Алаш партиясы мен Алашорда үкіметі

ЖОСПАР

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.9
І 1.1.«Алаш» партиясының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10.15
1.2.Алаш зиялыларының ХХ ғасыр басындағы қазақ
қоғамындағы ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16.24
1.3. «Алаш» партиясының бағдарламалық жобасы ... ... ... ... ... ..
26.30
ІІ 2.1.Алашорда үкіметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
41.55
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
56.58
Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
59.61
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 62.66
КІРІСПЕ

XX ғасырдың бас кезі қазақ қоғамы үшін түрлі ағымдардың өзара қақтығыс, күрес кезеңі болды. Бір жағынан, ескі, күні өткен феодалдық қатынастар өзінің барлық даму қуатын тауысып, қоғамдық өсіп-өнуде кедергіге айналса, екінші жағынан оларды ауыстыра аларлық жаңа қоғамдық қатынастар тым әлсіз, балаң күйде еді. Елдегі мұндай ауыр жағдайды ресейлік имперализмнің пәрменді отарлау және орыстандыру саясаты тереңдете түсті. Демек, бұл мезгілді орта ғасырлық мешеулік пен ұлттық езгі қыспағына бірдей іліккен қазақ елінің болашағына үлкен қауіп төнген еді.
Осындай жағдайда қоғамдық күреске қазақ қоғамы үшін мүлдем жаңа саяси әлеуметтік күш-ұлттық интеллигенция араласа бастайды. (1). Нәтижесінде қазақ қоғамында мүлде жаңа сападағы жағдай қалыптасып, феодалдық тоқырау мен отарлық тәуелділікке қарсы күрес негізгі белгілеріне айналады.
Қазақ қоғамы үшін нағыз өтпелі кезең болған сол уақытта тарих сахнасына көтеріліп, бас-аяғы жиырма жылға созылған қысқа мерзім ішінде өшпес із қалдырған ұлт зиялылары еді.
Кеңес үкіметі тұсында қазақ зиялыларының тарихын жасау ірі ресми саясатқа тікелей тәуелді болды.
Алаш қайраткерлерінің тағдырын, әсіресе шет елдерге қоныс аударуға мәжбүр болған алаштықтардың өмірі мен қызметін танып білуде X.Оралтай еңбегінің орны ерекше. Мәселен, автордың "Алаш" партиясы тарихын 1905 жылдан бастауымен "Қазақ" газетімен бірге "Айқап", "Қазақстан" басылымдарын осы ұйымның органына жатқызуы.(2) Бұл сөздер аталған еңбектің даулы жерлері болып табылады.
Ф.Голощекин 1925 жылы Қазақ өлкелік партия комитетінің басшылығына келген кезден бастап "Алаш" деген атқа қатысы бар өнер, ғылым, мәдениеттің түрлі салаларында халық үшін жемісті еңбек етіп жүрген барлық қазақ зиялыларының соңына шам алып түседі (3). Алаш қозғалысына жетекшілік еткен қайраткерлер қызметтерінен куылып, Қазақстаннан аластатылып, олардың басым көпшілігіне "контрреволюциялық әрекеттер ұйымдастырушылар" деген саяси айып тағылады. Қазақ халқына қарсы жасалған геноцидтік саясатын іске асыру үшін Голощекин 20-шы жылдардың өзінде жекелеген қызметкерлерге алаштың "контрреволюциялық ұлтшылдық мәнін" әшкерелейтін еңбектер жазуға арнайы тапсырмалар береді.
Сондай тапсырма алған республика мемелекеттік баспаның директоры А.К.Богачов "Алашорда" деген кітапша жазып, онда алашты бастан-аяқ қаралап шығады. "Алаш" жөнініде қүжаттар жинағын жазған БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің насихат бөлімінің меңгерушісі Николай Мартыненко жинағына "Алаш" партиясы бағдарламасының орыс тіліне А.Кенжин аударған, түпнұсқаға жақын нұсқасы бола тұрып, басқа, яғни құжаттық мазмұнын бұрмалауға салған сапасыз аударма түпнұсқасын енгізген. Кейіннен бұл нұсқа шетелдік басылымдарға да енді.
Богачев пен Мартыненко еңбектерінің шығуымен бір мезгілде алаштық интеллигенцияны қудалау және сотқа тарту ісі қатар жүрді.
БКП (б) Қазақ өлкелік комитетінің жанындағы Партия тарихы институты оның ұйымдастыруымен 1933 жылдың желтоқсанында өткен "Алашорда және Алаш партиясы тарихына" арналған пікірсайыста институт қызметкерлері С.Брайнин мен Ш. Шафиро "Алашорданың тарихи рөлі" деген баяндама жасап, 1935 жылы олар "Алашорда тарихы бойынша очерктер" деген кітабын жарыққа шығарады.
Аталған еңбектер "Правда" газетінде (14 көкек 1935 жылы) жарияланған. П.Русановтың "Алашординская контрабанда" мақаласына орай БК (б)П Қазақ Өлкелік Комитеті 1935 жылы 15 көкекте пленум өткізіп, "контрреволюциялық ұлтшылдық идеологияны таратуға қызмет етуіне" байланысты "Алаш" атауын пайдаланудан шұғыл алып тастауға қаулы қабылдайды. Сөйтіп, 1989 жылдың шілде айына дейін "Алашты" айтуға тиым салынады.
Алаш партиясы 1917 жылы 21-26 шілдеде Орынбор қаласында өткен Бірінші бүкілодақтық съездің шешіміне байланысты құрылған еді. Бұл съезге Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Ферғана, облыстарынан және Бөкей ордасынан делегаттар қатысқан. Съезде қаралған 14 мәселенің ішіндегі ерекше маңыздысы қазақ қоғамының сол кездегі алдында тұрған мақсаттарына сәйкес қазақтың дербес саяси партиясын құру болатын. Бұл мәселені талқылау барысында съезд іс жүзінде партияны Ұйымдастыруға арналған Құрылтай Жиналысына айналады.
Жаңадан құрылған партия қазақ атауының синонимі "Алаш" деген атқа ие болды. Оның құрамына қазақтың ғылыми және шығармашылық зиялыларының белгілі өкілдері - М.Тынышбаев, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев, Ғ.Қарашев, С.Торайғыров, Х.Ғаббасов, Ә.Ермеков, Ж.Досмұхамедов, М.Дулатов тағы басқалар кіреді.
Әрине "Алаш" қандай партия болды деген сауал бүгінге дейін зерттеліп келе жатыр дегенмен толыққанды жауабын ала алмай келеді.
Алаш қозғалысын зерттеу және оны өз оқырмандарына таныстыруда көп еңбек тындырып келе жатқан "Ақиқат" журналы.
Қазақ ұлт-азаттық қозғалысын бүгінгі қоғамдық сұранысқа сай зерттеуде М. Қозыбаев еңбектерінің орны ерекше (4). Олар бұл күрделі мәселені ескі, ұлыдержавалық мүдде тұрғысынан емес, ұлттық ерекшеліктер мен мүддеге, жалпы адамзаттық қасиеттерге негізделген жаңа әдістемелік және теориялық деңгейде зерттеуді меңзейді. Академик М.Қозыбаев "Алаш" партиясының бағдарламасының жобасын және бүкілодақтық екінші съездің құжаттарын талдай келіп, партияны ұлтшыл саяси ұйым деп айыптаудың негізсіз екендігін дәлелдеп берді.
Интеллигенция тарихын зерттеудегі жаңа кезеңнің тағы бір белгісі бұл мәселені кең тарихи хронологиялық ауқымда және нақты деректік негізде зерттеуді қуаттайтын еңбектердің жарық көре бастауы. Ұлттық интеллигенция тарихын Кеңес билігі дәуірімен шектеген Қарағүсов және
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Қолданылған әдебиеттер
1. Абжанов Х.М., Гуревич Л.Я. Интеллигенция Казахстана: история, теория, современность.-Алматы, 1992.
2. Аймауытов Ж. Шы5армалары.-Алматы, 1989.
3. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары.-Алматы, 1995.
4. Бөкейхан Ә. Таңдамалы. Энциклопедия.-Алматы, 1995.
5. Брайнин С., Шафиро Ш. Очерки по истории Алашорды.-Алматы, 1935.
6. Дулатов М. Шығармалары.-Алматы, 1991.
7. Дулатов М. Шығармалары І және ІІ томдар.-Алматы, 1997.
8. Жұмабаев М. Шығармалары.-Алматы, 1989.
9. Кенжин А. К исторической оценке деятельности партии Алаш. Известия Киробкома ВКП(б). 1923. №1.
10. Қозыбаев М.Қ., Нұрпейісов К. Тағдыры күрделі қайсар талант.-«Социалистік Қазақстан», 1989, 18 январь.
11. Қойгелдиев М. Отаршылдыққа қарсы күрес кезеңдері//Қазақ тарихы, 1993. №1.
12. Құдайбердиев Ш. Шығармалары.-Алматы, 1988.
13. Озғанбай Ө. Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан (1905-1917 жж.).-Алматы, 1997.
14. Рысаков П. Алашординская контрабанда//Правда, 1935, 14 апреля.
15. Сейфуллин С. Шығармалары.-Алматы, 1988.
16. Сегизбаев О.А. Казахская философия.-Алматы, 1997.
17. Сулейменов Б.С. Аграрный вопрос в Казахстане в последней трети XIX-начале ХХ века.-Алматы, 1963.
18. Сулейменов Б.С. Революционное движение в Казахстане в 1905-1907 годах.-Алматы, 1977.
19. Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Восстание 1916 года в Казахстане (причины, характер, движущие силы).-Алматы, 1977.
20. Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи культурной революции и их осуществление в Казахстане.-Алматы, 1972.
21. Турсунбаев А.Б. Из истории крестьянского переселения в Казахстан.-Алматы, 1950.
22. Турсунбаев А.Б. Казахский аулв трех революциях.-Алматы, 1967.
23. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа.-Ташкент, 1925.
24. Ушаков А.В. Революционное движение демократической интеллигенции в России.-1895-1904.-М., 1976.
25. Федюкин С.А. Великий Октябрь и интеллигенция.-М., 1972.
        
        ЖОСПАР
| |КІРІСПЕ.....................................................|3-9 |
| ... | ... ... ... |10-15 |
| ... | |
| ... зиялыларының ХХ ғасыр басындағы қазақ |16-24 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| |1.3. ... ... бағдарламалық |26-30 |
| ... | ... ... |41-55 |
| ... |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... |59-61 |
| ... |
| ... | |
| ... ... |62-66 |
| ... | ... ... бас кезі қазақ қоғамы үшін түрлі ағымдардың өзара
қақтығыс, күрес кезеңі болды. Бір ... ... күні ... ... ... ... даму ... тауысып, қоғамдық өсіп-өнуде кедергіге
айналса, екінші жағынан оларды ауыстыра ... жаңа ... ... ... ... ... еді. Елдегі мұндай ауыр жағдайды ... ... ... және ... ... ... ... бұл мезгілді орта ғасырлық мешеулік пен ұлттық езгі қыспағына бірдей
іліккен қазақ елінің болашағына үлкен қауіп төнген ... ... ... ... қазақ қоғамы үшін мүлдем жаңа саяси
әлеуметтік ... ... ... бастайды. (1). Нәтижесінде
қазақ қоғамында мүлде жаңа сападағы жағдай ... ... ... ... ... қарсы күрес негізгі белгілеріне айналады.
Қазақ қоғамы үшін нағыз өтпелі кезең болған сол ... ... ... ... ... ... ... қысқа мерзім ішінде
өшпес із қалдырған ұлт зиялылары еді.
Кеңес ... ... ... ... ... ... ірі ... тікелей тәуелді болды.
Алаш қайраткерлерінің тағдырын, әсіресе шет елдерге қоныс аударуға
мәжбүр болған ... ... мен ... ... ... X.Оралтай
еңбегінің орны ерекше. Мәселен, автордың "Алаш" партиясы ... ... ... ... ... бірге "Айқап", "Қазақстан" басылымдарын
осы ұйымның органына жатқызуы.(2) Бұл сөздер аталған еңбектің даулы жерлері
болып ... 1925 жылы ... ... ... комитетінің басшылығына
келген кезден бастап "Алаш" деген атқа қатысы бар өнер, ғылым, мәдениеттің
түрлі ... ... үшін ... ... етіп ... ... ... соңына шам алып түседі (3). Алаш қозғалысына ... ... ... куылып, Қазақстаннан аластатылып, олардың басым
көпшілігіне "контрреволюциялық әрекеттер ұйымдастырушылар" деген саяси айып
тағылады. Қазақ халқына қарсы жасалған ... ... іске ... ... 20-шы ... ... жекелеген қызметкерлерге алаштың
"контрреволюциялық ұлтшылдық ... ... ... ... ... ... ... алған республика мемелекеттік баспаның ... ... ... кітапша жазып, онда алашты бастан-аяқ қаралап
шығады. "Алаш" жөнініде қүжаттар жинағын ... ... ... ... насихат ... ... ... ... ... ... бағдарламасының орыс тіліне А.Кенжин
аударған, түпнұсқаға жақын нұсқасы бола ... ... яғни ... ... салған сапасыз аударма түпнұсқасын енгізген. Кейіннен
бұл нұсқа шетелдік басылымдарға да енді.
Богачев пен Мартыненко еңбектерінің ... бір ... ... ... және ... ... ісі ... жүрді.
БКП (б) Қазақ өлкелік комитетінің жанындағы Партия ... ... ... 1933 ... желтоқсанында өткен "Алашорда және Алаш
партиясы ... ... ... ... ... С.Брайнин
мен Ш. Шафиро "Алашорданың тарихи рөлі" деген баяндама жасап, 1935 ... ... ... ... ... ... ... жарыққа шығарады.
Аталған еңбектер "Правда" газетінде (14 көкек 1935 жылы) жарияланған.
П.Русановтың "Алашординская контрабанда" мақаласына орай БК (б)П ... ... 1935 жылы 15 ... ... өткізіп, "контрреволюциялық
ұлтшылдық идеологияны таратуға қызмет етуіне" байланысты "Алаш" ... ... алып ... ... ... Сөйтіп, 1989 жылдың
шілде айына дейін "Алашты" айтуға тиым салынады.
Алаш партиясы 1917 жылы 21-26 ... ... ... өткен Бірінші
бүкілодақтық съездің шешіміне байланысты құрылған еді. Бұл ... ... ... ... Жетісу, Ферғана, облыстарынан және Бөкей ордасынан
делегаттар қатысқан. ... ... 14 ... ... ... ... қоғамының сол кездегі алдында тұрған мақсаттарына сәйкес қазақтың
дербес саяси партиясын құру болатын. Бұл мәселені талқылау ... ... ... ... Ұйымдастыруға арналған Құрылтай Жиналысына айналады.
Жаңадан құрылған партия қазақ атауының синонимі "Алаш" деген атқа ... Оның ... ... ... және ... ... белгілі
өкілдері - М.Тынышбаев, ... ... ... ... ... ... ... тағы
басқалар кіреді.
Әрине "Алаш" қандай партия ... ... ... ... ... зерттеліп
келе жатыр дегенмен толыққанды жауабын ала ... ... ... ... және оны өз ... ... ... тындырып келе жатқан "Ақиқат" журналы.
Қазақ ұлт-азаттық қозғалысын ... ... ... ... М. Қозыбаев еңбектерінің орны ерекше (4). Олар бұл ... ... ... ... ... емес, ұлттық ерекшеліктер мен
мүддеге, жалпы адамзаттық қасиеттерге негізделген жаңа әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасының жобасын және бүкілодақтық екінші съездің
құжаттарын талдай келіп, партияны ұлтшыл ... ұйым деп ... ... ... ... тарихын зерттеудегі жаңа кезеңнің тағы бір белгісі ... кең ... ... ... және нақты деректік негізде
зерттеуді қуаттайтын еңбектердің жарық көре бастауы. ... ... ... ... ... ... Қарағүсов және басқа авторлардың
пікірін Х.Әбжанов ... ... ... осы жаңа ... ұлттық
интеллигенияның қоғамдық-саяси қызметін зерттеу тарихнамасы да белгілі бір
жүйеге түсе бастады. І.Қозыбаевтың ... ... ... ... айғағы болатын (5).
К.Нүрпейісов "Алашқа" әдеттегі таптық партияға ауысу" кезеңін ... ... ... ... ұйым" деген баға берді. Т.Кәкішев "Алаш"
құрылған 1917 жылы шілде айында оның нағыз саяси партияға тән ... мен ... ... ... ... органдарының
сайланбағанын айта келіп, оны шын мәніндегі саяси партия ретінде қалыптасып
үлгермеген ұйым деп ... пен ... ... ... ... қазақ елін отарлық езгіден азат ету және ... ... ... ... ... ... ... алып шығу болғандықтан, "Алаш" партиясын "Ұлттық демократиялық
партия" деп атады.
М.Қойгелдиевтің ... ... — "сол ... ... ... терең дағдарыстан өркениетті жолға шығу үшін, тарихи тәжірибе
көрсеткендей, большевиктер ... жол ... ... және азабы кем еді.
Себебі алаштық интеллигенция ұсынған жол қазақ ... сан ... ... ... ... әдіспен күрт өзгертуді емес, қайта
оларды эволюциялық жолмен, басқа ... ... өмір ... отырып, одан әрі жетілдіре түсуді көздеді.
Қазіргі таным тарихында кеңестік саясатқа ... ... баға ... ... ... "Кеңестік Орталық пен большевизм жүргізген геноцид-
отаршылдық шыңы ... ... ... ... ... ... академик
Тұяқбай Рысбеков "КСРО-ның құлауы заңды құбылыс. Өйткені оны қорғайтын
қоғамы ... ... деп ой ... ... ... Осы ... зиялыларын зерттеп жүрген белгілі тарихшы Мәмбет Қойгелдиевтің "Алаш
өкілдерінің осы аралықтағы ұстанған позициясы мен ... ... ... ... ... қоғамын ояту, халқын, жұртын ... ... ... тұжырымы да орынды.
Кешегі таптық саясат келмеске кетті десек те, кеңестік
саясат пен ... ... ... ұлттық тұрғыдан қайта
жазылуы керек. Қазіргі тәуелсіз Қазақстан тарихында ұлт
зиялыларының саяси қызметтері қайтадан жазыла бастады.
Бұл - құптарлық жайт. Болашақ ұлт ... ... ... ... ... ... қоғамның бірлігі ұлт
өкілдерінің саяси танымының, ... ... ... ... ... және 20 жылдардағы "Алаш" ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы
атқарған қызметі, сонымен қатар "Алаш" партиясының ... ... ойын ашу. ... жылдарындағы жарияланып отырған жаңа
мәліметттер негізінде жаңа көзқарастағы ... көз ... ... ... ... ішкі ... ... түсіріп,
қазақ жерлерін тартып алу, қорлау саясатының кез ... ... ... ... ... түрлі құқықтық, нормативтік құжаттар мен
актілерін ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының құқықтық көзқарасының қалыптасуына ... ... ... мен ХХ ... басындағы Ресейдегі саяси, қоғамдық-
әлеуметтік процестердің қазақ зиялыларына, ... ... ... және ... ... ... ... жарағанын саралау.
4.қазақ халқының тәуесізідк жолындағы ұлт-азаттық ... ... ... ... Алаш ... ... үкіметі
мен Алаш автономиясының рөліне құқықтық тұрғыдан баға ... ... XX ... басындағы ... ... ... ... ... сипатын ашу.
"Алаш" партиясының бағдарламалық жобасына талдау жасап, ерекшеліктерін
айтып өту.
Ә.Бөкейханов, ... ... ... ... ... ... және Алашорданың конституциялық құжаттарын саралай келіп, олардың
Қазақстанда зайырлы қоғам құруды мақсат еткенін аңғару.
Алаш қайраткерлерінің нағыз интернационалистік келбеті де ... ... ... ... рухы ... бағыты ізгі "Алаш" ... ... ... орны және сол ... ... ... ... қазақ баласын қызықтырмас.
Алашорда қайраткерлерінің өмірі мен құқықтық көзқарасы арқылы саяси
күрес пен оны ... ... ... саяси және құқық ілімі
тарихының ... ... мен даму ... ... ... ... ... күрестің алуан формалары: үгіт-насихат жұмысы, оның
қоғамдық қызметі, патша өкіметінің жергілікті ... ... ... ... ... ... ... адамдарға шағым түрінде
жолдаған қоғамның саяси-экономикалық жағдайы ... ... ... ... қатысуы, Алашорда қозғалысын басқарып, оның құқықтық
құжаттарын жасауға қатысуы т.б. жан-жақты талданады.
Еңбектің хронологиялық зерттеу ауқымы XX ... ... ... ... ... ... қамтиды.
Қазақстанда отаршылдық езгі, патша ... ... ... ... әрі ... негізінде туындаған әр ... бас ... ... ... ... ... ... газеті төңірегіне топтасуына
дейінгі аралықты қамтиды. Сондай-ақ "Қазақ" ... ... ... зиялы
қауымның біртұтас саяси күшке айналып, оны ... (1917) ... ... жолындағы күресін қамтитын кезең. ... ... Алаш ... ... ... құрылуымен аяқталатын (1917
жыл, ...... ... жолындағы күрес кезеңі. Соңғы кезең -
қазақ қауымының саяси жетекші ... ... ... ... ... қозғалыстың таратылу кезеңі (бұл
1919-1920 жылдарды қамтиды).
Қазақстанның Ресейге бодан болғаннан бергі ... XX ... ... «саяси күрестер мен рухани жаңғыру кезеңі» деп айтуға әбден
болады. Бұл кезеңде саяси ... ... ... аса ... ... ... ... алған, сол кезеңдегі Европадағы саяси күрестің бет
алыс ... ... ... ... ... тарихы мен теориясын
терең меңгерген қазақ ... ... озық ойлы тобы ... көпшілігі
ғылымға емес - утопияға, демократияға емес - авторитаризмге негізделген
большевизм идеясын кабылдамай, баррикаданың арғы ... ... өз ... ... ... азап ... қазақ халқының мұн-мұктажын қорғауды максат
еткен «Алаш» ... ... Ел ... ұлы ... ... атқарушы билік органы - «Алашорда» үкіметін құрып, ұлттык-аумақтык
негіздегі «Алаш автономиясы» мемлекеттігін ... ... ... халқынын ұлттык, саяси санасын қалыптастырудағы ең биік белес болған.
ХХ ғасыр ... осы бір ... ... ... ... ... ... де, құқықтық көзқарастары да, тіпті ғылыми, әдеби мұралары да ... бойы ... ... саналып, зерделі зерттеулерге объект бола алмады.
Оларсыз қазақ тарихы - тұл, алтын ... - күл еді. ... ... күрес тарихын, «Алашорда» үкіметінсіз экономикалык ілімдер мен
реформалар тарихын, «Алаш ... ... ... Алаш ... ... ұлт тарихының ұлы аркаулары - тұлғалары
тарихын ... ... ... коғамының қасіретін халыктың озық ойлы, көзі ашық ... XIX ... ... ... халқын саяси жағынан қайта түлету қажет
екенін айқын түсінген қазақ зиялылары қалыптаса бастады. Бұл ... ... ... күрес тарихынын аренасында болуға тиіс пе, жок па деген мәселе
алға қойылған еді. ... ... ... ... ... ... ... жанкиярлықпен түскен көрнекті тұлғалар шықты.
Ә. Бекейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Акбаев, Ә. ... ... және ... ... ... ... Олар ... қазақ халқының саяси ... ... ... ... ... ... ... келтіріп отырғанын әуел бастан-ақ
түсінген еді. ... да ... бір ... ... ... ... отырған күйінде қолданудың қазақ халқы үшін зияндылығын ашып
көрсетіп, ... ... ... ... ... ... ... қарсы
мәнін әшкереледі. Қазақтың қоғамдық-саяси қайраткерлері оларды сынап кана
қойған жок, сонымен қатар саяси дамудың нақты жолдарын ... ... ... жапа ... ... ойын ... ... сіңіре білді. Бұл
орайда олардың ұлт-азаттык қозғалысының объективті зандарын басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... мүдделерін көздеп іс-
қимыл жасағанын атап көрсеткен жөн.
Бүкіл халыкты саяси ағарту, ұлттык сана-сезімді қалыптастыратын саяси
ұйым құру арқылы ғана ... ... ... ... үміт ... ... ... жалпы адамзаттық гуманизм принциптерін асқақ тұтып,
бүкіл қазақ халқының мүдделеріне қызмет етті және ... ... ... ... арнады.
Патша самодержавиесі қазақтарды саяси аренадан ығыстырып шығаруға
ұмтылып қана койған жоқ, олар ... ... ... бойы ... ... ... ... және оны тіршілік етуінің экономикалық
негіздерінен айыруға ... ... ... ... ... ... ... меншік деп жарияланды. Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай
облыстарын ... ... ... (1891) ... ... жер мен сол
жерлердегі барлық дүние-мүлік, соның ішінде ормандар да мемлекеттік меншік
болып ... ал ... үшін ... қалуы мүмкін жерлер мемлекеттік
мүлік министрлігінің қарамағына түседі деп табылды. 1896 жылы Ішкі ... ... ... баскармасы ұйымдастырылып, ол қазақ
халқының тағдырында зұлымдық рөл атқарды. Қазақ даласына Ф. Щербина мен ... ... ... еткен екі экспедиция ұйымдастырылып, олар ... «бос ... ... ... жерін анықтады. Соның салдарынан XIX
ғасырдың аяғынан қазақтардын жерін жоспарлы түрде ... ... ... мен ... аударушы орыс мұжықтарын орналастыра бастады. Орыстың
озық ойлы қайраткерлері патша өкіметінің қазақтар ... ... ... ... Ресейде мәселе көтерді. «Қырғыздар (қазақтар) тірі
қалар ма?» деген аландаушылық ... ... ... ... ... мұндай үрейлі ойлар «құмға сіңген судай» болып қала берді. Патша
өкіметі қазақ ... ... әрі ... ... ... бай деп, ... деп ... шөл және шөлейт жерлерге ығыстырып
көшіре берді.
Осындай жағдайда прогресшіл, озық ойлы ... ... ... ... ... ашық ... шыға бастады. Олар қазақ
халқын жерінен ... оның ... ... ... ... түсінген еді.
Сондықтан олар, бір жағынан, патша өкіметінің отаршылдық ... ... ... ал ... ... өз ... құрып бітуден
құтқарып қалу үшін өздерінің ұлттық жер бағдарламасын әзірледі. Бұл орайда
олар халыктың жекелеген топтарынын жайын емес, ... ... ... ... ... орындары саяси аренаға қазақ халқының алдыңғы қатарлы
өкілдерінің шығуы халыктың ояну белгісі болатынын айқын да анық ... олар өз ... ... ... ... ... ... тәсілдердің бәрін пайдаланып, оларға ... ... ... ... да ... ... ... өздерінің өмірін, кабілеті
мен іс-қимылын халык мүдделеріне ... бел ... ... ... ... ... Осылайша, қазақ халқы озық ойлы өкілдері ... ... ғана ... тарихи тұрғыдан келешегі зор ... ... ... мүдделерді ұғынған қазақ қайраткерлерінің саны қаншалықты
аз болғанымен, олар бүкіл қазақ қоғамын саяси күрес ... ... ... ... ... ... осынау елжанды, жанқияр қайраткерлердің
есімдері революцияға дейін-ак мәлім болатын және ... ... ... ... құлақ асты. Коммунистік партия үстемдік құрған кезде қазақ
ұлт-азаттық, козғалысы қайраткерлерінің көзқарастарын, ... ... ... ... ... тыйым салып, оларға сан алуан
жағымсыз айдар тағып бақты.
1. ... " ... ... ... бас ... ... ... тарихының өзекті
мәселелерінің бірі "Алаш" партиясының құрылуы, оның ... ... ... ... және ... ... ... Қазақ зиялылары саяси партия
құру әрекетін бірінші орыс революциясы жылдарында-ақ қолға ... ... ... обьективті себептерге байланысты бұл ... ... ... ... осы мазмұндағы әрекеттің нышандары 1913 жылы
қайтадан бой көрсетті. М.Сералин бастаған "Айқап" журналы ... ... ... ең ... қоғамдық мәселелерді талқылап,
белгілі бір бағдарламалық тұжырымдарға келу үшін жалпықазақ съезін шақыру
жөнінде бастама ... ... ... ... онда ұлт ... қатысты өзекті
мәселелерді қарау, соған сай саяси партия құру ісін қолға алуға қажетті
алғышарттар тек ... ... ... ғана қалыптасты (9).
Тұңғыш жалпықазақ съезін шақыру туралы шешім 1917 жылғы сәуір ... ... ... ... ... ... ... оны даярлауды
Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсынов бастаған бір топ қазақ зиялыларынан құрылған
айрықша бюроға тапсырды (10).
Бірінші жалпықазақ съезіне қатысқан ... ... ... ... ... және ... елдері өкілдерінің де қатынасып, өздерінің ыстық
ықыласын білдіргендігін айтып:"Сөйтіп құрылтай ұлы түркі ... ... ... ... бірлігін көрсететін сахнаға айналды" - дейді.
Бірінші ... ... ... ... ... ... ... 24 -маусым
күнгі санында съездің ... ... ... ... ел
талқысына өз тұжырымдарын ... ... ... ... ... бәрі ... ... бірінші жалпықазақ съезінің күн тәртібіне
енді. Бұл тезистер, белгілі дәрежеде, сол ... ... ... ... ... аяси ... ... айқындамасынан, көзқарас деңгейінен хабар беретін еді.
Мысалы, бюроның түсінігі бойынша, съезде ... тиіс ең ... ... мемлекеттік дербестік мәселесі еді. Олай болса бюро мүшелері
өздері сұраған ұлттық автономия мазмұнын қалай ... ... біз ... ... ... ... мемлекеттік автономия ма, әлде уалаяттық автономия ма? ... ... ... ... автономия болса өз Г.Думасы
болмақ; өзіне керек закондерді сол ... ... ... өзі ... ... ... ісі, темір жол, почта, телеграф сияқты істерінің
бәрі де өзінде болмақ. Жер суының билігі де өзінде ... Өз ... ... автономия болса, оның өз алдына ақшасы, темір ... ... ... болмайды. Жалпы мемлекеттік К.Думасына ... Өз ... сол ... ... ... ... ... қайшы
келместей закондарды шығаруға ықтиярлы болады. Уалаяттағы барша жергілікті
істерінің билігі өз ... ... ... ... ... ... қолында
болады"(11). (Қазақ, 1917. -234).
Бюро осылайша автономия жөнінде өз ... ... ... ... автономия бола аламыз десе, осылардың бәрін қарап, ар жақ-бер жағын
таразылап, ... ... ... бір ... ... ... ... айтты(12).
Съездің күн тәртібіне енгізуге ұсынылған мәселелердің бірі ... ... ... ... ... Бұл ... ... бюро
жасаған тұжырым мынау еді: Ресейде осы күнде түрлі саяси партиялар бар.
Олардың көздеген ... ... ... ... мақсаттарын
теріп, программа жасап, сол мақсаттарға жету шарасын қарастырып ... ... ... ... ... ... қандай жол құру, оны осы
жалпы қазақ съезінде кеңесуіміз керек."(13).
Саяси партия ... ... ... бұл тұжырымның мынадай мәні
бар. Біріншіден, ол тарихи деректермен толық ... емес ... ... ... шілдедегі жалпы қазақ съезіне дейін-ақ
қалыптаса бастады деген пікірін бір жола ... ... 1917 ... съезіне дейін қалыптасып дамыған "Алаш" партиясы емес, кейін
алаштық ... ... ... ... ... ... Ал бұл ... бастаушы ұйытқысының саяси партияға бірігуі
бірінші жалпықазақ съезінен ... ... ... ... ... тұжырым "Алаш" партиясының саяси ... ... ... ... кадеттер партиясының филиалы есебінде бағалаушылар пікірінің
негізсіз екендігін көрсетеді"(14). Империялық ... ... ... "Алаш" партия ретінде өзінің ... ... ... ... ... ... шындығын алуға тиіс болды.
Бұл толық табиғи құбылыс және басқаша болуы да мүмкін еместін.
Сонымен ... ... ... өз ... ұсына отырып, тек біздің айтқанымыз ғана оң деген ойдан ... ... ... қарсаңында, анығырақ айтқанда, "Қазақтың" 4-шілде күнгі
санында Ә.Бөкейхановтың "Қазақ ... атты ... ... ... ... жазылған бұл материалда ол "осы
ақыл жұрт пайдасы-ау деп" бюроның ... ... ... ... атын" атағанын, съезд қолдаған адамдарды ... ... ... ... саны адам санынан тәуелді екендігін, ал Құрылтай
Жиналысына екі жүз мың ... бір ... ... ... ... ... ... қазақ халқының 1917 жылдың орта
тұсындағы жалпы санына тән мынадай қызықты фактілерді ... ... ... ... тілін ана тілім деген адам 4 миллион 48 мың еді. Бір
жылдағы адам баласының таза ... екі ... адам ... Осы ... ... ... 9 облыс, бір губерниядағы қазақ биыл
5 миллион 400 мың болса керек. Бұлай болса, қазақ ... 27 ... 13-14 ... сайланбақ. Сонда біздің депутатымыз 40-41
болмақ"(15).( ... ... 1917 ж. № ... "бұл ... ... заман Алаштың азаматына зор жүк.
Бізде бірлік болып, іс қыла білетін шебер табылса, Алаштың ... ... ... ... ... үрім-бұтақ не алғыс, не қарғыс бере-бере
жүретін алдымызда зор шарттар бар! Осыны аңғар, жұртым ... ... ... ... ... кандидат деген 43 адамның атын атап,
халықтың ... ... ... ... ... ... Р.Мәрсеков сияқты белгілі қайраткерлерден бастап А.Кенжин,
С.Сабатаев, М.Төлебаев сияқты саясатқа енді ... ... ... үкімет комиссарлары мен мұғалімдер, дәрігерлер
мен шығармашылық интеллигенция өкілдері бар еді. Сонымен, тұңғыш ... 21-26 ... ... ... ... өтті. Съезд жұмысына Ақмола,
Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария, ... ... және ... ... он төрт ... қойылып, олардың арасында мемлекет билеу
түрі, қазақ автономиясы, қазақ
облыстарындағы жер жағдайы, әскер құру, земство, әйел теңдігі және ... бар еді. ... ... ... 1917 ... 31 шілде
күнгі санында жарияланған (16). ("Қазақ". 1917. № ... ... ... ... ... ... федеративтік
парламенттік Республика болып, қазақ облыстары қоныс-ұлт жігіне қарай
облыстық автономия ... ... ... Демек, съезд пікірі бойынша, бұл
кезде қазақ автономиясы бүтін қазақ жерлерін негізге алып ... ... ... тиіс еді. Бұл ... ... дүдәмал жағдайлардың
көп екендігі түсінікті. Жалпы басқа да деректерді саралай отырып, ... ... ... автономияға байланысты
көзқарасы 1917 жылдың күзіне қарай айқындала түскенін аңғаруға болады.
Сонымен, бірінші жалпықазақ съезі қазақ ... ... құру ... қабылдайды. Ал бүдан кейінгі уақытта оның қалыптасу ... ... ... ... ... жаңадан құрылуға тиіс партияның өміріне
қатысты мынадай ... ... ... ... бір топ ... партия құру
ісіне байланысты сөйлеген Ә.Бөкейхановтан ресейлік кадет ... ашық ... ... ... Соған байланысты болашақ партия
басшысы өзінің кадеттер партиясы құрамынан шыққандығын мәлімдейді. ... ... ... ... мәлімдемесінде ("Мен кадет
партиясынан неге шықтым атты") бұл шешімнің себептерін ... ... ... жер адамға меншікті болып берілсе де жөн дейді. Біздің
қазақ жерді ... ... ... ... көрші мұжыққа сатып, біраз жылда
сыпырылып, жалаңаш шыға келді.
Кадет партиясы ұлт автономиясына қарсы. Біз алаш ұранды жұрт ... ... ... ... орыс һәм өзге ... ... көрінеді: молла хүкіметтен
ақша алса, сатылып ... ... іс аяқ асты ... Жалованье алған
моллалар хүкіметке жетекшіл болып, еріп кетеді. Біздің қазақ-қырғыздың ... ... ... ... ... ... оң болады. Оны орысша
"отделение церкви от Государства" ... ... ... ... бұл ... ... үш жол айрылғаны биыл ашыққа шықты. Мен сонан соң қазаққа "Алаш"
партиясын ашуға тырыстым. Мен ... ... ... ... айтқан
едім(17). (Ғалихан. Мен кадет партиясынан неге шықтым? "Сарыарқа". 1918
жыл. 25 қаңтар. ... ... ... ... ... ... біршама болса да қоғамдық ... ... ... дамығанын мойындаған жөн. Коммунистік ... жүйе ... ... зерттеулерде таптық методология тұрғысынан большевиктік,
социалистік идеологияның қазақ халқына тигізген әсерінің зор ... ... ... ... ... бірінші жалпықазақ съезі қазақ саяси партиясын құру ... ... ... ... яғни ... жиналысына депутаттар
сайлау науқаны қызғанға дейін ол партияның түрлі ... ... ... ... ... қоймады. "Қазақ" газетінің 1917 жылғы 5-
қазандағы санында Ж.Досмұхамедовтың хаты жарияланады. Ол ... ... ... ... Исламда", Бас Жер Комитетінде және
басқа көптеген орындарда жалғыз өзі жүргендігін білдіріп, қазақ партиясының
бағдарламасын жазуға уақыты ... ... ... ... ... уақытта Құрылтай жиналысына депутаттар сайлау ... ... еді. ... ... саяси партия өз тұғырнамасын жариялап, өз ұраны
атынан депутатыққа кандидаттар тізімін жасап, ... ... ... Шілдедегі жалпықазақ съезінің шешіміне сай ... ... ... ... ... ... саяси партиясының
бағдарламасы да, тіптен аты да ... емес еді. ... тым аз ... ... ... ... басқармасы Петроградтан Ж.Досмұхамедовтың
хатын алған соң, 5-қазан күнгі санында ... ... ... бас ... онда ... деп ... "Әр саяси партия өз ұранын шақырып, өз
ұраны атынан список түзеп, сайлау ісіне ... ... ... ... жасалмағанмен жалпықазақ съезінің қайлысы жасалмақ программаның
негізі болсын делінген еді. Съезд ... ... ... ... ... бабамыздың "Алаш" ұранынан артық ұранды іздесек те таба алмаймыз.
Сөйтіп, қазақ саяси партияның атын "Алаш" қою, ... әуре ... ... тұр. ... ... ... қаулысын қабыл етіп, қазақ өз алдына саяси
партия болуын қостайтындар, сайлауда кандидат списогін "Алаш" ... деп ... ... ... авторлары әрбір облыстардағы орыс ... ... ... ... депутатыққа кандидаттардың ортақ
тізімін жасауды мақұл көретіндерін айтып, ондай ... жете ... қай ... ... да ... "өз списоктарының атын "Алаш" партиясы
-Киргизская ... ... ... ... екендігін жазды. Осы
баяндалған мақаланы жариялаумен бір мезгілде "Қазақ" басқармасы барлық
облыстардағы қазақ комитеттеріне қазақ ... ... атын ... ... да жіберген еді(21). ("Қазақ". 1917. №244).
"Алаш" партиясының ... ашу және ... ... ... ... әдебиетте "Алаш" партиясы негізін сәуір және мамыр
айларында құрылған ... ... ... ал осы комитеттердің
активистері "Алаш" ... ... ... ... ... бар. ... "Алаш" партиясына қолдау жасағаны рас, бірақ бұл екі ұйымның
өзара жігі бары анық. Қазақ ... ... ... құлағаннан соң
Уақытша үкіметтің мемлекеттік басқару жүйесінде қазақ елінің ... ... және ... мақсатында пайда болған демократиялық
бағыттағы қоғамдық незізде құрылған ұйымдар ... ... ... ... 1917 ... қазан айынан
қалыптаса бастайды. Мәселен, Ә.Бөкейхановтың тікелей ұйымдастыруымен және
басшылығымен қазан ... ... 12-20 ... ... ... ... алдымен Семейде, сонан соң Омбыда, ал
қарашаның 10-на ... ... ... ... 1917.
№"18, 20).
"Алаш" партиясының Семей облыстық комитетінің ашылуы Ә.Бөкейхановтың
Тамда 8-10 ... ... ... ... Сібір автономистері съезінен қайтар
сапарында іске асырылады. Ол қайтар жолында Семей қаласына тоқтап 12-13
қазан күндері қала ... ... ... ... ... оның соңы "Алаш" партиясының 15-кісіден тұрған уақытша комитетін ашумен
аяқталады.
Комитеттің төрағасы болып Халел Ғаббасов, ... ... ... ... ... ... Әнуар Молдабаев сайланады. Комитет
мүшелері оған құрматті төраға етіп Әлихан Бөкейхановты сайлайды.
Д.Әділов нақты көрсеткендей, "Алаш" ... Омбы ... ... ... ... ... ... бірақ олардың саны 10-
нан көп еді. ... ... ... ... бес ... ... ... комитеттері ашылады. ("Қазақ". 1917. №255).
"Қазақ" газеті өзінің 1917 жылғы 14 ... ... ... ... Торғай облыстық комитетінің ашылғандығын мәлімдейді.
Комитетке мүшелікке Орынбор қаласында "тұратын 10 қазақ һәм 4 ... ... ... 14 ... сайланады. Комитеттің ... ... ... ... ... ... ... қазнашысы
Ж.Жәнібеков сайланады.
Партияның орталық комитеті болған ... ... ... ... ... ... орындарын сайлауға, жарғысы мен ... ... та, ... да ... жоқ. Бірақ оның басқарушысы ұйытқысына
бірінші ... ... ... ... жиналысына
депутаттыққа кандидат етіп бекіткен топты жазған.
Ол жөнінде "Қазақ" газетінде жарияланған ... ... ... ... ... ... "Орыс партияларынікіндей біздің "Алаш"
партиясында кіндік комитет жоқ ... ... ... ... тобы ұнатып бата ... ... ... өзі ... яки
ризалықпен орын ауыстырған болмаса, түгелімен "Алаш" партиясының атынан
кірген списоктарге жазылып отыр(24). ("Қазақ". 1917. №235).
"Алаш" ... ... ... ... ... шартнамасы (жарғы) да болған. Ол жөнінде партияның Семейдегі
облыстық комитетінің құрылуына байланысты ... ... ... деректі оқимыз: "Алаш" партиясының ... ... ... ... ... ... жұртқа жария қылынады. ... ... ... ... екі қылмайтын, бұйырғанын дәл орындайтын "Алаш"
партиясының программасын жақтырып, жөн ... ... ... ... ... кісі ... "Алаш" программасынан таймайтын,
өтірік айтпайтын, шынынан қайтпайтын, жақындық, туысқандыққа бүйрегі
бұрмайтын, ... ... ... ... ... тура кісі ... ... Сыртын берсе іші басқа, тіліп берсе жүрегі басқа болатын,
сөзіне ісін ... ... ... ауып, айтысып-тартысуға
жарамайтын, ауырлық келсе бұлт беретін қорқақ, айнымалы мінезі бар ... ... ... ... ... кіремін деген кісі осы
айтылған шарттарды ойлап, ... ... ... ... ғана ... зиялыларының ХХ ғасыр басындағы қазақ
қоғамындағы ролі
Тарих сахнасына алашорда-халық Кеңесі үкіметін алып келген ... ... ... ... күрестің басында ұлттық интеллигенция тұрды.
Олардың ортақ ... ... ... езгі мен ... мешеулік
жағдайында аяқ асты болған ұлттық ... ... ... елін ... қатарына алып шыға алатын жалқы жол-ұлттық мемлекеттік құрылымның
болуы еді.
Жетпіс жылдан ... ... ... ... ... ... ... қазақ қоғам қайраткерлері тәуелсіз дербес мемлекет құру жолын
таңдай отырып, қателескен жоқ еді. Ұлттық қанау мен ... ... ... ... елдердің табиғи талаптары мен мүддесін қорғайтын саяси
институттарға сұраныс та қалыптаспақ. Ал, осы ... ... ... ... ... жалпы ұлттық- мұраттарға қол жеткізуді көздейтін
шараларды іске асыруы да табиғи ... ... ... ... алған
елдердің бәрінде де осылай ... Осы ... ... ... ... өмірге келуі тарихи қажеттіліктен туған болатын.
Бірақ қазақ ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің бұл ... ... ... ... ақ ... мен ... генералдарына да жаңа
тоталитарлық жүйені орнатушы ... де ұнай ... ... Ұлы ... өз бетінше өмір сүре алмайтын бұратана халықтың ат
төбеліндей сеператистік пиғылдағы өкілдеріндей қарап,
аяқтарынан шалса соңғылары саяси ... ... елді ... ... ... ал оның көзі ашық көш ... "буржуазиялық ұлтшылдар",
"ұлтшыл-уклонистер" деп жариялап, алдымен халықты оларға қарсы қойып,
артынан бұларды ... ... ... салып, жойып тынды(35).
Ұлттық саясатта түптеп келгенде ұлыдержавалық, империялық мақсатты
көздеген бұл екі саяси жүйе де ... ... ... қорықты.
Сондықтан да, ұлттық шет аймақтарда бұл ойға ... ... ... да тиым ... ... ... ... біз соңғы уақытқа дейін
қазақ ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің өмір ... ... ... ... ... ... ... келдік. Халқымыздың өз
еркіндігі үшін күрес жолында мәңгі өрлейтін ... із ... ... ... ... кезінде жарық көрген ғылыми зерттеулерде саяси -идеялық
ахуалдың қалыптасуына әсер еткен, ... ... ...... ... ... ... қазақтың кең
даласында ... ... ... ... ... ... яғни ... революцияның болуы дәйекті қажеттіліктен
туды деген тұжырым, қағидалар ғылыми ... ... ... Ал, ... ... ... ... құлатып, дәстүрлі саяси-
құқықтық мөдени дамуды ұлт санасына жат институттармен алмастыруға үзілді-
кесілді ... ... ... А.Қасабековтың түсігінше: "XX ... ... ... ... ... ... ... М.Дулатов, М.Тынышбаев, М.Шоқаев және
басқалары өмірдің обьективті ... ... ... ... ... ... ... арқылы өзгерту керек деп уағыздады. Олардың ... ... ... ... құтылу жолдары және
қазақ халқын жалпы адамзаттық құндылыққа жақындастыру болды"(36).
Міне, сондықтан да XX ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... большевиктік идеологияның ықпалы пәрменді болды,
"революциялық қозғалысқа ... ... ... ... ... ... ақиқатқа сай келмейді. Ұлан байтақ қазақ жерінде ... ... ... С.Көбеев, Н.Ералин, М.Бекметов,
Ы.Дүйсенбаев, Т.Бокин ... ... ... ... ... ... ... қызметінен саяси —идеялық ахуалда күрт өзгеріс ... ... ... ... ... ... ... қатар, XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамының ... ... ... түрікшілдік идеялардың қалыптасуы біршама ықпалын
тигізді. Негізінде түрікшілдік идея "Айқап" ... ... ... ... ... ... мен атқарған
қызметтерінен анық ... ... ... ... ... ... байланысып жүрген қазақтың интелегенттері
"Айқаптың" айналасында жиналды (мысалы; М.Сералин, Б.Қаратаев, Ж.Сейдалин),
бұл топқа ... ... де ... тиді. Айқапшылар Ресейдегі
түрік елдерін біріктіру керек деген ... ... ... ... ... ... ... үлкен үш
негізден бастау алды: Біріншіден, XX ғасырдың ... ... ... ... мен ... ... ... түрік
мәдениетіне, оның Байкал көлінен бастап, Қара ... ... ... ... ... ... ... бірлестік құрып, дүниежүзілік
тарихта із қалдырған ұлы Түрік қағанатының батырлық еріктік істеріне қанық
болды да, солардың ... ... ... өз ... сол бай тарихи
аталар дәстүрімен патриотизмге жігерлендіру арқылы отарлық ... ... ... қарсы тұру санасын оятқысы келді. Екіншіден,
түрікшілдік идея, қазақ ... ... ... қол ... ... тепкі көрген барлық түрік тілдес халықтарды бір ту астына
біріктірер ... ... ... күш ретінде танылды. Себебі, түрік
тілдес халықтар батыс пен шығысты қанды шеңгелінде ұстап тұрған ... ... ... ... ... ұлт ... босанып шығулары мүмкін
еместігін анық түсіне білді. Үшіншіден, түрікшілдік, түркі бірлігі идеясы,
қазақ ... ... ... ... ... халықтардың
бай тілі мен мәдениетін, тамырын тереңнен ... ... ... ... ... сол арқылы евроцентристік көзқарастарға тойтарыс беріп,
ғылымдағы ұлыдержавалық шовинизмді ... ... ... деп ... ... ... ... зор мәселелерді жете түсінген Алаш
зиялылары түрікшілдік туы ... ... Орыс ... ... -
зомбылықты "бөліп ал да, билей бер" саясатына қарсы тұруға жан ... ... етіп ... ... ... (Гаспралы)
болды. Ол көзі тірі кезінде, халық арасында "біздің сүйікті ... ... ... ... ... ... жол
ашқан" сияқты теңеу, атақтарға ие болған еді. XX ғасырдың басында жаңадан
қалыптасып келе ... ... ... ... Гаспралыны бүкіл Ресей
түркі халықтарыны мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын саяси ... ... Оның ... ... ... ... ... бас ұрмай
кетуі мүмкін емес еді. Ахмет Байтұрсынов, Мұхамеджан Сералин, Шәкәрім
Құдайбердиев, ... ... ... ... сияқты қазақ
зиялылары Ысмайылбек Гаспралының түрікшілдік идеяларын қазақ топырағында
жандандырып, ел ... ... ... ... ... ... ... фәлсафасын уағыздады.
Қазақ зиялыларының түрікшілдіктен нәр алған өздерінің көкейлерінен
шыққан ... ... ... ... ... ... пен ... хақ.
Демек XX ғасырдың басындағы ... ... ... әр ... ... мен ... ... еткені ақиқат
болып қала ... ... ... зиялыларының саяси-құқықтық,
реформаторлық көзқарастары негізінде ұлттық ... ... ... ... ... ... және саяси ұлттық, демократиялық мемлекет
құру идеялары жатты. Себебі, ... ... даму ... ішкі шиеленістер
осы идеялардың іс жүзіне асуына ... ... ... ... Алаштық интеллигенция арасында большевиктер бағдарламасы әуел
бастан — ақ қолдау тапқан жоқ. ... ... ... ... ... ... емес, тіптен Ресейдің өзіне де азапты болашақ
әкелетін бағыт болатын Алаш ... ең ... ... ... ... көшу ... пікірді үзілді-кесілді
қабылдаған жоқ. Өйткені олардың ойы бойынша, ... ... ... мұндай
шаруаға бару мүмкін еместін, ... ... ... ... ... мүлдем даярлығы жоқ қазақ бұқарасы арасында түсінбеушілік
туғызса, ... ... ... орнатудан бұрын, әлеуметтік апатқа
апаруы толық мүмкін еді. Дәстүрлі шаруашылық түрінің ... ... ... қоғамның қоғамдық меншікке негізделген шаруашылық
жүргізуге қай жағынан болса да ... ... ... нәтиже бермей
қоймайды деп түсінді.
Қазақ зиялылары большевиктердің тап күресі туралы ... ... ... ... ... ... қоғамы Ресейдегідей таптық
жіктелу деңгейінен алыс жатты. Ал сол тарихи кезеңде отарлық езгідегі қазақ
жұртына қандай да ... ... гөрі ... ... ... ... пуадай қажет болды. Жіктелу керісінше оны ... ... ... ... ... деп ... ретінде Алаш басшылары болыпевиктердің таптық жіктеу саясатына
ұлттық ... ... ... қарсы қойды. Мәселен, Ә.Бөкейханов: "Біз
қарап отырсақ ... ... бос ... ... ... ... бас қамын
қылмасақ болатын емес. Есік алдынан дауыл, үй ... жау ... ... ... ... ... сұламадан соң, 200 жылда басыңа бір қиын
іс келді. Ақсақал аға, азамат іні, ... ... ... ... жұрт ... ... Алаштың басын қорғауға қам қыл"(40).
("Қазақ". 1918. № 260).
"Россия мемлекеті енді ... ... ... ... Бірліктен
айрылсақ, мына орысша қаңғып кетеміз. Көш бастаған ақсақал аға, зиялы іні,
жергілікті жұрт ... таза ... ... ... ... бол"-деп
бостандыққа апаратын жалғыз жол ұлттық ынтымақ қана деп түсіндіруге
тырысты.
Орынборда ... ... ... ... ... қарары бойынша
күллі Қазақстанда "Алаш" партиясы құрылды. Оның ... ... ... ... ... ашылды. "Тіршілік"
газетінен басқа газеттерде "Алаштың" жобасы жарияланды.
"Алаш" ... ... эсер ... ... партиясының ... ... ... ... бар.
Ә.Бөкейхановұлы Сібірге, Омбыға, Семейге келіп ... 1917 ... ... ... ... ... 25 ... Семейде қалай, кімдер күтіп алғанын жазған. ... ... ... ... ... ... Мұсатайүлы,
Ахметжан Қозыбағарүлы, ... ... ... Жүсіпбек Аймауытұлы.
Содан кейін Орынборда "Алаш" партиясынан жалпы Ресейлік Учредительный
Собраниеге Қазақстан губернияларынан ... ... ... ... 1917 ... 250-ші ... жарияланды:
I."Алаш" партиясы.
"Алаш" партиясы атынан Учредительный Собраниеге ... ... ... ... спискіге:
1. А.Байтұрсынұлы, 2. Ахмет Бірімжанұлы,
3.Сағындық Досжанұлы, 4.Абдолла Темірұлы,
5. Телмажан Мүрынұлы, 6. Ержан ... ... ... һәм ... облысынан.
1. Ә.Бөкейханұлы 2.А.Тұрлыбайұлы, 3. Ә.Ермекұлы,
4. Қ.Ғаппасұлы 5. А.Сейітұлы, 6. ... 8. ... 9. С. ... ... 11. ... 12, ... ... облысынан
1.Қ.Досмұхамедұлы, 2. Ж.Досмұхамедұлы,
3.Н.Ермағамбетұлы, 4. ... 5. С. ... ... 7. Ғ.Қашқынбайұлы
IV.Жетісу облысынан
Списке №2
1. М.Тынышбайұлы, 2. ... ... 3. ... ... (орыс), 5. Ғабдуллин, 6. Ниязбекұлы,
7. М.Төлебайұлы, 8. ... 9. ... ... ... ... 3. ... Аманжолұлы,
4.Д.Сауранбайұлы, 5. ... ... ... танашұлы, 2. Бақыткерей Құлманұлы.
Списке №2
1. Қадым Сармоллаұлы, 2. Сәлімгерей Нұралиханұлы.
"Қазақ" ... 250 ... ... ... ... бірнеше жолдастарымен қол қойып жарнама
жазды. ... қол ... ... ... ... А. ... ЖЖәнібекұлы, Ф.Ғалымжанұлы, КАрынғазыұлы,
Ғ.Жүндібайұлы, Ғ.Бірімжанұлы.
Енді "Қазақ" газетінде жарық көрген "Алаш" ... ... ... ... мақалаларынан үзінді:
Ақмола облысы
Омбыда областной "Алаш" партиясының ... ... ... ... ... ... Сейітұлы, М.Жұмабайұлы, М.Саматұлы, Қ.Кәкенұлы, т.б. "Алаш"
комитеті өр уезге учредительное собрание сайлауын халыққа түсіндіруге кісі
шығарды. ... ... ... 5 уезінде "Алаш" комитетін ашты.
"Қазақ" газеті. 1917. № 254. (аталған газеттің тілшісі).
"Алаш" ... ... ... ... ... ... ... партиясының Семейде уақытша областной ... ... ... ... ... ... И.Әлімбекұлы,
А.Қозыбағарұлы, ... ... ... т.б. ... Қалел Ғаппасұлы, Жолдас Ахметжан Қозыбағарұлы, секретары
Сыдық Дүйсенбайұлы, қазынашысы Данияр ... деп ... ... .1917. № ... ... ... Орынборда Тургайский областной комитеті ашылды.
Комитетке Орынборда тұратын он қазақ және 4 уезден қазақ, барлығы он ... ... ... ... ... ... ... .Жәнібекұлы, М.Дулатұлы,
Ғ.Жүндібайұлы, С.Досжанұлы, Т.Шонанұлы,(ЬІрғыздан), Е.Нұрмахамбетұлы
(Ақтөбеден) Мырзағазы ... ... Алаш ... ... председателі Әлихан Бөкейханұлы, ... ... ... ... ... ... Жанұзақ Жәнібекұлы.
"Алаш" партиясының ағзалық жарнасы бір сом деп жазылған.
"Қазақ" газеті. 1917. № ... ... ... ... қазіргі шарт:
"Кіндік комитетінің айтқанын екі ... дәл ... ... ... ... жөн көрген адам
кіреді",- дейді.
"Қазақ" газеті .1917. № 253.
"Түрік —татар ... ... ... "Алаш" партиясының областной комитетінен
мынадай телеграмма алдық:
"Алаштың" дұшпандары "Алаш" ... ... ... ... ... ... жұр. ... алаш партиясының жобасы басылып шықса екен".
"Қазақ" газеті. 1917. 12-ноябрь. № 28.
"Алаш" партиясының қоғамдық қызметі.
Партия ... ... ... бір ... әрине оның қоғамдық қызметі.
"Алаш" ұйымдық тұрғыдан қалыптасып үлгірмей-ақ жалпыресейлік ... ... ... шарасына қызу араласып кеткен еді. Оның бұл
саладағы қызметі мынадай екі бағытта ... ... ... және осы
1917 жылдан бастап шыға бастаған "Сарыарқа" (Семей),
"Бірлік туы" (Ташкент) және "Ұран" (Орал) газеттері партияның ... оның ... ... ... ... ... ... Екіншіден, өзін осы партияның мүшесі санаған оның
облыстардағы активистері қазақ комитеттерінің қолдауымен ел ... ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысына ... ... ... ... ... ... ... "Алаш" партиясы
комитетінен мынадай хабар келіп түседі: "Алаш" ... әр ... ... ... ... түсіндіруге кісі шығарды. Бұлар
Ақмола облысының 5 уезінде "Алаш" комитетін ашты. ... бәрі ... ... ... тас ... онан ... ... керегі жоқ деп
бата қылысып тұр(27). ... 1917. ... ... ... ... ... ... "Сарыарқада" мынадай
хабар басылды: "Құрылтай сайлауы таянған себепті ел аңдаусыз қалмасын деп,
областной қазақ комитеті Павлодар, Семей һәм ... ... 7 ... Семей уезіне шыққандар: Мұстақым Малдыбаев,
Мұхтар Әуезов, Шайхы Мұсатаев, Құрман Есенғұлов, Әшім ... ... ... ... ... сөйлесіп,
сайлау мәселесін түсіндірушілер шығару үшін ... ... ... да осы мақсатпен кеткендер Юсуфбек ... һәм ... ... ... жаңа құрылған түрлі
ұйымдардан келіп жатты. Мысалы: Семей облысы Шыңғыс
ауылындағы 35 мүшесі бар "Талап" ұйымы сайлауға байланысты
қабылдаған қаулысында, әрбір мүшесіне "көлігі жоқ ... ... ... ұйымдастыруды міндеттеді(29). ("Сарыарқа". ... ... ... ... ... ... ... әділ,
обьективті болуға тарасты. ... ... ... ... ... ... Танашевты таныстырап, оның заңгер, қазан
университетінің түлегі, қазанда ... ... ... ... ... ... ... жиналысына депутатыққа ... ... ... көп ... соң ... жұрты Уалидханды жақсы білмесе
ғажап емес. Уалидхан жігерлі, таза, іскер ұлтшыл, ... ... ... ... 1917. ... ... ... мынадай бір елеулі
оқиға болды. ... ... ... ... кандидаттар
тізімінде бір уезден және бір рудан шыққан көрнекті үш ... ... ... еді. Соған байланысты ел арасында түрлі алып-қашпа пікірлер
тарайды. Мұны ... үш ... бірі ... ... ашық ... онда ... ... сайланатын депутаттар да Еуропа
рәсімімен сайлануға тиіс ... ... сай елді ... ... ... да ... ... Мәселен, М.Тынышбаев "Учредительное собрание" атты мақаласында
"Мен ұлы жүз, сен кіші жүз, анау орта жүз ... мен ... ... ... ... ... демей, бәсекеге түспей, жұрт жолына құрбан болатын
келісті адамдарымызды сайлауымыз тиіс" деп көрсетті.
Құрылтай ... ... орын үшін ... ... облыстарында
негізінен социал-революционер (эсер), социал-демократтар (большевиктер)
және "Алаш" партиясы арасында жүрді. Бұл ... ... ... ... ... және ... мекендерде әрқалай
болды. Бұл арада мұндай күрделі мәселегше кең тоқталу мүмкін болмағандықтан
аталған ... ... ... ... ... ... ... келтірумен шектеледі.
Осы кезеңде жергілікті жағдай анағұрлым күрделі болатын. ... ... ... ... ... ... облыстары көлемінде қолайсыз ауа-
райына байланысты ауыл-шаруашылығында дағдарыс көріністері ... ... ... Жетісу сияқты облыстарда тіптен аштық етек алды. Бұған
сол уақытқа дейінгі соғыс ... ... ... ... ... әбден қаңсыратқан еді. Қайсібір аудандарда жұрттың саясатқа көңіл
аударарлықтай халі жоқ еді. Сол ... ... ... ... ... алынған мынадай бір фактіге назар аударалық: "Жақында астық іздеп
елден келген бір кісі басқарушымызға ... мына ... ... ... осы күні ... халі нашар. Елдің барлық үміті комитеттерде,
һәм оларда қызмет етіп жүрген өздеріндей оқығандарда(ЗІ). ("Бірлік туы"1917
№16).
"Алаш" ... ... ... ... контрреволюциялық партия болды;
буржуазиялық-ұлтшылдық бағыт ұстанды;
бай феодалдар мен мұсылман дінбасыларының мүдделерін білдірді;
4) ... пен ... ... ... "Алаш" саяси партиясының аталған сипаттамасы Кеңес
өкіметінің алғашқы ... ... ... ... идеологиялық бақылауымен қалыптастырылған
болатын. "Алаш" партиясының жобасы, ... ... мен ... ... ... "Алаш" саяси партиясы қазақ халқын ... ... ... ұйым ... ... түрде дәлелденіп, түсіндірілді.
Коммунистік ... ... ... ... деп санады. "Алаш" партиясына берілген мұндай сипаттама шындыққа
мүлде сөйкес келмейді. "Алаш" ... I ... ... 1917 ... яғни ... революциясына бірнеше ай қалғанда рәсімделді. Сондықтан
партияның сол кезеңдегі құжаттарында өлі жеңіске жетпеген большевиктерге
қарсылық ... сөз ... ... жоқ. Егер 1917 ... ақпан революциясына
дейінгі кезеңді алар болсақ, Қазақстандағы саяси қозғалыстың қайраткерлері
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... ... және ... ... ... қас, оның еш ... бітіспейтін дұшпандары болды.
"Алаш" партиясы мен оның қайраткерлері қазан революциясынан ... ... ... ... ... халықтарды,
ұлттарды таптық белгілері бойынша ғана бөлетін таптық саяси ұйым ... ... ... ... өз ... болды, оның мәні мүліктік
айырмашылықтарына ... ... ... мүдделері бірдей екендігін
мойындауға саятын.
"Алаш" "буржуазиялық - ұлтшылдық партия" болды деген ... ... ... екі ... ... Бірінші бөлігі- "Алаш"
партиясының "буржуазиялық" сипаты. 1917 ... ... ... ... ... ... революциялық саяси
партияларының тамырын басып, аңысын аңсады(32).
"Алаш" партиясының ... да" ... ... ... оны ... үшін таяз ойлы жандарға ғана арналған ... ... ... ... ... ... ... бір ұлтты екіншісінің бағындыру саясаты, ұлттық ... ... ... ұлт ... тұтандыру, сенімсіздік және ... ... бай- ... мүдделерін білдірді деген пайымдау
да—жала жабушылық. Марксизм жалпы әлеуметтік идеяларды мойындамады, ол тек
таптық ... ғана ... ... ... өзі пайда болған кезден
бастап-ақ халықты байлар мен кедейлерге бөлмей, ... ... ... ... ... тағылған келесі коммунистік айыптау-
оның панисламшылдығы мен пантуркистігі. ... ... ... ... мен түрікшілдер болғанын теріске шығаруға
бола қоймас. Бірақ "Алаш" саяси партиясы діни негізде құрылған жоқ. ... ... ... ... мойындаған емес.
"Алаш" қозғалысының тарихына қазірдің өзінде бірсыпыра еңбектер
арналғанымен, осы ... ... ... ... ... ... арнайы зерттеу жүргізілген жоқ. Ал онда қазақ халқының ұлт-
азаттығы, саяси, ... ... ... ... идеясы қалыптасуының
қиындыққа, қасіретке толы бүкіл жолы тайға ... ... ... ... ... ... жобасы осы уақытқа дейін ... ... ... назарын аударып келеді десек, артық айтқандық
бола қоймас. Бұл ретте Алашорда материалдарының Америка Құрама Штаттарында
басылып шыққаны ... бола ... Бұл ... ... орыс ... ... ... партиясы бағдарламасының жобасы орыс тіліне кеңестік кезенде
аударылып, жария етілді(34). Өкінішке орай, аударманың осы ... ... ... орын ... көптеген қиянатшыл пікірлерге негіз болып
келеді.
1.3.«Алаш» партиясының бағдарламалық ... ... ... қарарларында осы кезден-
ақ мемлекеттік құрылыстың ұлттық түрін құру жолдары
қарастырыла бастағаны белгілі. Мысалы: съезд қаулыларында
"осы күнгі ... ... ... халық милициясы
құрылсын" деп ұлттық әскер жасақтауды, "көшпелі елдерде де
отырықшылардыкі секілді ... ... ... ... Земскілік басқару жүйесінің қазақ шындығына бейімделген түрік
ұйымдастыруды, "қазақтың ... ... ... оның орнына "қазақ
тұрмысына лайық айрықша сот" құруды жақтап шықты.
Съездің ... ісі, әйел ... және дін ... ... ... ... демократиялық интеллигенциясының бұл қоғамдық
мәселелерді ... ... өз ... ... ... ... ... айғақтайды. Мәселен, съезд ... ... ... білім жалпыға міндетті болсын, бастапқы екі жылда оқу баланың ана
тілінде жүрсін, ... ... және ... ... ... газеті
емлесімен жазылсын" деп көрсетіп, ол әйел теңдігіне байланысты "әйеддер
саяси ... ... тең, ерге шығу еркі ... болсын, қалыңмал жоғалсын
деп көрсетіп қаулы қабылдады(41).
Сондай-ақ съезд ... ... ... ... ... ... сақтандырып, ондай болған жағдайда қазақ жұрты ... ... ... өзге ... ... ... ескертіп "бір облыста бір
списоктен артық болмасын, ол список осы жалпы қазақ ... ... ... ... съезі "Шоран Исламда" қазақ өкілдері болсын, бірақ ... әр ... ... ... ... ... байланысты қазақ
өкілдерінің санын кобейту жағы тез ... ... деп ... ... ... 8 адамды сайлайды.
Сонымен бірге съезд Жетісудағы қайғылы оқиғаларға байланысты, оларға
шек ... ... ... және Ішкі ... ... ... ... Осы
облыстағы "ашаршылықтан қырылып жатқан қазақ-қырғызға Алаш баласы ... ... ... ... ... ... партиясын құру туралы мәселе
қарап, мынадай шешім қабылдады: "Қазақ халқының өз алдына ... ... тиіс ... бұл ... ... ... ... "Шоран исламға"
сайланған қазақ окілдеріне тапсырды. ... ... ... ... ... құрылмақ.
Партия жобасын жасап болған соң өкілдер қазақ областной комитеттерінің
қарауына жібереді. Онан кейін ... ... ... ... қарап бекітеді(43).
Қазақ съезі партияның ... ... осы ... ... ... баратын қазақ депутаттарына наказ-аманат болады".
Қаулы тұжырымдамасы: Біріншіден, құрылатын партия
парламенттік ... ... ... ... ... ... ұлттық мүддесін қорғауды мақсат тұтқан саяси партия болуға
тиіс. Екіншіден, партияның ... ... ... ... ... ... жасап, оны облыстық қазақ комитеттерінің талқысына
ұсынады.
Талқыдан өткен жоба ... ... ... ... ... ... түсіп, бекітіледі. Үшіншіден, қазақ саяси
партиясының бағдарламасы дайын болғанша Құрылтай жиналысына ... ... ... ... ... ... ... міндет деп түсінулері қажет.
Енді партияның бағдарламасы жөнінде, ... ... ... өкілдері Петроградта жиналмайтындығы, соған байланысты
оларға жүктелген ұлттық саяси партия бағдарламасының жазылмайтындығы ... соң, бұл істі ... ... ... топ өз ... ... ... тезірек дайындап жария етуге мынадай жағдай түрткі болады.
"Қазақ" ... 1917 ... 14 ... ... ... ... ... мазмұндағы жеделхат алады: "Алаштың дұшмандары "Алаш"
партиясын халыққа теріс түсіндіріп, өтірік хабар ... жүр, ... ... партиясының жобасы басылып шықса екен(44). Оның артынша тағы ... ... ... "өз ... "Үш жүз" атты социалистік ... ... ... ... жақтау һәм түрік-татар
қауымдарын біріктіру, Учредительное собраниеге список кіргізу(45). "Қазақ"
газеті 1917 ... ... ... ... соң ... ... күнгі санында "Алаш"
партиясының бағдарламасы шығады(46). М.Дулатұлы 1929 жылы 30 қарашада ОГПУ
тергеушісіне өз ... ... ... ... "Алаш" партиясы
бағдарламасының өмірге келуі жөнінде мынадай деп ... ... (1917ж) ... ... ... ... тұрған қазақ
зиялылары, бастығы Бөкейханұлы мен Байтұрсынұлы ... ... ... ... жобасын (проект программасы) ... Сол ... жоба ... қалды, еш уақытта "Алаш" партиясының съезі
болып, жобаны қабылдаған жоқ, оны ... ол ... ... да ... ... өмірге алып келген негізгі екі себеп: отарлық
тәуелділік пен ... ... ... ... ... орай ... өз ... негізінен екі мақсатты, яғни, біріншіден қазақ
елін отарлық ... азат ету, ... ... қоғамын ортағасырлық
мешеуліктен өркенистті әлеуметтік—экономикалық және мәдени даму ... ... ... Олай болса "Алаш" бағдарламасында бұл мақсаттар қалай
көрініс ... ... өз ... ... ... демократиялық,
федеративтік республика болғандығын қалайтындығын білдірді.
Кезінде тарихшы Н.Мартыненко ... ... ... ... ... орыс ... аударылған нұсқасын өзі даярлаған
жинаққа енгізген болатын(47). Соңғы жылдарға дейін ... ... ... байланысты, тарихшылар негізінен осы ... ... сол ... тұжырымдыр жасап келді. Белгілі бір саяси мақсатты
көздеген бұл аудармада ... ... аса ... ... ... ... ... орын алған еді. Мәселен, біріншіден,
ұсынылып, отырған текстің жоба ... ... ... ... ... бағдарлама есебінде қабылдауы керек еді, екіншіден аудармада
жоба ... аты ... ... саяси-әлеуметтік бағыты әдейі
солғын көрсетілді.
Мысалы келтіретін болсақ: "Мемлекет қалпы" атты тараудағы ... ... ... ... дсгсн сөйлем "федерация-союз мелких
государств" есебінде ... ... ... реңк ... "Жер ... тараудағы "бұрын алынған жерлердің мұжық отырмағандары қазаққа ... ... ... ... "Все ранее отобранные у киргиз
переселенцами земли должны быть возвращены обратно"(48)- деп ... ... Осы ... сыбаға өлшеу- норма жердің ... ... ... ... ... ... ... "киргизы должны получить земли
с более плодородной почвой" деп аударылды. Бағдарламаның саяси ... ... ... ... ... тұқыртып көрсетуді
көздеген бұл аударма, оқырманға "Алаш" партиясын сеператистік, "Қазақстан
қазақтар үшін!" деген тар ... ескі ... ... ... ... ... саяси ұйым етіп көрсетуді көздеді. Бірінші
жалпықазақ съезі қаулысын және партия ... ... ... ... ... ... мәселесіне өлі де ... ... ... ... жалпы алғанда буржуазиялық -демократиялық
сипатын, қоғамдық саяси ... ... ... ... ... ... екендігін мойындай отырып, сонымен бірге оның байлығын
талан-тараждан қорғау, оқу-ағарту ісін халық ... сай құру ... ... ... өз еркіндігі мен теңдігі үшін күресі барысында
өмірге келген аса маңызды ... ... ... бағдарламасының жобасына басқа ... ... ... ... ... ... ... солардан
алынып жазылған "қойыртпақ" ретінде қарау, әйтеуір қалай болғанда да ... ... ... ... ... сол арқылы "алаш интеллигенциясы"
аталған әлеуметтік топты халыққа қарсы қою әрекетінен туындаған ... ... ... ашықтан-ашық феодалдық
аристократияны шектеуге бағытталған шаралар қарастырылған жоқ ... ... пен ... үшін күрес кезеңінде ондай шараларды ... ... өзі де ... ... ... бөлініп-жарылуға ұрындырмай
қоймайтын еді. Сондықтан да қазақ зиялылары сол ... ... ... ... ... отырып, ондай қадамға саналы түрде барған
жай деп айтуға толық негіз бар. Олар ... ... ... де
жалпыұлттық мүдде, гуманизм тұрғысынан келетіндігін көрсетіп: ... ... би, ... ... ... ... қызмет ететін
адамдар жұртқа пайдалы, жұрт үшін қызмет етуге көңілді адамдар болуын жаһид
қылады. Земстволардың ... ... таза ... ... атын ... ... ... партиясы ғаділдікке жақ, нашарларға жолдас, жебірлерге жау
болады. Күш-қуатын ... ... ... ... ... ету ... ",- деп ... мәселесі де осы тұрғыдан шешіледі. "Салық мал-ауқат, табысқа
қарай байға-байша, кедейге-кедейше әділ ... ... ... ... ... аз, ... ... қазақтың жұмысшлары
да аз. Ал бар жұмысшылар заң панасында болады. "Алаш" партиясы ... ... ... ... ... жақтайды".
Бағдарламаның антифеодалдық сипаты, әсіресе оның "негізгі құқық",
"ғылым-білім үйрету" сияқты тарауларынан анық ... еді. ... деп ... ... ... ... ... еркек-
әйел демей адам баласы тең" болады. "Жиылыс ... ... ... ... ... ... ... бастыруға- еркіншілік", заң орындарының
рұқсатынсыз жеке адамдардың табалдырығынан аттап, ... ... сот ... ... ... ешкім тұтқынға алынбайды.
Қазақ мемлекетінде оқу орындарының есігі кімге де болса ашық және ... ... оқу ... ... жайылмақ. Қазақ тілінде орта мектептер,
университеттер ашылады, бастауыш кластарда ана тілінде сабақ ... оқу ... ... ... мен ... ... ... тағайындалады.
Бағдарламада жер ... ... ... қаралып,
негізінен бірінші ... ... ... ... ... осы айтылғандар алаш зиялыларының капиталистік
қоғам немесе таза ұлттық мемлекет орнату сияқты мүдделерді өздеріне мұрат
етіп ... олар үшін ... ... ... ... дербестік пен
экономикалық-өлеуметтік даму жолына түсу тұрғандығын корсетсе керек.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ала ... біз "Алаш" партиясын
"буржуазиялық ұлтшылдар" немесе "буржуазиялық либералдар" партиясы емес,
ұлттық ... ... ... деп ... ... ... бар ... Ал оны құрушы ұлт зиялыларын ұлттық-демократиялық интеллигенция
деп атау орынды болады.
Бағдарламаның "Мемлекет ... атты ... ... заң ... ... айтқанда "Мемлекеттік құрылым" мағынасын
білдіреді. ... ... ... ... ... ... болашақ қазақ мемлекетінің Ресей құрамында болып, федеративтік ... тең ... ... ... ие ... ... Байқап қарасақ, "Алаш" партиясының бағдарламасында, дәл,
қазіргі ТМД елдеріндегі сияқты, экономикалық мүддеде ... бір", ... ... ... тең құқық дәрежелі дербес мемлекеттер болу талабы
айқын көзделген. Бұл Кеңес өкіметі жариялаған федерециядан мередем ... ... ... ... құрылым(51).
"Алаш" партиясының қызметіне А.Кенжиннің тарихи баға беру жөнінде"
деген мақаласынан.
Өнеркәсібі дамымаған, сондықтан да индустриялық пролетариаты жоқ ... ... ... ... ... ... Осы сөздің
нақты мағынасында алғанда жекелеген саяси ... ... ... ... ... ... адамдарды
қоспағанда, саяси партиялар болған емес. Рас, мұндай ... ... ... ... ... ... революциялық пиғылдағы азын-
аулақ зиялылар да болды.
1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін ... ... ... арасында бұрын болып көрмеген өрлеу байқалады. Съезден кейін ... т.б. ... ... ... топтарының өкілдері
социалист -революционерлер партиясына жазылуда.
Ол кезде социал-демократтар ... ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысы алдындағы үгіт науқаны қырғыз
халқы басшыларының алдына қай саяси ... ... ... ... мен ... ұстану керек деген мәселе қойды.
Зиялылардың жоғары топтары белгілі бір ... ... ... ... ... емес, жалпы қырғыз халқына қолайлы
болуы тұрғысынан сынға алып, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік- экономикалық тұрмыс
жағдайларына сай емес деген қорытындыға келеді.
Бұл ... ... ... ... 1917 ... ... айында
Бүкілқырғыздық І-съезді шақыру туралы мәселенің қойылуымен бір мезгілде
көтерілген еді, ал ... ... ... белгісіз, партиялық емес съезде
партия бағдарламасының жобасын талқылау көзделген болатын.
Шынында да, 1917 жылы шілденің 21-інен 26-сына дейін ... ... ... І-съезде "қырғыздар ... ... құру ... ... ... "қырғыздар үшін" ерекше саяси партия құру, мұның үстіне оның
бағдараламасының ... ... ... ... ... ... өкілдерге тапсыру қажет деп тапты. ... ... ... ... ... ... демократиялық (парламентарлық) федерациялық
республика принциптері алынуға ... ... ... жөнінен
Бүкілресейлік Мұсылман кеңесіне мүше ... оны ... ... ... ... салуға жіберуге міндетті Бағдарламаны
Құрылтай жиналысындағы қырғыздардан тұратын жалпы ... ... ... Мүсылман кеңесіне тағайындалған қырғыз ... ... бас қоса ... ... ерекше қырғыз партиясы бағдарламасының
жобасы ... ... ... ... ... сол ... Орынбордағы оқыған
зиялы қырғыз адамдарының тобы ... ... ... да, орталық
комитеті де жоқ "Алаш" партиясының атынан бүісіл қырғыз өлкесі бойынша
қырғыздардан ... ... ... ... ... ... ... Жиналысына сол тізім жетсе керек.
Жалпы алғанда "Алаш" партиясы бағдарламасының жобасы мыналарға келіп
саяды.
I.Басқару түрі
Ресей демократиялық ... ... ... ... бір уақытқа парламент сайлайтын президент басқарады,
министрлер кабинеті соның (парламенттің) алдында жауап береді.
II.Автономия.
Барлық ... ... бір ... ... енгізілуге, соңғысы
федерациялық өлшем құқығымен Ресей федерациясына енуге тиіс.
Бұл орайда, мүмкін болған ... ... ... ... ... ... ол ... болмаған жағдайда,
Қырғызияның езі ғана ... ... ... Земство енгізіліп,
автономиялы бір өлшем болады.
"Алаш" партиясы халық мүдделерін көздеп шын жүректен жұмыс ... ... ... ... бір қызметті атқаруға әбден жарамды
қызметкерлер іріктеу жолымен ауыл және болыс ... ... өз ... бірі етіп ... ... ... ... осыны ұсынады.
"Алаш" партиясы бар күшімен әділдікті қолдайды, ол ... ... мен ... ... ... Халықтың жалпы мәдени деңгейін
көтеруге бар күшін салады.
III.Азаматтың ... ... ... және ... ... барлық халықтар өз
құқықтар (жиналыстар бостандығы, ... ... ... ... ... ... адамның жеке ... ... ... ... Сот ... ... ... алу жүргізілмейді. Сот
органдары бар жерлерде қамауға алынғандарға айып 24 сағат ішінде тағылады,
ал ... ... жоқ ... 7 күн ... ... олай ... ретте
уақытша ұсталған адамдар дереу босатылады. Сонымен бірге жеке хат ... ... ... ... ... мәселе.
Шірекудің мемлекеттен бөлінуі. Заң алдында ... дін тең, ... діни ... ... діндерден артықшылығы болмайды.
Қандай діни ілімнің болса да таралу ... діни ... ... ... үшін татарлардан бөлек жеке муфтиат ... ... туу мен ... ... ... (діни адамдар)
қарауында қалады, ал қалыңмалға байланысты істер сот органдарында қаралады.
V.Соттар туралы.
Заң ... ... ... тең және ... ... бірдей
пайдаланады. Сот — тергеу органдары қырғыз халқының тұрмыс- жағдайларына
сәйкес құрылады. Сот ісі, сотта ... ... ... ... ... ... ... милициясымен алмастырылуға тиіс. Әскери өнерді
үйрету жергілікті жерлерде жүргізілуге тиіс. ... ... ... ... ... ... міндетті.
VII.Салықтар.
Салықтар саласында үдемелі табыс салығы салынады.
VIII. Жұмысшы мәселесі.
"Алаш" партиясы жұмысшы ... ... ... ... қолдайды.
IX.Халық ағарту.
Ана тілінде жаппай, тегін оқыту. Қырғызияда қырғыз тілінде ... және ... оқу ... ашу, ... ... ... ... тиіс;
оқушылар өзі қалаған мамандығы бойынша білім алады. ... ... ... ... ... алғашқы кезекте байырғы халық орналастырылуға және ... ... ... ... ... қырғыз өлкесіне сырттан
әкеліп қоныстандыру тоқтатылуға тиіс.
Қоныстандырылмай бос ... және ... ... ... ... ... ... пайдалану нормасын жер алқаптарының сапасын және
ауыл шаруашылығы жерінің ... ... ... жер ... ал ... ... кейін алған артық жер жергілікті
өзін-өзі басқару органдарының (земстволар) қорына түседі. ... ... ... ... ... жер ... жерсіз немесе жері ... жер ... жер ... ... су ... де ортақ бөлініске
түсуге тиіс.
Жерге орналастыру кезінде жерді қауымдасып теңгерме ... (жер ... ... ... да шаруашылық бөліністері арасында
бөлінсін). Жер ... ... ... салынсын.
Кен байлықтары мемлекет игілігі болуға тиіс, бірақ ең жақын қожайыны
жергілікті өзін-өзі басқару органдары (земстволар) ... ... ... бар үлкен орманды алқаптар мен су айдындары мемлекеттің, ал
екінші дәрежелері жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ... ... бағдарламасының Бүкілресейлік Мұсылман Кеңесінің
қырғыз мүшелері әзірлеуге тиіс болған, бірақ Орынбордағы бір топ қырғыздар
әзірлеген жобасының жалпы ... ... ... ... ... ... үшін облыстарға
жіберілген жоқ және ... ... ... ... оны ... ... жоқ. ... бола тұра,
бағдарламаның осы жобасы негізінде "Алаш" ... ... ... және ... ... ... жиналысының мүшелігіне Орал облысында кандидаттар ұсыну
едәуір күлкілі сипатта болды.
Кандидаттардың тізімі Қырғызияның ... ... ... ... ... іріктелді.
Орал облысында кандидаттар ұсыну едеуір күлкілі сипатта болды.
Қырғыз Атқару Комитетінің төрағасы әкімшілік ретімен жай ғана ... ... ... ... ... ... "Алаш" партиясы
атынан округтік комиссияға мәлімдеп ... ... ... ... қырғыз халқының буржуазиялық
-демократиялық топтары ниетінің көрінісі болды: одан біз ... ... жер ... және ... ... ... мәселесі
жөніндегі бағдарлама) радикализмнің және басқаларының ... ... ... ... бұрынғы отары) елдерде революция
буржуазиялық -ұлттық қозғалыс ... ... ... біз мұны ... ... партиясын құруға жасаған әрекетінен көреміз.
"Алаш" партиясы қырғыз халқының буржуазиялық-демократиялық топтарының
тілектерін орындау мағынасында алғанда буржуазиялық революцияда белгілі ... ... ... еді деп ... болады. (М.Қозыбаев).
Менің өз басым "Алаш" бағдарламасының жобасын бағдарлама ретінде емес,
қайта Құрылтай Жиналысының болашақтағы ... ... ... ... бейіммін.
"Алаш" партиясының туу ... ... ... ... ... ... Құрылтай Жиналысынан кейін де шығыс
Қырғызияда "Алаш" ... ... ... саяси қайраткерлер басшылық
еткен облыстық комитеттері ... ұзақ ... өмір ... ... ... ... бірге құритыны күмәнсіз еді.
Қазақ демократиялық интеллигенциясының уақытша үкіметтің жер саясатына
көзқарасы, ақпан және ... ... ... ... бір ... ... ... оқиғалары және шілдедегі бірінші жалпықазақ съезіне дейін жер
мәселесін жаңа билік шеңберінде, Құрылтай ... ... ... сенімді
болса, жағдай мүлдем шиеленісіп кеткен 17-жылдың екінші ... ... ... ... ұлттық мемлекеттік дербестікпен байланыстыра
қарады.
Шілде айынан бастап Ә.Бөкейхановтың жер және басқа қоғамдық ... ... ... ... ... Оған себепші болған,
біріншіден, Уақытша үкіметтің жалпы империя көлеміндегі саяси процестерді
игеру қабілетінің күн өткен сайын ... ... ... өзі ... кадеттер партиясы мен мақсат-мүддесі айқындала түскен ұлт-азаттық
қозғалыстың негізгі принциптік ... ... ... ... ... Егер империя көлемінде мемлекеттік тәртіптің анархиялық көріністерге
орын бере бастауы ұлттық мемлекеттік дербестік туралы ... ... ... итермелесе, ұлттық бостандық үшін күрес ... ... ... ... ... ең алдымен, жер туралы ... ... ... мүдде тұрғысынан дербес көтеруді талап етті.
Ә.Бөкейхановтың бұл кезеңдегі жер мөселесіне байланысты көзқарасы,
белгілі дәрежеде, ... ... ... ... ... одан ... ... жазған материалдарында, әсіресе "Жалпы
Сібір съезі" атты мақаласында айқын көрінеді. Шілдедегі жалпықазақ съезінде
ол кадет ... ... ... ... себебі есебінде жер мәселесін
келтіріп "Кадет' партиясы жер адамға меншікті болып берілсе де жөн ... ... ... ... ... ... башқұртша көрші мүжыққа сатып,
біраз жылда ... ... шыға ... деп ... қазақтарда
мүліктенген жердің болмауын, жердің ауылға, болысқа берілуін жақтады.
8-15 қазан аралығында Том ... ... ... ... ... ... бастаған қазақ дслегациясы өздерінің жерге
байланысты бағдарламасын мейлінше дәл жөне ... ... Ал ... ... ... ... ... бағдарламасына енеді.
Ә.Бөкейханов жалпы Сібір съезі туралы "Қазақ" газетіне ... ... жер ... тағы да ... Бұл ... оның ... ... бөліп айтуға болар еді.
1. Бас Переселен мекемесінің есебі ... ... жері 240 ... Егер бұл рас болса әрбір ... 44 ... Бір үйде орта ... 5 адам ... үй басына 220 десятинадан
тимек. "Ақтөбе, Көкшетау, Өскеменде, ... үй басы 200 ... ... оннан бірі жоқ қазақ аз емес".
"Жаңа билік орнап, бостандық, теңдік, туысқандық ... рас ... ... зорлыққа көне алмайды. Енді мұнан былай ... ... алып ... ... ... ... көшіп келуін
тоқтатсын.
Құрылтай жиналысы жер мәселесіне байланысты заң қабылдаған соң, ... ... ... енші ... ... Адам ... ... басына тиетін жер сыбаға
шаруаға, жердің топырағына, ... ... ... ... ... жергілікті жер комитеттері анықтайтын болсын.
Қазаққа жер сыбағасы өзінің тілегіне сай ауылға, ... руға ... ... ... алған ру, ауыл, болыс өз ішінде тәртіп орнатып,
әділдікпен пайдалансын.
5. ... жер ... ... ... ... Ертіс бойындағы он шақырымдағы қазақ сол жерден үлес алсын. "Атты
қазақ бермеймін дер, біз ... ... жер ... қоймаймыз. Жерді
жолмен, законмен аламыз. Қазақ сыбаға жерін алған соң, ... жер ... ... ... ... өтсін(52). ("Қазақ" газеті 1917 №
251).
Уақытша ... ... ... 1917 ... ... қарай жер
туралы жасаған негізгі тұжырымдары осылар болатын. Сондай-ақ бұл ... ... ... ... таңу ... Өйткені олар
қазан революциясына дейін патшалық билікпен ... ... ... ... ... ізденістен азаптары ізденістен
кейін жасаған ортақ тоқтамы болатын. Сондықтан да бұл тұжырымдар ... ... ... енді.
Алаш партиясының негізін салушылар шын демократтар болды ... ... ... ... ... ... ... ойы
тегінде, партия бағдарламасын бірде ... ... ... ... ... деп ... ... тобы дайындап, қабылдаған, ал
халықтың бұл бағдарламаға еш қатысы жоқ деп көрсету болса ... ... ... бағдарламаны ат төбеліндей арандатушылар жасаған
деп көрсеткісі келді. Бұл жағдайға тарихи әдебиетке профессор К.Нұрпейісов
бірінші болып ... ... ... "Алаш" партиясы бағдарламасы жобасының
бүкіл тегі дерлік бұрмаланған болып шықты. ... өзі ... ... қозғалысының негізін
қалаушылардың экономикалық, саяси, құқықтық сипатын, прогресшілдік ... кең де ... ... ... ... ... он ... бар, олардың әр қайсысына
тақырыпша қойылған. Алайда ... ... ... бұл ... ... мен ... ... бөлім "Мемлекет қалпы" деп аталады. Бөлімнің мазмұнын ... ... ... "форма государства" деп аударуға болады. Бұл бөлімде
басқару нысаны ... ... ... ... ... жарияланған кезде Кеңес өкіметі Ресейдің
мемлекеттік құрылысын анықтайтын ресми құжатты әлі қабылдамаған еді. Тек
1918 ... 16 ... ғана ... ... ... "Еңбекші
және қаналған халықтар құқықтарының декларациясын" қабылдады.
Сонымен, "Алаш" партиясы бағдарламасы ... ... ... ... ... ... жоба авторлары заң жағына мүлде ... ... ... жоба ... ... жоғарғы органдарын
құрудың ресми, теориялық жағынан әбден сауатты тұжырымдамасын ... ... ... ... ... екі ... құрылымы: Құрылтай
жиналысы мен мемлекеттік дума ұсынылды. Екіншіден, ... ... ... екі ... ... тиіс ... ... алдында президент емес, қайта министрлер жауап беруге
тиіс еді. Егер парламент алдында ... те ... ... онда жоғары
өкілді органның абсолютті билігі орнар еді. Ол ... ... ... ... практикада болған жоқ. Жоба ... ... ... үшін ... ... ... ... бөлімнің қорытынды бөлігінде былай деп жазылған: "законды жалғыз
ғана государственная дума шығаруы һәм ... ... ... ... ... ... ... хақы да Госдумада болуы. Кеңес мемлекетінде заң
шығарушы ... ... ... құрылымға айналып, бүкіл өкімет билігі
толығымен атқарушы органдардың қолына шоғырландырылды.
"Алаш" партиясы бағдарламасы жобасының ... ... ... деп аталады. Бірінші бөлігін дәйексөзге келтірсе ол да дұрыс
аударылмаған. "Қазақ жүрген ... бәрі бір ... өз ... өзінде
болып, Россия республикасының федерациялық бір ағзасы болуы. Реті келсе
қазақ автономиясы сыбайлас ... ... ... ... реті ... ... жеке болуы". Сонымен, түпнұсқа мен ... ... ... айырма неде? Біріншіден, түпнұсқада автономия қазақтар
мекендейтін облыстардан құрылады деп тура атап ... Ал ... ... ... сөз жоқ, ... ... текст мағынасын
жоғалтады. Өйткені, "Алаш" бағдарламасының ... ... ... ... ... айқын да, анық айтылған. Екіншіден, ... ... ... жоғары білікті заңгер ретінде, қазақтар
мекендейтін облыстарда тұратын барлық ұлттар үшін автономия құру ... ... ... ... ... бөлімде адам жөне адамдардың мүдделері үшін ... ... ... қызметкерлерді іріктеп алу қағидасы ұсынылады. Осыны ... ... ... ... ... ... ... лайықты
адамдарды халықтың өзі атауға ... Бұл - ... ... мен
көкейтестілігін ешқашан жоғалтпайтын ... ... ... ... "негізгі құқық" деп аталады. Жоба
бөлімінің ... ... ... ... ... ... ... қарамай еркек-әйел демей адам баласы тең болу. Кеңес ... ... ... мен ... ... таптық қағида
баянды етілді, ол ... ... ... ... ... мен ... ... Тарихи тұрғыдан алғанда өз
уақытынан идеялық ... озып ... ... ... ... ... болып шықты(55). 1995 жылғы Қазақстан ... ... ... ... Заң мен сот ... жұрттың бәрі тең.
2. Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына,
нәсіліне, ұлтына, ... ... ... ... ... ... немесе кез келген өз жағдаяттар бойынша ешкімді ... ... ... ... ... деп ... тегін емес. Оған
талдау ... ... ... онда адамның қазір демократиялық
елдердің конституцияларында баянды етілген құқықтары мен бостандықтарының
негізгі идеялары ... ... ... ... осы ... ... жоқ маңызы да мәні осында.
Төртінші бөлім "Дін ісі" деп аталады. Орыс тілінде ... ... ... ... бір қағида аударылмаған: "Дін ісі мемлекет ісінен
айырылулы болуы. Дін біткенге тең құқық. Аударма ... ... ... ... тек исламды насихаттайтынын дәлелдеу
керек ... ... ... ... ... ... ... қазақта өз
алдына болуы. Неке, талақ, жаназа, балаға ат қою ... ... ... ... дауы ... ... партиясының дінге көзқарасын жинақты құрастырушы "өлтіре" сынға
алған. Аудармаға түсіндірмеде дінді мемлекеттен бөлу мәселесінде ... ... ... ... ... да жете ... ... Бағдарламада шіркеуді мемлекеттен бөлу танылады және сонымен
бірге неке ... ... ... ... ... сияқты мемлекеттік
міндеттер атқару молдаларда қалдырылған дейді( ... ... ... һәм сот" деп аталады "Алаштың" негізін салушылар
билердің терең халықтық тамырларын, билер ... ... игі ... ... ... ... жаңа ... пайдаланғысы келді. Кеңес өкіметі
бастапқыда билер соттарын ... ол ... ... деп ... ... билер соты идеясы қайтадан өз жақтастарын тауып
отыр. ... ... ол ... өзінде, әрине, жаңа тарихи жағдайларды
ескере отырып жүзеге ... сот ... ... ... ... Сот ісін жүргізу жергілікті халық тілінде жүзеге асырылуға ... ... мен ... бұл ... ... ... ... аралас
тұратын сот таргеуі мен сот шешімі сол жерде көпшілік ... ... ... тиіс.
2. Судъялар мен билерге ешкімнің тиісуіне болмайды.
Сот әділдігі мен сот алдындағы барлық адамдар тең.
Билер мен ... ... ... ең ... ... жұрттың бәрі олардың шешімін орындауға ... ... ... ... қағиданың мағынасы қандай терең десеңізші. Сот
шешімі дереу орындамауга тиіс!
Алашорданың негізін ... ... ... идея ұсынады:
күрделі емес істерді билер, судьялар жеке-дара қарауға тиіс, ал ... ... ... ... жаза ... ... төнетін қылмысты
присяжныйлар соты қарауға тиіс. Нақ осы идея ... ... 80 ... іске ... отыр(57).
VI бөлім "Ел қорғау" деп аталады. Әскер уақытша үкімет ... ... ... ұйымдастырылуға тиіс. Әскери міндеттілерді
жергілікті жерлерде оқыту және ... ... ... ұсынылды. Әскери
бөлімдер әскер түрлері бойынша бөлінуге тиіс. Қазақтар қызметті ... ... ... тиіс ... Мұнда әкімшілік- аумақтық құрылыс
негізіне алынған әскери қызмет өтеу реті де ... ... ... ... VII ... "Салық-малауқат, табысқа қарай: байға-байша, кедейге -кедейше
ғаділ жолмен тартылу",- делінген.
Бағдарлама жобасының осы ... ... ... ... түсініктеме қызықты. Ол былай деп жазған: "Это была
попытка заигрывания с беднотой аула, это была ... на ... ... ... ... же ... кого Алаш ... действительно
считет мироедами и кого -товарищами. Для нее товарищами были ... ... свои ... ... и баи". Бүкіл "өлтіре" сынаудың
бәрі міне осы: ... еш ... ... және бір ... ... ... ... бағдарлама жобасының аталған
қағидасы өте ізгілікті және демократиялық жоба болатын. Бұл
қағиданың бастау көзін Ж.Ақбаевтан табамыз, ал ол кезде
болашақтағы белгілі заңгер әлі ... ... ... ... ... ... жобасының VIII
бөлімі жұмысшылар мәселесіне арналған. Таптық принципті
ұстанатын большевиктер жұмысшыларды жетекші тап ретінде
қоғамдағы өзге күштерден жоғары қойса, Алаш қайраткерлері
оларға "жұмысшылар ... ... ... деп ... ... ... баға ... және бұл мәселе бойынша меньшевиктер
позициясын жақтайтынын мәлімдейді(59).
Бағдарламаның IX бөлімі "Ғылым-білім үйрету" деп ... ... ... ... ... ... ... деген эте маңызды қағида бар. Бұл
демократиялық әрі ... ... еді. ... өкіметі қанаушы элементтердің
білім алу құқығын шектеді. Бірінші РКФСР Конституциясында (1918 ж) ... ... ... білімге шын мәнінде қол жеткізуін
қамтамасыз ету мақсатында ... ... ... және ... білім
беруді өзіне мақсат етіп қояды(60).
Алаш партиясының бағдарламасы бойынша жалпы білім беру барша ... да, ... да, ... мен ... да, ... т.б. да ... Мектеп автономиясы, оқу үрдісіне үкіметтің
араласпауы ұсынылды. Бұл идеялар қазіргі уақытта да ... ... ... X ... "Жер ... деп ... Бұл бөлімнің орыс тіліне
аудармасы әдейі бұрмаланып жасалған. ... ... ... ... жер сыбағасы алдымен жергілікті жұртқа берілсін". Бұл сөйлем
былай деп аударылған: При ... ... ... в учредительном
собрании в основу должно ложиться наделение землею в ... ... ... ... деген "туземцы" емес, қайта "местный
население" дегенді білдіреді. Бұл ... ... ... ... де
көрінеді. Мәселен, бесінші бөлімінде сөйлем: "аралас жерде соттың тергеу-
тексеру һәм хүкімі жергілікті жұрттың қай ... ... ... ... Бұл ... ... ... әр түрлі ұлттар тұратын жерлерде сот
тергеу қайсысы көпшілік болса, сол тілде жүргізілетін ... ... ... көз ... ... ... "Алаш" партиясының негізін
салушылар интернационалистер еді. Алайда болыпевиктер оларды ұлтшылдар деп
көрсеткісі келді.(61)
Бағдарламадан ... ... ... алынған жерлердің мұжық
отырмағандары қазаққа қайтуы". Осы маңызды қағидаға ... ... ... ... ... у ... ... земли должны
быть возвращены обратно". Бұл жерде де аудармашыны қазақ тілін білмейді деп
ақтауға болмайды. Түп нұсқада ... үшін ... ... ... ... ... қайтару жайында сөз болады. Былайша
айтқанда, ... ... ... еш ... жоқ. Егер орыс шаруалары
қоныстанып үлгерген жер қайтарып алынар болса, ұлтаралық ... ... ... ... ... партиясын кертеартпа ұйым ... ... ... ... ... ... үзілді кесілді тыйым салынған.
Жердің бүкіл байлығы: үлкен ормандар, өзендер ... ... ... ... жер ... жөніндегі бағдарламасының негізгі жайларын
Кеңес өкіметінің іске асырғанын атап ... ... Б9л ... ... ... ... ... құжаттарымен сәйкес
келетіні қайран қалдырады. Қазақ АКСР Орталық Атқару ... ... ... және Орал ... бос жатқан участкелерді еңбекші
қырғыз халқына қайтарып беру туралы" 1921 жылғы екінші ақпандағы декретінің
1-бабында былай ... ... ... ... ... ... басқармасы
еңбекші қырғыз халқының пайдалануынан:
а) Ресейден келген қоныстанушыларды орналастыру үшін бөліп алған, бірақ
1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін олар ... жөне ә) ... ... және сол ... ... ұзақ ... беру үшін ... учаскелер бос жатқан деп саналады".
Алаш партиясы бағдарламасы жобасының бірқатар қағидалары Қазақ ... ... заң ... "большевиктік ... ... ... оның ... көзі ретінде Алаш бағдарламасы
айтылмай, керісінше ол "кертартпа құжат" ретінде "өлтіре" ... ... ... ... ... Алаш автономиясы, Алашорда үкіметі, Алаш
партиясы туралы большевиктік баға ғана ... ете ... ... ... ... ... шешімімен кітап жойылып жіберілді.
Мартыненко кітабының да тағдыры осындай ... ... онда да ... ... бар еді. ... құжаттарға жаза қолданылды. Алашорда
тақырыбын ... ... ... ... ... ... кейін қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... жөнінде жүргізген
жұмысы ұлт-азаттық қозғалысын ұйымдық жағынан рәсімдеу идеясына ... ... ... еліктеуден емес, заңды түрде пайда
болған. Алашорданың ұйымдық жағынан ресімделуі алдында ... ... ... ... түрде, жемісті идеологиялық жұмыс, ауызша үгіт
жұмысы ... ... ... қайраткерлері идеялық жұмысты
Ресейдегі жалпы азаттық қозғалысынан оқшау ... жоқ. ... ... ... ... ... партиялардың бағдарламаларын жақсы
білетін және ұлттық езгіден азаттық ... ... ... ... алды. Кейін бұл Алашорданың бағдарламасынан көрініс
тапты. Алашорда идеологиясында әуел бастан-ақ ... ... ... ... ол ... ... бірге біртұтас Ресей мемлекеті шеңберінде
саяси, экономикалық басқаруға бағытталды. Бұл идея ... ... ... кана ... жок, Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің
қызметінде ұйымдык жағынан ... ... ... ... болған жоқ. Олар реалистік
тұрғыдан ойлайтын, сол бір жағдайдағы ... ... ... үшін рөлі ... ... ... еді. Ресеймен бірлік бағытын ... ... те ... жүргізді. Бұл жөнінен 1919 жылдың ақпанында
Омбыда ... ... ... ведомствоаралық жайғастыру жөніндегі кеңесте
Ә. Бөкейхановтың айтқан пікірі мейлінше есте қаларлық. «После указа ... 1918 г. мы ... без ... не ... что будет дальше. Теперь вы
призвали нас, и мы ... ... как ... Киргизский народ не питает
сепаратистских замыслов, он не желает отделения от России. Мы — западники.
В ... ... ... народ к культуре мы не смотрим на восток, в
Монголию, мы знаем, что там ... нет. Наши ... ... на запад.
Получить культуру мы можем оттуда, через Россию, при посредстве русских. Мы
пришли сюда с единственным желанием ... ... ... для ... ... могла дойти до учредительного или национального собрания».
Алашорда большевиктік идеологияға негізделген жоқ, оның алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Егер Алашорда
қайраткерлері Кеңес өкіметіне қарсы шыкса, бұл ешбір жағдайда да ... ... ... ... сөз ... ... өз партиясының, өз пікірі бойынша, өз халқының игілігіне
бағытталған бағдарламасына адал берілгендігін ... ... ... ... ... өз ... мүдделерін қорғады. Сондықтан олар
өз халқына жау бола ... еді, ал ... ... ... етіп
көрсетуге тырысты. Мұның өзі кейіннен Кеңес өкіметінің ... ... ... басты себептерінің бірі болды.
Енді бүкілқазақ съезін дайындауды ... ... ... ... отырып, патша әкімшілігінің оны өткізуге әдейі жол бермегенін
атап ... жөн. ... ... ... жер туралы, халык соты туралы,
Мемлекеттік Думадағы өкілдік туралы мәселелер ... ... ... еді. ... патша үкіметі үшін бұл мәселелердің ерекше зор, ... ... ... ... ... қазақ халқынын жерін тартып ... ... ... ... жоспарлы негізге қойылды. Онымен
Қоныстандыру басқармасы ... ... ... жою Ресейдің
орталығындағы аграрлық мәселені шешпеді. Патшалық режим оны ... ... шет ... ... Қазақстанға коныстандыру
жолымен шешуге тырысты. Патша үкіметі қазақ халқы алып ... жер ... ... 1886 жылы Дала өлкесіне (Ақмола және Семей ... ... ... ... ... Ф. ... ... қазақ шаруаларының жер пайдалану нормалары үлкен
болды және мал ... ... ... ... алды. Ф. Щербина
малшы қазақ ... ... ... түседі деп жазды. Сондықтан оның
патша үкіметі қазақтар шаруашылығынын ерекшеліктерін және ... ... ... ... жайғастырумен айналысуға тиіс деп ойлауы
аңғалдық болатын(65). Алайда патша үкіметі қазақ ... ... ... ... ... ... ... саясатты орыс
зиялыларының алдыңғы қатарлы өкілдері әшкереледі. Л. К. ... ... жаңа ... ... ... ... өкіметінің жер саясаты
саласындағы шын мақсатын көрсетті. Л. К. Чермак қоныстандыру басқармасы
қазақтарға ... жер ... ... жаксы жерлерді және көп
мөлшерде қоныстанушыларға беретін болады деп жазды. «Это ... и ... - деп ... К. Л. Чермак. - В настояшую минуту переселение
одно из самых ... ... в ... ... при ... ... и ему ... во что бы то ни стало увеличить значение
этого козыря, а потому, господа ... ... ... ... и ... Л. К. ... ... деп жазды: «значит сознательно
разрушить хозяйство ... ... ... их на ... ... ... ... от привычного занятия»(67).
Демек, патшалық отаршылдық саясатты қазақтың ... ... ... ... ... ... ... да көріп-біліп, әшкерелеген.
Жер мәселесі қойылған бүкілқазақ ... ... ... ... көтерілген
кезде патша өкіметі отарлау практикасын барынша өрістетті, ең ... ... ... ... ... жайғастырды. Сондықтан патша
әкімшілігінін мұндай жалпыұлттык ... ... жол бере ... ... болатын.
Мемлекеттік Думаға келетін болсақ, ол, әрине, бет перде ғана болатын
және онда езілген ... ... оның ... ... ... орын жоқ еді. ... ... ... ... ... байланысты Мемлекеттік Думаға езілген халықтардың
өкілдерін жіберуге мәжбүр ... I және II ... ... ... көрнекті қайраткерлері болып, олар қазақ халқының проблемаларын
өткір койып отырды. ... ... ... ... ... өкіметінің
өзінің тіршілік етуі үшін қауіпті бола бастады. ... 1907 ... ... ... «жеңістерін» шын мәнінде жоққа шығарған заң қабылданды.
Бұл занның әлеуметтік мәні туралы М. Дулатов «Үшінші июнь ... һәм ... ... ... ... Біздің тақырыбымызға тікелей қатынасы
болғандықтан, оның ... ... ... өтейік. Оның пікірінше, 3
маусымдағы зан қазақтарды саяси даму ... ... ... ... ... қатысты проблемаларды көтеретін адамдар
болмағандықтан, қазақ халқы одан әрі ... ... ... ... ... ұмыта бастады, өйткені бастапқыда берілген бостандықты
пайдаланып та үлгірмеді. Басқа халықтардың азын-аулақ ... да өз ... ... өзі де ... ... көз ... оның
мінберін: мындаған дәлелдерді пайдаланып, өз халықтарының тілегін үкіметке
және үкімет ... ... ... ... ... ... депутаттар 1914 жылғы 2 акпанда Мемлекеттік ... ... ... және ... ... ... мен қазақ облыстарынан сайланатын
депутаттарды жіберу туралы жоба енгізді. «Өкімет ... ... деп ... - деп ... М. Дулатов, - осының алдындағы екі
Думадағы қазақ өкілдері қазақтар өмірін ... ... ... ... ... Енді Мемлекеттік Думада жер, дін, земство, өкімет, білім
беру мәселелері мен басқа да күрделі ... ... ... Егер ... болмаса, қазақтарды жеп көретін пуришкевичтер не ... ... сан ... ... ... үнін ... ... естиді деген үміт
білдірді, ... ... ... ... өзгерістер жасалуын
каламайды. «Үшінші маусым заңының күшін жою, - деп ... М. ... - ... ... әкеп ... ... ... Думаға қазақ
халқының өкілдерін жіберу туралы жоғарыда аталған жоба талқыланған кезде
бұл тілек құр үміт ... ... ... М. Дулатов 3 маусым заңы қазақтарды
ғана емес, қазақ облыстарында тұратын баска ұлыстарды да саяси құқықтарынан
айырғанын арнайы атап ... Біз бұл ... ... ... аударамыз,
өйткені ол Алаш қайраткерлерінің барлык уақытта тек қазақ халқы туралы ғана
емес, ... ... ... мекендейтін баска да ұлт адамдары жайында
ойланғанын дәлелдейді. М. Дулатовтың айтқаны дұрыс болып ... ... Ж. ... ... ... ... бірақ өте кауіпті адамдарды
Мемлекеттік Думаға ... ... ... ... II ... ... ... кандидат
етіп ұсынды. Алайда Сенат оның ... ... ... ... ... ... ерсі деудің өзі де аз. Мұны біз Ә. ... ... ... біле аламыз(69). II Мемлекеттік Думаға Семей
облысынан ... ... ... ... ... ... ... Ә.
Бекейханов бес кандидат: Шәкерімді, Кәкітайды, Темірғалиды, Хасенді,
Омарбекті ... ... ... ... «далада мал шаруашылығымен
айналысатындарды ғана ұсыну ... ... ... ... ... та (Ақбаев) Дума сайлауына осы жолы әлгі ретпен кіре алмай ... ... ... ... емес ... 1908-ші жылы Жақыпты қазақ
қылып жер аударды». «Закон түйе, бұйдалап ... ... осы ... ... Сенат оның «қазақ болмағандығынан» емес, университет ... ... жоқ. Ал 1908 жылы оны ... ... жер ... ол нақ қазақ қайраткері болғандығынан жер аударылған еді. Әлбетте,
Ж. Ақбаев сияқты қайраткерлердің ... ... ... ... өкіметін
қанағаттандырмады. Егер бүкілқазақ съезі өтсе, Мемлекеттік ... Ж. ... ... ... еді. ... әкімшілік мұны мүлде қаламады.
1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Қазақ ... ... ... ... қайтадан көтеріледі. Әуелі облыстық съездер (Торғай, Орал),
сонан соң 1917 ... 21-26 ... ... ... ... ... ... он беске жуық ұйымдық мәселе каралды.
Ресей құрылтай жиналысына әр облыстан сайланатын ... мен ... ... ... Семей облысынан ұсынылғандар арасында
Григорий Николаевич Потанин, Әлихан Бөкейханов, Жақып Ақбаев және ... Бұл ... ... ... ... - ... аса ... демократ, қазақ халқының досы Г. Н. Потаниннің есімі. Біз-Ж.
Акбаевтың өзін ... ... ... ... ... ... ... теріске шығарған сөздерін бұдан бұрын келтіргенбіз. Қарастырылып
отырған кезендегі қазақтың ... ... ... ... еді, олар орыстарға қарсы шықпағаны былай тұрсын, қайта, керісінше,
олармен мейлінше ... ... ... Ал ең ... - ... Ресей
демократиялық мемлекетінің құрамдас бөлігі болады деп санады. ... ... ... ... әуел бастан-ақ орыстарға
қандай да бір тиісу болған жоқ. Оларда патша ... ... ... - басқа мәселе. Құжаттарда патша өкіметі, патша әкімшілігі мен
шенеуніктері қатардағы орыстармен бірдей қарастырылған емес.
Бұл съезге әр ... ... ... тізімі «Қазақ»
газетінде жарияланды. Олар ... ... ... Тұрлыбаев; 2) Асылбек Сейітов; 3) Ережеп Айтбаев; 4)
Сейілбек Жанайдаров; 5) ... ... 6) ... ... 7)
Мағжан Жұмабаев; 8) Сұлтан-Махмұд Абылаев; 9) Садық ... ... ... 11) Хайыралдин Болғанбаев; 12) Сәдуакас Сейфуллин.
Семей облысынан:
1) Григорий Николаевич Потанин; 2) ... ... 3) ... 4) ... ... 5) ... Поштаев; 6) Якүб Акбаев; 7) Биахмет
Сәрсенов; 8) Ахметжан Козыбағаров.
Торғай облысынан:
1) Ахмет Байтұрсынов; 2) ... ... 3) ... ... ... ... 5) Әлжан Оразов; 6) Тел Жаманмұрынов; 7) ... ... ... ... 2) ... ... 3) ... 4) Сәлімгерей Қаратілеуов; 5) Ғабдолла ... ... ... 7) ... ... ... ... Тынышбаев; 2) Ибраһим Жайнақов; 3) Ғабулкәрім Сыдыков;
4) Отыншы Әлжанов; 5) Базарбай Мәметов; 6) ... ... 7) ... 8) ... Аманжолов; 9) Дүр Сауранбаев; 10) Сатарқұл Жанқорашев;
11) Сүлеймен Келгенбаев.
Сырдария облысынан:
1) Мұстафа Шоқаев; 2) Санжар Аспандияров; 3) ... ... ... ... 5) Әлмұхамет Көтібаров; 6) Хұсаин Ибраһимов; 7) Дуалқарнин;
8) Сейдалин; 9) Ибраһим Қасымов; 10) Башабек Болатмұқанов; 11) ... 12) ... ... 13) ... ... 14) Ғабдолла
Қожаев; 15) Ғұмар Жанғалинов.
Фергана облысынан:
1) Қыңыркожа Хашеков; 2) Ғабдулрахман Оразаев; 3) Жәмшид Кәрібеков; 4)
Ерғұлай Ағабаев; 5) ... ... 6) ... ... 7) Ташболатбек
Нарботабеков; 8) Әлімхан Төре; 9) ... ... 10) ... Ц) ... ... 12) ... ... 13) Оразбай
Кішкембаев; 14) Құлнәзір Қалыбаев; 15) Жәнібек Сағымбаев.
Самарқанд облысынан:
1) Алдабек Мангилдин.
Амудария бөлімінен:
1) Мұстафа Шоқаев; 2) ... ... 3) ... Қашқымбаев.
Бөкейліктен:
1) Бақыткерей Құлманов; 2) Уәлидхан ... 3) ... ... басқару нысаны (дұрысырақ айтқанда, басқару нысаны)
туралы мәселе бірінші етіп ... ... ... ... парламентті республика болуға тиіс деп тапты. Кейіннен, кеңес
кезінде Алашорда қайраткерлері 1917 ... ... ... ... ... зор ... және ... қарсы алғанын атап көрсетті. Бұл тарихи
шындық болатын. Ол А. ... Ә. ... Ж. ... және басқалар
сиякты қайраткерлер батыл да ашык сынап, сол үшін ... ... ... ... режимді құлатты. Ал олардың идеялары, көзқарастары
жекелеген облыстарда ... ... ... ... ... Орал облыстық қазақтар съезі (1917 жылғы 19 сәуір) ... ... «Не ... в подробности уже достаточно освещенных всей
демократией ... а ... и ... ... ... ... с его ... правительством, съезд находит,
что монархизм - этот символ рабства демократаи, источник ... ... на ... - ... ... ... киргизский народ
приветствует идею демократической республики, ... пока ... ... ... –территориальной федерации, об особой ... ... с ... ... топ ... ... Акпан революциясынан көп бұрынак
насихаттаған автономия туралы саяси-құқылық идея ... ... ... Ол 1917 ... ... ... съезінің өзінде-ақ неғұрлым
айқын ресімделді. Онын қаулысында былай ... «2. Об ... ... области должны получить областную автономию ... ... и ... ... ... ... бір ... мәселе жер мәселесі болды. Біз
өз тақырыбымызға қатынасы бар жайларды ғана атап етпекшіміз. Съезд қазақ
халқының ... ... ... ... олар алып ... қазақ жерлерінен
көшіруге шақырған жоқ, кейін кеңес кезінде алашордашыл ... ... деп ... ... ... Мұны жер ... туралы қаулынын мына
қағидасы дәлелдейді: «1. До ... ... ... в ... ... ... не должны быть населены никем. 2. В виду отсутствия в
киргизских степях ... ... все ... участки, отобранные у
киргиз, должны быть немедленно возвращены последним: участки дворянские,
скотоводческие, ... ... ... от
пересельчан, отрубы, оброчные статьи, ... ... ... ... ... но в ... отданные гарнизонам и другим, и в
настоящее ... в виду ... или же ... ... от ... 3. ... запись в свободные участки. 4. Те ... ... ... но ... от их пользования, должны быть ... ... 5. ... ... если ... не ... то должны
быть возвращены, а переселенцам ... дать ... из ... ... ... Қазан революциясына дейін-ақ әзірлеген
жоғарыдағы қағидаларын олардың ... ... еркі мен ... ... ... ... ... бағытталғандығын,
саяси жағынан ұстамды, орыс халқымен тату көршілік ... ... ... үшін келтіріп отырмыз. Олардың прогресшілдігін
Кеңес мемлекеті ... жер ... ... қабылдаған алғашқы
құқылык құжаттар дәлелдейді. ... ... ... Құрылтай съезінің
1920 жылғы 10 қазандағы қарарында былай деп жазылған: «... 2. ... ... ... ... ... ... ... шабу
және ол туғызған әділетсіздіктердің бәрін жою, бұрын еңбекші ... ... ... келіп, иеліктен айырылған ... ... ... ... ... дұрыс жағдайда жүргізу мүмкіндігін жеңілдету
үшін бүкіл егінші және малшы халықтың бәрін жерге орналастыру және ... ... ... ... ... ... және отырықшы қазақ
халқын қайта жайғастыру дереу қолға ... ... ... ... ... ... Түркістан Орталық
Атқару Комитетінің Төралқасы бекіткен Жер-су реформасын ... ... ... 4 ... ... өте ... Бұл ... тарихи маңызы зор.
Онда былай деп жазылған: «Түркістан Республикасының Кеңестері IX ... және ... ... ... ... ... көрінген қырғыз
кедейлерінін еркін негізге ала отырып, облыстық революциялық ... ... ... ... ... жою, осы ... ... беріліп келген орыс халқымен оның жер мен суға ... ... ... ... ... ... үшін бұйрық
етеді: 1. 1916-1921 жылдар кезеңінде өз бетінше де, сол кезде болған ... ... мен ... беруі бойынша да еңбекші қырғыз, дүнген,
тараншы халқынан тартып ... және ... ... ... бәрі
қайтарылып берілсін. 2. Басып алушылардың бәрі жөнінде ... ... ... ... ... немесе 1916 жылға дейін құрылған
көптен бері тұратын, қазақ және ... ... ... ... ... жер ... 1917 ... шілдесіндегі Бүкілқазақ
съезінің шешімдері рухында шешті. Бұл бұйрықтың қазіргі ... ... ... айқын. Қайта жаңғыртылып жаткан Жетісу (және
Жетісудың ғана емес) қазақтарының жерге дәмеленуі тарихи ... ... ... ... табылады. Бұл құкылык құжаттың тағы бір зор мәні ... ... оның А. ... Ә. ... Ж. Ақбаев сиякты
қайраткерлері патша өкіметі, уақытша үкімет ... да, ... ... да демократияшыл, әділетті, адамгершіл болды және олар орыс
халқының құқықтарына көз алартпай, ... ... ... ... болуға тырыса отырып, өздерінің аяққа ... ... ... ... ... патша өкіметі тұсында болған
тәртіптерді қалпына ... және ... ... ... ... ... өкілдерінен олар осы өркениетті сипаттарымен
ерекшеленеді. Қауіпті де келешегі жок күшеншектік, ... кері ... ... ... ... құкылық идеяларының прогресшіл болғаны соншалык, олар
кеңес өкіметінің зандарында іске ... қана ... жок, олар ... да ... ... ... АКСР ... Құрылтай съезі 1920 жылғы 10 қазанда неке және
отбасы құқығы саласында мынадай шараларды дереу ... ... ... ... ... 1) қазақ әйелдерін күңдіктен босату және көп әйел ... ... ... некеге тұру кезінде оларға толык еркіндік берілсін,
некеге тұру некеге тұрушылардың ешкім қысым жасамай өз ... ... ... екі ... ... ... ... Неке бөгде
адамдардың кандай да болсын қысым ... ... ... ... туыстары тарапынан жасалатын материалдық сипаттағы ... ... ... ... 2) ... тұру ... ... - 18
жасқа, әйелдерге 16 жаска толу қажет... 3) ... тірі ... ... екі ... ... бойынша да, олардың біреуінің
ажырасуға тілек білдіруі бойынша да кез келген ... ... ... ... 4) ... ... ... мақсаты жөнінен айыптауға
тұратын және қалындық ата-анасының баюына әкеп соғатын нәрсе ретінде, ... ... ... бірі ... ... ... (қалыңдықты сатып
алу) сот арқылы қорғау құқығынан айырылады(75). Осы ... ... ... ... ... ... 1921 ... 17 қаңтарда қазақтардың неке
құқығы туралы декрет қабылдады. Декретте көп әйел алушылыққа тыйым салынды.
Діни жорамен, бірақ ... ала ... ... ... ... рұқсат етілді.
Қалындық үшін некеге тұру жасы 16 жас ... ... ... ... - ... ... жоғарғы және төменгі бағыты бойынша, ал
көлденең бағыты бойынша - ... және әйел ... ... төрт ... ... ... ... адамдардың некеге тұруына тыйым салынды. «Жесір» өзі
жөнінде өз ... ... ... ... ... Ол жаңа ... ... болған
күйеуінің руынан болмаса да, екінші рет күйеуге тие ... ... ... ... ... заң ... ... мен Кеңес
өкіметінің құқылық құжаттарын салыстыра зерттеуге назар аударылған емес.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамы үшін көкейкесті болғаны
соншалық, олардың Кеңес өкіметінің алғашқы ... ... алға ... ... ... ... ... шешілгенін еш шүбәсіз дәлелдейді. Ол
былай тұрсын, кұжаттардың тексінен көрініп отырғанындай, шілде айында өткен
Бүкілқазақ ... ... мен ... ... ... кұжаттары
тұжырымдалуынан өзі де көп жағынан дәлме-дәл сәйкес келеді. Осының бәрі
Кеңес өкіметі ... ... аса ... ... ... қайраткерлерінің революцияға дейінгі кезеңде аса қатаң, заңсыз
қудалау жағдайында әзірлеген ... ... ... ... ... тұжырым жасауға негіз береді. Алашорда қозғалысының ... ... ... тапқанына қарамастан, олардың жанқиярлық еңбегі
тамаша еркен жайды. ... ... ... жасап, жаңа режимге қызмет еткен
аса көрнекті Алашорда қайраткерлерінің жан ... ... бір ... осы ... ... бере ... Ал кеңестік режимнің Алашорда
қайраткерлеріне кешірім жасап, көп ... ... ... ... етілген
уәдесін опасыздыкпен бұзғаны, ... ... ... бәрін жазалағаны
неліктен? Біздің пікірімізше, бұл сұракка жауапты Алашорда мен ... ... ... жөн. Алашорданың
идеологиясы жалпы демократиялық, ... ... ... ... ... ... ... кұлдықтан құтқару үшін, отаршылдық
езгіні және оның қатерлі зардаптарын жою үшін, ... ... ... ... ... көзін ашу үшін күресті. Тарихтың көрсетіп
отырғанындай, Алашорда идеологиясы ... ... ... ... ... халыктың бір тобын екіншісіне қарама-қарсы қоюды,
тап ... бір ... ... ... ... ... теріске
шығарды. Большевиктік идеология канаушылар мен қаналушылар таптарын тануға,
оларды қарама-қарсы қоюға, ... ... ... ... ... тапты жоюға дейін баратын күреске негізделеді. ... ... ... ... ... және ... либералдық идеология
ғана емес, оны таратушылар мен ... да ... ... ... ... бәрі ... ... Сол себепті, тіпті Алашорданың саяси-құқылық
қағидаларын, идеяларын ... ... ... ... өкіметі оларды
пролетарлык тұрғылардан түсіндірді, мұның өзі, сөз жоқ, ... және ... ... өзін айналдырды. Мысалы, патшалық
отаршылдық саясаттан ... ... ... азап ... Алайда Кеңес өкіметі
мұндай саясаттан тек «еңбекші халық» қана азап көрді деп санады. Қазақ АКСР
Кеңестері Құрылтай ... жер ... ... қарарының мына жолдарын
окып көрейік: «Патша үкіметінің отаршылдық саясатының барлық қалдыктарын
түп-тамырымен құрту және ол туғызған ... ... жою, ... ... ... ... болып келіп, иеліктен айырылған
жерлерді ... ... ... ... және ... халықты дереу жерге
орналастыру қолға алынсын».
Қоғамдық құбылыстардың бәріне таптық сипат беруге тырысып, тұтастай
халык ... ... ... ... тарихты бұрмалаған,
екіншіден, қазақ халқының бір ... ... ... ... ... ... бөлу мен ... жасау аясынан шығарып тастаған. «Қазақтың еңбекші
халқы» және «қазақтың еңбек етпейтін халқы» деген жоқ және болған да ... ... ... ... ... ... халқының» жеке жері, аумағы
болған жоқ. Мұны беліп ... ... ... ... ... мен «қаналушылар» арасында араздық отын тұтатты, ол бүкіл
қазақ халқы үшін аскан зор қасірет болып ... ... ... ... ... барша жұртты жалпыға
бірдеу міндетті түрде сауаттандыру қажет екені ... ... ... ... ... былай деп ... шын ... ... ... жол ... ... ету максатында
жұмысшыларға, ең кедей шаруаларға және ... ... ... ... ... ... және тегін білім алу мүмкіндігін беру ... ... ... автономиясы идеясын да большевиктер ойлап тапқан жок. ... да атап ... ол ... революциясынан көп бұрын туған. Бұл
проблема салыстыру тұрғысында қаралмағандықтан, оған толық тоқталып етейік.
Егер қазақ ... ... ... ... жалпылама сипатта ұсынылған
болса, мұның негізі бар еді. Қазақ халқының автономиясын құру идеясы 1905-
1907 жылдардағы революциядан ... ... ... оны Ж. ... пен оның
серіктері насихаттап келгенімен, ол жан-жақты негізделмеген еді. ... ... шет ... халықтарын автономияландыру жөніндегі
болмашы әрекеттердің өзін тұншыктырып, қабылдамай келді.
Патша ... ... ... ғана 1917 ... ... ... 1-ші съезі Ресей халыктарының өзін-өзі ... ... ... Бұл ... Кеңестер съезі әрбір халықты екі бөлікке: езілгендер
және езілмегендер деп бөлді. Ол Ресейдің әрбір ... ... ... ... ... Бұл съездің шілде айындағы Бүкілқазақ ... ... ... ... ... мәселеге Алаш партиясы баса назар аударып
отырды, мұны 1917 жылғы 5-13 желтоқсандағы жалпықазақ съезінің ... Бұл ... ... ... ... ете ... және кызу
талқыланды.
Қазақ халқы автономиясы проблемасының өте кызу ... ... осы ... ... ... екі ... бөлінгендігі себепті
де бұл жөнінде арнайы айтып еткен жен. ... бір тобы ... ... ... және ... ... өкілдері) автономияны
дереу жариялау қажет деп дәлелдеді. Ал ... ... ... ... ... ... қазақ халқымен және ... ... ... да ... ... ... кейін
Бүкілқазақтық халық кеңесіне беру керек деп санады. Мәселе ... ... ... ... ... жариялауды жақтап 33 делегат дауыс берді.
Дереу жариялауға 42 делегат ... ... ... ... ... М.
Жұмабаев, М. Дулатов, А. Байтұрсынов, Ә. ... ... ... ... жол бермеу үшін қарсы ... ... ... Барлық қазақтарды біріктіру қажет, ал кейбір қазақ
облыстарын бөліп ... ... ... автономиясына қосуға болмайды деп
тани отырып, Съезд ... ... ... ... ... Жалпықазақтық халық кеңесі өзі құрылған күннен бастап
бір ай мерзім ... ... ... ... ... ... қосу мүмкіндігін анықтауға міндеттенеді.
II. Егер Түркістан қазақтары Алаш автономиясына бір ай ... ... ... ... ... ... облыстарының бөрі атынан
ресми түрде автономия жариялауға міндеттенеді.
Түркістан ... Алаш ... бір ай ... қосылмай, Алашорда
автономия жарияламаған жағдайда әрбір облыстың халқына өз калауы бойынша
әрекет етуге рұқсат етіледі.
Түркістан қазақтары Алаш ... бір ай ... ... ... халық кеңесіне бірінші мүмкіндік болғанда Алаш ... ... ... ... оның ... жағынан болашағы болмағандыктан құрылмай
қалған жок. Нақ керісінше ... ... ... ... ... тәлкегімен, Кеңес өкіметі тұсында жүзеге асырылды.
Ол ак гвардиялық үкіметтің таратуы себепті құрылмай қалды. 1918 жылғы
22 казанда (4 ... ... ... ... ... үкіметі
жөнінде жарлық қабылдады. Жарлық біртұтас, бөлінбес Ресейді жақтаған
үкіметтің шын ниетін ... етіп ... ... ... ... үшін ... жасалған еді. Онда былай делінген: «Грамотою от 22 ... ... 1918 г. ... ... правительство признало необходимым
на ближайший период времени подчинить все государственное ... ... ... на сем ... алашское правительство — Алаш-Орду,
временное всероссийское правительство вместе с тем считает нужным ввести ... ... ... ... ... соответствующие
их бытовым и хозяйственным особенностям, и создать в будущем соответсвующий
сей цели представительный орган, выдающий ... и ... ... ... ... всероссийское правительство ... ... ... ... ... свое ... ... кейін Алашорда қайраткерлері халыктардың өзін-өзі
билеу құқығын жариялап қана коймай, сонымен бірге ... ... ... ... Ұлт ... жөніндегі халық комиссариаты жанынан
қазақ бөлімін ... ... ... ... көз ... ... негізін
қалаушылардын, бірі А. Байтұрсынов Кеңес өкіметі жағына шығып, Қазақ әскери-
революциялык комитеті мүшелерінін бірі болды. Ол ... ... ... ... ... белсенді қызмет жүргізді. Алашорда
бағдарламасын іске ... ... жолы ... ол оны ... арқылы жүзеге асыруға болады деп санады. Қазақ халқын біріктіру
және оны Кеңес әкіметі жағына ... ... ... ... ... ... ... 1919 жыліы 27 қазандағы мөжілісінде қаралды. Бұл
мәселе бойынша А. Байтұрсыновтың ... ... ... ... бірі А. ... тек ... ғана емес, бүкіл қазақ халқы үшін саяси ... ... Бұл оның ... ... саяси көзқарастарының мәні болатын. А. Байтұрсыновтын
ұсынысы қолдау тауып, ... ... ... ... ... «В ... ... киргизского народа и обсуждения ... его ... ... в г. ... не позднее 1 декабря с.
г. конференцию из активных работников ... ... и ... ... ... ... ... работников киргиз Семиреченской и Сыр-Дарьинской
областей Туркестанской республики» (79).
Бұл ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдалуының А. Байтұрсынов басшыларының бірі болған Бүкілқазақ
(1917 жылғы желтоқсан) съезінің шешімдеріне негізделгені, сөз жоқ, ... ... ... ... ... мен кеңестік
автономия идеялары түбірінен алшақ болатын. Кеңестік автономияның негізіне
таптық кағида алынғандыктан, оның ... ... ... тар ... коймай, сонымен қатар ол еңбекшілердің жауларына қарсы жазалауға
бағытталған еді. Ал Алашорда ... ... ... ... ... ... өзін-өзі билеу құқығы ... ... оны ... ... ... үшін ... ... бұрмалаған.
Бұл мәселеде Алашорда бағдарламасы кейіннен кеңес мемлекеті мойындаған
құжаттарды негізге ... ... ... тар ... ... ... қайта
интернационалдық, жалпы әлеуметтік, демократиялық ... ... ... сынаушылар кеңестік кезеңде оған ешбір негізсіз ұлтшылдық
айдар тағып, беталды қаралап ... ... ... ... ... ... зерттеу жөнінде зор жұмыс ... ... ... ... ... ... келе ... аумақты белшектеп,
оларды әр турлі ... ... - ... ... ... ... Қазақстанның Солтүстік-шығыс
бөлігі - Дала генерал-губернаторлығына, Солтүстік-батыс бөлігі — Орынбор
генерал-губернаторлығына, Оңтүстік-батыс ... ... ... қарады. Осындай жағдайда қазақ халқы үшін ... кеп ... ... ... ... ... ұсыну осы
кезге дейін лайықты бағаланбаған батыл ерлік болды.
Алашордашылар ВЦИК қаулысымен Алаш автономиясы ... ... ... ... ... ... жерінің тұтастығын қорғап қалуға ат
салысты. ... ... ... Ә. ... 1920 ж. ... ... ... жөніндегі уақытша әскери-революциялық комитет)
қатарына өтіп, 1920 ж. 16 мамырда «Қазақ ... ... және ... белгілеу» жөнінде баяндама жасау үшін Москваға женелтіледі. 1920
жылдың 17 тамызында В. И. Ленин ... ... ... ... ... ... ... шекарасын белгілеу жөнінде баяндама
жасап, онда қазақтар мен орыс переселендерінің қазақтардан ... ... ... ... ... көздеген жер реформасын жүргізу және
қазақ жерін оның отарлауға дейінгі ... ... ... ... Алашордашылар бұл талабының орындалуын ... ... ... ... ... басым көпшілігі иелеріне қайтарылды.
Алаштың бүкілқазақтық съезі шешімдерінің аумақтық ... ... ... ... өкіметі орнатылғаннан кейін іске асырылды.
Алашорданың көшбасшылары Алаш автономиясының ... ... ... ... тағы бір ... ... Бұл - сол ... емес халықтың қатысуы. Бүкілқазақ съезінің қаулысында Алашорданың
Уакытша халыктық кеңесі 25 мүшеден ... онын 10 орны ... ... ... ... баска халықтарға беріледі деп көрсетілгені.
Сөйтіп барлык ұлт ... ... ... тең құқықтығы Алашорда
бағдарламасының ажырағысыз белігі болған еді.
Съезде Алашорда үкіметінің ... ... оған ... мүшелікке: Бөкей ордасынан -Уәлихан Танашев, Орал облысынан -
Халел Досмұхамедов, ... ...... ... ... - ... Бірімжанов, Семей облысынан - Халел ... ... - ... ... ... ... — Мұстафа Шоқай.
Облыстардан тыс: Әлихан ... ... ... ... Ермеков,
Мүхамеджан Тынышбаев, Бақыткерей Кұлманов, Жақып Ақбаев, ... ... ... ал ... Иса ... ... ... Итбаев, Сатылған Сабатаев, Есенғали Қасаболатов, Батырқайыр Ниязов,
Мұкым Баштаев, Сейілбек Жанайдаров, Сәлімгерей ... Омар ... ... ... ... ... ... Есен Тұрмұхамедов,
Жәнек Солтанаевтар сайланды(80).
Алаш қайраткерлері Алаш партиясының, Алашорда үкіметінің жұмысына
белсене ... ... ... ... Кеңес мекемелері жүйесінде қызмет
атқарып, Алаш армандаған ізгі идеяларды жүзеге асырды.
Кеңес өкіметі де барлық ұлттардың теңдігін жариялады, ... ол ... ... ... Қанаушыларға жатқызылған, бұрынғы құрылысқа
қызмет еткен адамдар, сондай-ақ діни ұйымдардың ... ... ... Алашорданын бағдарламасы қазақ халқының өмір
сүруінің ғасырлар бойы қалыптасқан әдістерін ... тез ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін ескере
отырып, қоғамды демократиялық ... ... құру ... ... ... бойы ... ... еді. Ұлттык қозғалыс
идеологтарының бірі М. Дулатов сонау 1911 жылдың ... ... деп ... ... тұрмысын түп-тамырынан бұзып ... ... ... ... ... секілді) оңай іс емес.
Хауіпті дертке ғалым тәуіп қанша ... ... бұл ... ... ... ... ... Өлгенді тірілту мүмкін болмаған ... ... ... қате пікірмен болса, түзетуге болмайды.» (81).
Ал большевиктік бағдарламада сырттай ... ... ... ... ... ... ... ізгілікті мәнін
жойып қана қойған жоқ, орныққан қоғамдық қатынастарды күрт ... ... ... ... ... ала ... еді. Алашорда
қайраткерлері сондықтан да большевизмді қабылдамай, Кеңес өкіметіне қарсы
шықты.
Қазан төнкерісінің сипаты ... оның ... ... мәні
туралы А. Байтұрсынов айткан пікір оның жалғыз өзінің ғана пікірі болды ма?
Әрине, олай емес. Ол кем дегенде Алаш ... ... ... ... ... ... үшін ... пайымдаулардың да,
практикалық қызметтің де саяси ... ... ... Алаш ... ... ресми кешірім жасалғанына және олардың кеңес
өкіметіне қызмет етуге ... ... ... ... ... ... қарсы тұрғанын кешірмеді. Бұл тек қана кек алу емес,
сонымен катар зорлықты жүзеге асырудың жаңа ... ... те ... ... Алаш ... ... ғана қудалау айтылады.
Егер Кеңес өкіметінің, Коммунистік ... ... ... бағытталған
шараларын қоғамды «социалистік негіздерде» әлеуметтік-экономикалық жағынан
қайта ... ... алып ... ... ... бұрынғы
контрреволюционерлерге, ұлтшылдарға қарсы күрес жүргізілген ... әсер ... ... ... ... өкіметі қазақ халқынын тарихы мен сол
тұстағы өмірін терең білетін, оған ... ... ... ... ... өзгерістерді тек қана күштеу әдістерімен жүзеге
асыруға кедергі жасауы мүмкін деп ... ... өзі ... тап ... және ... ... ... қажет деп санайтын тап күресі ... ... ... ... нақты жаулар болмаған жағдайдың өзінде де
оларды іздеп тауып, қажетті «алдын алу» шараларын қолдану ... еді. ... ... мен Кеңес өкіметінің тын «жаңалығы» болды. Мұндай
«жаңалық» ... ... да еді. ... ... ... ... ... жағдайда наразылар қарсылық көрсетеді деп саналды.
Коммунистердің ойлауынша, қарсылықтың идеялық дем ... ... ... ... ... ... ... бар
адамдар болатын еді. Сондықтан ... ... ... шеру ... ... ... ... кейін де бұрынғы саяси ... ... ... бағытта жалғастырыла берді.
Біріншіден, бұрынғы алашордашыларға қарсы ... ... ... ... Бұл ... ресми бағыт бойынша да, коммунистік
идеологияға адал берілген адамдар ... ... да өріс ... ... ... ... III Пленумы арнайы Алашорда туралы мәселе қарап, ... ... ... ... коммунистері арасындағы оңшыл және
солшыл ұлтшылдық уклондарға қарсы идеялык күресті күшейтуге» шақырды (1926
жылғы 25-30 қараша). 1926 ... ... ... карсы идеологиялық шабуыл
баспасөз беттерінде қайсыбір дәрежеде қалай болса ... ... ... ... ... ... Алашорда қозғалысын қозғауға батылы
барып, оның материалдарын, бағдарламасы мен нақты қызметін терең және жан-
жақты зерттей ... оған ... баға ... ... ... бұған
шақыру «желге ұшқан сез» болып қала ... ... ... ... ... ... келгенде идеялык қарсылыкқа емес, сол
кездің өзінде тарихқа кеткен идеялық-саяси ... ... ... ... ... ... өкіметіне қарсы белсене күрес жүргізіп
жаткан ұйымдасқан күштер (кандай да бір партиялар ... ... ... ... де жоқ еді. ... қозғалысының бұрынғы басшылары
кеңес мемлекетінің уәделеріне ... ... ... ... істеп,
педагогтік, ғылыми жұмыспен айналыса бастағанды. ... ... ... ... ... жасаудың барлық құралдарын қолына алып, өз ... сөз, ... ... ... ең осал ... ықпал ете
отырып, халықтың бір бөлігін екіншісіне қарсы қоюға ... ... ... мен ... идеологияға қарсы күрес жүргізудің пайдасыз
екенін ұғынса керек. Ол былай тұрсын, ... ... ... оның ... ... таниды, не таныған сынай
көрсетті.
Алашордашылар саяси сенімсіз деп жарияланды. Патша ... ... ... ... ... деген сияқты терминді кеңес заңдары
кабылдамағанымен, ол оны алғашқы зандарының өзінде-ақ ... оған ... ... ... ... ... сол ... халықтың тәуелсіздік
жолындағы саяси күресі тарихымен, өзектес келеді. Ал ... ... ... алға ... мақсаттарын жүзеге асыруы оны басқарған
қайраткерлердің еңбегі мен басшылыққа алған ... және ... ... ... Осы ... ... ... зайырлы,
құқықтық және әлеуметтік мемлекет құрудағы ұлы ... ... ... ... ... ... тарихын жасау үшін оның
мемлекеттілігінің қайнар бастауына, әр дәуір, ... ... ... ... ... ... өз ... ерте білген, елдегі ... ... ... Алаш ... ұластырып, ұлттық-
демократиялық бағыттағы Алаш партиясын ұйымдастырған, ... ... ... ... ... ... Алаш ... жариялаған
Алаш қайраткерлерінің өмірін және олардың саяи, құқықтық көзқарастарын
зерттеудің маңызы ... ... ... ... ХІХ ... ... аса ірі ғылыми орталықтарында білім алып, әуелі ағарту ісіне,
кейін саяи ... ... ... ... оның ... ... ... айналған қазақ зиялыларының Алаш қозғалысы төңірегіне
топтасуы, сол негізде Алаш партиясының құрылуы мен оның ... ... ... баға ... Алаш ... ... ... білім алған қазақ зиялыларының алғашқы буыны
Ә.Бөкейханов, Ж.Ақбаев, Х.Досмұхамедов т.б. халық ... ... ... ... ... пен ... ... қызметті
өрістеткен А.Байтұрсынов, М.Дулатов сияқты халық қайраткерлерімен ортақ
мақсат жолында рухани және ... одақ ... Алаш ... ... ... жетекші саяси күшке айналдырды. Міне, осы ... өз ... ... ... ... ... жиынтығы және
оның петициядан бастап, Алаш бағдарламасына дейінгі формалары ... ... жаңа ... доктринаны дүниеге әкелді. Оны жасауға
ұлт-азаттық қозғалыс көсемі Ә.Бөкейханов бастаған ... ... ... Ж.Ақбаев, Х.Досмұхамедов сияқты орта буын өкілдері және 1917
жылғы Ақпан ьөңкерісі кезінде Томск технологиялық институтының ... ... ... сияқты жас буын өкілдері, сондай-ақ ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ... М.Дулатов сияқты
халықтың зиялы қауым өкілдері қатысты. Бұл Алаш ... мен ... ... ... және ... ілімін жасауға қазақ халқының зиялы
қауым өкілдерінің барлық топтары қатысып, бүкіл ... ... ... күш ... ... дәлелі болса керек.
Көп жылдар бойы Кеңес үкіметі ... ... пен ... жоюға
тарихты өрескел бұрмалауға негізделген саясаттың салдарынан халқымыздың
сана сезімі ... де орны ... ... ... оның ... ... ... нұқсан келді. Қазан төңкерісіне дейінгі ... ... ... орын ... ірі ... "байшыл",
"кертартпа", "діншілдер" деп жалған айдар салынды. Олардың бай мұраларын
зерттеуге цензура арқылы тыйым салынды. Партиялық ... ... ... халқының дарынды дара перзенттерінің бостандық пен ұлт
тәуелсіздігі үшін аянбай тер ... ... ... ... ... ... ... мемлекетке "қажетсіз" сапап, 70 жылдаы
астам мерзімге жоққа шығарды.
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында Алаш партиясының ... ... ... әлі ақ пен ... біле ... еді. Сол ... ... "Алаш" партясына басқаша көзқараспен қарады, яғни "Алаш" деген сөздің
өзінен ат тонын ала қашатын ... арғы ... келе ... көне сөз ... ... Қарттардан естуімізше "алты алашқа": қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен,
башқұрт, қарақалпақ халықтары кіреді. ... елге ... ... ... ... ... деп атаған.
Ал қазіргі таңда тәуелсіздігімізді алғаннан кейін "Алаш" ... ... ... ... Үлы мақсаттары жүзеге асыруға кіріскен
Қазақстан Республикасын тұтас тарихын жасау үшін оның ... ... ... ... ... ... "Алаш" партиясы
Европалық үлгідегі ... ... ... ... нәтижесінде Алаш
автономиясын жариялаған. "Алаш" партиясын өмірін және ... ... ... ... ... болмақ.
Зерттеуде "Алаш" партиясының саяси қайраткерлерінің саяси құқықтық
козқарастарының эволюциясы қоса қарастырылды.
Қазақ демократиялық интелегенция қазақ еліне ... ... ... ... ... өздері атқарып отырған істің тарихи мәнін
терең түсінген. Туған елінің бостандығы үшін ... ... ... олар
империялық зорлықтың құрбаны болған.
Алашорда үкіметі ұзақ өмір ... ... ... ... ... Оның ... ... демократиялық мемлекет құрып, оның саяси
құқықтық жағын негіздеді. Алашорда үкіметі халықтық әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... сол кездегі "Алаш" ... ... ... ... ... өте келе "Алаш" қайраткерлері ... ... ... ... ... тарихқа енді.
Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев "Алаш" партиясы мен Алашорда
үкіметінің саяси әрекетін жоғары бағалады.
Тәуелсіздікке қолы жеткен қазақ жұртына ... ... ... ... ... ... ... оралуы халқымыздың сана сезіміне
ерекше зор әсер етті. Рухани өмірімізге өлшеусіз күш берді. Қазақ үшін ... жан ... ... ... ... ... ... айқын аңғаруға болады. Алаштың белгілі өкілі Сұлтанбек Қожанов
"Өзіміздің большевиксінгендерге" деген мақаласында "Осы күнгі Руссияны ... ауру ... ... Бұл ... шын аты — надандық, ал өтірік аты -
большевизм", -деуі сол кездегі саяси күреске берілген ... баға ... ... XX ... басында ғұмыр кешіп, қоғамдық саяси, құқықтық
ой-пікірді дамытуға үлес ... ... ... мен ... туралы
бірнеше зерттеулер жарық көріп, ... ... ... ... ... ... болды.
Ел басымыз Н.Ә. Назарбаев "Алаш" партиясының саяси әрекеттерін жоғары
бағалап, өзінің "Тарих толқынында" деп аталатын кітабының бір ... ... және осы ... деп ... Ел басы ... ... жетекшілері
ұсынған көптеген қағидалар күні бүгінге дейін өз маңызын сақтап отыр. Бұл
ұлттық емес, патриоттық ұйым алдына ... ... ... ... ... өзгертіп оны осы заманғы шындыққа бейімдеуі еді", дей келе "Қазақ
халқы өзінің басты ... - ... ... ... ... ... мүмкіндік алды. Алайда оқиғалардың бейбіт өрбуін ... тың ... ... ... оның өзі большевиктер партиясының
диктатурасын орнатуға ... ... - деп ... қозғалыс тарихының өзекті мәселеллерінің бірі ... ... оның ... ... ... әлеуметтік, сондай-ақ
құрылған партияның қазақ тарихында алатын орны. Саяси партия құру ... ... ... орыс революциясы жылдарында-ақ қолға алған болатын.
Бірақ қорытынды ... ... ... 1917 жылы 21-26 ... ... ... ... бүкілқазақтық съездің шешіміне байланысты құрылды.
Осы "Алаш" партиясының құрылуына ат ... ... өз ... ... жолында мәңгі өлмейтін, терең із қалдырған ... ... ... ... ... шын демократтар болды. Партия
бағдарламасын бұрмалаушылардың зұлымдық ойы ... ... ... ... ... ұсақ буржуазияны қорғайды деп саналатын ұлтшылдар
тобы дайындап, қабылдаған. Бағдарламаны бұрмалаушылардың негізгі ... бұл ... тек ... ... деп ... ... ... жөнінде пікірлер өзінің ақиқатына дер кезінде жете
қоймады.
Қазақстан өз мемлекеттік дербестігін алғалы, ұлттық Зостандықты мақсат
еткен алаш ... ... ... ... ... М. Алаш ... А.:Санат, 1995 .-З б.
Оралтай X. Алаш-Түркістан түркілерінің ұлттық-азаттық ... ... - 8 ... Ш. ... партиясы тарихын зерттеу хақында.-
42 б.
Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- А.,1992. –103 б.
Козыбаев М. Историография Казахстана. Уроки ... – 89 ... М. Ата ... ... сыр. –А., 1993. – 41 ... Т. Алашорда.//Орал өңірі. № 244. 1997. – 3 б.
Қозыбаев М. Ата тарихы туралы сыр. –41 б.
Қойгелдиев М. Алаш ... –294 ... М. Алаш ... ... №3. ... – 53 ... М. Алаш қозғалысы. –296 б.
Сонда. 296 б.
Сонда. 297 б.
Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. –А.,1995.-119 б.
Қойгелдиев М. Алаш ... –298 ... М. Алаш ... жол.//Ақиқат. №4. Сәуір. 1996.-34 б.
Өзбек ұлы С. Арыстары ... ... –22 ... 23 ... М. Алаш ... ... Ақиқат. 57 б.
Сонда. 57 б.
Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – 22 б.
Нұрпейісов К. Алаш қозғалысы. –305 б.
Қойгелдиев М. ... ... ... – 86 ... М. Алаш ... - 308 ... 309 ... 313 б.
Сонда. 313 б.
Қойгелдиев М. Алаш өткен жол. // Ақиқат.- 55 ... М. Алаш ... - 314 ... 314 ... 316 б.
Құл-Мұхаммед М. Алаш-бағдарламасы. А:Атамұра, 2000.-8 б.
Сонда. 9 б.
Мартыненко Н. Алаш-Орда. Сборник ... –А., 1992.-92 ... М. ... ... -7 ... А. ... ... тарихын қалай
зерттейміз. //Ақиқат. №5. 1994.-18 б.
Асфендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. –А.,1994.-101 б.
Өзбекұлы С. ... ... -15 ... 15 ... М. ... ... 56 б.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. -301 б.
42.Сонда. 301 б.
Нұрпейісов К. Ұлт-азаттық күрес және ... ... ... ... ... М. Алаш өткен жол. //Ақиқат. 34 б.
Сонда. 35 б.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – 310 ... М. ... ... –32 ... Н. Алаш ... Сб. Документов.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. –312 б.
Сонда. 313 б.
Өзбекұлы С. Арыстары Алаштың. –30 ... М. Алаш ... 262 ... К. Алаш және ... ... ... ... тарихы. №1. 1994. – 12 б.
Құл-Мұхаммед М. Алаш ... ... ... А.: ... 1998. –296 ... 301 ... Н. Алаш ... Сб. Документов. "Айқап"
баспасы. 92 б.
Құл-Мұхаммед М. Алаш ... ... ... - 310 б.
Мартыненко Н. Алаш Орда. -92 б.
Құл-Мұхаммед М. Алаш ... ... ... 313 ... 313 ... 313 ... М. Алаш ... 211 б.
Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерлерінің саяси ... ... –348 ... Ғ. ... ... ... тарихы.-А., 1996. –110 б.
Материалы по киргизскому землепользованию.-Воронеж, 1903. - ... ... ... 1908. ... б.
«Сибирские вопросы». 1908. №41-42.-7 б.
«Қазақ».-1914. № 51.
«Қазақ».-1915. № 105.
«Қазақ».-1917. № 252.
Алаш-Орда. Сборник документов.- А., 1992.-37 б.
Сонда. 47 б.
Собрание законодательства ... ... ... ... 81 ... 36 б.
Сонда. 76 б.
Сонда. 29 б.
Алаш-Орда. Сборник документов.-А., 1992.-134 б.
Сонда. 171 ... 74 ... 1911. №11.-8 ... А. К ... ... ... ... Алаш.-Известия
Киробкома ВКП(б). 1923. №1.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қолданылған әдебиеттер
1. Абжанов Х.М., ... Л.Я. ... ... история, теория,
современность.-Алматы, 1992.
2. Аймауытов Ж. Шы5армалары.-Алматы, 1989.
3. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары.-Алматы, 1995.
4. Бөкейхан Ә. Таңдамалы. Энциклопедия.-Алматы, ... ... С., ... Ш. Очерки по истории Алашорды.-Алматы, 1935.
6. Дулатов М. Шығармалары.-Алматы, 1991.
7. Дулатов М. Шығармалары І және ІІ ... ... ... М. ... ... ... А. К исторической оценке деятельности партии Алаш. Известия
Киробкома ... 1923. ... ... М.Қ., ... К. ... ... қайсар талант.-
«Социалистік Қазақстан», 1989, 18 ... ... М. ... ... ... кезеңдері//Қазақ тарихы, 1993.
№1.
12. Құдайбердиев Ш. Шығармалары.-Алматы, 1988.
13. Озғанбай Ө. Ресей Мемлекеттік Думасы және ... ... ... 1997.
14. Рысаков П. Алашординская контрабанда//Правда, 1935, 14 апреля.
15. Сейфуллин С. Шығармалары.-Алматы, 1988.
16. Сегизбаев О.А. Казахская философия.-Алматы, ... ... Б.С. ... ... в Казахстане в последней трети XIX-
начале ХХ ... ... ... Б.С. ... движение в Казахстане в 1905-1907 годах.-
Алматы, 1977.
19. Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Восстание 1916 года в Казахстане (причины,
характер, ... ... ... ... Р.Б. Ленинские идеи культурной революции и их осуществление
в Казахстане.-Алматы, 1972.
21. Турсунбаев А.Б. Из ... ... ... в ... ... ... А.Б. Казахский аулв трех революциях.-Алматы, 1967.
23. Тынышпаев М. Материалы к истории ... ... ... А.В. ... ... демократической интеллигенции в
России.-1895-1904.-М., 1976.
25. Федюкин С.А. Великий ... и ... ... Нұрпейісов, Байжанов, Шакеев. Алаш мирас. Құжаттар жинағы.- А, 1995.
2. Мартыненко Н. Алаш ... ... ... ... 1992 .
1. ... С. История Казахстана.- А-А., 1993.
2. Баишев Ж. Қазақстан: мемлекеттілік кезеңдері. -А., 1999.
3. Бекмаханов Е. ... XIX ғ. 20-30 ... –А., 1994 .
4. ... М. ... -А., 1991.
5. Жұмабердіқызы Г. Алаштың бір ардағы. –А., ... ... м. Алаш ... ... ... Қойгелдиев М. Ә.Бөкейханов шығармалар А.:Қазақстан,1994 .
8. Қозыбаев М. Историография ... ... ... ... Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- А., 1992.
10. Қозыбаев М., Қозыбаев Ч. Қазақстан ... А., ... ... М. Алаштың ... ... ... ... ... ... Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері. - А.:Атамұра, 1996.
13. Құл-Мұхаммед М. "Алаш" ... ... пен ... 2000 ... ... М. ... ... эволюциясы.//Жұлдыз. 1989.
№ 11.
15.Құсанова Ш. "Алаш" ... ... ... ... ... Ғ., Қазыбек М. Құпия кеңестер.- А.:Жалын, 1999.
17.Маймақов Ғ. Қазақстанның саяси-құқықтық тарихы.-А.,1993.
18. Нүрпейісов К. Алаш һәм ... А., ... ... К., ... М., ... Б., ... А. Халел
Досмұхамедұлы және оның ... мен ... А., ... ... К. ... ... ОГПУ ... алдында.-«Ақиқат»,
1993. № 4.
21. Оралтай X. ... ... ... ... ... –С., ... Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов.- А., 1996.
23. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың.- А., 1998.
24. Сейфуллин С. Тар жол тайғақ кешу -А., ... ... Г. ... ... ... 2000 ... ... М. История казахского народа. -А-А., 1993.
27. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. (Құрастырған Серікбайұлы ... ... ... ... ... ... Н.Мартыненко. –Алматы, 1929;
переиздание 1992.
29. Алтынсарин И. Очерки обычаев при ... и ... у ... ... ... ... ... Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и ... СПб., ... ... И. Описание Западной Сибири. СПб., 1867, т.ІІІ.
32. Диваев А. Несколько слов о свадебном ретуале киргизов ... ... ... К. ... ... у киргизов.//Северная пчела. 1855, № 92.
34. Материалы по киргизскому землепользованию, собранные и ... ... ... ... под ... ... уезд. Воронеж, 1898; б)т.ІІ.Атбасарский уезд.Воронеж,
1902; ... ... ... 1902; ... 1903; д)т.V. Кустанайский уезд. Воронеж, 1903; е)т.VI.
Каркаралинский уезд. Воронеж, 1905 и др.тома.
35. ... ... ... Под ... Издатели
Ф.Брокгауз и И.Ефрон. Т.1-29. СПб., 1911-1916.
36. Харузин А.Н. Киргизы Букеевской орды. М., ... ... ... ... и ... ... СПб.,
1890-1904.
38. История и историография национально-освободительных ... ... ... ХХ в. в ... Азии и ... ... изучения.-Ташкент, 1989.
39. Казахстан в ... ХХ ... ... ... ... ... 1993.
40. Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1.-Алматы, 1960.
41. Национальные движения в ... ... ... ... Азия,
Северный Кавказ. Материалы Всесоюзного «Круглого стола».-27-28 июля.
1990. Целиноград, 1991.
42. Образование и ... ... ... ... ... С. ... Бөкейханов //Жұлдыз. №1. 1996.
2. Қойгелдиев М. Алаш өткен жол //Ақиқат. 3-наурыз. ... ... М. Алаш ... ... ... ... Қойгелдиев М. Отаршылдыққа қарсы күрес ... ... №1. ... Қасбеков А. Қазақ философиясы тарихын қалай зерттейміз. ... ... ... К. ... күрес және Алаш қозғалысы.//Ақиқат. №6. 1996.
7. Нұрпейісов К. Қос ... және Алаш ... ... Нұрпейісов К. Алаш және алашорда тарихының зерттелуі
хақында ... ... ... ... К. ... ... өкіметіне ... (1918 ж. ... ... ... №6. ... ... ... Түркістан Мұхтарияты мен Алашорда үкіметтерінің
тарихи сабақтастығы.//Ақиқат. № 4. 2001.
11. Шарафудинов 3. ... ... алаш ... ... Қазақ
тарихы. № 2. 2001.
12. «Абай»-1918 жылы М.Әуезов пен Ж.Аймауытов негізін ... ... ... ... жылдар аралығында шығып тұрған
демократиялық-ағартушылық бағыттағы журнал.
14. ... ... ... ... ... ... «Жұлдыз»-Ай сайын шығатын әдеби-көркем, қоғамдық-саяси журнал.
17. «ҚазССР Ғылым Академиясының хабаршысы».
18. ... ... ... ... ... ... сериялары).
19. «Қазақ тарихы»- «Қазақстан мектебі» журналының екі айда бір шығатын
қосымшасы.
20. «Қызыл Қазақстан»-Қазақстан өлкелік партия ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси журнал.
Газеттер
1. Арнаусөз. Армысың, Алаш азаматы. //Ана тілі. 3-қаңтар. 1991.
2. Қойгелдиев М. ... ... ... 1992.
3. Мұстафин А. Аңызы қайсы, ... ... ... ... ... ... С. Алаштың азаттығын ... ... ... «Ақ ... ... ... Комитеті мен Қазақ Өлкелік ... ... ... ... «Ана ... ... шығатын тіл және ұлттану апталығы.
7. «Жас алаш»-Республикалық жастар газеті.
8. «Егемен Қазақстан»-Ұлттық қоғамдық-саяси газет.
9. «Қазақ»-1913-1918 ... ... ... ... ... ... тұрған
газет.
10. «Қазақ әдебиеті»-Қазақстан жазушылар одағының органы.
11. «Новое время»-С.-Петербургте 1868-1917 ... күн ... ... ... «Речь»-Кадеттер партиясының орталық органы. С.-Петербургте 1906-1917
жылдары күн сайын шығып тұрған.
13. «Сарыарқа»-1917-18 ж. шығып ... ... ... ... ... ... ... тұрған газет.
«Алаш» партиясы бағдарламасының жобасы
(Нұсқалардың салыстырма кестесі)
|Араб ... ... ... ... ... түсініктермен |
|түпнұсқасының ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... М. ... |
| | ... |
|1 |2 |3 |
| ... ... ... ... |
| ... ЖОБАСЫ |ПРОГРАММАСЫНЫҢ ЖОБАСЫ |
| | | |
| |І |I |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... (Димократиа мағнасы |болу. (Демократия |
| ... жүрт ... ... - ... |
| ... ... ... |жұрт билеу. Федерация |
| ... ... ... - ... |
| ... ... |мемлекеттер бірлесуі. |
| |һәр ... ... ... ... ... ... бір |әр ... іргесі |
| ... ... өз ... ... бір |
| ... өзі алып жүреді).|болады. Әрқайсысы өз |
| ... ... ... өзі алып |
| ... ... мен|жүреді.) |
| |Г. Дума ... ... ... ... |
| ... ... призидинт|Учредительное собрание |
| ... ... ха- |мен Г. Дума ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
|1 |2 |3 |
| ... министрлер арқылы |министрлер арқылы бағу, |
| ... ол ... |ол ... |
| ... со-брание мен|Учредительное собрание |
| |Г. Дума ... ... |мен Г. Дума ... |
| ... ... болу. |
| ... ... тең, ... тең, |
| ... һәм ... ... |төтеһәм құпия сайлаумен |
| ... ... ... |болады. Сайлау хүқында |
| |қан, дін, |қан, дін, ... |
| ... ... ... |
| ... ... ғана Г. ... ... ғана Г. |
| ... ... һәм Г. Дума ... шьғару һәм Г. Дума |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... тексеру, запрос |
| ... ... хүқы да Г. ... ... хұқы да Г. |
| ... болу. Мемлекет |Думада болу. Мемлекет |
| ... Г. ... ... Г. ... |
| ... ... |
| | | |
| |ІІ |ІІ |
| | | |
| ... ... ... бостандық |
| ... ... ... |Қазак. жүрген облыстардың|
| ... бір ... өз ... бір ... өз |
| ... ... ... |тізгіні өзінде болып, |
| ... ... ... Республикасының |
| ... бір ... ... бір ... |
| ... Реті келсе, қазақ |болу. Реті келсе, қазақ |
|1 |2 |3 |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |жұрттармен әзірге бірлесе|
| ... реті ... ... реті ... |
| ... өз ... жеке ... өз алдына жеке |
| ... ... де осы ... Қайткенде де осы |
| ... ... ... ... ... ... |
| |алу. |алу. |
| ... ... ... ... ... қазақтың |
| |би, ... ... |би, ... ... |
| ... ... ... |сияқты орындарында қызмет|
| ... ... ... ... ... жұртқа |
| ... жұрт үшін ... ... жұрт үшін ... ... көңілді адамдар |етерге көңілді адамдар |
| ... ... ... |болуына жаһид1 қылады. |
| ... ... |
| ... ... |
| ... таза ... таза |
| ... боларлық |қызметші боларлық |
| ... атын ... ... атын халық |
| ... ... ... ... |
| ... ... ғаділлікке|«Алаш» партиясы әділдікке|
| |жақ, ... ... |жақ, ... ... |
| ... жау ... ... жау ... |
| ... ... ... |Күш-қуатын игілік жолына |
| ... жұрт ... ету ... жұрт ... ету |
| ... ... ... бастайды. |
| | ... - ... жаһд |
| | ... жуһд ... |
| | ... ... нұсқа |
| | ... ... |
| | ... ... мағынаны|
| | ... ... В. М. |
| | ... словарь. |
| | |Том II. М., 1982. - с. |
| | |332). |
| | ... - ... |
| | ... сөзінен ауысып |
| | ... ... |
| | ... ... ... | ... білдіреді. |
| | ... В.М. |
| | ... ... |
| | |Том II. М., 1982.- с. |
| | |163). |
|1 |2 |3 |
| |III |ІІІ |
| ... ... |Негізгі хұқық |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... адам |еркек-әйел демей адам |
| ... тең ... ... тең ... |
| ... ... қауым |Жиылыс жасауға, қауым |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... шығаруға, китаб |газет шығаруға, кітап |
| ... ... ... - ... |
| ... ... ... қызметшілері |
| ... ... ... |иесінен рұқсатсыз ешкім |
| ... ... ... |
| ... ... ... |аттамаушылық; законсыз |
| ... ... ... ... ... |
| ... суд ... |адамдары ұстамаушылық; |
| ... ... ... |сот сұрамай, билік |
| ... ... ... тұтқын |
| ... адам ... бар ... ... |
| |24 ... ішіңде, судиасыз |болған адам судья бар |
| ... бір ... ... ... 24 ... ... |
| ... ... ... ... бір |
| ... хүкімімен жабылу. |жетіден калмай судьяға |
| ... ... ... ... ... жабылса, |
| ... жаза ... ... үкімімен жабылу. |
| | ... ... ... - |
| | ... ... жаза |
| | ... |
|1 |2 |3 |
| |IV |IV |
| |Дін ісі |Дін ісі |
| |Дін ісі ... ісінен |Дін ісі мемлекет ... |
| ... ... Дін ... ... ... Дін |
| |тең ... Дін жайуға ерік.|біткенге тең хұқық. Дін |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... өз ... ... ... |
| ... Неке, тапак., жаназа,|Муфтилік қазақта ез |
| ... ат қойу ... ... ... Неке, |
| ... ... ... дауы ... ... ... ат|
| ... ... |қою ... ... ... | ... ... дауы сотта |
| |V ... |
| ... һәм суд | |
| |Һәр ... ... пен суды |V |
| ... ... ... болу.|Билік һәм сот |
| |Би һәм ... ... |Әр ... билік пен |
| ... ... ... ... ... ыңғайына |
| ... ... ... ... Би һәм ... ... һәм хүкімі |жергілікті жұрттың тілін|
| ... ... қай ... Аралас жерде |
| ... ... Би ... ... |
| |һәм ... ... тергеусіз|һәм үкімі жергілікті |
| ... ... һәм суд ... қай ... |
| ... жүрт ... тең |тіліңде айтылу. Би һәм |
| ... ... ... ... ... орнынан тергеусіз |
| |би һәм ... ... ... ... Билік һәм сот |
| ... ... ... |жүзінде жұрт біткен тең |
| ... ... ... ... ... ... |
| | ... би һәм су- |
| | ... сезі ... | ... ... |
| | ... соңы «уга» деп |
| | ... ... |
| | ... ... деп |
| | ... |
|1 |2 |3 |
| ... тез орнына келу. Зор |дья болып, кім де болса,|
| ... ... ... ... ... |
| ... қаралу. Қазақ көп |мойынсұну. Айтылған үкім|
| ... суд тілі ... |тез ... ... Зор |
| ... ... қазақ |жазалы қ.ылмыстар |
| ... ... ... ... ... ... ... ішіңдегі билік пен |Қазақ көп жерде сот тілі|
| |суд жұрт ... ... ... тілі ... |
| ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| |VI ... ... ... ... |Ел ... |сот жұрт ... ... |
| |Ел ... үшін ... осы ... атқарылу. |
| ... ... ... | |
| ... ... ... |VI |
| ... жерінде үйретіліп, |Ел қорғау |
| ... ... ету: ... |Ел ... үшін ... ... ... бөлгеңде туысқан |күнгі түрде ұсталмау. |
| ... ... ... ... ... жеткен |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... түріңде |үйретіліп, жеріңде |
| ... ... ету: ... ... | ... ... ... | ... ... ... |
| | ... ... атты |
| | ... ... ... |
|1 |2 |3 |
| |VII |VII |
| ... ... |
| ... әл-ауқат, табысқа |Салык. әл-ауқат, табысқа|
| ... ... - ... ... байға-байша, |
| ... ... ... |кедейге кедейше әділ |
| ... ... ... ... |
| | | |
| |VIII ... |VIII |
| ... ... |Жұмысшылар |
| ... ... ... |Жүмысшылар закон |
| ... ... ... ... (Қазақ |
| |аз, ... ... ... ... |
| ... да аз. |аз, ... ... |
| ... ... ... да аз. |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| | ... ... |
| |IX | |
| ... ... |IX |
| |Оқу ... ... |Ғылым-білім үйрету |
| ... де ... ашық һәм |Оқу ... ... |
| ... ... жүртқа |кімге де болса ашық һәм |
| ... оқу ... ... ... ... |
| ... ... ана|жалпы оқу жайылу. |
| ... оқу; ... өз ... ... ... ... орта ... ... оқу; ... өз |
| ... ашу; оқу ... орта ... |
| ... өз адцы ... ... ашу; оқу |
| ... ... ... өз алды ... |
| | ... болу; |
|1 |2 |3 |
| ... оқу ... ... оқу ісіне |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... қойылу; |өзара сайлаумен қойылу; |
| |ел ... к ... |ел ... |
| ... ... ... |
| | | |
| |Х |Х |
| |Жер ... |Жер ... |
| ... ... ... |
| ... ... жасағанда|собрание негізгі закон |
| |жер ... ... ... жер сы бағасы |
| ... ... ... ... |
| ... деу; ... жер |жұртқа берілсін деу; |
| ... ... ... жер ... |
| ... алып |отырған ... алып |
| ... ... ... қазақ жеріне|
| ... ... ... ... ... келмеу; |
| ... ... ... ... алынған жерлердің |
| ... ... ... ... |
| ... ... |қазаққа қайту; қазаққа |
| ... жер ... жер ... |
| ... жергілікті |жергілікті комитеттер |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... - норма – жердің |-норма жердің топырағы |
| ... мен ... |мен ... ... |
| ... ... ... ... ... сыбағадан |
| ... ... жер ... жер ... |
| ... қолында болу; |қолыңда болу; артык |
| ... ... ел ... ... ел ... ... ... |ауық-ауық сыбаға кесіліп|
| ... ... ... ... ... |
| ... ... бірге|жермен бірге су сыбағасы|
| | |да ... |
|1 |2 |3 |
| |су ... да ... |жерді қазак. үй басына |
| ... ... үй ... ... ауыл-аймақ, |
| ... ... ... ... ... ... ... меншіктеп|апу; өзара әділдік |
| |алу; ... ... ... ... |
| ... файдалану. |Жер законіңце жер сату |
| |Жер ... жер сату ... ... ... өзі |
| ... болмау, һәркім өзі|пайдалану. Пайдасынан |
| ... ... ... жер ... |
| ... жер сатылмай, |земствоға алыну. Жердің |
| ... ... ... ... астыңғы* байлығы |
| ... ... ... ... ... билігі|
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |Аса зор ... зор |
| |Аса зор ... зор ... ... |
| ... ... ... аз ағаш һәм көл |
| ... аз ағаш һәм көл |байлықтары земство |
| ... ... ... ... |
| ... саналу. | |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... Бөкейханов, Ахмет|
| ... ... ... Міржақып |
| ... ... ... ... ... Ғұмаров,|
| ... ... ... ... |
| ... ... ... Жүңцібаев, |
| ... ... ... ... |
| | ... сөзі |
| | ... –«астығы» деп|
| | ... ... ма ... |
| | ... ... ... ... ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы:
«Алаш партиясы мен Алашорда үкіметі»

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
XIX ғасырдың екінші жартысы XX ғасырдың басында Қазақстандағы әкімшілік құрылыс пен құқық5 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
Алаш қозғалысы және алашорда үкіметінің тарихи деректері78 бет
Алаш қозғалысының бастау көздері және Алаш партиясының бағдарламасы12 бет
Алашорда үкіметі және мемлекеттік тіл саясаты7 бет
Алғашқы жалпықазақ съездері және олардың саяси мазмұны.17 бет
Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы6 бет
Дулатов Міржақып3 бет
Түркістан автономиясының құрлуы (сабақтары мен аспектілері)80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь