бюджеттiк өтiнiм ... ... ... бюджеттiк
бағдарламалардың қажеттiгiн негiздеу және ... ... ... үшiн ... ... ... және үш ... кезеңге
арнап бюджеттік бағдарламалардың әкiмшiлерi жыл сайын жасап, табыс
ететiн құжаттар жиынтығы болып табылады.     
• Бюджеттiк өтiнiм: бiрыңғай бюджет ... ... ... өткен қаржы жылы бюджеттiк комиссия мақұлдаған үш жылдық
кезеңге ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк-экономикалық даму жоспары және ... ... ... бюджеттiк инвестициялық жобалар (бағдарламалар) тiзбесi
негiзiнде жасалады. Осы ... ... ... ... ... бюджеттiк бағдарлама әкiмшiсi жыл сайын бiр
ғана бюджеттiк өтiнiм ... ... ... ... ... ... бағдарламалардың (iшкi бағдарламалардың) тiзбесiн
және олар бойынша шығыстар сомасын; бюджеттiк бағдарламаға
түсiндiрме жазбаны; бюджеттiк өтiнiмге енгiзiлген бюджеттiк
бағдарлама (iшкi ... ... ... ... ... ... оның ... болуының
негiзгi себептерiн көрсетiп, жылдар бойынша мiндеттi түрде
бөле отырып, ағымдағы қаржы жылының 1 қаңтарындағы ... ... ... ... ... дебиторлық
берешектiң жалпы сомасын оның ... ... ... ... ... ... ... түрде бөле
отырып, ағымдағы қаржы жылының 1 ... ... ... берешек туралы ақпаратты; байланысты
гранттар сомасын жұмсалу бағыттары бойынша мiндеттi түрде
бөле отырып, ... ... ... 1 қаңтарындағы жағдай
бойынша алынған және пайдаланылған байланысты гранттар
туралы ақпаратты; ... ... ... ... ... ... ... ағымдағы қаржы
жылының 1 қаңтарындағы жағдай бойынша алынған ... ... емес ... ... ... өтiнiмге енгiзiлген бюджеттiк бағдарлама ... ... ... ... ... да ... Мемлекеттiк мекемелердің тауарларды (жұмыстарды,
көрсетiлетiн қызметтердi) сатудан ... ... ... ақша ... мен ... тиiстi
қаржы жылына арналған болжамы бюджеттiк жоспарлау жөнiндегi
орталық уәкiлеттi орган белгiлеген нысан бойынша ... ... ... ... етiледi.
Бюджеттiк бағдарламалардың (iшкi бағдарламалардың) тiзбесi
белгiленген нысанда өткен жылғы есептiлiк ... ... ... ... ... және ... ... кезеңге арналған болжамды көрсеткiштердi көрсете
отырып, алдағы үш ... ... ... ... ... айқындайды /11/.
Бюджеттiк бағдарламаға түсiндiрме жазба ... ... ... ... ... оның ... ... немесе аймақтың
әлеуметтiк-экономикалық дамуына қажеттiгi мен рөлiн ... ... ... ... ... ауытқу
себептерiн көрсетедi. Бюджеттiк ... ... ... ... ... бағдарламаның
мақсаттарын, мiндеттерiн, ... ... ... ... ... орындау мерзiмдерiн, ұлттық валютамен
көрсетiлген құнын, ... ... ... ... табылады. Бюджеттiк бағдарлама (iшкi бағдарлама)
бойынша шығыстардың есебi бекiтiлген ... ... ... ... бюджеттiк бағдарламалардың
сандық және құндық көрсеткiштерiн ашып көрсетедi.
Бюджеттiк өтiнiмдердi қарау тәртібін қарастырамыз.
1. Бюджеттiк өтiнiмдердi бюджеттiк ... ... ... ... оларға бағалау жүргiзедi және солар бойынша тиiстi ... ... ... ... бюджеттiк өтiнiмдi шығыстар
лимитi ... ... ... 2. ... ... ... ... мен бюджеттiк жоспарлау
жөнiндегi уәкiлеттi органның қорытындысын қарап, олар бойынша ... 3. ... ... ... мен ... ... ... органның арасындағы ... ... ... 4. Бюджеттiк комиссия бюджеттiк бағдарламалар бойынша ... ... ... ... ... ... ... ұсынуға құқылы емес.
Тиiстi қаржы жылына арналған республикалық
бюджет туралы заңның жобасын әзiрлеу. Бюджеттiк жоспарлау жөнiндегi орталық
уәкiлеттi орган Республикалық ... ... ... ... ... қаржы жылына арналған республикалық бюджет жобасының
түпкiлiктi нұсқасын жасап, оны Республикалық бюджеттiк комиссияның қарауына
енгiзедi. ... ... ... ... ... ... ... нұсқасын қарау және айқындау жоспарланып отырған қаржы жылының
алдындағы жылдың 1 тамызынан кешiктiрiлмей аяқталады. Тиiстi ... ... ... ... ... заң жобасының мәтiнiнде:
- алдағы қаржы жылындағы ... ... ... ... ... таза ... кредит беруiнiң,
қаржы активтерiмен жүргiзiлетiн ... ... ... ... тапшылығын қаржыландырудың (профициттi
пайдаланудың) көлемдерi;
- жалақының, зейнетақының, айлық есептiк ... ең ... ... ... республикалық бюджетке бюджеттiк алып қоюлар
көлемi;
- республикалық бюджеттен жергiлiктi бюджеттерге берiлетiн бюджеттiк
субвенциялар көлемi;
- Қазақстан ... ... ... ... ... Республикасының мемлекеттiк кепiлдiктерi ... ... ... ... ... мемлекеттiк кепiлдiктер беру лимитi;
- Үкiметтiк борыш лимитi болады.
Республикалық бюджет жобасын қарау мен ... ... ... ... ... ... ... республикалық бюджет туралы заңның жобасын
Қазақстан Республикасының Үкiметi ... ... жыл ... ... ... ... ... Республикасының Парламентiне
енгiзедi/12/. Қазақстан ... ... ... қаржы жылына
арналған республикалық бюджет ... ... ... бiр ... ... және ... 1) ... дамудың орта мерзiмді жоспарын;
      2) алдағы үш жылдық кезеңге арналған орта ... ... 3) ... ... ... ... 4) ... бюджеттiң түсiмдерi бойынша негiздемелер мен
болжамдық есептердi;
      5) соңғы ... ... ... ... ... және
мемлекет кепiлдiк берген борыштың жайы туралы деректердi;
      6) алдағы қаржы жылына арналған ... ... ... алынған шешiмдердi ашып көрсететiн түсiндiрме жазбаны табыс етедi.
      Алдағы қаржы жылына ... ... ... ... ... Палаталарының бiрлескен отырысында кемiнде екi
оқылымда және ағымдағы ... 1 ... ... ... ... Республикасының Парламентi ағымдағы жылдың 1 ... ... ... жылына арналған республикалық бюджет туралы заңды
қабылдамаған жағдайда, Қазастан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... қаржылық жоспар туралы
жарлық шығаруға құқылы, ол республикалық бюджеттi ... ... ... ... ... ... қаржы жылының бiрiншi
тоқсанына арналған республикалық қаржы жоспары ... ... ... ... ... ... ... арналған республикалық
бюджет жобасының төрттен бiр ... ... ... Республикалық
қаржы жоспарының атқарылуы осы Кодексте ... ... ... ... ... ... ... тоқсанына арналған республикалық
қаржылық жоспар бекiтiлген ... осы ... ... ... ... сол ... 1 наурыздан кешiктiрiлмей тиiс. Бұл ретте
аталған қаржы жылына арналған республикалық бюджет сол ... ... ... ... ... ... ... отырып бекiтiледi.
Алдағы қаржы жылына арналған республикалық ... ... ... ... ... Президентiнiң алдағы қаржы жылының
бiрiншi тоқсанына арналған республикалық қаржы жоспары ... ... ... ... құралдарында жарияланады.
Өкiлдi органдардың бюджет жобасын қарауының негізгі принциптерi
1. ... ... ... ... ... кезде мынадай принциптердi
ескереді:
• негiздiлiк принципiн;
• бюджеттiң теңдестiрiмдiлігін сақтау принципiн/13/.
Негіздiлiк принципi ... ... ... ... ... ... туралы кез келген
ұсыныстары,  тиiстi есептердi оларға қоса ... ... ... ... ... олардың әлеуметтiк-
экономикалық даму басымдықтарына ... ... ... ... тиiс екендiгiн бiлдiредi.
      Бюджеттiң ... ... ... бюджет жобасына кез келген ... пен ... ... ... ... мөлшерiн бюджет жобасында
белгiленген деңгейден асырмай сақтау үшiн ... ... не ... ... ... тиiс ... ... жобасын Қазақстан Республикасының Парламентiнде
қарау. Тиiстi қаржы жылына арналған республикалық ... ... ... ... ... Парламентiнiң Мәжiлiсi мен Сенатының жалпы
отырыстарында талқылау Қазақстан Республикасының Үкiметi уәкiлеттiк берген
адамның (адамдардың) Қазақстан Республикасының орта ... ... даму ... орта ... ... саясат және тиiстi қаржы
жылына арналған ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкi Төрағасының ақша-кредит саясаты бойынша
баяндамаларын, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Парламентiнiң палаталары
уәкiлеттiк берген адамдардың заң ... ... ... ... қамтиды. Қазақстан Республикасы Парламентiнiң палаталары
жалпы отырыстарда алдағы қаржы жылына арналған ... ... ... ... ... ... ... бағдарламалар әкiмшiлерi
басшыларының сөздерiн тыңдауға құқылы. Алдағы қаржы жылына ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Парламентi
палаталарының бiрлескен отырысында кемiнде екi оқылымда ... ... ... ... ... уәкiлеттiк берген адамның
(адамдардың) Қазақстан Республикасының әлеуметтiк-экономикалық дамуының
орта мерзiмдi жоспары, орта ... ... ... және ... ... арналған республикалық бюджет туралы ... ... ... ... ... ... ... ақша-кредит саясаты
жөнiндегi, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ... ... ... ... заң ... бойынша қорытындыларымен қоса
баяндамаларын қамтиды/14/.
Тиiстi қаржы жылына арналған республикалық бюджеттi бекiту Қазақстан
Республикасы Парламентi палаталарының ... ... заң ... ... ... Қазақстан Республикасының бюджет жүйесінің ерекшеліктері
Бюджет жүйесі ең алдымен, мемлекеттің ... ... ... бюджет жүйесі екі буынды қамтиды: республикалық
және көптеген жергілікті бюджеттер. Ал ... ... ... үш ... – федеральды бюджет немесе орталық үкіметтің бюджетінен,
федерация мүшелерінің бюджетінен ... ... ... ... ... Ресейдегі Федерация
субъектілерінің), жергілікті бюджеттерден құралады.
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі ... ... ... құқықтық нормаларға негізделген әр түрлі ... ... ... әр ... ... ... ... бюджетті
құрайтын республикалық және жергілікті бюджеттердің болуын көздейді ... ... ... ...... келесі деңгейлердің бюджеті бекітіледі, орындалады және
дербес болып табылады:
• республикалық бюджет;
• облыстық бюджет, республикалық маңыздағы ... ... ... ... бюджеті (облыстық маңыздағы қала бюджеті)/15/.
Республикалық бюджет салықтық және басқа да ... ... ... органдардың, оларға бағынышты мекемелердің міндеттері
мен функцияларын орындауды және мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... етуге арналған
орталықтандырылған ақша қоры. Облыстық ... ... ... ... ... ... және басқа да түсімдерден құралатын,
облыстық, республикалық маңыздағы қала, астана ... ... ... ... ... ... ... мен
функцияларын орындауды және сәйкес әкімшілік-аумақтық бірлікте ... ... ... қаржылық жағынан қамтамасыз етуге ... ақша ... Ол ... әкімшілік-аумақтық бірліктегі
маслихат шешімімен бекітіледі.
      Аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджетi
      1. Осы Кодекспен айқындалған салықтық және ... да ... ... және ... (облыстық маңызы бар қаланың)
жергiлiктi мемлекеттiк органдарының, ... ... ... ... мiндеттерi мен функцияларын қаржымен ... және ... ... (облыстық маңызы бар қаладағы) ... iске ... ... ... ақша қоры аудан (облыстық
маңызы бар қала) бюджетi болып табылады.
      2. Тиiстi қаржы жылына ... ... ... ... бар қала)
бюджетi аудан (облыстық маңызы бар ... ... ... ... мемлекеттiк бюджет
      1. Төтенше мемлекеттiк бюджет ... және ... ... қалыптастырылады және Қазақстан Республикасындағы
төтенше немесе соғыс жағдайларында енгiзiледi.
      2. Төтенше мемлекеттiк бюджеттi ... ... ... ... орган әзiрлейдi және ол Қазақстан Республикасының заңдарында
белгiленген тәртiппен Қазақстан ... ... ... 3. ... ... бүкiл аумағында төтенше немесе соғыс
жағдайын ... және оның ... жою ... ... Республикасы
Президентiнiң Жарлығы төтенше ... ... ... және ... тоқтатуға негiз болып табылады.
      4. Төтенше мемлекеттiк бюджеттiң қабылданғаны ... ... ... ... ... ... 5. ... мемлекеттiк бюджеттiң қолданылу уақытына ... ... ... ... бюджет туралы заңның және тиiстi қаржы жылына
арналған барлық ... ... ... ... ... қолданылуы тоқтатыла тұрады.
      6. Төтенше мемлекеттiк бюджет төтенше немесе соғыс жағдайы енгiзiлген
мерзiм iшiнде қолданыста ... ... ... ... ... ... бастап
республикалық және жергiлiктi бюджеттердiң атқарылуы тиiстi ... ... ... бюджет туралы заңға және тиiстi ... ... ... ... жергiлiктi бюджеттер туралы мәслихаттардың
шешiмдерiне сәйкес жүзеге асырылады.
      7. Қазақстан ... ... ... төтенше жағдай
енгiзiлген ретте төтенше мемлекеттiк бюджет енгiзiлмейдi.
      8. Қазақстан Республикасының бiрнеше аймақтарының аумақтарында ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мүдделерге
және республиканың экономикалық қауiпсiздiгiне ... ... ... мүмкiн
болатын ретте ғана төтенше мемлекеттiк бюджет енгiзуге негiз бола алады.
      Қазақстан ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық
Банкiндегi шотында шоғырландырылатын, мемлекеттiң қаржылық актив түрiндегi,
сондай-ақ, материалдық емес активтердi қоспғанда, өзге де ... ... ... ... ... қоры ... табылады. 
      2. Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры мемлекеттiң ... ... ... ... ... ... және,
материалдық емес активтерді қоспағанда, өзге де ... ... ... ... ... және қолайсыз ... ... ... арналған.
      3. Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры жинақтау және тұрақтандыру
функцияларын жүзеге асырады. Жинақтау ... ... ... ... емес ... қоспағанда, өзге де мүлiктердiң қорлануын
қамтамасыз етедi. ... ... ... ... ... конъюнктурасына республикалық бюджеттiң тәуелдiлiгін төмендетуге
арналған.
      4. ... ... ... ... ... мен ... және iшкi ... мен қаржы рыноктарының конъюнктурасы,
мемлекеттегi және шет елдердегi ... ... ... ... ... ... ... бұл ретте
макроэкономикалық және фискалды тұрақтылық және ... ... ... ... мақсаттары мен мiндеттерi сақтала ... 5. ... ... Ұлттық қорының түсiмi мен жұмсалуы ұлттық
және шетелдiк валюталармен жүргiзiледi.
      Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының операциялар жөнiндегi ... ... ... ... ... ... 6. ... Республикасының Ұлттық қорын сенiмгерлiк басқаруды
Қазақстан ... ... ... мен ... ... ... жасалатын сенiмгерлiк басқару туралы шарттың негiзiнде
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... және жергілікті
бюджеттердің арасындағы өзаратөлем операцияларын ... ... ... ... Сонымен, бюджет жүйесінің жұмыс істеуі әр ... ... ... ... ... және ... жасақтау,
қарау, бекіту, орындау, бақылау тәртібімен, сондай-ақ, республикалық және
жергілікті бюджеттердің орындалуы туралы есеппен ... ... ... ... келесідей
негізгі қағидаларға сүйенуі тиіс: біртұтастық ... ... ... ... жүйесін көрсетеді; толықтылық
қағидасы бойынша үкіметтің барлық ... ... ... және ... ... ... мен жұмсалған шығындарды
білдіреді; нақтылық қағидасы қаржылық операциялардың бюджеттегі ... ... ... ... ... ... қағидасы бойынша бюджеттердің шығындары ... ... ... ... беттерінде жарияланады /16/.
Дегенмен, қазіргі кезеңде Қазақстанның бюджет жүйесінде осы ... ... отыр деп ... ... ... Бүгінгі күні бюджет
жүйесіндегі бюджетаралық қатынастардың реттелмегендігі күрделі мәселелердің
біріне айналды. ... ... ... ... ... ... арналып отыр.
Кiрiстер, бюджет кредиттерiн ... ... ... ... ... ... сондай-ақ мемлекеттiк қарыздар бюджеттiң
түсiмдерi болып ... ... ... кредиттерi, қаржы активтерiн
сатып алу, қарыздар бойынша негiзгi борышты өтеу ... ... ... ... мынадай бөлiмдерден тұрады:
      1) кiрiстер:
      салықтық түсiмдер;
      салықтық емес түсiмдер;
      негiзгi ... ... ... ... ... ... түсiмдерi;
      2) шығындар;
      3) операциялық сальдо;
      4) таза бюджеттiк кредит беру:
      бюджеттiк кредиттер;
      бюджеттiк кредиттердi өтеу;
      5) ... ... ... ... бойынша сальдо:
      қаржы активтерiн сатып алу;
      мемлекеттiң қаржы активтерiн сатудан түсетiн түсiмдер;
      6) бюджет тапшылығы (профицитi);
      7) бюджет тапшылығын ... ... ... ... ... қарыздарды өтеу;
      бюджет қаражаты қалдықтарының қозғалысы.
      Бюджеттердi ... және ... ... ... ... ... құрылым бойынша жүзеге асырылады.
       Бюджет кiрiстерi: салық және басқа да мiндеттi төлемдер, ресми
трансферттер, мемлекетке өтеусiз негiзде берiлетiн, ... ... және ... қаржы активтерiн сатуға байланысты емес,
Бюджеттік Кодекске және Қазақстан ... ... да заң ... ... eceптелуге тиiстi ақша бюджет кiрiстерi болып табылады.
      ... ... - ... ... ... және ... төленетiн басқа да мiндеттi
төлемдер. Салықтық емес түсiмдер - ... ... ... ... ... гранттарды сатудан
түсетiн түсiмдерге жатпайтындардан басқа, осы Кодексте және Қазақстан
Республикасының басқа да заң ... ... ... ... қайтарылмайтын төлемдер, сондай-ақ, ресми трансферттерден басқа,
бюджетке өтеусiз негiзде берiлетiн ақша. Мынадай ақшалар негізгi капиталды
сатудан ... ... ... табылады: мемлекеттiк мекемелерге бекiтiлiп
берiлген мемлекеттiк мүлiктi сатудан түсетiн ақша; ... ... ... ... ... ... мемлекет меншiгiндегi жер
учаскелерiн жеке меншiкке сатудан немесе оларды тұрақты немесе уақытша жер
пайдалануға беруден не ... ... ... ... ... көзделген жағдайларда жер учаскелерiн өзге құқықтық
нысандарда өткiзуден түсетiн ... ... ... ... ... сатудан түсетiн ақша. Ресми трансферттер түсiмдерi - ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық қорынан
бюджетке түсетiн трансферттер түсiмдерi. Кiрiстердiң жаңа түрлерiн ... ... ... жою ... оларды өзгерту осы ... ... ... ... толықтырулар енгiзiле отырып жүзеге
асырылады. Нысаналы ресми трансферттердi қоспағанда, ... ... ... ... ... ... ... бөлiнетiн бюджет
қаражаты бюджет шығындары болып табылады.
Бюджет шығындары мынадай түрлерге бЈлiнедi: мемлекеттiк ... ... ... ... тұрақты сипаты жоқ iс-шараларды
ұйымдастыру мен өткiзуге байланысты ... ... ... ... - мемлекеттiк саясатты iске асыру мақсатында (мемлекеттiк
органдардың өздерiнiң тұтынуына арналмаған) ... ... ... қызметтерге) мемлекеттiк органдардың ақы төлеуi;
жеке ... ... ... - қызметкерлерге еңбегi үшiн ақшалай
төлемдерден басқа, Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес ... ... ... ... ... ... ... субсидиялар - мемлекеттiк мекемелер және қоғамдық ... ... ... ... ... және ... ... ресми трансферттер - бюджеттiң бiр деңгейiнен екiншiсiне,
сондай-ақ Қазақстан Республикасының ... ... ... төлеу;
мемлекеттiң мiндеттемелерiн орындауға арналған шығындардың өзге де түрлерi.
Заңды тұлғаларға субсидиялар нақты саланы немесе ... ... ... ... ... iске асырудың басқа, неғұрлым тиiмдi тәсiлi
болмаған реттерде ғана Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ... ... тұлғаларға субсидия берудiң ... орта ... ... саясатпен айқындалады. Ресми
трансферттердiң жалпылама сипаты да, ... ... да ... ... сипаты бар ресми трансферттер ... ... ... ... ... ... ... бюджет кiрiстерiнiң
көлемiнен асып түспеуге тиiс. Терiс операциялық сальдоның жол берiлетiн
шектi ... орта ... ... саясатпен айқындалады. Мемлекеттiң
қаржы активтерiн сатудан түсетiн түсiмдер - ... ... ... соның iшiнде халықаралық ұйымдардың, мүлiктiк кешен ... ... мен ... кәсiпорындардың қатысу үлесiн, бағалы
қағаздарын, сондай-ақ мемлекеттiк кәсiпорындардың жедел басқаруындағы
немесе шаруашылық жүргізуiндегi өзге де ... ... сату ... ... ... ... ... Қаржы активтерiмен
жасалатын операциялар бойынша сальдо қаржы активтерiн сатып алу ... ... ... ... түсетiн түсiмдердiң арасындағы айырма
ретiнде айқындалады. Қаржы активтерiн сатып алу және ... ... ... ... ... ... Республикасының заң
актiлерiне және әлеуметтiк-экономикалық дамудың орта мерзiмдi жоспарына
сәйкес жүзеге асырылады.
Бюджет тапшылығы ... таза ... ... ... және ... ... ... бойынша сальдоны шегерiп тастағандағы
операциялық сальдоға тең. Терiс белгiмен ... шама - ... ... ... ... шама бюджет профицитi болып табылады. Бюджет
тапшылығының жол ... ... ... ... ... мерзiмдi жоспарымен белгiленедi.
Бюджет тапшылыын қаржыландыру - қарыз алу және бюджет қаражатының бос
қалдықтары есебiнен бюджет тапшылығын ... ... ету. ... ... ... алынған қарыздар сомасының, бюджет қаражаты
қалдықтары қозғалысының қарыздар ... ... ... өтеу ... ... ... ... Бюджет тапшылығын қаржыландыру мәнi оң
белгiмен белгiленедi және бюджет тапшылығының шамасына сай ... ... ... - қарыздар бойынша негiзгi ... ... ... қарыздар қаражатын, бюджет қаражатының бос қалдықтарын жұмсау.
Бюджет профицитiн пайдалану көлемi қарыздар бойынша ... ... ... ... ... және ... қаражаты қалдықтарының қозғалысы
сомасынан асып түсуi ретiнде белгiленедi. Бюджет профицитiн пайдалану ... ... ... және ... профицитiнiң шамасына сай келедi.
2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ... ... ... ... ... және ... бюджеттердің қазіргі кезеңдегі
орындалуын талдау
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасы өзінің жеке ... ... ... ... ... ... ... бірі «Бюджет жүйесі туралы» заң ... ... ... ... ... негізі осы заң болып
табылды. Бұл заңға сәйкес жергілікті ... ... ... ... қатар төменгі деңгейдегі бюджеттердің қалыптасу үрдісіне
жоғарғы органдардың араласуына шектеу қойылған, жергілікті органдарға қолда
бар ... ... ... ... ... ... үрдіс «Бюджет жүйесі туралы» Заңның үш ... 1996, 1999 ... ... ... болып, сонымен іргелесе келе
жатыр. Соңғы қабылданған (1999 ... жаңа заң ... ... ... ... әзірлеу, қарау, бекіту, орындау және бақылаудың
жаңа тәртібі анықталды. Осы заңмен бюджет қаражаттарын қалыптастыру мен
жұмсаудың ... ... ... атап ... ... және ... билік органдарының функциялары бөлінді,
республикалық және жергілікті бюджеттерден ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін олардың
орындайтын функцияларына ... ... ... ... бөлу ... ... ... қарызының өсуінің алдын алу механизмдері
жасалынды.
4. Барлық бюджеттен тыс қорлар ... заң ... ... ... ... ... де, ... жеткілікті деңгейде реттеуге дәрменсіздеу, кемеліне жетпеген болып
шықты. Сонымен 2004 жылдың 24 сәуірінде Бюджет Кодексі ... ... 1 ... бастап күшіне енеді). Бұл ... ... ... қатынастарды реттейтін және бюджет жүйесінің ... ... ... ... мен ... ... қаражатының
құрылуы мен пайдаланылуын белгілейтін болады.
Қазақстан Республикасындағы бюджеттік ... ... ... баға беру үшін ... ... ... ... Бұл мақсатта 2005 жылы Республикалық және жергілікті бюджеттердің
орындалуын қарастырып өтейік.
Кесте 2 - Республикалық және ... ... ... ... ... ... ... |
| |2005 ... ... |2054 ... ... | |н- ... қаңтарға|н-дысы-|бекітілге|
| |1 қаңтарға|дысы-на|бюджетке ... |на |н |
| ... | ... |атқарылуы,|%-бен |бюджетке |
| ... ... | ... |
| ... | |ың %-ы | | ... | | | | | |ның %-ы |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... |722034 |100,0 |101,7 |486289 |100,0 |104,4 ... оның |649000 |89,9 |101,7 |355676 |73,1 |104,2 ... | | | | | | ... ... |93,0 |104,0 |343855 |96,7 |104,4 ... емес |39348 |6,1 |76,4 |5575 |1,6 |86,8 ... | | | | | | ... |6256 |1,0 |94,6 |6246 |1,8 |111,5 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | ... ресми |57630 |8,0 |100,0 |122926 |25,3 |107,2 ... | | | | | | ... |15404 |2,1 |106,7 |7696 |1,6 |76,5 ... | | | | | | ... |768935 |100,0 |97,0 |479119 |100,0 |99,5 ... ... |95,0 |97,1 |471957 |98,5 |99,8 ... | | | | | | ... ... |5,9 |96,0 |21220 |4,5 |146,1 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... |40415 |5,5 |91,3 |7153 |1,5 |100,3 ... ... |10,1 |99,9 |17771 |3,8 |99,6 ... ... | | | | | ... беру |23203 |3,2 |98,9 |130966 |27,7 |99,2 ... |19104 |2,6 |100,5 |74087 |15,7 |98,9 ... | | | | | | ... |202043 |27,7 |97,9 |40145 |8,5 |97,3 ... ету | | | | | | ... ... | | | | | ... беру | | | | | | ... |10321 |1,4 |99,5 |33986 |7,2 |94,7 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |12879 |1,8 |99,5 |20910 |4,4 |96,8 ... ... | | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | | |
| | | | | | | |
2- ... ... |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... |1,2 |99,2 |783 |0,2 |100,0 ... ... және | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... су, орман,|41337 |5,7 |93,0 |7022 |1,5 |98,5 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... және |1364 |0,2 |92,0 |2501 |0,5 |95,5 ... | | | | | | ... және |58812 |8,1 |96,5 |25620 |5,4 |96,1 ... | | | | | | ... |68010 |9,3 |97,1 |30973 |6,6 |98,1 ... ... |34338 |4,7 |90,8 |1170 |0,2 |91,4 ... |93630 |12,8 |99,8 |57650 |12,2 |100,0 ... | | | | | | ... |38476 |5,0 |93,8 |7162 |1,5 |82,9 |
| | | | | | | ... |-46901 | | |7179 | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... 1 ... ... бюджетке түскен түсімдер көлемі
722 млрд. теңгені құрады, бұл 2004 ... ... ... (565,3 млрд.
теңге) деңгейінен 27,7% артық. 2004 жылдың тиісті кезеңімен (541,6 млрд.
теңге) ... ... ... ... ... 42% өсті ... ... 1 қаңтарына 768,9 млрд. теңгені құрады. Бюджеттің ... ... ... ... ... ... кезеңде республикалық бюджеттің 89,9%-ын табыстар (соның ішінде
салықтар - 93%) құрады. Түсімдер көлеміндегі ресми ... ... - ... ... ... - 35,2% ... сала мен жалпы ... - 21,5% ... 2003 ... ... ... салыстырғанда бұл
шығындар тиісінше 27,4% және 25,5% артты, өндірістік ... ... ... жылғы республикалық бюджеттің шығыс бөлімі мен 2005 ... ... ... ... анализ.
Осы зерттеудің негізгі мақсаты, экономиканың осы сияқты салаларына
мемлекеттік шығындар ... ... ... ... ... ... ... қамсыздандыру мен әлеуметтік көмек
- тұрғын-үй шаруашылығы
- ғылыми зерттеулер
- ауыл, су, орман, балық шаруашылығы мен ... ... ... ... ... ... ... құжаты болып табылады.
Оның негізінде Қазақстанның ... ... ... ... ... ... зерттеулер келесіні көрсетті:
- 2005 жылға арналған республикалық бюджеттің шығын бөлігі ... ... ... ... ... ... ... өсті.
- 2004 жылғы республикалық бюджеті толығымен пайдаланбады: 01.10.2004
кезеңіне ағымдағы жыл ... ... ... орындалып, ол
71,65% ғана құрайды.
- 2005 жылға арналған республикалық бюджеттің шығын ... ... ... ... ... өсті (57,11%). Соның ішінде білім
беру шығындары ... ... ... 5,24% құрып, 1,52%-ке
өсті.
- 2005 жылға арналған республикалық бюджеттің шығын бөлігінде
денсаулық ... ... ... 814 мыңға өсті (85,36%). Соның
ішінде денсаулық сақтау шығындары жалпы республикалық бюджеттің
5,09% құрып, 2,04%-ке ... Ал ... ... ... ... мың ... ... тек қана 16 872 000 мың жұмсалды (56,13%).
- 2005 жылға арналған республикалық бюджеттің ... ... ... шығындары 2 792 941 мыңға өсті (76,11%). Соның ішінде
ғылыми зерттеу шығындары жалпы ... ... 0,60% ... өсті.
-  2005 жылға арналған республикалық бюджеттің шығын бөлігінде
әлеуметтік қамсыздандыру мен ... ... ... 46 734 ... өсті (19,59%). Соның ішінде әлеуметтік қамсыздандыру ... ... ... ... ... ... 26,18%
құрып, 1,78%-ке өсті.
-  2005 жылға арналған республикалық ... ... ... ... ... ... 4 182 036 мыңға кеміді (-14,67%). Соның
ішінде тұрғын-үй ... ... ... ... 2,23% құрып, 0,68%-ке кеміді.
- 2005 жылға арналған республикалық бюджеттің шығын бөлігінде ауыл,
су, орман, балық шаруашылығы мен қоршаған ... ... ... 557 ... ... ... ... ішінде ауыл, су, ... ... мен ... ортаны қорғау шығындары ... ... 5,71% ... 1,00%-ке кеміді.
Алынған нәтижелер бірқатар күрделі сұрақтардың ... ... ... 2005 ... ... ... білім беру және ғылым саласына
түсетін ... ... ... ... мақсаттарға
бағытталады?
2005 жылы осы салалардағы шешілмеген мәселелерге ... ... және ... беру ... ұлғайту орынсыз. Әйтсе де, қоғам мен
Парламент бөлінген ... ... ... тиімді шығындалғанына
сенімді болуы ... Міне ... ... ... ... мақсаттар туралы нақты ақпарат болуы тиіс, ал ол мемлекеттік
шығындарды ... ... ... ... ... ... ... арасындағы қосымша қаржыларды қайта бөлгенде
Қазақстан аймақтарын бірқалыпты емес дамуының мәселесі ... ... су, ... ... ... сондай-ақ қоршаған
ортаны қорғауға шығындар деңгейін қысқарту қаншалықты негізді? ... ... ... аймақтарында экологиялық жағдай
бұрынғыдай өте жағымсыз болып отыр.
4. Тұрғын-үй шаруашылығындағы ... ... ... ... негізді?
5. Ағымдағы жылдың денсаулық сақтау бюджетінің орындалуының төмен
деңгейі немен ... ... ... ... ... ... сақтау
шығындары қаншалықты ақталған?
7. Осы жағдайды шешу үшін Министрліктер мен ведомстволарға ... ... ... ... ... ... үшін мемлекет жалпы
трансферт жүйесін қолданады. Әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды (білім
беру, денсаулық сақтау, ... және ... ... ... қорғау) жүзеге асыру үшін мақсатты трансферттер жүйесі қолданылады.
Мақсатты трансферт алдын-ала ... ... ... ... ... ... ... бөлінген субвенцияның мөлшері
мынадай сипатта (Кесте 3)
Осы кестеден көріп отырғанымыздай, субвенция көлемі жыл санап арта ... ... ... ... ... ... ... Ақмола облысына бөлінген субвенция 2001 жылы 12,4%-жы құраса, ... ... ... 2005 жылы 10,7% ... ... облысының динамикасы да осындай, ал Солтүстік Қазақстан облысы
жергілікті ... ... 2001 жылы 9,5%-ы ... ... кейінгі
2003, 2004, 2005 жылдары 8,7%, 7,7 және 8,8% ... ... ... күрт өзгерістер ерекше көрініп тұр. ... 2002 ... ... ... ... ... бюджеті табысының 25%-ын
құраса, оның үлесі жыл сайын жылдам азайып, 2003 жылы 17%, 2004 және ... 12,5 және ... ... ... Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Батыс
Қазақстан және Қызылорда ... ... ... яғни ... ... ... азайып отырған жоқ. Субвенцияның ең көп ... ... ... ... оның ... 2002 жылы облыс бюджеті
табысының 31,2% болса, 2003 жылы 21,6% болып, 10%-ға азайып ... ... ... ... ... ... Павлодар және Ақтөбемен толыққанымен,
оларға бөлінген субвенция көлемі басқалармен ... аз ... 1,1%, ... 1,4%.
Кесте 3 - Республикалық бюджеттен бөлінген субвенцияның мөлшері
мың теңге
|Облыстар |жылдар: |
| |2002 |2003 |2004 |2005 ... |
| |мың тг. |
| |2002 |2003 |2004 |2005 ... |2513486 |569100 |428735 |412341 ... ... ... ... |19685056 |
|Шығыс-Қазақстан|2407479 |- |- |- ... |- |497040 |467825 ... |6655646 |81131 |- |- ... |38406 |- |- |- ... |8434024 |9000442 ... ... ... |2057745 |1895969 |974293 |968524 ... ... ... |17915000 |24963765 |25896304 |
|Барлығы: ... ... |5729991 | |
* ... әр ... бюджеттен алулар бір қалыпты болмағы көрініп тұр.
Атырау облысының ... ... ... жарты миллион халқы бар ... ... ... ... ... ... емес.
Статистикалық деректерде жалақы мөлшерінен алдыңғы ... ... ... тек ... не сол ... ... жасайтындар құрайды. Дәлірек
айтсақ, облыстың 42000 тұрғыны ... өте ... ... ... ... облыста 2003 жылы 323,3 ... ... ... ескерсек, оң бағыттар байқалады. Оның 217,4 млрд. отандық
инвестиция. Салыстыру үшін айта ... 2003 жылы ... ... ... теңге болған, ал 2002-де одан 12,9 млрд. ... ... ... ... ... ... және ... асып жатқан 23 салалық бағдарлама
бар. Негізгі бағдарламалар халықтың әлеуметтік жағдайы мен ... ... ... ауыл ... дамытуға айтарлықтай іс-
шаралар қолға алынып, осы мақсатқа 8,25 млрд. ... ... Бұл – ... ... бағдарламалардың 48%-ы. Оның ішінде білім ... ... - 1339,2 млн. ... ... сақтау нысандарына
– 1200,0, спорт және туризм нысандарын салуға – 107,0, ... ... және ... ... ... – 1435,1, ... ...
1174,4, көріктендіруге – 90 миллион теңге бөлінді /19/.
Бюджеттен алу ... ... - ... ... пайдаланылған құралға
ұқсас, яғни мұнда жергілікті атқарушы органдарның қаржы ресурстарын жинауға
және жергілікті ... ... ... шешуге ынталандырмайды. Бұл
талдаудан шығатын қорытынды осы механизм аймақтардың қаржылық дербес болуға
ұмтылыс білдірмейтіндіктерін және ... ... өсіп ... ... ... ... ... мақсатты трансферттер
және бюджеттік кредиттер бөлінеді (олардың қайтарылу ықтималдығы өте ... ... ... ... ... бюджетаралық қатынастар үлгісінің
жасақталуын қажетсінуі сөзсіз дегіміз келеді.
Бюджетаралық қатынастар мәселесі жергілікті ... ... ... ... басқару органы ретінде жергілікті өзін-өзі
басқару органдары (және олар ... ... ... деп аталады, егер
біз оны мемлекеттік басқару жүйесіне жатқызатын болсақ) ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару ... ... біз ... ... ... ...... жоққа шығаруға болмайды. Себебі жергілікті ... ... және ... ... ... жүзеге асуы
Қазақстан Республикасының Конституциясында және оның 1.04.2001 жылы
«Қазақстан ... ... ... ... ... жылы «Бюджет жүйесі туралы» және 29.01.2002 жылы қабылданған
«Республикалық және жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... өкілетті органдар салық мәселесі жөнінде де біршама
өкілеттікке ие. Олар жекелеген санаттағы салық төлеушілерге жер ... ... ... ... ... ... жергілікті маңызы
бар ерекше қорғалатын тағиби ... ... үшін ... ... бар. ... ... соңғы кезде кейбір әлеуметтік
көмектерді республикалық бюджеттен алып жергілікті ... ... ... өкілетті органдардың салықтарды ... ... ... ... ... түзетулер енгізуге
(әсіресе, ауыл ... ... ... бұл ... салықтың
түсімі тұрақсыз, ол көбіне климаттық жағдайға ... ... ... ... бар /20/.
Мемлекеттің аймақтық саясатының қаржылық ... ... ... қатарына трансферттер жүйесін жатқызылатыны ... ... және ... деп бөлінеді. Мақсатты трансферт жүйесінің
қалыптасуы көбінесе елдің жалпыэкономикалық өсу ... ... ... ... заңдарының жасақталу дәрежесіне
байланысты. Алғаш рет мақсатты бюджеттік гранттар Ұлыбританияда ... ... ... үшін ... биліктерге субсидия беру) 1835 жылы
енгізілген еді. Америкада да аймақтық мәселелер ... ... ... ... Сондай-ақ, Германияда 1995 жылы «Шығысты қалпына
келтіру» он жылдың бағдарламасы іске ... ... ... жыл сайын
федералды Жерлер шаруашылық инфрақұрылымды дамытуға қосымша ... ... ... ... салу ... ... әртүрлі деңгейдегі
бюджеттер арасында салықтық табыстардың ... ... ... ... ... табылады; ал ыдыратуға барлық маңызды салықтық
табыстар жатады. Ұйым пайдасына салынатын салықтан түсетін түсім федералды
және Жер ... ... тең ... Конституцияға сәйкес қосымша құн
салығының табысы федералды және Жер бюджеттерінің арасында бөлуге жатады.
Дегенмен бұл ... ... заң ... ... анықталады.
Қосымша құн салығының түсімдерін бөлу нормативі әр екі жыл сайын қаралып
тұрады және ағымдық қаржылық ... ... ... ... ... Қазіргі кезде бюджеттер арасында қосымша құн салығын бөлудің
заңды құрылымы мынадай: осы ... ... 56% ... ... ал
қалған 44% Жерлердің бюджеттеріне түседі. Жер ... ... ... ... ... ... байланысты емес, елдің барлық
аймағынан келетін түсімге ... әр жан ... ... ... ... ... құн салығы салық жүйесіне 1969 жылдың 1 қаңтарында
енгізілген. Алғашқыда ол тек ерекше тауарлар мен қызмет ... ... ... ... ... салу объектісі кеңейіп, белгілі бір ... ... ... қосымша құн салығы салынатын болды. Еуропа
Одағы елдерінің ішінде осы салық бойынша ең жоғары ... ... ... Ал ... ... салынатын салық 28% құрайды. Әрине бұл
басқа дамыған елдермен салыстырғанда ... ... ... ... ... ол 52% ... Еуропада ең жоғарғылардың бірі болды. Пайданы есептеу
кезінде жабдықтың жеделдетілген амортизациясы ... ... ... оның ... 30%, ... жылы 30%, ... және ... жылдары 30%-дан
шегеріліп отырылады. Алкогол, табак, бензин және энергия сияқты тауарлар
тобы ... ... ... Жеке ... ... ... ... король
Карл XII уақытша шара ... ... 1902 жылы ... ... ... енгізіліп, онда салық декларациясы міндетті болды. Қазіргі
таңда жеке ... ... ... ... екі ... ... және муниципалды салық. Табыстары 254000–нан 389000 кронға ... 20% ... ... одан ... 25% ... /21/]. ... табыс көрсеткіштері төмендегідей.
Кесте 5 - Қазақстан Республикасындағы бюджеттердің әр ... ... ... бөлу ... |2001ж |2002ж |2003ж |2004ж |2005ж ... | | | | | |
| |Млн. |% |млн. |% |млн. |
| ... | ... | ... |
| | ... ... |респ. |
| |1993 ... ... |14,5 |8,2 |22,3 |9,5 |
| |1993 |1999 |1990 ... |65 |23 |12 ... |41,6 |40 |27,4 ... |41,7 |33,8 |24,5 ... |21 |45,3 |33,7 ... |36 |54 |10 ... |46 |44 |10 ... ... ... билік органдарына бөлінетін мемлекеттік
трансферттер негізгі 3 формада жүзеге ... ... ... бөлу ... ... ... ... аталымдағы субсидия-дотация арқылы (франциядағы дотация беру
жүйесі);
арнайы, мақсатты субсидиялар не субвенциялар (АҚШ-да субсидияның
200, Италияда 100, ... 50 түрі бар). ... ... ... елдеріне (Дания, Норвегия) тән. Бұл ... ... беру және ... сақтау бағдарламаларын жүзеге асыруға
арналса, Америка Құрама Штаттарында, Италияда, Германияда және Жапонияда
полицияны ... ... ... және ... әлеуметтік
инфрақұрылымдарға бағытталады [76].
Экономикасы алдыңғы ... ... ... ... ... ... бағаланады. Теңестіру – жалпыұлттық мүдде және
мемлекет бірлігін нығайтуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... теңестіру қорлары болып табылады. Көптеген
елдердің тәжірибесінде теңестіруші қорлар қолданылады. Әдетте олар ... ... ал ... ... ... ... аумақтық билікпен де
жеке құрылады. Аймақтардың қаржылық мүмкіндіктерін теңестіру үшін мемлекет
жалпы трансферт жүйесін қолданады. ... ... ... ... ... шаруашылық және көлік инфрақұрылымы,
қоршаған ортаны қорғау) жүзеге асыру үшін мақсатты ... ... ... ... алдын-ала келісілген ... ... ... ... ... ... ... бөлігіндегі салықтық түсімдердің үлес салмағы да ... ... (10- ... 10- ... ... облыстардың жергілікті бюджетінің табыс
бөлігіндегі салықтық түсімдердің үлес ... ... ... |
| |2001 |2002 |2003 |
|1 |2 |3 |4 ... |56,5 |45,8 |45,2 ... |85,2 |93,9 |92,1 ... |47,9 |54,7 |57,5 ... |98,2 |85,8 |87,7 ... ... |81,3 |76,0 |64,1 ... |52,4 |41,4 |28,2 ... ... |93,7 |84,5 |89,3 ... |78,8 |51,0 |42,8 ... |96,1 |96,3 |88,3 ... |79,0 |67,0 |65,4 ... |97,4 |97,8 |93,2 ... |88,7 |93,5 |93,1 ... |55,1 |51,6 |49,6 ... | | | ... |47,4 |54,2 |45,4 ... | | | ... ... |81,3 |81,1 |67,3 ... ... |94,7 |96,4 |88,7 ... ... ... Республикасы қаржы министрлігінің ... ... ... ... ... ... ... жоғары облыстардың бюджетінің
табыс бөлігін құрайтын салықтар үлесінің де жоғары екендігін айқындап отыр.
Бұл тенденция Маңғыстау, ... ... ... ... ... ... ... отырған облыстар үшін тән.
Нарыққа өту жағдайында жергілікті бюджеттердің түсімдерін негізгі
толықтырушы болып келген ... ... ... салынатын салық 2002
жылдан бастап толықтай республикалық ... ... ... ... жергілікті бюджеттерді жеке табыс ... ... ... ... ... ... өнімдеріне салынатын акциздер, жер
салығы т.б құрайды.
Биліктің жергілікті органдары бюджет қаражаттарының бағытын ... ... ... ... бар ... ... өздері
анықтайды. Ал жергілікті бюджеттердің табыс көзін қалыптастыру «жоғарыдан»
жүргізіледі, яғни шешімдерді қабылдау ... ... ... ... басқару органдары бюджеттің шығысы мен кірісіне ықпал ... ... ... ... ... ... және ... негізінде
аймақтар үшін субвенциялар мен алып алулардың мөлшерін белгілей ... ... ... шығындар термині қоғамның талаптарын қанағаттандырумен
байланысты ... ... пен ... ... ... ... білдіреді. Қаржыларды шығындау саясатының негізгі міндеті
жиынтық сұранымға әсер ету болып ... Ал ... ... деп ... ... ... ақшалай және ... ... ... Табыстар саясатының алдында тұрған міндеттерді
екіге бөлуге ... ... ... ... үшін ... қаржы, оның көмегімен
макроэкономикалық тепе-теңдікке әсер ету;
- ... алу ... ... ... қол ... ... ... көптеген формалары мен әдістері
бар. Жалпы қаржы ресуртарын жинаудың салықтық және салықтық емес деп ... ... ... ... мен салымдар жатады. Ресурстарды
мәжбүрлеп алудың бірден бір жолы ол – салықтар. Ол мемлекеттің ең ... ... ... ... көмегімен дамыған елдер (АҚШ, Жапония) 29-30%-
дан 50%-ға дейін (Швеция) жалпы ішкі өнімді құрайды/29/.
Жергілікті бюджеттерді қалыптастырудың құрылымдық ерешеліктерін ... ... ... мазмұндық негізін тіркелген табыс көздері
құрайтынын ескерген жөн. Тіркелген және ... ... ... ... ... бюджеттердің дербестік ... ... ... ... ... жылдар бойы төменгі билік органдарының
өз бюджеттерін құрудағы мүмкіндіктерінің шектелуі ... ... ... ... ... ... ... 30 пайыз шегінен асқан
жоқ. ... ... ... ... ... негізгі
алғышарттарының өзгеруімен байланысты тіркелген және ... ... ... айтарлықтай өзгерді, ал кейбір жағдайларда тіпті
тіркелген табыстар үлесі өсті.
Қазіргі ... ... ... ... өз ... салық
салу бойынша өкілеттіліктері жоқ және ... ... әсер ... ... олар ... ... ... қарыздар бойынша
төлемдерін өтеуге «қауқарсыз».
Жергілікті бюджеттерге ... ... ... ... ... жолымен бюджеттердің табыс бөлімін құруға нақты
мүмкіндіктер беру жергілікті бюджеттердің ... ... ... бюджет орыдарына жергілікті үстемелерді, өздірінің ... ... ... ... ... табыс бөлімінің құру
бойынша нақты мүмкіндіктерді беру жергілікті бюджеттердің дербестілігіне
ықпал ... Тек ... ... ғана ... ... сияқты қаржылық
құралдарын енгізу орынды болады.
Аймақтық экономиканың қазіргі кездегі ... ... ... ... жергілікті басқару органдарына ... өсуі мен ... ... ... ... ... ... артуы болып отыр.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей бюджет құрылымының қайта құрылуы бюджет
жүйесінің ... және ... ... ... ... ғана ... Өйткені бұл төмен тұрған билік
органдарының дербес бюджеттерін құру және ... ... ... ... ... ... ... әкелмейді. Осыған
байланысты Қазақстанның бюджеттік ... ... ... субсидиярлық қағидасына сәйкес бюджет үрдісіндегі өкілеттіліктерді,
функцияларды және жауапкершіліктерді бөлуге негізделген жергілікті ... мен ... ... ... ... ... ... табылады.
Бұл қағида бойынша жоғары тұрған деңгей төменгі ... ... шеше ... ... ғана шешім қабылдайды. Субсидиярлық қағидасының жүзеге
асырылуы жергілікті билік органдарының ... ... ... талап
етеді.
Республика аймақтарының түрлі факторлардың әсерінен (ол факторлар
алдыңғы бөлімдерде ... ... даму ... әр ... ... ... ... туындатады. Жергілікті бюджеттердің
теңестірілуі жоғары тұрған бюджеттерден субвенция бөлу және ... ... ... жүзеге асыру жолымен қамтамасыз етіледі.
Сонымен, аймақтық бюджеттердің аймақтық деңгейдегі экономикалық және
әлеуметтік мәселелерді шешудегі рөліне, оның маңызына ... ... ... Аймақтық бюджет табыстары нарықтық экономика жағдайында
Қазақстан аймақтарының дербестігінің қажетті ... бола ... ... ... ... міндеттердің олардың қаржылық мүмкіндіктерімен
сәйкес келуіне негіз болуы тиіс. Ал бұл, өз ... ... ... ... мен ... ... нақты
бөлінуін және соған сәйкес бюджетаралық қатынас мәселелерін жетілдіруді
көздейді.
3. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ... ... ... ЖЕТІЛДІРУ БАҒЫТТАРЫ
3.1 Бюджетаралық қатынастар мәселелерінің шешілу жолдары
Қазіргі кезеңдегі бюджет ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл проблеманың
түп қазығы – орталық пен аймақтар ... ... ... ... ... орай ... басқару деңгейлері
арасындағы өкілеттіліктерді шектеу және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру
жоғары мәнге ие болып отыр.
Мемлекеттік ... ... мен ... шамамен жартысы
жергілікті бюджеттердің үлесіне келеді. Орталық және ... ... ... анық емес және ... ... жетпесек мемлекеттік қаржыларды, мемлекеттік бюджетті ... емес және ... , ... мен ұйымдар алдындағы бюджетті орындау
міндеттемесінің іске асуы мүмкін емес. Бюджетаралық қатынастарды реформалау
мемлекет пен ... ... ... ... үшін қажетті мәселе.
Оқымыстылардың айтуынша орталықтандырылмаған бюджет жүйесі әлде қайда
тиімді. Себебі мұнда ... ... ... ... ... ... салу ... мен бюджеттік қызметтердің арасындағы арақатынас
біртіндеп сол ... ... ... мен мүдделеріне
сәйкестеледі. Сонымен ... ... ... ... ... ... Бұл үшін ... жағдайлар қажет.
Біріншіден, азаматтық қоғам қажет . ... ... ... ету ... ... ... халық алдында есеп беріп, оның істері ашық ... және оның ... ... ... мен қолдауы үшін шынайы
түрде бәсекелесуі қажет. Егер ... ... ... ... ... міндетті әрі жедел ... ... ... ... ... кеңейту, олардың қаржы саласындағы
дербестектерін арттыру жергілікті шаруашылықты ... ең ... ... да ... ... ... төменгі бюджетке трансферттер,
субсидиялар бөлу унитарлы және федеративті мемлекеттерде ... ... ... ... ағындар процессі бюджетаралық қатынастар негізін құрайды. Ал
бюджетаралық ... ... ... үшін ... ... шартты:
- бюджет мәселесінде жалпы мемлекеттік мүдде мен халық мүддесінің
бірлігі;
- ...... ... ... , шығындар мен
табыстарды , сонымен бірге, табыстарды бөлу және ... ... және ... ... ... бюджеттер дербестігінің жоғары деңгейлілігі және әрбір басқару
органдарының бюджеттерінің теңестірілуіне ... ... ... мемлекеттің бюджет-салық саясатын жүзеге асыруға аумақтық басқару
органдарының белсенді қатысуы.
Аймақтар өз ішінде ... ... ... ... ... үшін ... ... жүргізу қажет. Себебі Қоғамдық
қаржылар ... ... ... ... мен адам ... нашар жүргізіледі. Осыған қоса шығындық өкілеттіліктер нақты
түрде ... ... ... және табыс ... ... ... ... теңестіру салықтық қуат пен ... сай ... ... ... ... және климаттық жағдайларымен
бір-бірінен ерекшеленеді. Осы факторларды есепке ала ... ... ... ... ... түрде жасалып
шығарылады. Мұнсыз облыстардың бюджеттік ... ... ... ... нормативтер аймақтың бюджеттік ... және ... ... ... ... механизмді жасап
шығаруға мүмкіндік береді. Соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар шешіледі. Трансферттер тұрақты әрі мақсатты болуы
тиіс. Бұл ... ... ... қолдаудың механизмінің
объективтілігі мен анықтылығын күшейте ... ... ... ... ... аралық қатынастар
жүйесі бірлік және ... ... ... ... ... ... жүйесі ойдағыдай жұмыс істеу үшін
жергілікті ... және ... ... ... ... Олар сырттай қаржылық бақылауды іске асыру қажет. Сондықтан
мәслихаттың ... ... ... ... ... мәселе
қойылуда. Олар осы ... ... және ... ... ... ... ... сәйкес жүргізеді.
Сонымен, бюджет ... ... ... ең ... ... бюджет процесінің тазалығын, анықтылығын қамтамасыз
ететіндей ынталандыруды арттыруға ... ... ... ... қаражаттардың іс-әрекетінің тиімділігін арттыруға ... жылы жаңа ... жүйе ... заң ... оған 1998
жылы өзгертулер мен толықтырулар ... 1999 ... ... ... ... ... «Бюджеттік жүйе
туралы» заң ... Осы заң ... ... ... әр ... ... ... процестер
қалыптасады.
Қазақстан Республикасының бюджет ... ... ... ... ... ... ... нормаларды
қосады. Бюджет жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... тәртібін, бекітілуін, орындалуын,
бақылаудың орындалғаны жайлы есеп беруі болып ... ... ... ... ... ... ... ұйымдық-экономикалық орталықтандырылған бюджет
жүйесін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... жинақталған және барлық түсетін
табыстармен жұмсалған ... ... ... ... бюджеттегі нақты көрінісін, бюджеттік бұрмалаушылықты
болдырмау қажеттілігін қарастырады. ... ... ... ... мен ... туралы мәліметтерді баспасөз
беттеріне жариялайды. Өкінішке орай ... ... ... ... осы ... ... ... байланысты жергілікті бюджеттің ... мен ... ... ... ... ... ... цифрлар мен осы
аймаққа берілетін ... ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджеттің кіріс ... ... ... ... ... ... ... әсер ете алатындай ... ... ... ... ... ... ... «төменнен» қалыптасуы
айтарлықтый мәселелерді шеше ... бәрі ... ... қатынастарды жасау және оны ... ... ... Ол орталық пен аймақтардың ... ... ... ... ... ... мен табыстарды бөлу
бойынша және оларды ... ... ... ... ... ... органдары арасындағы ... ... ... ... ... ... қарамастан шешімін табуы тиіс ... әлі ... ... ... бірі – ... ... аумақтар
бойынша және әр түрлі деңгейдегі бюджеттер арасында бөлу механизмі.
Әлемдік тәжірибеде бюджеттер арасындағы ... бөлу ... ... ... ... ... ... деңгейлер бойыншабекіту: федералды, аймақтық
және жергілікті( федеративті мемлекеттерде) немесе орталық және
жергілікті( унитарлы мемелкеттерде). Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... үлестік бөлінуі;
• салық салу базасын бірігіп пайдалану ... ... ... салықтар);
• салық салуға сәйкес құқықтардың болуы.
Бекіту әдісі жалпымемлекеттік реттеуші салықтар мен ... ... ... ... Олар жергілікті бюджеттердің табыстары мен
шығыстарын ... ... ... ... белгіленген тәртіппен
бекітілген нормативтер бойынша ... ... ... да ... ... ... ... Реттеу облыстарға, қалаларға,
аудандарға жалпымемлекеттік табыстар бөлігін жекелеген негізде ... ... ... Бұл ... ... алдағы тұрған шығындарға
қарай жасалатынын білдіреді.
Бюджет жүйесіндегі табыстарды бөлу ең ... ... ... ... негізде әр түрлі деңгейдегі бюджеттерге табыстардың белгіленген
түрлерін бекіту, екіншіден, бюджеттік реттеу тәртібінде жүзеге асырылады.
Бекітілген табыстар ... ... ... негізін қамтамасыз
етеді. Мұнан басқа, бекіту негізінде ... ... ... ... ... ретінде жүзеге асыру бірқатар объективті жағдайларға байланысты
мақсатқа лайықсыз болып табылады: әр түрлі табыс ... ... ... ... ... ... ... т.б. Мұндай бекіту бюджет жүйесіндегі табыстар мен шығыстар арасындағы
орынсыз теңсіздіктің күшеюіне әкелер еді.
Аймақтардың өзіндік бюджеттерінің ... құру ... ... ... ... және орындылық;
• аймақтық саясаттың жалпы мемелкеттік макроэкономикалық саясатқа
сай болуы;
• салықтық баламалылық.
Салықтардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... аймақтық бюджеттер
жүйесін тұрақсыздандырады.
Бюджеттік реттеудің мұндай түрін ... ... ... ... салық қызметіне қатысу мүмкіндігінен айырылып,
мемлекет ... ... ... ... бір ... ғана ... жүйе ... аймақтар мемлекеттің салық саясатының нәтижелеріне
мүлдем ... емес деп ... ... ... ... ... ... сол аумақтық бірлікке арналған абсолютті мөлшері де өседі. ... ... ... ... ... Бұл ... ... пен аймақтар
арасындағы қатынастар икемсіз ... ... ... ... ... ғана ... 1996 ... аяғынан бастап жүргізіліп келе ... ... ... сәйкес бюджеттер арасындағы ... ұзақ ... ... ... өту ... ... барлық аумақтар үшін бірыңғай нормативтік аударымдарды белгілеуді
емес, біріңғай ... және ... ... ... ... ... Бүл ... аумақтардың ... ... ... ... ... ... ... өткен себептерге сәйкес салықтарды бекіту әдісі
жергілікті бюджеттердің дұрыс қызмет етуін қамтамасыз етпейді. Сондықтан ... ... бөлу ... салықтарды бекіту әдісін салықтық үлестік
бөлу әдісімен үйлестіре отырып қолдану ... деп ... ... бөлу ... қолдану мемлекеттік билік деңгейлері
арасында бөлуге жарамды бюджеттік түсімдердің түрлерін дүрыс таңдауды талап
етеді. Салықтарды үлестік ... ... ... бар. ... әдіс ... ... ... аумағындағы әкімшілік бірліктің иелігінде
қалады. Бұл әдістің артықшылығы - оның ... және ... ... түсімдердің белгілі бір бөлігін алуға кепілдіктерінің
болуы.
Салықтық түсімдер үлесін алудың ... ... ... ... салықтарға қосымша салықтар салуға рүқсат етіледі. Бүл
қосымша салықтың көлемі белгілі шекпен анықталады. Осындай ... ... ... қызмет етеді. Әдетте, осындай қосымша салықтарды жинау
кезінде аймақтық ... ... ... ... одан да жетілдірілген
әкімшілік механизімін қолдана ... ... ... ... ... ... салықтық
түсімдерді шектеудің тиімді нысандарының бірі болып табылады. Мемлекеттік
салыққа салынатын үстемелер экономикасы нарықтық ... ... ... ... кеңінен қолданылады. Қазақстан Республикасы үшін бүл
жүйе жаңалық емес. Нарыққа өту ... ... ... ... ... ... ... басқару органдарының қаржылық дербестігін
нығайтудың индикаторларының бірі қызметін ... ... ... жергілікті басқару жүйесін реформалауға орай, ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл
әдісті тиімді пайдаланудың басты шарты - ... ... ... ... ... ... ... бюджеттер арасындағы табыстарды бөлудің
аталған барлық әдістерін тиімді түрде ұштастыра ... ... ... ... ... ... түсімдердің нақты ... ... ... ... ... ... береді. Дамыған
елдердің бюджеттік тәжірбиесі жоғарыда айтылған ... ... ... арқылы бюджет жүйесінің буындары арасында табыстарды бөлу ең
тиімді түрде жүзеге асырылатындығын дәлелдейді. ... да ... ... ... мен табыстарды бөлу жүйесі біртүтастық және дербестік
қағидасына негізделуі тиіс. Осы қағидалардың ... ... ... ... үйлесуі аймақтар арасында және аймақтар ішінде қаражаттарды қайта
бөлудің ерекше механизмінің болуын көздейді.
Бұл механизм келесі құраушылардан ... ... ... ... ... қүрылатын қаржы ресурстарының ... ... ... бюджет түрлері бойынша бөлу механизмін ескере ... ... үлес ... ... аймақтарда құрылатын өзіндік бюджеттік ресурстардың үлес салмағының
төменгі шегін анықтау.
Енді ... ... ... ... ... ... тоқталайық. Аймақтың қаржылық ресурстарын тиімді басқару меншік
қатынастарының ... және ... ... ... ... өзін-өзі катамасыз ету мен өзіндік
жеткіліктілік механизмдерін жүзеге асыру арқылы ... ... ... басымды мақсаты аймақтағы барлық меншікті тарта отырып, оның
әлеуетін белсенді қолдану негізінде аймақтың өзін-өзі ... етуі ... ... ... ... ... ... табылады. Мысалы,
меншік объектісі болып, тек үйлер, ғимараттар, машина ғана емес, ... ... өнім және ... та ... ... барлығы мүліктік
қатынастардағы, меншік объектісінің мазмұнындағы меншік түсінігіне кіреді.
Сонымен бірге меншік қатынастары өмір сүру ... мен ... ... ... ... қатынастарын да қамтиды.
Атап айтқанда, қазіргі кездегі меншік қатынастары аймақтық жүйелердің
тиімді ... ... ... пен оның ... ... өсуіне бағытталмаған.
Аймақтық меншік құрылымы екі бөлімнен тұрады:
- әлеуметтік сала меншігі, оны қаржыландыру ... ... ... ... сала меншігі, аймақтың экономикалық әлеуетінің өсуін
қамтамасыз етеді.
Аймақтың ... ... ... ... ... мәні ерекше.
Жергілікті басқаруды орталықсыздандырудың тұтас ел үшін оңды тұстары
ретінде төмендегілерді атап ... ... ... аймақтар –күшті мемлекет» қағидасына жету;
• орталық билік ... ... ... ... мен міндеттеріне жұмылдыру;
• аймақаралық айырмашылықтарды теңестіру;
• мемлекет пен аймақтардың бюджеттік қатынастарының тұрақтылығын
арттыру.
Ал аймақтар үшін ... оңды ... ... ... жүйесінің тұрақтылығын көтеруге мүдделіліктерінің
артуын айтуға болады.
Унитарлық мемлекет болып табылатын еліміз үшін жергілікті органдарға
өз функцияларын ... ... үшін ... ... ... ... беру
қажеттілігі сөзсіз. Қаржысыз аймақтардың дербестігі ... ... ... ... ... шешуге бағытталған, ал
аймақаралық мәселелер республикалық бюджет арқылы ұлттық деңгейде шешіледі.
Президенттің 2001 жылғы 24 ... № 713 ... ... ... және ... ... жетілдіру арсында
өкілеттіліктерді ажырату жөнінде Мемлекеттік комиссия құрылған ... ... ... ... ... деңгейлері арасында
мемлекеттік қызметтерді тиімді бөлу, сондай – ақ бюджетаралық қатынастарды
жетілдіру жөнінде ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... Премьер – Министрінің 2002 ... ... № 4 ... ... ... деңгейлері мен юбджетаралық
қатынастарды жетілдеру арысындағы өкілеттіліктерді ... ... ... ... ... ... құрып, жергілікті бюджеттердің
тұрақтылығын қамтамасыз ететін бюджетаралық қатынастарға оңтайлы көзқарасты
қалыптастыру мақсатында нұсқалар құрылды. ... ... ... ... ... ... сол ... мемлекеттік басқарудың әр түрлі
деңгейлерінің әкімдері де енді.
Сөйтіп, ... тобы ... ... ... мен ... жетілдіру арасындағы ... ... ... ... ... ... ... қарауыга тенгізді.
Жергілікті бюджеттердің тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жұмыс тобы
бюджетаралық қатынастардың төрт нұсқасын әзірлейді.
Біріншісі-оған тұрақтылық элементтерін бере отырып, яғни орта ... ... ... мен бюджеттік алымдар мөлшерін ... ... ... ... Көрсетілген тәртіп негізінде бюджеттердің
деңгейлері арасында салық түрлері бойынша ... бөлу ... ... ... ... ... жүйесі қаншалықты
сапалық деңгейде есептелсе де, әрқашан алымдардың белгіленген ... ... ... ... ... үшін жеке орта ... ... арналған
бөлудің тұрақты нормативтерін белгілей отырып, салықтардың ... ... Осы ... ... ... тетігін алып тастау
мақсатында түрлі деңгейдегі ... тік ... ... ... салынатын кірістерден жеке табыс салығы және әлеуметтік салық ... ... және ... ... ... қайта бөлуді
жүзеге асыру ұсынылады. Салықтарды бөлудің ... ... ... ... ... ... ... де қолданылады. Үшінші
нұсқа республикалық ... ... ... ... ... ... жеке ... салығын және әлеуметтік салықты
орталықтандырылуы жүзеге асыру ұйғарылды. Осы тетік ... ... ... ... де ... керек. Көрсетілген нұсқа
бюджеттік жүйесінен бас тартып,бюджетаралық қатфнастардың қарапайымдылығын
қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, бір кезеңге ... ... ... кірісті көздеріәне кепілдік береді.
Төртінші нұсқа кәсіпорындар бойынша түсімдерді базалық (республикалық
бюджетке) және ... ... ... бюджетке) бөлуге
негізделген. Жергілікіт бюджеттерді теңестіру үшін салықтармен реттелетін
жеке ... ... ... ... және ... ... қосымша құн салығын анықтау көзделген. Астана және Алматы
қалаларының бюджеттері бойынша жеке бөлу ұсынылады. Бұл ... ... ... ... ... әр ... пайыздар бойынша бөлуге
ұшырайды. Бұл ретте оларды адандар және ... ... бөлу ... емес.
Бұдан басқа бюджетаралық қатынастардың ұтымды үлгісін қалыптастыру
шеңберінде ... ... ... ... және ... институтционалдық нығайту мәселесі қаралатын болады. Осы мақсатта
тұжырымдамаға сәйкес ауылдық ... ... ... ... ... Бұл ... шаруашылық басқару құқығындағы оқшауланған мүлікті, өз
атынан мүліктік және мүліктік емес құқықтар мен ... ... ... ... ... беріледі. Сондай-ақ өз атауы бар мөоі болуын көздейді.
«Бюджет жүйесі туралы» Заң әртүрлідеңгейдегібюджеттердің қалыптасу
процесіндегі қаржылық ... ... ... ... ... ... бюджетаралық қағидасының нақты растамасының
жоқтығына куә. Жергілікті ... ... мен ... Қаржы
Министрлігі анықтайды.
3.2 Қазақстан Республикасы бюджет жүйесінің жаңа қағидаларын дамыту
Бюджеттік кодекс жобасының ... ... өте ... ... ... ... ... туралы көп айтамыз. Соған байланысты
менің ойымша демократияланудың ең ... ... ел ... ... ... ... ... Бізге белгілі болғандай біздің үкіметіміз
салық кодексін, кеден кодексін жақында қабылданды, енді жер ... ... ... заң ... және ... ... әр – ... жауапкершілігін ғана емес, сонымен қатар өкіметтің әр – ... ... ... көздерін анықтайтын, осы органдардың құқықтарын
анықтайды бюджеттік кодекс маңыздылығын анықтауға өте қиын.
Ел басы 2010 жылға дейінгі ... ... ... ... ... ... ... 4 сәуірде талқыланған мемлекет
басшысының жолдауында өкіметке бюджеттік кодекс жобасын мамырдың соңына
дейін ... ... ... ... ... айтылады.
Бюджеттік кодексті жазу жұмысы өткен жылдың қазанында басылғандығы
туралы еске түсірецін деп едік. Осы ... ... ... процесті
жетілдіру саласында үлкен жұмыс жасалынды.
Менің ойымша, бюджеттік кодекс елдің бюджет жүйесі дамуының ... ... ... ... қаратып алды. Егер 1995 – 1999
жылдарындағы біздің ... ... ... және ... ... оларды қалай көшкенімізді немесе қандай жағдайымызға келгенімізді ... онда ... ... ... болады. Реалды емес бюджетті қабылдау
сол жылдардағы негізгі проблема ... ... ... емес ... ... жүйесін әкелген және жалпы біздің экономикамыздың
дамуына әсерін тигізген кредиторлық қарыздың негізгі причинасы болды. ... ... ... ... өріс алуда болатын. Арнайы шоттардың бар
болуы мемлекеттік ұйымдарда басқарудың ... ... ... ... сома ... ... ал ... басқа бір арнайы шоттарда
болды. Ол сомаларды Парламент бақылауға ала ... ол ... ... ... және де ол ... ... – ұйымдық ,
компаниялық іскерлігіне болатындығын айқындайды. Сол уақыттағы бюджеттік
кодекс өзінің барлық ... ... ... құрылымдар арасындағы
барлық ресурстардың пассивті бөлінуімен анықталған бюджет өтімдердің
кәдімгі ... ... ... ... ... бюджеттік ұйымдар
арасында шектелген ресурстардың ... ... Осы ... ... ... жүзінде бюджет орындалуы ... ... ... ... және тәжірибе жүзінде экономикалық
саясаттың қағидалары мен приоритеттерімен байланысты шығындарды дұрыстау
жұмыстары жасалынбады. ... ... ... стадияларында біздің
еліміздің стратегиялық құжат анықталған экономикалық ... ... ... ... біз ... ... керек
бағдарламалар мен бағыттарды қарастырудын орындалуы, бюджеттік ... ... ... ... бюджеттің соңғы құны қарастырылып, дайындау процесінің
соңғы ... біз ... ... ... туралы бәстесумен
шектестік, сонда да бағдарламалық шығындарды аздату жұмыс табу жоқ болды.
Біздің ... ... жүйе ... түбірімен қайта қарау қажет
болды. Осындай логикадан бас тартып, ... ... ... ... ... ... ... кезінде көптеген бюджеттік өтімдерінің ішінен
таңдау.
1999 жылы бюджет қаржыларды мақсатты және ... ... ... ... ... ... ... алдын – ала пайда болуын
бақылау механизмдерін құру арқылы ... ... ... ... ... жұмыстар басталды. Қаржы институтының қазынашылық
комитетіміз және ... ... ... осы ... ... 2001 жылдың аяғында « Бюджет жүйесі туралы» заңға үлкен өзгерістер
енгізілді.
Бюджеттік қаражаттар негізінде жасалған ... ... ... ... ... міндетті тіркелу нормасы іске асырылды. Кейбір
мемлекеттік функциясын бәсекелестік ортаға беріліп және олар мемлекеттік
қызмет ... ... ... ... ақша қаражаты жаңа қағидалары
іске қосылды.
Барлық бәсеке емес қорлардың істері ... ... ... ... құрамына кіргізілді.
Менің ойымша осы кезек мемлекеттік бюджет жүйесінің дамуының ... ... ... ... ұйымдардың бөлінетін мемлекеттік
тапсырмаларды орындау үшін бюджеттік қаражаттардың мақсатты ... ... ... ... дұрыс пайдалануға және қайтаруына
Қазақстан Республикасының Үкіметі келісіммен алынған мемлекеттік ... ... ... біз көп ... ... ... ... мақсаттарының олардың орындалуы үшін қажет
сиректер көлемімен есептелуі ... және ... ... мен мақсатты
анықтайтын шешімдерге бағыттау керек екендігін түсініп, бағдарламалау деп
аталатын жаңа әдісті қолдануға көштік
Бюджеттік бағдарламалау келесі үш ... ... Даму ... стратегиясын анықтау.
• Бюджет ресурстарын анықтау
• Бюджет бағдарламаларды жоспарлау.
2003 ... ... ... біз бюджеттік жоспарлау
жұмыстарын мемлекеттік, салалық бағдарламалардың жасау мен ... ... ... қамтылмаған көптеген бағдарламалар жоғалып кетті,
біз бағдарламаларды олардың іске асыруына ... ... іске ... түсірсек, орталық аймақтарды қаржыландырмай оған ... ... Осы ... біз 2002 ... ... шеше бастадық, ол
бюджеттік кодексте « Бюджет жүйесі » туралы заңында өз ... ... ... ... орта мерзімдік макроэкономикалық
негізінде жасалғанды бюджеттік ... ... екі ... 2002 ... тағы бір жаңалығы, сіз ... ... ... ... ... бағдарлама паспорты – мақсаттарды, күтілетін результаттарды
және жауапты орындауына және результативтілігі мен оның іске асырылуын
бақылайтын ... ... және ... ... маңызы бар құжаты.
Менің ойымша 2002 ... ... біз ... ... ... ... 2003 жылы ... шарты жылдыққа әкімшілер
жоспарлаудың әр кезеңдерінде өз ... білу үшін ... ... салу ... ... ... кодексті дамытудың
негізгі мақсаты – бюджеттік процесс саласында қолданатын нормалық құқық
актілердің ... мен ... ... ішіндегі негізгілері: «
бюджеттік жүйе туралы» заң бақылау туралы, « ... және ... ... ... заң, ... процедуралар ерекшелігі және үкімет
шешімдері бюджеттік процестермен байланысты.
Бюджеттік кодекс ... ... ... ... кезеңдерінің
нормаларын біріктірді – жоспарлау, атқарылу, кешелеу, ... алу және ... ... ... ... бөлім арналған. Менің тағы айтқым
келгенім, осы ... ... ... Қазақстан Республикасы және
бюджеттік шаруашылық ... ... ... белсенді
қатысқандардың ішінде қаржы және әрекет минздравы, есеп комитеті және
Ұлттық Банк.
Сол ... ... ... ... процестің өзінің сапалы жаңа
қағидалары енгізіледі. Біз преемственности қағидасын ... ... ... ... ... бюджетті жоспарлау. Бюджеттік
кодекстің тағы бір жаңа енгізу – ... ... ... бойынша
бюджеттік комитетінің алдында біз 3 жылға орта мерзім фискалдық саясатты
қабылдау керекпіз, онда ... ... ... ... ... ... ... қалай приоритеттерді қолдайтымызды көрсетеді:
Приоритеттік қағидасы - әлеуметтік экономикалық дамуды ... ... ... ... ... ... қағидасы – келесі жылғы бюджет жобасына беру үшін ... болу ... ... ... сол сияқты, бүгін бізде бар, жиналған
бюджет орындалуға байланысты ... ... Егер ... ... ... ... ... қарастырсақ, біз
ең алдымен ТМД елдерінің тәжірибесін қарастырамыз. Сіз ... ... ... осы ... заң ... қабылданып, өз қызметтерін атқаруда.
Бюджет саясаты саласында Қазақстан Республикасының Үкiметi ... ... ... ... ... ... Бюджет қаражатын тиiмдi
жұмсау мақсатында мемлекеттiк басқару деңгейлерi арасында өкiлеттiктердi
ажырату және ... ... ... ... ... заңнамасын жетiлдiру жөнiндегi ... ... ... басқару деңгейлерi арасындағы өкілеттіктерді ... ... ... жетілдіру тұжырымдамасы қабылданды, Бюджет
кодексiнiң және "Қазақстан Республикасының ... заң ... ... ... ... ... мен ... енгiзу туралы"
Қазақстан Республикасы Заңының жобалары әзiрлендi.
      Бюджет саясатының үлкен айқындылық, алдын ала болжау және тұрақтылығы
үшiн мемлекеттік ... ... ... ... ... ... нормативтiк бекiту қажет.
Алдағы кезеңде мыналар бюджет саясатының мақсаттары болып табылады:
экономикалық ... ... ... ұстауға жәрдемдесу; халықтың әл-
ауқатын арттыру; мемлекеттiк функциялардың ... ... ... ... деңгейде шығыстарды қолдау; мемлекеттiк шығыстардың тиiмдiлiгiн
арттыру.
      ... ... ... ... ... ... ... шешу қажет:стратегиялық, индикативтiк және ... одан әрі ... ... ... орта ... ... ... iске асыру көлемдерi мен мерзімдерін
анықтау; бюджет кодексiнде көзделген нормаларға сәйкес бюджеттiк ... ... ... ... ... ... ... әдiстерiн одан әрi енгiзу; бюджеттердің шығыстарын
жоспарлаудың нормативтік ... ... ... ... бағалау әдiстерiн жетілдіру; Қазынашылықты жаңғыртуды ... ... оның ... ... даму шығыстарын қалыптастыру
жүйелiлiгiн қамтамасыз ету мақсатында бюджет қаражатының есебiнен iске
асырылатындарды дайындау, ... ... ... ... келтiру; әрбiр
мемлекеттiк басқару деңгейiнiң бюджет ресурстарын бөлудегi дербестiгiн
күшейту.
Алдағы ... ... ... қалыптастыру бiрiншi кезекте
мемлекеттiк және салалық бағдарламаларда көзделген бағыттарға ... яғни ... ... ... ... ... ... тиiс.
Бағдарламаларды iске асыру кезінде тиімділік пен ... iшкi ... ... ... ... ... тиiс. ... одан әрi iске
асырудың орындылығы туралы шешiм мемлекеттiк ... ... ... ... ... және ... ... пайдалану
тиiмділiгiн талдауға; мемлекеттiк бағдарламаны iске ... ... ... әсерiн бағалау. Осылайша, бiр уақытта
мемлекеттiк органдардың жауапкершілiгiн арттыра ... ... ... ... ... ... ... өз саласында мемлекеттiк
саясатты iске асыра отырып ... ... бар ... пайдалана
алатын белгiленген өлшемдерге сүйенудi қамтамасыз ету жоспарланады.
      ... ... ... ауыл ... мен ... ... мен ... әлеуметтiк даму міндеттерiн шешу, денсаулық сақтау мен
бiлім берудi одан әрi ... ... мен ... ... ... ... сақтау бюджет қаражатын жұмсаудың басым бағыттары
болып ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды жетілдіру тұжырымдамасын iске асыру ... ... ... басқару деңгейлерiне бекiту реттеледi және
бюджетаралық трансферттердiң ... ... ... ... Оның ... ... басқару деңгейiн қаржы құралдарымен ... ... ... ... ... кодексiнің нормаларын енгiзу және 2005 жылдан бастап ... ... ... ... ... арттыруды; бюджет шығыстарының
үлкен айқындылығына қол ... ... ... ... ... ... бақылау рөлiн күшейтудi көздейтiн бюджет
шығыстарын басқарудың сапалы жаңа деңгейiне көшудi ... ... ... ... ... ... ... нормаларына
келтiру және Бюджет кодексiн iске асыруға бағытталған нормативтiк құқықтық
актiлердi әзiрлеу ... ... ... болады. 2005 жылдарға
арналған республикалық және жергілікті бюджеттердi қалыптастыру ... ... ... ... ... Бюджет кодексiнде көзделген
жыл сайын алдағы үш жылға арналған орта мерзiмдi фискальды саясатты ... ... ... ... ... ... бағытталатын
болады. Осы құжат орталық және жергілікті ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
      Ұлттық қордың активтерiн тиiмдi басқаруға бағытталған ... ... ... ... ... бюджеттiң тапшылығын
бiртiндеп қысқарту және мемлекеттiк борыш құрылымын оңтайландыру көзделедi.
      Мемлекеттiк сатып алу ... iске ... ... ... ... жөнiндегi шаралар ... ... ... 1 ... жағдай бойынша Қазақстан Республикасы Yкiметiнің
сыртқы борышы үкiметтiк борыштың жалпы көлемiнің 79%-iн құрады. ... ... ... дағдарыс нәтижесiнде қаржылық шығындардың
басталу рәсiмiне елеулi ұшырады және осы ... ... ... сәйкес келмейтiн осал болып табылады. ... ... ... ... iшкi ... ... ... бiр
уақытта арттыру кезiнде сыртқы қарыз алу көлемiн қысқарту єажет.
Қазақстан Республикасы Үкiметiнің ... және ... ... ... алу мен ... ... саясаты 2004-2006 жылдары мынадай 2
бағытта iске асырылатын болады:
      ... ... ... ... борыштың мөлшерiн дәйектi
қысқарту. Бұған ЖIӨ-ге ... ... ... ... ... бiртіндеп және тиiсiнше оны қаржыландыруды қысқарту
нәтижесінде қол жеткізiлетiн ... ... ... ... ... жалпы
құрылымында сыртқы қарыздардың есебiнен республикалық ... ... ... ... ... ... ... құрылымында сыртқы
борыштың үлесiн бiртіндеп азайту.
      ... ... ... ... ... шешу
ұйғарылады: республикалық бюджет тапшылығының мөлшерiн біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... мөлшерiн
анықтау; мiндеттемелердің орындалмау тәуекелiн азайту және қысқа және орта
мерзiмдi перспективада ... iшкi ... өтеу ... ... ең ... шегiн төмендету, ол үшiн басым орта мерзімді және ұзақ
мерзiмдi мiндеттемелердi шығаруға қайта бағдарлау ұйғарылады; ... ... ... енгiзiлген жобаларды дайындау ... ... ... және сыртқы қарыздарды тиiмдi пайдалану;
жергiлiктi ... ... ... алу ... ... ... атқарушы органдардың қарыз алуы ... ... ... қаржыландыруға бюджеттiк кредиттер алу ... ... ... ... ... ... және теңгенi
айырбас бағамы өзгерген ... ... ... азайту мақсатында
қарыздардың валюталары жөнiндегi ... ... ... ... ... мақсаттар мен мiндеттерге қол жеткiзу мемлекеттiк борышты
қауіпсіз ... ... оның ... ... және ... ... ... тұрақтылығын арттыруды қамтамасыз етуi
тиiс.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Республикасында бюджеттік үрдістің қалыптасу және даму
сатысында және оның ... ... ... ... ... ... ... реттеу, жоспарлау және жобалауды жетілдіру ... ... ... ... ... мен ... ... Соңғы бірнеше жыл ішінде Қазақстан экономикасының даму ... ... ... ... негізінде анықталған бюджеттік саясаттың оң
құрылымдарының Қазақстан жағдайында да болуын көрсетеді. Ол – ... ... ... ... ... ... немесе жол
болуын қамтамасыз ететін, ... ... ... ... ... және жекеменшік секторды қаржыландыруды көтеруді
қамтамасыз ететін мемлекеттік шығындарды шектеу ... ... ... өсудің тұрақты темптеріне және ... ... ... ... ... ... деңгейінің өсуіне әкеліп соқтырады.
Мемлекеттік бюджет мемлекеттің негізгі қаржы ... ... ... ... негізгі құралы болып, саяси өкіметке өзінің
биліктік құзіретін орындауға мүмкіндік беріп, мемлекет қолына ... ... ... билікті береді. Бір жағынан ... ... ... ... ... бекітілетін құжаттар жиынтығы ғана болып,
утилитарлық функцияны орындайды – ел басқарудың ... ... ... ... тек қана ... ... ... бар ресурстарды және мемлекетке
қажетті қаржы ресурстарын көрсетіп, елдің салықтық райын анықтайды. ... ... ... ... ... мен ... арасындағы
проценттік қатынасты бекітіп, мемлекеттің экономикалық саясатының негізгі
көрінісі болып табылады. Бюджет арқылы ұлттық ... пен ... ішкі ... бөлу ... ... Бюдет экономиканы реттеу және жетілдіру,
инвестициялық белсенділік, өндіріс эффективтілігін көтеру құралы болып, ол
арқылы ... ... ... асырылады.
Сонымен, бюджет өзінің ішіне барлық негізгі ... ... ... несие, мемлекеттік шығындар) қосып, ... ... ... алдыңғы қатарлы саласы болып, қоғамда маңызды
экономикалық рөлмен ... ... ... ... ... ...... түрлерінің және бюджеттен тыс қорлардың
барлығының өзара ... ... заң ... ... ... ... екі ... үш буыннан тұрады. Унитарлы
мемлекеттердің бюджет жүйесі орталық және ... ... ... ... мемлекеттерде үшінші буын федерация мүшелерінің ... ... ... ... ... мен ... жергілікті құрылымның бюджеті деп түсінеміз. ... ... ... мынадай:
- жергілікті салықтардың түсімі;
- республикалық салықтардан аударма;
- жергілікті алымдардан, айыппұлдардан және басқа да ... ... ... ... жер ... ... ... төлем;
- жердің, қозғалмайтын мүліктің және коммуналды мүліктің ... ... ... ... жататын тұрғын үйлердің пәтерақысы;
- жергілікті бағалы қағаздар, акционерлік қоғамдар мен ... ... ... ... ... ... ... бойынша
пайыздық төлемдер:
- муниципалды кәсіпорындар мен басқа да қаржы көздернің табыстары.
4. Жергілікті басқару жүйесіне көшуге байланысты ... ... ... ... қажеттілігі туындайды, соның ішінде қаржылық. Олай
болса, бюджет тек табыстар мен шығындардың тізімдемесі ғана ... ... ... ... ... маңызды құралы. Оны жетілдіруде елімізде
атқарылып жатқан жұмыстар қатары аз емес, ... ... ... ... алғышарттары жасалып та жатыр, 2004 жылдан бастап
әкімшілік-аумақтық ... ... ... ... оларға заңды
тұлға мәртебесін беруге мемлекет мүдделі. Олай болса шаруашылық сферасында
оларға бекітілетін функциялар ... да ... ... ... ... бюджет бағдарламаларына қаржылық баға беру ... ... аса ... ... ... ... бағалайтын әдістеме мен әдістер ... әлі ... ... бюджетті қалыптастыру үшін оның табыс көздерін анықтау
оңайлыққа түспейтіндігіне қарамастан, елімізде ... ... ... бұл мәселенің де шешімі біртіндеп табылатыны да
дәлелденді. Мәселен, салықтарды ... ... ... жиналған
салықтардың сол бюджетте ... ... ... бар ... да, ... шешімін тапқан мәселе деп айта алмаймыз. Яғни ... ... ... ... ... орны зор.
Жергілікті шаруашылықты басқару үшін оны басқаратын органның қаржылық
дербестігі ... ... ... бекітілген салықтық және салықтық емес табыс
көздері, ... ... ... бөлінетін гранттар (дотациялар,
болмаса басқа да қаржы көздері). ... ... ... қаржы
жергілікті басқарудың ... ... ... оған ... мысалдар келтірілді.
6. Қаржы мәселесі еліміздің барлық аумақтарында бірдей шешімін ... ... деу ... болар еді. Себебі, аймақтардың әлеуметтік-
экономикалық, өндірістік-өнеркәсіптік даму қарқындары бірдей ... ... бір ... табу ... үшін ... де, ... болып қала береді. Аймақтардың бюджеттерін тігінен және ... бір ... ... (реніштерін) туғызса, келесі
бір аймақтардың ... ... ... ... ... ... өзінің қаржы
жолдарын іздестірудегі ынтасының болмауына әкеліп соғады.
6. Мемлекеттiк басқару ... ... ... ... ... қатынастарды жетілдіру тұжырымдамасын iске асыру
шеңберiнде шығыс өкілеттiктерiн мемлекеттік ... ... ... және бюджетаралық трансферттердiң тиiмдi моделi анықталатын
болады. Оның iшiнде төменгi ... ... ... ... құралдарымен
қамтамасыз ету тетiгiн енгiзу көзделедi.
7. Бюджет ... ... ... және 2005 ... ... ... ... қаражатын жұмсаудың тиiмдiлiгiн арттыруды; бюджет
шығыстарының үлкен айқындылығына қол жеткiзудi; бюджет қаражатының ... ... ... ... ... ... ... бюджет
шығыстарын басқарудың сапалы жаңа деңгейiне көшудi қамтамасыз етедi.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының 2004 ... 24 ... ... жаңа Бюджет
Кодексі.
2. “Бюджет жүйесі туралы” 1999 жылғы 1 сәуірдегі Қазақстан Республикасының
Заңы.
3. “Республикалық және жергілікті ... ... ... ... жылғы 29 қаңтарыңдағы Қазақстан Республикасының Заңы.
4. Финансы. Учебник. //под редакцией Радионовой В.М. –М., 1995. –432 с.
5. Худяков А. ... ... ... ... (Общая часть). –Алматы,
1995. –224 с.
6. Мельников В.Д., Ильясов К.К. Финансы. Учебник. -Алматы, 1997. –472 ... ... ... ... // ... К.К и ... –Алматы, 1994.
–267 с.
8. Қазақстан Республикасының ... 1998 жылы 19 ... ... А.Б. Финансовая система: экономическое содержание и
механизм использования. –Алматы, 1995. –160 с.
10. Эсберг К.Т. Курс ... ... ... 1913. –113 ... Мельников В.Д., Ильясов К.К Финансы. Учебник. –Алматы, 2001. –512 ... ... ... ...... дамуының 2004
–2006 жылдарға арналған индикативтік жоспары туралы ... ... 2003 ... 12 ... № 926 ... ... А.Г., ... В.А., Широков А.Н. Основы управления муниципальным
хозяйством. –СПБ., 1992. –540 с.
14. Пояснительная записка к ... ... ... Казахстан “ О
республиканском бюджете на 2005 год”. Постановление Правительства от 31
августа 2004 года № ... ... Т.В. ... ... ... пособие. –СПб.: Питер,
2001. –288 с.
16. Қазақстан Республикасының әлеуметтік – ... ... 2005 ... ... арналған орта мерзімді жоспары туралы Қазақстан
Республикасы ... 2004 ... 31 ... №917 ... ... С.Н. ... нормативного подхода организации бюджетного
выравнивания. //Финансы. –1996. -№10. –С. 7-9.
18. Финансы. Учебник для вузов. //Под ре. Л.А. ... –М., 2000. ... Бол Рой, ... Ф.Ли. ... ... ... в развивающихся
странах. –Нью-Йорк, 1992.
20. Ким И. Роль ... в ... ... и культуры. –Алматы77, -1967.
21. Баймуратов У.Б., Зейнельгабдин А.Б., Жансарбаев Б. ... ... ... – бюджетного регулирования.
//Экономические реформы: особенности переходного периода. В 2-х томах
/под ред. Мамырова Н.К. Том 2. ... ... – 1999 –С. ... ... А.А., ... С.Б., ... С.Н., Таубаев А.А. Региональная
социально-экономическая система. ... ... 2002, Том 2. 409 ... ... Г.К. ... стратегического планирования ... и ... ... ... /Сборник
научных трудов. Отв.ред. Мамыров М.К. –Алматы: Экономика, -1999. –С.143-
148.
24. Вустер Д. Реформа межбюджетных отношений в Казахстане. //Ал-Пари.-2000.
-№2. ... ... М.А. ... и ... ... ... региона.
//Экономические реформы: Особенности переходного периода. ... под ред. ... М.К. ... ... -1999. –С.70-76.
26. Бримбетова М.Ж. Трансформация механизма бюджетного регулирования
экономики. //Известия МО иН РК, НАН РК. –1999. -№3. ... В.Д., Ли В.Д. ... курс ... ... Алматы:
Институт развития Казахстана, 2001-295с.
28.Исахова П. Мемлекеттік бюджет: Оқу құралы.-Алматы: Экономика,
1998-268с.
-----------------------
Облыстық бюджеттер
Аудандар бюджеті
Қалалық бюджеттер
Облыстық бағыныстағы қалалар ... ... және ... ... ... ... ... бюджет
Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттік бюджет шығындары және оны реттеу механизмі43 бет
Бюджет жүйесі туралы17 бет
Бюджет және бюджетті жоспарлау25 бет
Бюджеттеу7 бет
Жергілікті бюджет аймақтық экономиканың негізін құраушы ретінде18 бет
Жергілікті бюджеттің кірістері мен шығыстары23 бет
Жергілікті қаржы, бюджетінің кірістері мен шығыстарының мәні мен маңызы23 бет
Ирак бюджет жүйесі9 бет
Корпорация бюджетін құру ролі және үдерісі58 бет
Мемлекеттік бюджет13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь