Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттігі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.6

1 Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.14
2 Несиенің қажеттілігі және мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15.22
3 Қазақстан Республикасында қаржы жүйесін жетілдіру ... ... ... ... ... . 23.40

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
КІРІСПЕ

Нарықтық қатынастардың құрылымында да, мемлекет тарапынан оларды реттеу механизмінде де қаржы зор рөл атқарады. Қаржы – нарықтық қатынастардың құрамды бөлігі және мемлекеттік саясатты жүзеге асырудың құралы. Бұл орайда қаржының әлеуметтік-экономикалық мәнін түсіне білудің, оның іс-әрекет етуінің ерекшеліктерін терең ұғынудың, Қазақстан экономикасын ойдағыдай дамыту мақсатымен қаржы ресурстарын неғұрлым толық және ұтымды пайдаланудың әдістері мен амалдарын көре білудің маңызы зор.
Негізінен теориялық курс болып табылатын және экономикалық пәндер жүйесінде басты орындардың бірін алатын «Қаржы» курсында қоғамның өндірістік қатынастарының ерекшеліктері, шаруашылық және әлеуметгік ғылымдар құрамдастарының аса маңыздыларының бірі қаржы туралы ғылым зерделенеді.
Қаржы туралы ғылым оқу курсы ретіндегі «Қаржының» теориялық базасы болып табылатын экономикалық теорияның (саяси экономияның) негіздеріне сүйенеді. Ол тауар-ақша қатынастары, қаржы ресурстарының басты көзі болып табылатын ұлттық табыс туралы және мемлекеттің табиғаты мен функциялары туралы ілімге негізделеді.
Қоғамдық өнімді бөлумен және осының негізінде ақшалай қорланымдарды, табыстарды және қорларды жасаумен, оларды ұлғаймалы ұдайы өндірістің мақсаттарына және қоғамдық дамудың қажеттіліктерін қанағаттандыруға пайдаланумен байланысты болатын экономикалық қатынастар қаржы туралы ғылымның мән-мағынасы (предметі) болып табылады. Қаржы ресурстары мен мақсатты ақша қорлары, олардың қалыптасуы, қозғалысы және пайдаланылуы қаржының объектісі, ал қоғамдық өмірдің ұйымдастырушысы ретіндегі мемлекетті қоса алғанда қызметтің өндірістік және өндірістік емес сфераларының сан алуан шаруашылық, қоғамдық және басқа ұйымдары оның субъектілері болып табылады.
Қаржы туралы ғылымда және қаржыны зерделеу кезінде танып білудің негізгі әдісі - материалистік диалектикалық-тарихи әдіс қолданылады, ол нақты тарихи жағдайларды ескере отырып, қаржы қатынастары мен құбылыстарын олардың дамуы мен өзара байланыстылығы негізінде зерттеуді болжайды.
«Қаржы» курсы «Ақша, кредит, банктер» теориялық курсымен және «Корпорациялық қаржы», «Қаржы менеджменті», «Қаржы құқығы», «Мемлекеттік бюджет», «Салық және салық салу», «Сақтандыру» сияқты арнаулы оқу пәндерімен тығыз байланысты. Сондықтан бұл пәнді ойдағыдай меңгеру алған білімді қаржылық жұмыстың практикасында қолдануға мүмкіндік береді және жоғарыда аталған арнаулы пәндерді тез игеріп кетуді жеңілдетеді.
«Қаржы» - арнаулы пән және қаржы қатынастарының теориясын зерделейтін бұл курстың мақсаты – қаржы категорияларын, ұғымдарын,
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. ҚР Президентінің 31.08.1998ж. «ҚР банктер және банк қызметі туралы» Жарлығы, 71, 72, 73, 74 және т.б. баптары.
2. ОҚО Ұлттық банк филиалының дайындаған статистикалық мәліметтері, 2005ж.
3. «Қазақстан қаржыгерлерінің IV конгресі». Алматы, 2004.
4. Банковская система Казахстана. 2006. /Финансы и кредиты. 2006 №2, 12с.
5. К.Маркс, Ф.Энгельс. Таң. Шығ. 23т. 188б.
6. Маркова О.М. Коммерческие банки и их операции. –М., Банки и биржи: ЮНИТИ, 1998.
7. Льюис К.Ф. Методы прогнозирования экономических показателей. –М., Финансы и статистика, 1993.
8. Лаврушин О.И. Банковские операции. –М., Инфро, 1998.
9. Баян Көшенова. Ақша, несие, банктер. Валюта қатынастары: Алматы, «Экономика». 2000ж.
10. Мақыш Серік Биханұлы. Ақша айналысы және несие: Алматы, 2004ж.
11. Қазақстан ұлттық банкі. 2000ж.
12. Қазақстан және оның өңірлері. №1. 2006. Алматы, 2006.
13. Статистикалық баспасөз – бюллетень №2. Алматы, 2005.
14. Қазақстан – цифрларда. 2005 жыл. Статистикалық жинақ. Алматы, 2005ж.
15. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер: Оқулық. –Алматы, «Экономика», 2005. -4/6 бет.
16. Мамыров Н.Қ., Тілеужанова М.Ә. Микроэкономика: Оқулық. –Алматы: Экономика, 2003. -432 бет.
        
        Мазмұны
Кіріспе................................................................
....................................... 5-6
1 Қаржы ... оның мәні ... ... ... ... ... 15-22
3 Қазақстан Республикасында қаржы жүйесін жетілдіру.....................
23-40
Қорытынды..............................................................
.................................. 41
Қолданылған ... ... ... ... да, ... ... ... реттеу
механизмінде де қаржы зор рөл атқарады. Қаржы – нарықтық қатынастардың
құрамды бөлігі және ... ... ... асырудың құралы. Бұл орайда
қаржының әлеуметтік-экономикалық ... ... ... оның ... ерекшеліктерін терең ұғынудың, Қазақстан ... ... ... қаржы ресурстарын неғұрлым толық және ұтымды пайдаланудың
әдістері мен амалдарын көре білудің ... ... ... курс ... ... және ... ... басты орындардың бірін ... ... ... ... ... ... ... және әлеуметгік
ғылымдар құрамдастарының аса ... бірі ... ... ... туралы ғылым оқу курсы ретіндегі «Қаржының» теориялық базасы
болып табылатын экономикалық ... ... ... ... Ол ... қатынастары, қаржы ресурстарының басты көзі болып
табылатын ұлттық табыс туралы және мемлекеттің ... мен ... ... ... өнімді бөлумен және осының негізінде ақшалай қорланымдарды,
табыстарды және қорларды ... ... ... ... ... және ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыруға
пайдаланумен байланысты болатын ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қаржы ресурстары мен
мақсатты ақша қорлары, олардың ... ... және ... ... ал ... ... ұйымдастырушысы ретіндегі
мемлекетті қоса алғанда қызметтің ... және ... ... сан ... ... ... және басқа ұйымдары оның
субъектілері болып табылады.
Қаржы туралы ғылымда және ... ... ... ... ... ... - материалистік диалектикалық-тарихи әдіс қолданылады, ол
нақты тарихи жағдайларды ескере отырып, қаржы қатынастары мен ... ... мен ... ... ... зерттеуді болжайды.
«Қаржы» курсы «Ақша, кредит, банктер» теориялық курсымен ... ... ... ... «Қаржы құқығы», «Мемлекеттік
бюджет», «Салық және ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Сондықтан бұл пәнді ойдағыдай меңгеру алған
білімді ... ... ... қолдануға мүмкіндік береді және
жоғарыда ... ... ... тез ... ... жеңілдетеді.
«Қаржы» - арнаулы пән және қаржы қатынастарының теориясын зерделейтін
бұл курстың мақсаты – қаржы категорияларын, ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық процестердегі маңызы
мен орнын біліп алудағы студенттердің теориялық және ... ... ... ету; сонымен бірге қаржыны ұйымдастыру ... ... мен ... ... және оны қоғамның әлеуметтік-
экономикалық дамуының нақтылы жағдайларында қолданудың ... ... ... ... ... ... табылады.
«Қаржы» курсының құрылымы, оның тақырыптары мен сұрақтарын қарау
дәйектілігі қаржы ... ... ... мазмұнымен және оның
міндеттерімен айқындалатыны белгілі. Осыған байланысты оқулықтың мазмұнын
«Қаржы ... ... ұғым және оны ... ... ... ... ... «Мемлекеттің қаржысы», «Сақтандыру»,
«Нарықтық экономикадағы қаржының көкейтесті проблемалары» сияқты бес бөлім
және жиырма екі тарау құрайды.
Оқулық ... ... ... ... әзірлемелері
негізінде әзірленді және оның құрылымы «Қаржы және кредит» мамандығы
бойынша ... ... ... ... талаптарына жауап береді.
Оқулықта қаржы және басқа экономикалық категориялардың, жүйелердің өзара
байланысын көрнекі ету ... ... ... ... ... қабылдауды жеңілдету үшін құрылымдық-қисындық сызбаларға ... ... ... тақырыптардың материалдарын ойдағыдай игеру ... ... ... ... ... ... бақылау сұрақтарының
тізбесі беріліп отыр.
1 Қаржы ұғымы, оның мәні мен ... ... ... «табыс» ұғымын білдіретін орта ғасырдағы латын
тілінің financia ... ... ... француздың finance сөзінен шыққан)
қоғамда нақты өмір сүретін, ... ... мен ... ... ... өндірістік қатынастарды білдіретін ақшалай қаржы ресурстары ... ... және ... ... ... ... ... тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық категориялардың бірі
болып табылады. Ол натуралдық ... ... ... айырбасына
көшу жағдайында пайда болып, дамыды және мемлекеттің және оның ресурстарға
қажеттіліктерінің дамуымен тығыз байланысты болды.
Бүгінде қаржы ... ... ... ... ... ... Бұл ... авторлығын 1577 жылы «Республика ... алты ... ... ... ... ... ... Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржы туралы жұмыстың («Афин республикасының кірістері туралы») алғашқы
авторы Ксенофонт (б.э.д. 430-365 ж.ж.) болды.
Аристотельдің (б.э.д. 384-322 жж.) ... ... ... оның
«Афиннің мемлекеттік құрылысы» атты жұмысында баяндалған.
Қаржының мәні, оның даму заңдылықтары, ... ... ... мен қоғамдық ұдайы өндіріс процесіңдегі рөлі қоғамның экономикалық
құрылысымен, ... ... және ... айқындалады.
Түрлі қоғамдық-экономикалық формациялар қаржысының ... мына ... ... әр ... ... ... ... өзіне меншікті таптық құрылымы
сай келеді. Сонымен бірге қаржы ұлттық табысты мемлекеттің пайдасына қайта
бөлуді ... ... оны ... ... есепке алады;
- кез келген қоғамдық-экономикалық формацияларда қаржы ... ... ... ... мақсаттары мен міндеттеріне бағынады;
- өндірістің жаңа әдісі шаруашылық қатынастардың жаңа ... ... құл ... және ... ... натуралдық қатынастар
сәйкес келсе, мемлекет табысының ... да ... ... ... Капиталистік шаруашылық тауар-ақша шаруашылығы болып табылады.
Тиісінше мемлекеттің табысы да ақша ... ... егер ... ... ... ... ... өндірістік
қатынастардың ұдайы өндірісі мен ... ... ... қызмет
ететін болса, онда бұл міндеттерге қаржы да қызмет етеді.
Құн категорияларының жүйесінде қаржы белгілі орын ... және ... ... ... бірге ұдайы өндірістегі өзгешілік рөлімен
айшықталады. Қаржының құндық бөлу ... ... ... ... ... – кредиттен, жалақыдан және ... ... ... пайда болуының ... ... ақша ... ... ... ... ... өндірісінің негізі тауар ... ... ... ... еңбек бөлінісі болып табылады.
Олардың әрқайсысы өндірістің материалдық-заттай факторларының айырмашылығы,
олардың әр түрлі ... ... өнім ... ал сол себепті тіпті
ұқсас тауарлар нақтылы және затталынған еңбектің әр ... ... Бұл ... салдарынан шығындар мен еңбек нәтижелерін
өлшеудің қажырлы еңбектің және жұмсалынған күш-жігерге баламалы тұтынудың
өлшемін ... ... ... ... ... қажеттігі туады.
Ұдайы өндіріс процесінің үздіксіз жалғасып ... ... ... ... және тұтыну стадиялары оның қатысушылары арасында тауар
қатынастарының болуын айқындайды, өйткені өндірілген өнімдер ... ... ... ... ... ... өнім оны ... бұрын айырбастау
және бөлу стадияларынан өтеді. ... ... ... өндіріс
қатысушыларының ғана емес, қоғамдық қатынастардың барлық қатысушыларының
қажеттіліктері мен мүдделері қанағаттандырылуы ... ... орай ... ... орындалатын қызметгердің нәтижелерімен, әр түрлі
өндірілетін игіліктермен ... саны мен ... ... ... Тек ... ... өнімдері айырбасталғанда, оларды белгілі бір
ақшалай баламамен ... ... ... ... ... ... игіліктер мен құндылықтарды өлшеу құн ... ... ... балама ретіндегі ақшаның көмегімен жүзеге асады. Сондықтан
материалдық және материалдық емес ... ... ...... ... - натуралдық-заттай көрінісімен бірге оның
ақшалай көрінісі де болады. Қозғалыстың құндық ... ... ... ... ортақтастыратын белгілі бір ақша қорларын
тудырады. Басқаша айтқанда, өнімнің өндірістен ... өтуі тек ... ... ... бөлу және пайдалану арқылы болады. Осы кезде ... ... ... ... ... ... құрады. Қаржы тауар
қатынастарынан тыс өмір сүре ... ... ... іске ... екі ... ... қоғамдық
өндірістің әрбір қатысушыларының қажеттіліктеріне сәйкес оны ... ... ... береді. Бұл үшін құндық категориялар – ақша,
баға, қаржы, еңбекақы, кредит және басқалары пайдаланылады.
Қаржы ғылыми ұғым ретінде қоғамдық ... сан ... ... ... ... ... және ... түрде ақша
қатынастарының қозғалысымен қосарлана жүреді.
Экономикалық өмірде қаржының сыртқы көрінісі қоғамдық өндірістегі ... ... ... ... түрінде болып жатады. Құбылыстар
бетінде бұл қозғалыс ақшалай соманы шаруашылық жүргізуші субъектілердің бір-
бірімен қолма-қол ақшасыз ... есеп ... ... ... ... ... есептеу; табысты (пайданы) бөлу және
кәсіпорындарда, фирмаларда ішкішаруашылық арналымның қорларын ... ... ... салық төлемдерін аудару; қайырымдылық
қорларына қаражат ... ... ... үшін ... баждарын төлеу
және тағы басқа операциялар қолма-қол ақшасыз немесе қолма-қол ақшамен есеп
айырысу түрінде бір ... ... ... ... ... ... барлығында және осыған ұқсас қаржы операцияларында ... ... ... ... ұғымы ақша нысанындағы қоғамдық өнімді бөлумен байланысты
болатын экономикалық қатынастардың кең ... ... ... ... ... ... ие болып отырған нарықтық
экономика жағдайында ... ... және ... болып жататын ақша
айналымын – ақша ағынын бейнелеп көрсетеді.
Экономиканың ... ... ... жағдайында мемлекет тауар-ақша
қатынастарын әлде қайда аз ... ... ... ... тауарлардың,
жұмыстардың және қызметтер көрсетудің сұранымы мен ұсынымы болып табылады.
Қаржы - ақша қатынастарының жиынтығы, ... ... ... ол
әрқашан экономикалық жүйе шеңберіндегі қоғамдық ұдайы өндірістің түрлі
субъектілері арасындағы бүкіл ақша қатынастарын ... тек ... ... ... ... оның рөлі мен маңызы ... ақша ... ... орын ... ... ... өнім мен ... табысты жасау, бөлу және қайта бөлу
процесінде қалыптаса ... ... ... ... ... ... ресурстар бөлігінің ақшалай тұлғалануы болып
табылады. Қаржының ... ... бірі - оның ... ақша ... ақшаның нақтылы қозғалысымен қаржы қатынастарының бейнеленуі. Демек,
қаржы қатынастарының пайда ... өзі ... ... ... нақтылы
қозғалысымен аңғартып отырады.
Алайда қаржы ақша қатынастарының бүкіл сферасын қамтиды деп санау дұрыс
болмас еді. Ақша ... ... тек олар ... ... ... бөлімшелерінің, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің
жасалатын ақша қорлары бұл ... ... ... ... ... жалпы алғанда қаржыдан кең. Қаржы тек ақша қорларының, атап
айтқанда табыстар мен қорланымдардың қозғалысымен ... ... ... ғана ... ... ақша ... қаржы шеңберінен шығып
кетеді. Қаржы қатынастарының жиынтығына, мысалы, ... ... ... ... алу мен ... ... ... өнімді ақша
нысанында өлшеу, өзіндік құнды ... және ... ... ... түсімді есепке алу мен сақтау, ақша айналысын реттеу және басқалары
кірмейді. Сауда жүйесі арқылы тауарларды ... алу және сату ... ... ... бағаларын реттеп отырған жағдайда да) кезінде пайда
болатын ақша ... да ... ... ... ... ... ... ақша қатынастарын азаматтық-құқықтық әдіспен реттеп отырады. Ақша
қатынастарымен бірігіп кеткен субъектілердің теңдігі (олардың құқықтары мен
міндеттеріндегі тепе-теңдік) бұл әдіске тән ... ... ... табылады.
Сонымен бірге қалыптасатын ақша қатынастарының өзіндік қаржылық ... ... Кез ... ақша ... ... ... білдіре
бермейді.
Қаржының ақшадан мазмұны жағынан да, функциялары жағынан ... бар. Ақша – бұл ең ... ... ... ... өлшенетін жалпыға ортақ балама, ал қаржы -
жалпы ішкі өнім мен ... ... ... және ... бөлудің экономикалық
тетігі, ақша қорларын жасау мен пайдалануға ... ... ... ... бөлуге және тұтынуға ықпал жасайды және объективті сипатта
болады.
Ұдайы ... ... ... ... жеке ... ... ... бірдей емес.
Ақшаның нақтылы қозғалысы ұдайы өндіріс процесінің екінші және үшінші
стадияларында - ... және ... ... ... ақша нысанындағы құнның қозғалысы тауарлардың
қозғалысынан оқшауланады және оның ... (бір ... ... ... ... ... әр ... мақсатты оқшаулануымен
(бір иеленушінің шеңберінде) сипатталады. Үшінші стадияда бөлінген құн
(ақша нысанындағы) тауар нысанына ... Бұл ... ... ... ... Сөйтіп, ұдайы өндірістің екінші стадиясында ... ... бір ... ... орны ... ал ... стадияда
құндардың екі жақты қозғалысы болады, оның бірі ақша нысанында, ал ... ... ... ... ... ... мен тұтыну стадияларында мұндай
қозғалыстың болмауы олардың қаржының ... ... орны ... ... құн (ақша нысанында) тауар нысанымен айырбасталатын,
яғни сатып алу 4 сату актілері жасалатын айырбастауда да қаржыға орын ... ... ... құн ... тек баға құралын қажет ететін
өнбойы жасалатын айырбас ... ... ... мұнда басқа
экономикалық категорияның механизмі – баға жұмыс істейді.
Қаржының іс-әрекет етуінің жиынтық қоғамдық өнімді бөлу ... ... ... ... үшін ... ... болып саналады.
Сонымен қаржы мен қаржы қатынастарының пайда болып, іс-әрекет ететін ... ... ... болатын ұдайы өндіріс процесінің бөлу стадиясы
болып табылады. Мұнда жалпы қоғамдық ... құны және оның ... ... ... ... алғашқы бөлу процесіне ұшырап, мақсатты арналым мен
субъектілер бойынша бөлінеді. Бұл процестің ... құн оны ... - с, v, және m-ге ... ... ... өндіріс
құралдары құнының (с) орны толтырылады, қызметкерлердің жалақысы (v)
төленеді және қосымша өнім (m) ... ... ... қаржы талшығы
мен басы өндіріс сферасында ... ... ... мен оны кейінгі бөлу болып
табылады. Тап осы қосымша өнім ... ... таза ... (табыстарды,
қорланымдарды, ақша қорларын) құрайтын қайта жасалынған қоғамдық ... ... ... ... ... және қаржы функцияларының бастауын
құрайды. Сөйтіп, өндірістің алдын ала шарттасылған сипаты кезінде сатылатын
өнімді «с», «v» және ... ... ... ... ... және ... ... ақшалай табыстар мен ақша ... ... ... ... ... ... одан әрі бөлу
және оны мақсатты ... ... да ... ... ... ... бір бөлігі жаңа толық айналымға түседі, ал ... ... ... жалпы қоғамдық өнімнің құны мақсатты арналымдар
мен субъектілер бойынша бөлініп, олардың әрқайсысы өндірілген ... ... алуы ... Қаржының қатысуынсыз қоғамдық өнімнің жеке
бөліктерге ... ... ... ... ... ... ... мен пайдалану
арасындағы байланыстырушы буын болып табылады.
Экономикалық ... ... ... ... ... өзгешелігі олардың көрінісінің әрқашан ақша нысаны
болатындығында. Қаржы ... ... жүйе ... қоғамдық ұдайы
өндірістің әр түрлі субъектілері арасындағы ақша және тек ақша ... ... ... ... ... ... ... – қаржының
маңызды белгісі. Қаржының ақшалай сипаты оны жүзеге асырудың нысанын және
қаржының ... ... ... ... (жататынын) баса
көрсетеді.
Ақша қаржының іс-әрекет етуінің міндетті шарты ... ... ... ... ... ... ... өйткені қаржы ақшаға байланысты болатын
жалпы нышан. Ақша айналыс құралының функциясын ... ... ... ... құн ... ... (пайда) әкелетін құн бола бастайды. Сөйтіп,
ол ақшаның ... аясы ... ... қатынастардың бір бөлігі ретінде
қаржының пайда болуына ... ... ... ... ... ... қатынастар болып табылады.
Қаржының арқасында экономиканың барлық құрылымдық бөліктерінде (материалдық
өндіріс пен ... емес ... және ... ... ... ... өнім құнын қайта бөлудің сан алуан процестері ... Бөлу ... ... нысанда да - өндіріс құралдары мен
тұтыну предметтерінің қорларын жасаумен де, ... ақша ... да ... ... ... ... ... арналған ақша қорларының қозғалысы
арқылы да болып жатады. Қаржы қатынастарының бөлгіштік сипаты экономикалық
категория ретінде олардың ... ... ... ... қатынастарының ақшалай сипаты мен бөлгіштік сипаты қаржының аса
маңызды белгілері болып табылады, бірақ оның ақтық белгілері ... ... ... ... да, ... ақы ... де, ... де ортақ.
Қаржының нақтылы жұмсауға арналған түрлі мақсатты ақша ... ... оның ... ... белгісі болып табылады. Ақша
қорлары, істің шын мәнінде, қаржы ... ... ... ... ... өндіріс қатысушыларының ... емес ... ... ... ... ... Әдістер,
қаржы қатынастарындағы іс-қимылдың амалдары ретінде ... ... ... ... ... ... игеріп алады, мұның өзі
экономиканы реттеудің ... және ... ... ... ... көлемі мен оның бағыттарын алдын ала қарастыру қажеттігімен
байланысты болады.
Ақша экономикалық өмірде, ... ... яғни ... және ... ... тең ... ... негізінде пайдаланылады.
Баламалылық белгісі басқа ... ... - ... ... іс-әрекетіне тән. Ақша қорларының бүкіл ақша
қаражаттарынан бөлініп тұратын ерекшелігі сол, олар ... ... ... ақша нысанындағы құнның бір жақты ... ... Кез ... ... ... ... ерекшелікпен
(салықтар, табыстан (пайдадан) аударылатын ... ... ... т.б.), яғни ... сипатталады.
Салалық қаржыларда қорлардағы ақшаның ішкі ... ... ... ... қолданылады.
Сөйтіп, қаржының қаралған өзгеше белгілері бұл экономикалық категорияны
ақша қатынастарының бүкіл жиынтығынан мүлтіксіз бөліп ... ... әрі ... ... ерекшелігін атап көрсетеді. Басқа бірде -
бір ... ... ... ... ... ... жиынтығын
иемдене алмайды. Егер белгілердің алғашқы екеуі – ... ... ... мен бөлгіштік сипаты қаржы қатынастарының ... ... ... ... тән қор ... міндетті сипаты, біржақты
тәртіптегі құн қозғалысының баламасыздық сипаты экономикалық ... ... ... ... баса ... айтылғандардың негізінде қаржының қысқаша анықтамасын былайша
тұжырымдауға болады: ... – бұл ... ... ... ... ... табыстар мен қорланымдарды қалыптастырумен, сонымен
бірге оларды ұдайы ұлғаймалы ... ... ... және ... ... пайдаланумен байланысты жалпы қоғамдық
өнімнің құнын және ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлу және ... ... ... ... ақша ... ... істеуінің шарты - ақшаның болуы, ал ... ... ... ... ... ... мен ... қызметін
қамтамасыз ететін олардың ресурстарға қажеттілігі болып табылады.
Қаржының мәні ақша нысанындағы құн қозғалысынан туындайды. ... ... ... ... ... және ... ... болып табылады.
Қаржының қажеттігі объективті мән-жайдан - тауар-ақша қатынастарының
болуынан және қоғамдық дамудың қажеттіліктерінен туындайды. Мемлекет ... ... ... ... ... ... ... әр
түрлі нысандарын жасай алады: төлемдердің әр түрлі түрлерін енгізеді немесе
күшін жояды, қаржы ресурстарының нысандарын ... және т.б. ... ... ... өзгеріп отыратын ұдайы өндірістік қажетіліктерді
қамтамасыз ете отырып, қаржы өндіріс үйлесімдерін ... ... ... ... үшін ... Бұл ... ... ақша
қорларын қалыптастыру арқылы болады. Қаржының басты арналымы - табыстар ... ... ... ... мемлекет пен шаруашылық жүргізуші
субъектілердің қаржы ресурстарына деген қажеттіліктерін ... және бұл ... ... ... ... Қоғамдық
қажеттіліктердің дамуы шаруашылық жүргізуші субъектілердің қарамағында
жасалатын ақша ... ... ... мен ... ... ... ... қаржы механизмі арқылы барлық жағдайға ықпал
етудің кең мүмкіндіктерін пайдалана алмаса, ... ... ішкі ... ... ... асыра алмайды, өзінің әлеуметтік-экономикалық
бағдарламаларын, ... және ... ... ... ... ... дәстүрлі функциялардан басқа, шаруашылық процестерді реттеу
жөнінде едәуір экономикалық функцияларды орындайды, сондықтан мемлекеттің
қарамағына қаражаттарды ... ... ... ... ... ... арқылы қазір жалпы ішкі өнімнің 20 пайыздан астамы және
жиынтық қоғамдық өнімнің 10 ... ... ... ... ... ... салалық және аумақтық аспектілерде қоғамдық
өндірістің ... ... ... ... қажеттіліктер
қанағаттандырылады.
1 сызба. Қаржы қажеттігінің факторлары
|Қаржының қажеттігі ... ... ... қажеттіліктері |Р ... | |Е ... | |Т ... | |Т ... | |Е ... | |У ... | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... қажеттіліктер |
2 ... ... және ... қай ... болса да, несие, алуан түрлі экономикалық және
қоғамдық ойшылардың назарын аударатын. ... ... ... пайда
болған күнінен бастап несиенің проблемасымен шұғылданып келеді. Ал, қазіргі
нарық кезеңінде несиеге, экономикалық санат ретінде, аса көп ... ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы ресімделуіне
жетеді, сөйтіп несие, төңірегіндегі алуан-түрлі практикалық және теориялық
сауалдардың шиеленіскен түйініне айналады.
Несиенің түпкі тамыры тауарлық өндірістің ... ... ... жатыр.
Содан кейінгі экономикалық даму сатыларының әрқайсысында да несиенің маңызы
зор болды. Тарихтың өткен дәуірлерінің бәрінде де ... ... ... қарым-қатынасты жаңартудың және түрлеңдірудің революциялық
қозғаушы күші болды. Ол жеке ... ... ... ... ... ... ... мүдделерін қосып бекітті және қоғамдық өндіргіш
күштерін қайта бөлудің ұтымды ... ... ... ... экономистсрге несиенің арғы негізін, қазіргі
жағдайда оны пайдаланудың керегі неде екенін түсіну керек. Оның ... ... ... ... ... ... әр түрлі түсіндіріледі.
Мысалы, кейбір ... ... ... ... ... (әңгіме
төленетін процент жөнінде), өндіргіш күштердің дамуына кедергі келтіреді,
нарықтың ... тән ... ... ... ... дағдарысты жоймайды, керісінше, оны тереңдетеді,
оған тікелей себепші болады деген пікір айтады. Басқалары, керісінше, ... ... ... ... ... ... дейді. Осындай
қарама-қарсы пікірлер орын алған жағдайда істің жәйін түсіну үшін ... ... ... ... ... сауалға жауап беруіміз керек.
Жоғарыда айтылғандай, несиенің түбірін тауарлы өндірістің пайда ... ... ... тікелей айтқанда, тауар айырбастау, оның бір қолдан
екінші қолға ауысуы, несиелік қатынастың дәл шыққан жері деуге болады.
Қоғам ... ... ... ... ... пайда болып
және өркендетілуінің, нақты экономикалық негізін, ... ... ... ... ... құрал-жабдықтары, құндық тұлғасында дәл бір уақытта ақшалық,
өндіргіш күштері және тауарлық нысанында бола ... ... пен ... олар бір ... екінші нысанға ауысып отырады, яғни ... ... ... Осы ... айналым үш сатыдан тұрады.
Айналымның бірінші сатысында құнның ақшалай ... ... ... ауысады, яғни ақшаға өндіріс құрал жабдықтары сатылып алынады.
Екінші сатыда адамның, өндіріс құрал-жабдықтарды пайдаланып істеген
әрекеттерінің ... ... өнім ... болады. Енді, өндіргіш күштің
нысанындағы құн тауарлық нысанға ауысады. Осы сатыда өндіргіш құралдарының
құнына, адам ... ... яғни ... ... ... құн ... сатыда дайындалған өнім ақшаға сатылады. Сөйтіп, құнның тауарлық
нысаны қайтадан, өзінің бастапқы нысаны – ақша ... ... ... ... ... ... таза пайдасы қосылады).
Осындай ауыспалы айналымның мынандай формуласы бар:
А – Т ...Өп... Т1 – А1 – онда;
А – ақша нысаны;
Т – ... ... - ... ... – тауар нысаны, өсімімен;
А1 – ақша нысаны, өсімімен.
Ақшалай қаражат ... ... ... ... ... Олай ... ... өнімнен түскен ақшаға қайтадан өндіріс құрал-жабдықтары
сатылып алынады, еңбек ақы ... т.б.. ... ... ... ... ... ... үздіксіз қайтып оралып ... ... деп ... ... ... ақшаның материалдық нысанға ауысып, одан
қайтадан ... ... ... ... бір ... ... ... өндіріс кезеңін (циклін) жаңа бастап жатса, екіншісі оның ... ... ал ... оны ... енді өнімдерін сата бастайды.
Әрине, іс жүзінде әр ... ... тап ... шектелуін байқау
қиын. Өйткені, өндіру мен ... ... ... ... жүріп
жатады. Дегенмен, өндірістің осындай кезеңділігінің салдарынан кез келген
шаруашылықта ақшаның (капиталдың) құйылу мен тартылу сәттері болып ... ... пен ... ... ... әр шаруашылықта әр түрлі.
Оған себеп, әр шаруашылықтың әртүрлі ... ... ... ... ... мен отын жеткізушілердің, және дайын өнімді
тұтынушылардың, алыс-жақындығы, жұмысшы-қызметкерлердің мамандық дәрежесі
мен ... ... ... ... ... ... ... бірдей
жағдайда істейтін екі кәсіпорнының ... ... ... ... өндірісті ұйымдастыру оны керекті заттармен қамтамасыз етіп,
шыққан ... ... ... оларда мүлде бірдей бола алмайды.
Сонымен қатар, өндіру мен ... ... ... да, ... ... ... кездейсоқ қозғаушы күштер пайда болады.
Мысалы:
- Шикі заттар мен ... ... бір ... ... Тасымалдау жағдайының қиындылығынан (Мысалы, темір жол вагондарының
болмай қалуы) дайын өнімді өткізудің кідіруі;
- ... өнім ... ... көрсетілген қызмет үшін, уақытында
төленбеушілік т.с.с.
Осы сияқты ... ... ... ... ... мен ... әр ... бір ... ... бір ... ... ... ... бос ... пайда болады, ал
кейбіреулеріне өндірісті үздіксіз жалғастыру үшін, қосымша қаржы керек
болады.
Дәлірек айтқанда уақытша бос ... ... ... ... ... ... жұмысшы-қызметкерлерге еңбек ақыны айына екі рет
(қазіргі жағдайда, көбінесе бір-ақ рет), өткен 15 (30) ... ... ... ... ... күн сайын жасайды. Сондықтан соңғы
еңбек ақы төлеген күннен бастап, келесі төлем күніне дейін щаруашылықта 15
(30) күннің ... күн ... өсіп ... ... резерві пайда болады;
Шаруашылық, өткізген өнімнен түскен таза пайдасын бір сәтте ... Ол ... ... ... ... бос ... болады;
Өткізілген өнімнен түскен түсімнің ішінде, өндірістің негізгі құрал-
жабдықтарының тозығының орнын толықтыру үшін жұмсауға ... ақша ... Сол ақша да ... ... ... жүргізетін кезге дейін
бос қаржы болып, шаруашылықтың есеп шотында қалады.
Бұл себептер өндіру мен өткізу процесінің ... ... ... ... ... жағдай және барлық шаруашылық жүргізетін
субъектілерге тән.
Шаруашылыққа қосымша ... ... ... де әр ... ... оның ... аса ... өндіріс процесінің
маусымдылығы мен өткізілген өнім үшін түсетін түсімнің түсу мерзімі мен
өндіріске ақша ... ... ... ... ... шаруашылықта, жоғарыда айтылған себептерге байланысты,
уақытша бос ақшаның пайда болу кезі мен оны ... мен ... ... жүргізу мақсатына жұмсау кезінің арасында салыстырмалы қарама-
қайшылықтар туып тұрады. Осындай ... ... ... ... ... ... ... несие болып табылады. Ол үшін,
барлық ... ... ... ... жеке ... бос қаржыларын бір жерге, ... есеп ... ал ... осы ... ... ... ... мұқтаж болған шаруашылық жүргізу субъектілерге, жеке тұлғаларға,
және керек болған кезінде, басқа елдердің фирмаларына, ... ... ... ... ... ... тауарлы өндірістің сөзсіз атрибутына айналады. Кез
келгені қоғам біріншіден, ... ... ... босқа, пайда түсірмей «өлі
капитал» болып жатқанына құмар емес, екінші жағынан, экономиканың ұдайы
және кеңейтілген ауқымда ... ... ішкі ... ... ... оның негізін (тегін) ашып алуымыз
керек. Қазіргі экономикалық ... ... ... әр ... ... оның ... ең ... несиенің негізі
тауарлары өндіріс, анығырақ айтқанда, капиталдың (ақшаның) айналымы мен
ауыспалы ... ... ... Кейбіреулер несиенің негізі деп оның
«қайтарымдылығы» мен ... ... ... ... де ... ... бұлар, несиенің тек жеке қасиеттерін ғана қамтиды. Сондықтан
оларға ... ... шын ... ... ... Мысалға,
«қайтарымдылықты» алсақ, шынында да, қайтарымсыз ... ... ... ... тек бір ... Сол ... «ақылылық та». Іс жүзінде ақысыз несие өте
сирек кездеседі. Ақысын төлеу, несиелеу ... ... ... бұл да оның тек бір ... ... ... ... анықтағанда
оның келтірілген қасиеттерін де еске алу керек.
Несиенің мазмұнын анықтағанда оның әлеуметтік, экономикалық жағын ... жөн. ... ... өзі ... қажетгіліктің туындысы болып
табылады. Қоғам қандай экономикалық формацияда болса да, ... ... ... атқаруға тиіс.
Осының бәрін қорытындылай келіп, несиені экономикалық санат ретінде
«құнның, қайтарылымдылығы мен ... ... ... ... ... лайықты қозғалысы» - деген жөн. ... ... ... ... ... шығатындығы да, оның кейбір мағыналы
қасиеттері де, әлеуметтік экономикалық жағы да ... ... мен оның ... ... ... оның ... ... бар екенін де айта кету жөн. Өйткені, ... ... ... сондықтан, осы екі ұғымның бір-біріне ұқсастығы көзге
түседі. Бірақ, олар әр ... ... ... және ... ... қарым-қатынастары да әр түрлі.
Мысалы, ақшалық қарым-қатынас ... мен ... ... ... Сонымен қатар, құнның екі нысаны біріне-бірі қарсы қозғалады:
тауар сатып, ... ... ақша ... ... Несиелік қарым-
қатынаста іске басқа субъектілер қатынасады: несие беруші (несиегер), несие
алушы (қарызгер). Олардың арасында ... ... да ... Бұл ... ... ... ... бір бағытқа қозғалыс жасайды,
яғни, несие берген кезде, ол ... ... ... ал ... ... ... – қайтадан өзінің иесіне ауысады.
Ақша да, несие де төлемнің мерзімін ұзартуға қатынасады, ... де ... ... ... ақша ... мазмұнын төлем төлеу әрекетімен және сол
шақта көрсетеді, ал несие ... ... ... мерзімі өткеннен
кейінгі өлшеммен емес, ал сол төлемнің ұзартылу фактісімен көрсетеді.
Ақша мен несиенің тағы бір ... ... ... ... ... ... ... тұтыну құны оның кез келген
басқа өнімге айналу мүмкіншілігінде ... ... ... құны ... ... мен алушының (несие алу) қажеттерін қанағаттандыруда.
Несие құнның ақшалай нысанында да, тауарлы нысанында да ... ... ... ... тек ... ақшалай нысанында іске асырылады.
Сөйтіп, ақша мен несиенің бір ... ... ... ... арасында елеулі айырмашылықтар бар. Солай бола тұра,
ақша мен ... ... ... істейді.
Ақшаға сатып алу (баламалы құнын ... ... ... ... ауысуы іс жүзінде, қатынастың басқа, жаңа түріне ауысуы болады,
экономикалық мәміленің түрі ... бір ... ... екінші
экономикалық санатқа ауысуы болады. Ескеретін нәрсе, процес әр уақытта
несиеден басталады. Өйткені, ол заттай ... да ... ... ... ал, ақша, тек тауарлы өндіріс пен айналымның дамуының салдарында
пайда болады.
Несиенің мазмұнын ашып ... ... ... ... оның
сенімділігіне көбірек көңіл бөледі. Өйткені, «несие» деген сөздің орысшасы,
«кредит», латынның «Credere» деген сөзінен ... Оны, ... ... ... деген сөз, қазақша «сену» болады. Бірақ, ... ... ... ... ... ... ешуақытта құр сеніммен берілмейді. Несие
алу үшін, алдымен оның ... ... ... ... ... керек. Әрине, банктер кейде өзінің өте сенімді, көп жылдан бері ... ... ... ... ... көрмейтін клиенттеріне сенім
көрсетеді. Оларға несие кепілдемесіз берілуі мүмкін. Ондай ... ... деп ... ... ... ... сирек кездеседі, әсіресе
экономикалық ... ... ... ... ... несиелік қатынаста «сенім» деген ... тек ... ... болады деген сөз. Кез келген ... ... оның ... жалғасы және оның өзіндік ерекшеліктігі ретінде
қаралады. Несиенің атқарымдары жөнінде көп ... бері ... ... ... және ол әлі ... дейін саябырси қойған жоқ. Дегенмен, ... ... ... отырып, несиенің сыртқы кеңістіктегі кейбір іс-
қимылын, оның атқарымы деп түсіну керек.
Ондай ... ... ... ... ... ... ... мен нақты ақшаның орнын басу.
Құнды қайта бөлу атқарымы: Жоғарыда айтқанымыздай ... ... ... себептермен кейбір шаруашылық жүргізушілерде уақытша бос
қаржы жиналады, ал ... ... сол ... қосымша қаржыға мұқтаж
болады.
Осындай кейбір шаруашылық жүргізуші ... жеке ... бос ... ... ... ... субъектілерге, немесе
жеке адамдарға уақытша пайдалануға әперу құнды қайта бөлу ... ... ... тек ... ... іске асырылатын болғандықтан, оны
несиенің атқарымы дейміз.
Бірақ, осы атқарымды «құнды қайта ... деп ... ... ойымыздан
шықпайды. Несие уақытша пайдалануға берілетін болған соң, атқарымды «құнды
уақытша қайта бөлу» ... ... ... ... тағы бір ... ... тууы мүмкін: неге «бөлу» емес, «қайта
бөлу» деген. ... ... ... ... деп те ... ... ... несие беруге пайдаланатын, шаруашылықтардың есеп шоттарына
шоғырландырылған ... бос ... ... ... қойған жалпы ішкі өнім
мен Ұлтгық табыстың бір бөлігі. Олар ... ... ... Сондықтан
оларды бөлуге болмайды, тек уақытша қайта ... ... ... басылымдарда бұл атқарым «перераспределитальная» деп
аталады. Осының өзі тағы бір ... ... ... ... ... ... ... бөлу» - деген. Іс жүзінде қайта бөлінетін, немесе уақытша
пайдалануға ... ... ... мен ақша қаражаты. Бірақ, бұл
тек олардың ... ... ішкі ... – құн. ... қайта бөлінетін
«құн» деп түсіну керек. Осыған байланысты, біз осындай сауалды ... ... ... ... деп ашық айтып отырмыз.
Қайта бөлу аймақтық, немесе салалық нышаннан ... Егер құн ... ... екінші саланың өкіліне әперілсе – салааралық қайта бөлу
болады, ал егер ... ... ... жерде тұратын заңды, болмаса, жеке
тұлғалар қатынасса – аумақаралық қайта бөлу болып шығады. Сонымен ... ... ... де ... бөлу ... Онда ... ... де, несие алушы
да бір саланың өкілі болуға тиіс. Мысалы, агропромбанк ауыл шаруашылығының
кейбір ... бос ... ... шоғырландырып, ауыл шаруашылығының
басқа бір өкілдеріне берсе, ... – сала ... ... бөлу ... ... нәрсе, осы айтылған жағдайлардың бәрінде де құнның ... ... ... ... ... ... кейін, құн
өзінің иесіне қайтарылады.
Құнды несие арқылы қайта бөлу үлкен және кіші ... ... ... ... Кіші ... ... ... құндылықтар мен
ақша қаражаты қайта бөлінсе, үлкен экономика деңгейінде – ... ішкі ... ... ... ... ... ... басылымдарда несиенің екінші атқарымын «Несиелік
операциялар мен нақты ақшаның ... ... ... танылып келеді. Бұл
анықтамада ескерілмей жүрген бір ... бір. Ол ... ... ... ... ... рет ... айтылғандай, айналымда нақты ақша
жоқ (алтын монеттен кейін), ал, ... ... құны жоқ, ... ... ... ... ... деген сөзді «қолма-қол» деген сөзбен
ауыстырған жөн. Сонда бұл атқарым: «Несиелік операциялар мен ... ... ... ... ... несие жүйесінде осындай атқарымның істеуіне мүмкіншілік бар.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үшін, бір есеп ... ... есеп ... ... ... ... жүргізіледі және ол айналымдағы ақшаның ... ... ... ... құн, несие алушының шаруашылық
айналымына кіргеннен соң, қолма-қол ақшаға тән ... ... ... ... ... ... сатып алуға, еңбек ақы ... ... ... бәрі, шыныңда да, несие операцияларымен қолма-
қол ақшаның орнын басуға болатындығын дәлелдейді.
Несиенің осы ... ... ... банктер арқылы қолдағы
ресурстарды тиімді пайдалануды, аса маңызды өндіріс салаларын ... ... ... ... ... ... ... тиімділігін
арттыра беруге мүмкіншілік алады.
Бұрынғы теориялық зерттеулерде және Кеңестік банк жүйесінің жұмысында,
несиені тиімді пайдалануда шешуші жағдайлардың ... ... ... мүлтіксіз орындау болатын. Басқаша айтқанда, шаруашылықтарды
несиелегенде, ... ... ... сол ... орындалуына
бағытталатын.
Сондай қағидалар төртеу болатын:
- несиенің жоспарлы-мақсатты түрі;
- несиенің ... ... ... ... материалдық құндылықтар мен өндіріс шығындарымен қамтамасыз
етілуі (қамтамасыздығы).
Қазіргі ... ... әр ... ... несие саясатын
жүргізетін болғаңдықтан, олардан ... да ... ... орындауын
талап етудің қажеттілігі болмай қалды. Оның үстіне жаңа ... ... ... өзінен-өзі мағынасын жойды. ... ... ... түріне сәйкес, несие тек жоспардың орындалуына
бағытталған әрекеттерге, тек жоспардың орындалу ... ... ... ... Енді, жоспарлау болмағандықтан, бұл қағида ... ... ... ... әр ... ... ... қанша несие беру керек
екенін, қолда бар ... ... және ... пайдасын көбейту
мақсатына қарай анықтайды. Осыған байланысты несие берудің жағдайларында,
әр банк өзі белгілейді және олар барынша ... ... ... ... көрсетіледі. Басқаша айтқанда, қазіргі жағдайда ... ... ... осы шарттың бетіне сияды.
Дегенмен, қазіргі нарық ... де, ... ... ... кейбіреулерінің елеулі маңызы бар және оларды барлық банктер
несие бергенде басшылыққа алады. Мысалы, банк ешкімге, ешқашан да ... егер оның ... ... ... ... ... мен ... Несиені қамтамасыз етілу қағидасы
бұрынғыдан да қатаң түрде қолданылып жүр. ... ... ... алу ... ... ... ... құндылықтардың барлығын
және оларды өндіріс процесінен өткізгеннен кейін, несиені қайтаруға толық
мүмкіншілік туатынын ... ... беру ... ... ... ... қатар, жоғарғы өтімді кепілзат, болмаса бірінші
сыныпты компаниядан (фирмадан) кепілдікхат тапсыру керек. Оның ... ... ... ... ... ... әлдеқайда көп болуы
шарт.
Экономикалық санаттың маңызын, оның ... ... ... ... жеткен жетістіктер арқылы бағалайды. Және де ... ... ... ... ... біліктілікпен, мейлінше тиімді ... ғана ... ... ... ... істелген іс, күтілген ... ... Осы ... ... де ... оны ... шаруашылық
жүргізуші субъектілер, табыскерлікпен шұғылданатын жеке тұлғалар, тіпті,
бүкіл ... өзі, ... ... ... ... Жалпы
алғанда, несиеге ең жоғарғы дәрежеде пайда түсуге ... ... ... оның ... ... сақтағанда (орындағанда) ғана, яғни, оны
шаруашылықтың мақсатына сәйкес, тиімді пайдаланғанда ғана ... ... ... ... ... қаржы жүйесінің мәні
Қазіргі кезде қаржылық бақылаудың мынадай түрлерін ажыратады:
- қаржылық-шаруашылық бақылау. Оны ... ... ... мен ведомстволардың қаржы органдары ақша
қорларын бөлу жолымен жүргізеді. Ұдайы ... ... ... ... мен ... ауқымына, өзіндік құн мен рентабелділікке, еңбекке ақы
төлеуге осылайша ықпал ... ... ... бұл түрі ... ... арттырып отыруға бағытталған;
- қаржылық-бюджеттік бақылау. Ол ... ... ... ... мемлекеттік бюджетке алу арқылы, сондай-ақ кәсіпорындар мен
құрылыстарды қаржыландыру арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... дер ... түсуін, сондай-ақ бюджет
қаражаттарының бизнес-жоспардың немесе құрылыс қарқынының орындалуына қарай
берілуін ... ... ... Ол ... мен ... ... ... Бұл жағдайда қаржының бақылау функциясы ... ... ... ... ... көрінеді. Бақылаудың бұл
түрі банк арқылы өтетін ақшалай есептесудің (өнім, жұмыс, қызметтер көрсету
үшін) жүйесі арқылы жүргізіледі.
Қаржы қоғамдық ұдайы өндірістің бөлу ... ... бола ... ... ... ... ықпал ете алады. Ықпал етудің
объективті алғышарттары екі мән-жаймен байланысты:
1. Қаржы ... ... ... ... ... ... тұтыну) ықпал етеді.
2. Қаржының экономикалық процестерінің катализаторы болуға әлуеттік
ерекшелігі бар (бұл ... ... ... Бөлу ... өндірісте
айқындаушы сфера болып табылатын материалдық өндіріс сферасында басталады,
өйткені ол өндірістің ... мен ... әсер ... ... ... процесіне екі түрлі ықпал жасайды:
а) сан жағынан, бұл бөлгіштік процестің үйлесімдерімен сипатталады;
ә) сапа жағынан, бұл ... ... ... ... ... ықпалымен сипатталады.
Қаржы микроэкономикалық дамудың тиімді ара қатысын белгілеуде, ұдайы
өндірістің заттық және құндық элементтерінің тепе-теңдігіне жетуде, ... ... ... рөл ... ... рөлі мына ... ... қаржы капиталдың айналымын тездете отырып, ... ... ... тиімділігінің өсуіне жағдай жасайды;
- кірістер мен шығыстарды ұдайы салыстырып отыру арқылы ... ... ... ... ... ... қаржы ақша қорларын бөлу және қайта бөлу арқылы экономикалық өсудің
ара салмағын қамтамасыз етеді;
- қаржы ... ... ... және ... қорларының үйлесу
тиімділігін арттырудың экономикалық негізін жасайды;
- қаржы ұлттық экономикада ... сан ... ... ... жүргізу нысандарының дамуына мүмкіндік туғызады.
Сонымен бірге қаржы ... ... ... ара ... ... белсенді рөл атқарады: олардың көмегімен экономикалық және
әлеуметтік дамудың ... ... ... элементтерінің өзара
теңдестірілуіне қол жетеді; қаржы тұтқаларын жоспарлы пайдалану қоғамдық
ұдайы өндіріске қаржының ынталандырғыш ... ... ... ... ... ... ... отырып анықтауға жағдай
жасайды.
Қаржы көмегімен жететін нәтижелерді бағалауға жалпы тәсілдеме қаржының
рөлін 3 бағытта атқаруға ... ... ... ... ... ... ... қаржы көздерімен
қамтамасыз ету тұрғысынан;
2) қаржыны қоғамдық ... ... ... ... үшін ... ... әлеуметтік - экономикалық дамудың ынталандырмасы ретінде
пайдалану тұрғысынан.
Қаржы жүйесінің ұғымы қаржы ұғымының одан әрі ... және ... ... ... ... ... жүйесі тиісті ақша қорлары құрылып, пайдаланылатын
қатынастардың, сонымен бірге бұл қатынастарды ... ... ... ... жүйесінің ұғымы кейде тар ... ... ... ... жиынтығы ретінде қолданылады, ... ... ... ... ... алғанда қаржы жүйесі бұл
қаржы мекемелерінің жиынтығы, ал экономикалық тұрғыдан - ол мемлекетте ... ... ... өзара байланысты қаржы қатынастарының жиынтығы
екенін естен шығармаған жөн.
Өзінің тарихи дамуында қаржы жүйесі ұзақ ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесі, жалпыға мәлім, әдетте, тек
бір ғана буынмен - мемлекеттік бюджетпен шектелді. ... ... ... ... ... ... соның ішінде бұрынғы
КСРО-ның қаржы жүйесін екі негізгі буын - мемлекеттік бюджет пен ... ... Олар ақша ... ... мүмкіндік берді, бұл
буындардың көмегімен мемлекет өзінің саяси және экономикалық функцияларын
орындап отырды.
Қаржы жүйесі терминінің ... ... ... ... ... оның қоғамдық-экономикалық процестегі орнын негіздей
отырып, қаржы ... ... ... ... ... Осы критерийге
сәйкес қаржы жүйесі мынадай үш ... ... ... қатынастарының жиынтығы;
2) ақша қорларының жиынтығы;
3) басқарудың қаржы аппараты.
Ақша қорларының қозғалысына байланысты мемлекет, шаруашылық жүргізуші
субъектілер, ... ... және жеке ... ... пайда болатын
экономикалық, ақша қатынастарының жиынтығы ... ... ... ... негізінен мына екі сфераны қамтиды:
1) мемлекеттік бюджетке жинақталатын ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
ақша қатынастары;
2) кәсіпорындардың орталықтандырылмаған ақша қорларының ... ... ... ақша ... ... ... ... сыныптамасы
Қаржы қатынастары өзінің экономикалық табиғаты жөнінен бөлгіштік
қатынастар болып табылады, оның үстіне құнды бөлу ең ... ... ... ... ... ... өндірістегі субъектілердің
рөлі қаржы қатынастары жіктемесінің алғашқы ... ... ... ... Қаржы жүйесінің функциялық белгісі (критерийі) бойынша құрылымы
Қаржы қатынастарының буындарына тән болып келетін тиісті орталықтандырылған
және орталықтандырылмаған ақша қорларының жиынтығы ... ... ... ... ... ... өзінің көрінісін қаржы ресурстарын
қалыптастырып, пайдалануда табады, бұл ресурстар бюджет, ... ... емес ... сақтандыру және қамсыздандыру, амортизация,
айналым қаражаттары, тұтыну, резерв және ... ... ақша ... Бір қорлар едәуір дәрежеде, біреулері аз ... (2 ... ... бір ... ... жұмсалады (тұтыну
қоры), басқалары уақытша сақталады (резервтік капитал), үшіншісі қорланады
(амортизациялық аударымдар).
Қаржы жүйесі ... ... жүйе ... ... оған ... ... жүйелердің) тығыз байланысымен және оның ... ... ... өмір сүре алмайтындығымен сипатталады: қаржы
бір жағынан, өндірістік қатынастардың бір ... ... және ... ... ... болып келеді, екінші жағынан, өзінің
функциялық өзіндік ... бар ... ... ... ... ... ... Функциялық сыныптауға сәйкес қаржыларда функциялық
қосалқы ... ... ... ... ... ... ... сыртқы
экономикалық, қаржылық жоспарлаудың (болжаудың), қаржылық бақылаудың және
басқа ... ... (3 ... ... ... ... функциялық критерийінен басқа қаржы
субъектілерінің (қаржы ... ... ... ... ... бұл қаржы жүйесін сфералар мен ... ... ... ... ... ... қаржысына,
халықтың (үй шаруашылығының) қаржысына шектеуге мүмкіндік береді (4 сызбаны
қараңыз).
Буындардың сипаттамасының матасылған қатары ретінде ... ... ... ... ... ... басқарушы аппарат. Жүйелеудің
мұндай қасиеті қаржы жүйесіне интеграциялық сипат береді.
Қаржы жүйесін құрайтын жеке элементтердің орны мен рөлі ... ... ... элемент жүйенің басқа элементтерінің арасында алдыңғы
орынды алады, өйткені жүйе ... мен ... ... ... рөлі айқындаушы болып табылады. Бұл – бірінші кезекте ... ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесінің сызбасы
Мемлекеттің қаржысы – қоғамдық өнімнің құнын және ұлттық байлықтың бір
бөлігін бөлу және ... бөлу ... ... пен оның шаруашылық
субъектілерінің ... ... ... ... және
мемлекеттің қаражаттарын олардың жұмыс істеуімен байланысты ... ... ақша ... ... ... өзіне
мемлекеттік бюджетті, мемлекеттік бюджеттен тыс қорларды, мемлекеттік
кредитті ... ...... әлеуметтік-мәдени мұқтаждарды,
қорғаныс пен ... ... ... қаржыландыруға арналған
елдің орталықтандырылған қорын жасаумен және пайдаланумен байланысты ... бөлу және ... бөлу ... ... заңи және жеке ... ... ақша қатынастарымен көрінетін экономикалық ... ... ... (Қазақстанда - республикалық) және жергілікті
бюджеттерді (облыстардың, қалалардың, аудандардың бюджеттерін) кіріктіреді.
Мемлекеттік бюджеттен тыс қорлар – ... ... ... ... пайдаланылатын бірқатар қоғамдық қажеттіліктерді
қаржыландыру үшін тартылатын қаржы рссурстарын қайта бөлу мен ... ... ... ... ... ... қарыздар;
ә) бюджеттен берілетін субсидиялар;
б) қосымша табыстар мен үнемделген қаржы ресурстары;
в) ерікті жарналар және қайырмалдықтар.
Бюджеттен тыс қорлар ... ... ... мақсатты пайдалануды
және аса маңызды әлеуметтік шараларды дер ... ... олар ... ... ... ... билік
органдары иек артатын қаржы резерві рөлін орындайды.
Мемлекеттік кредит – ... ... ... ... ... ақша ... ... байланысты мемлекеттің заңи және жеке
тұлғалармен, ... ... ... және ... мемлекеттің шығыстарын
қаржыландыруға пайдаланумен байланысты пайда болатын кредит қатынастарының
жиынтығы.
Қаржы жүйесіне жиі ... да ... ... ... ... ... бірақ қаржымен өзара іс-әрекет ететін категория деп есетейді.
Сақтандыру – шаруашылық ... ... ... мүмкін
болған зиянды немесе болған сақтық жағдайларының ... ... ... ... ... арналған ақша жарналары
есебінен мақсатты сақтық қорларын құру туралы оның қатысушылары арасындағы
тұйық қайта бөлгіштік қатынастардың ...... ... ... бар ... әлеуметтік
сақтандыру (барлық әдістер), жалпы сақтандыру, өмірді сақтандыру,
жауапкершілікті сақтандыру, ... ... ... және ... ... ... ... жүргізуші субъектілерінің
қаржысы қаржылардың негізін құрайды, материалдық ... ... өнім ... қаржы ресустарының негізгі көзі жасалынатындықтан ол ... ... ... ... ... жүргізуші субъектілер қаржысының құрамына мыналар кіреді:
1. Материалдық өндірістің барлық кәсіпорындары және нарықтық ... ... ... ... есеп ... ... ... емес сфераның бір бөлігінің қаржысы. Коммерциялық есеп ... ... ... оның ... ... деңгейде шаруашылық
жүргізуді жалғастыруға жеткілікті ең аз ... ең көп ... алу ... Коммерциялық емес сфераның қаржысы. Коммерциялық емес қызмет белгілі
бір табыс алуды мақсат ... Бұл ... ... үшін
пайдаланылатын қаржы ресурстары қаралған.
Қаржы жүйесіндегі өндірістік емес сфера қаржысының орны мен рөлі оның
ұлтгық ... бөлу және ... ... ... ... ... ... қатынастары оның бастапқы құрылымдарында және олардың
арасында, қаржы ... ... ... өзге ... ... кредиттің және басқа буындардың арасында пайда болады.
Бұл қосалқы жүйеде қаржы қатынастары ... ... ... сан ... ... қалыптастыру арқылы одан әрі тұтыну мақсатында құнды қайта
бөлудің каналдары бойынша жасалынған құнның қозғалысына қызмет ... ...... ... ... негізінде біріккен
олардың өз еркімен көңіл білдіруі нәтижесінде пайда болған ерікті құрылым.
Қоғамдық ... ... ... ... өзіне ақша
қатынастарының мынадай түрлері мен топтарын кіріктіреді:
- түрлі жарналар төлеумен, ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымдар мен олардың мүшелері арасындағы
ақша қатынастары;
- қоғамдық ұйымдардың қорларына аударылуы мүмкін ерікті қайырмалдықпен
байланысты ... және ... ... ... ... ... ақша қорларын қалыптастыру мен пайдалану жөніндегі қоғамдық
ұйымдардың ақша қатынастары;
- қоғамдық ұйымдардың жоғарғы және ... ... ... ... ... ұйымдар мен оған бағынышты өндірістік құрылымдар арасындағы
ақша қатынастары.
Коммерциялық емес ... ... ... ... ... үш ... үйлестіреді: өзін-өзі өтеушілік,
сметалық қаржыландыру және шаруашылықты жүргізудің шаруашылық есеп әдісі.
Халықтың (үй ... ... ... ... ... ... табылады. Халық (азаматтар) ... ақша ... ... ... және ... ... ... жүргізуші субъектілерінің өндірістік және өндірістік ... ... ... Бұл сан ... қатынастар халыққа еңбекке
ақы төлеумен, жинақтаушы зейнетақы жүйесінен ақша ... ... және ... емес игіліктерді алумен ... ... ... ... ... ... ... төлейді, өндірістік және
өндірістік емес сфералардың мемлекетгік және ... ... мен ... ... Мұндай қатынастар айырбасқа жататын сауда органдарында,
рыноктарда, халыққа қызмет көрсететін кәсіпорындар мен ұйымдарда ... ... ... және т.б.) ... ... мен ... ... байланысты болатын ақша ... ... ... ... ... ... азаматтардың жеке-дара және шағын кәсіпкерлікпен
айналысумен байланысты бұл сферада көлемді ... ... ... ... ... ... жүргізуші субъектілердің қаржылары сферасында
пайда болатын қатынастарға ұқсас.
Жеке меншік және ... ... ... ... ... ... азаматтардың табысы кез-келген мемлекеттің
қаржы жүйесі ... ... ... ... ... Және бұл тек
теориялық жайт қана ... ... бұл ... ... жиынтығы
Қазақстанның қаржы ресурстарының балансында қамтып көрсетіледі.
Қаржы қатынастарының нысандары мен ақша ... ... ... ... ... ... қаржыны басқарудың
мемлекеттік және қоғамдық аппараттарының жүйесі – қаржы аппараты ... бұл ... ... ... ... ... ... Қаржы қызметін
ұйымдастыру мен жоспарлау процесіндегі экономикалық және бақылау жұмысымен,
қаржы қатынастары буындарының байланысын ... ... ... ... ... ... ... қабысып, етене ұштасып жатады.
Бұл қаржы жүйесінде ... ... да, ... ... ... ... және оның басқарымдылығын білдіреді.
Қаржы жүйесі ұғымымен қатар ... ... ... ... ... оған ... жүйесінің буындары ғана емес, сондай-ақ кредит жүйесі де
кіріктіріледі. Қаржы-кредит жүйесі бірлескен ... ... ... ... ... етеді, өйткені кредит мекемелері өндірістік емес
сфераға ... ... емес ... ... ... ... ортақ қағидалы біртұтастығына қарамастан, қаржы ... ... мен ... ... ... әр түрлі. Бұл мағынада
қаржы құрамы туралы ... ... ... ... ... мен
буындары өзара тығыз байланыста болады және елдің біртұтас ... ... ... ... ... ... құрамын мемлекеттің қаржы саясатын
жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... табылатын қаржы
жүйесінен ажырата білген жөн.
Қазақстан Республикасында макро- және микроэкономиканың қаржы жүйесін
реттеліп отыратын қаржы қатынастары мен ақша ... ... ... ... ... ... қаржыландыру мен несиелендіруге
байланысты бөлуді жүзеге асыратын қаржы мекемелері құрайды.
Бүгінде Қазақстанның қаржы жүйесінің ... ... ... ... мына ... ... ... бюджет жүйесі;
- арнаулы бюджеттен тыс қорлар;
- мемлекеттік кредит;
- жергілікті қаржы;
- ... ... ... ... ... ... ... алғашқы үш бөлігі жалпымемлекеттік, яғни
орталықтандырылған қаржыларға ... және ... ... ... ... ... үшін пайдаланылады. Шаруашылық жүргізуші
субъектілердің ... ... ... ... ... ... мен ... реттеу және ынталандыру үшін
пайдаланылады.
Жергілікті қаржы мемлекеттің қаржы ... ... ... ... ... ... әлеуметтік рөлі, оның құрамы мен құрылымы
бүтіндей жергілікті органдарға жүктелінген функциялардың сипатымен, сондай-
ақ мемлекеттің әкімшілік-аумақтық ... және оның ... ... ... ... ... құрамы екі ірілендірілген бөлікке
біріктіріледі:
- ... және ... ... ... ... ... қаржысы.
Мемлекеттің қаржысы қаржы ресурстарының ... ... ... ... мен ... ... ... жоспары
ретіндегі мемлекеттік бюджетте, ... ... ... ... көзі ретіндегі бюджеттен тыс арнаулы қорларда,
мемлекеттік кредитте көрінетін қаржы қатынастарын ... ... ... қатынастарынан айырмашылығы болғанымен
мемлекеттік кредит қаржы жүйесіне қамтылады. Бірақ кредиттің бұл ... ... ... жабу ... ... ... ... қамтамасыз ететіндіктен, ол бойынша есеп айырысу
бюджет қаражаттары есебінен болатындықтан – бұл буын ... ... ... кредит жүйесіне де жатады деп есептеуге болады.
Қаржы қатынастары ... ... ... ... ... үстіне қаржы қатынастарын топтастырып, мақсатты ақша қорларының құрамы
мен арналымына белгілі бір әсер ететін субъект қызметінің ... ... Бұл ... кәсіпорындар мен ұйымдар қаржысы сферасында мынадай
буындары бөлуге мүмкіндік береді: коммерциялық ... мен ... ... емес ұйымдардың қаржысы.
Қаржы жүйесінің әр буыны өз кезегінде буыншаларға (ондағы қаржының
өзара байланысының ішкі ... ... ... Мәселен, салалық
бағыныштылығына қарай коммерциялық негізде жұмыс ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы, сауда, көлік,
құрылыс және т.б. кәсіпорындарының ... ал ... ... ...
мемлекеттік, кооперативтік, акционерлік, жекеше және басқа кәсіпорындардың
қаржылары болып мүшеленеді. Мемлекет қаржысының құрамында ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың деңгейіне
(республикалық, жергілікті) сәйкес ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне (жалпы сақтандыру,
өмірді сақтандыру) бөлінеді.
Мемлекеттердің көпшілігінде қаржы жүйесін ... ...... ... ... жүйесінің функциялық құрылысы мынадай негізгі қағидаттарды
қанағаттандыруы тиіс:
- біріншіден, ... ... жеке ... ... ... ... аса кең ... қамти алады, бұл ... ... ... ... ғана тән ... ... ... алынған қаржы жүйесі әрбір нақты сәтте объективті
экономикалық категория ретінде қаржының қағидалы ... ... ... ... дәл сәйкес келуі тиіс.
Қаржы жүйесін құрудың негізіне мына қағидаттар қойылған:
Қаржы жүйесін ұйымдастыруда ... мен ... ... ... ... ... болатын орталықтандырылған
басшылықпен бір мезгілде ... ... ... және ... ... кең құқық пен дербестік берілген.
Бұл қағидат жергілікті қаржы органдарының ... ... ... ... ... ... екі жақты бағынышты жүйесін алдын ала
айқындайды.
Салалық қаржыларды басқарудағы ... ... ... ... ... ... және ... капиталдарын) бекітіп беруге,
оларға әр түрлі мақсатты арналымның ақша қорларын ... және ... ... ... көрінеді. Жоғары тұрған органдар өзінің ... ... ... мен ... орналастырылатын қаражаттардың бір
бөлігін қайта бөлу туралы шешім қабылдайды, оларды мақсатты пайдаланудың
тәртібін анықтайды.
Кәсіпкерлік секторда ... ... ... толық көрінеді: оның
қатысушылары ... ... ... ... міндеттемелерді
орындағаннан кейін қаржы ресурстарын еркін иемденеді.
Ұлттық және аймақтық мүдделерді сақтау. Аймақтарды дамытудың әлеуметтік
жағынан қабылдауға болатын деңгейі сияқты бұл ... ... ... ... теңдікті қамтамасыз етуге шақырады. ... ... оның ... ... ... ... құрылымының ұлттық-
мемлекеттік және әкімшілік-аймақтық құрылымына сай келуі. Әрбір ... және ... ... органдарының тиісті аппараты бар. Төменгі
құрылымдарда арнаулы қаржы ... ... ... онда ... ... ... ... атқарады. Федеративтік
құрылысы бар көп ұлтты мемлекеттерде бұл қағидаттың маңызы аса ... ... ... бірлігінің қағидаты орталық қаржы органдары арқылы
мемлекеттің жүргізіп ... ... ... ... ала ... ... барлық буындарын басқару бірыңғай негізгі заңнамалық
және нормативтік актілерге негізделеді. Қаржы ... ... ... ... ... ... ... олардың
қозғалысының өзара байланыстығында, қажетті ... ... ... үшін
қаражаттарды аймақтар, салалар арасында қайта ... ... ... ... ... ... экономиканы басқарудың барлық деңгейлерінде
жасалатын қаржы жоспарлары мен байланыстардың өзара үйлесу жүйесінде ... ... ... жүйесінің жеке құрамды элементтерінің функциялық арналымының
қағидаты қаржының әр буыны өз міндеттерін шешіп ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Мемлекеттік бюджеттің
ресурстарын құрып, пайдалану жөніндегі ... ... ... министрлігі мен Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі ... тыс ... ... ... ... тиісті
аппаратар анықтайды және шешеді немесе белгілі бір министірліктің және
үкіметтің басқаруына беріледі.
Ұлтгық ... ... ... ... ... ... ведомстволар, холдингтер, ассоциациялар, бірлестіктер)
деңгейінде де, сондай-ақ төменгі ... ... және ... де қаржы аппаратының тиісті құрылымын байланыстырады (қамтамасыз
етеді). Бұдан басқа, қаржы аппаратын ұйымдастыруда ... ... ... сондай-ақ қоғамдық кәсіпорындар мен ұйымдарды
басқарудың ерекшіліктері қамтып көрсетіледі.
Қазіргі кезде қаржы жүйесі ... ... ... қайта құрылуда.
Қаржы жүйесін қайта құрудың басты міндеті оның ... ... ... ... одан әрі ... ықпал етуді күшейту,
ұлттық табыстың үздіксіз өсуін қамтамасыз ету, ... ... ... есепті нығайту болып табылады.
Нарықтық қатынастарға көшу барысында қаржы жүйесінің рөлі мен ... ... ... ... механизмдердің неғұрлым тиімды жұмыс
істейтін секторларының біріне айналуы тиіс.
Қаржы және ең алдымен ... ... ... ішкі ... ... және ... ... – ұлттық табысқа, макро және микроэкономика кәсіпорындарының,
фирмаларының және салаларының дамуына және халықтың ... ... ... айтарлықтай ықпал жасайды.
Қоғамда істің жайы қаржы ахуалымен анықталады, сондықтан тұрақтану ... ... ... ... ... ... ... жалпы экономикалық шараларды іске асыруды қарастыруы тиіс. Бұл
шаралардың ... - ... ... ... ... ... бағдарлау, ұлттық шаруашылықтың құрылымын жаңғырту, ғылыми-
техникалық прогресті тездету.
Сырқы экономикалық қызметті жандандыру, ішкі өндіріс есебінен ... ... ... шешу шаралары тұр. Қаржы шараларының ішінде
инвестицияларды оңтайластыру, басқару аппаратын ... ... ... ... жүргізудің барлық деңгейінде үнемдеу режимін
қатаңдандыру қажет: экономиканың ... ...... коммерциялық есепті дамыту, қаржы жүйесінің барлық буындарында
қаржылық өзара қарым-қатынастарды индикативтік реттеу қажет.
Қаржының мәні, іс-әрекет механизмі және рөлі оның ... ... ... ... ... ашу оның ... мен ... ғана емес,
сонымен бірге қаржының қоғамдық арналымын, яғни оның функцияларын анықтауды
да талап етеді.
Қаржыға қатысты функция осы ... ... тән ... ... ... көрінісін, сапаның өзіне тән категориялары кескінінің
айрықшалықты ... ... ... ... қоғамдық арналымы
қамтып көрсетіледі, оның экономикалық табиғаты ашылады.
Қаржы басқа тым жалпы категориядан - ... ... ... ... ... табылатындықтан және бұл ... ... ... ... қоюы мүмкін еместігіне, ... ... және ... ... барлық сферасына терең дендеп
енуіне байланысты қаржы ... ... ... ... арасында
осы күнге дейін пікірталас тудыруда.
Қазіргі уақытта қаржының бөлгіштік және ... ... ... ... танылып отыр. Бірінші тұжырымдаманың жақтаушылары қаржы
қоғамдық өндірістің екінші стадиясында – ақша нысанындағы ... ... бөлу ... ... ... қаржының бөлгіштік сипаты оның іс-
әрекет етуінің ерекшелігін көрсетеді деп ... Бұл ... ... екі ... ... бөлу және бақылау.
Бөлгіштік қатынастардың ерекше сферасы ретінде қаржының мәні ең алдымен
бөлгіштік функцияның ... ... ... Тап осы ... ... қоғамдық арналымы – шаруашылық жүргізудің әрбір субъектісін оған
қажет арнаулы мақсатты ақша ... ... ... ... ... ету ... асырылады.
Жалпы қоғамдық өнімнің құны (оның ақша нысанында), ... ... ... ... ... ... бір бөлігі қаржының бөлгіштік
функциясының ... ... ... табылады.
Қарамағында мақсатты арналымның қорлары қалыптасатын ұдайы өндірістік
процестің қатысушылары болып табылатын заңи және жеке ... ... ... ... азаматтар) қаржылық бөлуде
субъектілер болып келеді.
Қаржының көмегімен бөлгіштік ... ... ... ...... ... ... және тұтыну сфераларында
өтеді. Бөлудің қаржылық әдістері экономиканы басқарудың түрлі деңгейлерін:
жалпыұлттық, аумақтық, жергілікті деңгейлерді ... ... ... әр ... ... - ішкішаруашылық, ішкісалалық, салааралық,
аумақаралық ... ... ... ... ... қаржы құралдарын қоғамдық жалпы өнім мен оның аса
маңызды бөлігі – ... ... ... ұлттық байлықтың бір бөлігін
(мысалы, айналым қаражаттарын, мемлекеттік мүлікті сату ... ... бөлу және ... бөлу процесінде пайдаланған кезде
көрінеді. Бұл функцияны қаржы ... ... бөле ... деген мағынада
емес, қаржы тек жасалған өнімді бөлуді ғана ... ... ... ... ... ... деп айтқан дұрыс: өнімнің натуралдық-заттай құрамын
бөлу ақша қорларын бөлу арқылы жасалады. Мемлекет, кәсіпорын, фирма және
халық ... ақша ... ... мен ... ... ... ... өнім де бөлінеді.
Қаржының бөлгіштік функциясының ... оның ... ... ... ұлттық табысты және таза ... ... және ... ... ... ... етуден; табыстар мен
қорланымдарды қалыптастырудан; ақша қорларын жасаудан туындайды.
Қоғамдық өнімді бөлу алғашқы және ... ... ... бөлу ... бөлу ... ... ... өнімнің жалпы көлемінен орнын
толтыру (өтеу) қоры (материалдық шығындар мен ... ... ... және ... ... құн - ұлттық табысты бөлудің
нәтижесінде мемлекеттің, өндірістік ... ... ... және ... ... ... ... олар бөлудің
және қайта бөлудің күрделі процестеріне ұшырайды, бұл процестерде ... ... ... ... өнім мен ... ... ... бөлу кезінде
қаржы еңбекке ақы төлеу және баға сияқты ... ... ... ... бөлу салалық, сондай-ақ аумақтық тұрғыдағы шаруашылық жүргізуші
субъектілер бойынша ... ... ... сан ... ... ... ... натуралдық - заттай нысандағы өнімді түпкілікті ... ету үшін ... ... ... ... деген әр түрлі
қажеттіліктері қанағаттандырылып отырады. Бұл орайда қатысушылардың бәрінің
табыстары басқалардың шығыстары ... ... және ... ... қоры мен ... ... ие ... Бірінші жағдайда қаражаттар
өндірісті кеңейту үшін немесе ... ... ... әлеуметтік
инфрақұрылымның өндірістік емес қорларынан ... ... ... ... ... резервтер мен сақтық ... ... ... ... ... ... халықтың оның ұдайы толықтырылуы үшін
пайдаланылатын түпкілікті ... ... ... ... ... ... ... елдің қорғанысына арналған
ресурстар құрайды.
Қаржы көмегімен ұлттық ... бөлу және ... бөлу екі ... жүзеге
асырылады:
- қаржылық – бюджеттік әдіс. Ол бюджетке ... ... ... ... ... тәртіппен бергенде қолданылады;
- несиелік – банктік әдіс. Ол уақытша бос қаржы ресурстарын жұмылдыруды
және қайтарымдылық негізде кредиттер беруді білдіреді.
Қоғамдық ... ... ... процесі мемлекет белгілеген қаржы
құралдарының - ... ... ... аударымдардың
және т.б. көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін.
Ұлттық табысты қаржы көмегімен қайта бөлудің негізгі мақсаттары мыналар
болып табылады:
- өндірістік емес ... ... ... ... ету; бұл салада
ұлттық табыс жасалмайтыны белгілі;
- елдің жеке экономикалық аймақтары арасында қаржы ресурстарын мақсатты
бөлу;
- қаржы ресурстарын маңызы зор прогрессивті ... ... ... ететін басым түрде салааралық бөлу;
- қаржы ресурстарын ұтымды түрде сала ішінде бөлу, ол ... ... ... және ... ... құбылмалы
тиімділігімен ынталандырылып отырады.
Сөйтіп, ұлттық табысты қаржы көмегімен бөлу және ... бөлу ... ... ... ... және ақша ... ... өндірістегі
қажетгі мөлшерлестігін қамтамасыз етеді.
Қаржының қоғамдық өнімді бөлу және ... бөлу ... ... ... Алғашқы бөлу кезінде, жоғарыда атап ... ... ... ... - бағамен, еңбекақымен өзара іс-қимыл жасайды.
Қаржыны қолданудың негізгі сферасы - ... ... ... ол ... категориямен – кредитпен өзара іс-қимыл жасайды. Қаржының
бөлгіштік функциясы аумақаралық, салааралық, ішкісалалық, ішкішаруашылықтық
бөліністі ... ... және ... қайта бөлу мемлекеттік
бюджет арқылы жүзеге асырылады, бұл кезде ақша қаражаттары ... ... ... ... ... ... ... кешіріп отырған әкімшілік-аумақтық бірліктер мен
салаларға беріледі. ... ... бұл ... ... ... үйлесімді дамуына қол жетеді, бұл Қазақстан жағдайында
түпкілікті салалардағы ... ... ... ... артта қалған
аймақтарда экономика мен әлеуметтік-тұрмыстық ... ... ... ... ... ... Ішкісалалық және ішкі шаруашылықтық
қайта бөлу ... ... ... ... барысында шаруашылық жүргізуші
субъектісінің тапқан қаражаттарын ... ... ... (заң ... ... ... басқа) коммерциялық есеп пен өзін-өзі
қаржыландыру әдістерінің енгізілуімен байланысты біртіндеп тарылып ... ... ... функция арқылы ақшалай табыстарды қалыптастыру
және қаражаттарды жұмсау жолымен мемлекеттің, экономикалық ... ... ... ... ... бір ... ... Сөйтіп, бөлгіштік функция арқылы ... ... ... мәні ... ақша нысанындағы жиынтық
қоғамдық өнімнің, оның құрамды элементтерінің ... ... ... ... ... және сатып алу-сату арқылы
натуралдық-заттай нысандағы қоғамдық өнімді өткізу үшін жағдайлар жасалады.
Қорытындысында қоғамдық ... ... ... ... еңбек
үлесі мен қоғамдық өндіріске қатысу дәрежесі ескеріле отырып, олардың
экономикалық мүдделері ... ... ... ... ... ... ... да, түпкілікті
табыстарды да қалыптастыру мен пайдалануды ортақтастырып, жүзеге ... ... ... ... бөлу ... ... ... басқа стадияларына - өндіруге, айырбастауға, тұтынуға ... ... деп ... Мысалы, қаржы өндіріске қалыптастырылатын
ақша қорларының мөлшері арқылы санмен әсер етеді: бұл қорлардың ... ... ... ... ... ... жасауға болады, не қолайлы
қаржы жағдайларын жасау ... ... жеке ... ... тездетуге болады, не бұл өсудің қарқынын баяулатуға болады. Басқа
жағынан, егер көтермелеу қорларының көлемін ... ... бір ... еңбек өнімділігінің, ресурстарды ... ... және т.б. ... ... өндіріске сапалық әсер
етуге жетуге болады. Қаржы ... ... ... басқа сатыларына да
осылайша әсер етуге болады. Сөйтіп, бөлгіштік ... ... ... ... барлық процестерімен байланысы және бұл категорияның өндірістің
барлық стадияларына белсенді әсер етуі бақыланып отырылады.
Қаржының бөлгіштік ... ... ... осал ... ... функциясы тап осы категорияның
өзіндік ерекшелігін қамтып көрсетуі тиіс деген ... ... ... отырған функция бөлуге қатысушы басқа ... да – ... да, ... да, ... де ... ... ... жақтаушылары қаржы - бір стадияның
емес, жалпы алғанда ұдайы өндірістің категориясы деп санайды, ... ... ... ... ... ... стадиялары бір-бірімен тығыз
байланысқан;
- қаржы қоғам қызметінің бүкіл сферасына - ... ... пен ... ... ене ... ... өндірістің бір стадиясына
ғана емес, жалпы бүкіл бұл ... ... ... қаржы қоғамдық өндіріс қозғалысының барлық ... ... ... ... ... табылады.
Қорытынды
Қорыта келгенде, қаржы-ақша қатынастарының жиынтығы, олардың ажырағасыз
бөлігі. Ол әрқашан экономикалық жүйе шеңберіндегі қоғамдық ұдайы өндірістің
түрлі субъектілері арасындағы бүкіл ақша ... ... тек ... қатынастарын білдіреді. Қаржы қоғамның түпкілікті ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Қаржының басты белгілерінің бірі – оның ... ... және ... ... ... қаржы қатынастарының бейнелеуі.
Қаржы-ақша қатынастарының бүкіл сферасын қамтиды деп санау дұрыс болмас
еді. Ақша ... ... ... қаржыдан кем. Қаржының ақшадан мазмұны
жағынан да, фукнциялар жағынан да айырмашылығы ... ... ... ... құны ... ... мен субъектілер
бойынша бөлініп, олардың әрқайсысы өндірілген ... өз ... алуы ... ... ... өнімнің жеке бөліктерге бөлінуі мүмкін ... ... ... жасау мен пайдалану арасындағы байланыстырушы буын
болып табылады.
Қаржы қатынастары өзінің негізінде ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық бөліктерінде ... ... ... ... ... өнім құнын қайта бөлудің
сан алуан процестерін жүзеге асырады. Қаржы қатынастарының ... ... ... ... олардың айрықша белгісі болып табылады.
Қазіргі кезде қаржы жүйесі терең өзгерістерге ұшырап, ... ... ... ... ... басты міндеті оның Қазақстанның әлеуметтік-
экономикалық дамуын тұрақтандырады. Қаржы жүйесі – ... ... ... ... жұмыс істейтін секторларының бірі.
Қаржы ең алдымен бюджет жүйесі жалпы ішкі өнімнің ... және ...... ... макро және микроэкономика кәсіпорындарының,
фирмаларының және салаларының дамуына айтарлықтай ... ... ... ... пайда болуы өз жайында әрқашан ... ... ... ... ... тізімі:
1. ҚР Президентінің 31.08.1998ж. «ҚР банктер және банк қызметі туралы»
Жарлығы, 71, 72, 73, 74 және т.б. ... ОҚО ... банк ... дайындаған статистикалық мәліметтері,
2005ж.
3. «Қазақстан қаржыгерлерінің IV конгресі». Алматы, 2004.
4. Банковская система Казахстана. 2006. /Финансы и кредиты. 2006 №2, ... ... ... Таң. Шығ. 23т. ... ... О.М. Коммерческие банки и их операции. –М., ... и ... ... Льюис К.Ф. Методы прогнозирования экономических ... ... и ... ... ... О.И. ... ... –М., Инфро, 1998.
9. Баян Көшенова. Ақша, несие, банктер. Валюта ... ... ... ... Серік Биханұлы. Ақша айналысы және несие: Алматы, 2004ж.
11. Қазақстан ... ... ... ... және оның ... №1. 2006. ... ... Статистикалық баспасөз – бюллетень №2. Алматы, 2005.
14. Қазақстан – ... 2005 жыл. ... ... ... 2005ж.
15. Сейтқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер: Оқулық. –Алматы, «Экономика»,
2005. -4/6 бет.
16. ... Н.Қ., ... М.Ә. ... ... ... 2003. -432 ... ... көрсету,
жұмыс)
Материалдық емес
Сфера
Мемлекеттің жұмыс істеуі
Басқару
Халықты әлеуметтік
қорғау
Қорғаныс
Құқықтық тәртіпті қорғау
Материалдық
Ізгіліктік
функциялары

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының қаржы жүйесі23 бет
Қаржы жоғары оқу орындарына арналған оқулық107 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
ААҚ «Гедеон Рихтер» компаниясының тарихы мен дамуы24 бет
Авторлық құқықты реттеу15 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
Азаматтық құқықтарды қорғау19 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Арифметикалық ұғымдарды оқыту арқылы оқушылардың құзыреттілігін дамыту41 бет
Ағымдағы міндеттемелер есебі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь