Тұлғаның денсаулық жағдайының ерік сапаларымен байланысы жайлы теориялық тұрғылар

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 ТҰЛҒАНЫҢ ДЕНСАУЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ЕРІК САПАЛАРЫМЕН БАЙЛАНЫСЫ ЖАЙЛЫ ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРҒЫЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.1 Тұлғаның денсаулығының ерік сапаларымен қатысын сипаттау ... ... ... ... ... .9
1.2 Ерік және тұлғаның ерік сапаларының психологиялық негіздері ... ... ... ... ..19
1.3 Ерік сапаларын арттырудың психологиялық педагогикалық ахуалы ... ... ...45

2 ЖАНТАНУШЫ СТУДЕНТТЕРДІҢ ЕРІК САПАЛАРЫНЫҢ ДЕНСАУЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫМЕН ҚАТЫСЫН ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
2.1 Жантанушы студенттердің ерік сапаларының денсаулық жағдайларымен қатысын эксперименталды зерттеу әдістемесі мен процедурасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
2.2 Жантанушы студенттердің ерік сапаларының денсаулық жағдайларымен қатысын анықтаушы эксперименталды зерттеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... 61
2.3 Жантанушы студенттердің ерік сапаларының денсаулық жағдайларымен қатысын дамытушы эксперименталды зерттеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... .81
2.4. Ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .100

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .103

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .105

ТІРКЕМЕ А ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..109
ТІРКЕМЕ Ә ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..110
ТІРКЕМЕ Б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...111
ТІРКЕМЕ В ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 112
ТІРКЕМЕ Г ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... 113
ТІРКЕМЕ Ғ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...115
ТІРКЕМЕ Д ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..119
ТІРКЕМЕ Е ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... 121
ТІРКЕМЕ Ж ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 122
ТІРКЕМЕ З ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... 123
ТІРКЕМЕ И ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..124
ТІРКЕМЕ К ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..125
ТІРКЕМЕ Қ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... 129
ТІРКЕМЕ Л ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... 133
КІРІСПЕ

Тақырып өзектілігі: халық денсаулығының жағдайы тек қоғамдық дамудың ғана көрсеткіші емес, сонымен бірге қуатты экономикалық, еңбек қорғаныс және мәдени әлеумет болып табылады.Бүгінгі таңда балалар мен жастардың денсаулық жағдайы басты назар аударуды талап етіп отыр. Қазіргі уақыттағы әлеуметтік экономикалық жағдай , тіршілік деңгейі және экологиялық қолайсыздық Қазақстан Республикасының бүкіл халқының, әсіресе өскелең ұрпақтың денсаулығына әсерін тигізуде.
Ел Президентінің «Қазақстан – 2030» Жолдамасындағы ұзақ мерзімді басымдықтың бірі- «Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімі мен әл- ауқаты» тармағында «... азаматтарымыздың өз өмірінің аяғына дейін сау болуы және оларды қоршаған орта таза болуы үшін» азаматтарымызды салауатты өмір салтына әзірлеу қажеттілігі көрсетілген. Қазақстанда соңғы жылдары демографиялық көрсеткіштер нашарлап, туу, халықтың табиғи өсімі төмендеп, сырқаттанушылық және өлім- жітім арта түсті. Әсіресе, балалар мен жастардың денсаулығы қауіп туғызуда.Созылмалы дертпен ауыратын 2 млн. балалар мен жасөспірімдер диспансерлік есепте тұр. Алматы қаласындағы мектеп оқушыларының денсаулығын зерттегенде, олардың 85 %-ы созылмалы дертпен ауыратыны, ал Өскеменде сырқаттану деңгейінің 91%-ға жеткендігі анықталды. Ұлт денсаулығы және оның интеллектуалды потенциалы кез келген ауқатты елдің тек стратегиялық емес, сонымен бірге ұлттық қауіпсіздігі мен еркіндігінің кепілдігі болып табылады.
Студенттер мен жастар халықтың белсенді еңбекке қабілетті бөлігін құрайды. Олар еліміздің болашақ экономикалық, қорғаныс және мәдени потенциялы. Біз жастарға қандай білім және мәдениет қалыптастырамыз, олардың денсаулығын қалай сақтаймыз,міне ,тәуелсіз Қазақстанның болашағы осыларға байланысты.
20 %-дан көп студенттер созылмалы аурудың екі-үш формасымен
ауырады. Ең жиі кездесетін потологияларға тыныс алу мүшелерінің, ас қорыту, зәр айдау жүйесінің ауруларын жатқызамыз. Туберкулез, вирусты гепатит, ішек инфекцияларының деңгейі де жоғары.
Студенттердің 80 %- ы шылым шегеді, 70 %-ға дейін алкоголь қолданады,17%- ға дейін есірткі мен токсиндердің «дәмін» тартқан. Наркомания, алкоголизм, туберкулез біздің қоғамымыздың диагноздарына айналды.
Көрсетілген дәйектермен аурулардың 62 %-ы, ерте өмірден кетудің жарты оқиғалары, физикалық дұрыс дамымаудың 60 %-ы байланысты болып келеді және өмір ұзақтығының орта есеппен 5-7 жылға қысқаруына әкеледі.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының көрсеткіштері бойынша, халықтың денсаулығының 55 %-ы –өмір сүру салтына, 18 %-ы генетикалық және тұқым қуалаушылық факторларына , 17%-ы экологиялық және табиғи- климаттық факторларға, тек 10 %-ы ғана денсаулық сақтау ұйымына тәуелді.Балалар мен жастар арасында санының өсуіне байналысты қазіргі уақытта олардың денсаулығын сақтау жөнінде жаңа амалдар қолданылуда. Өз денсаулығын сақтауға арналған шараларды ойдағыдай жүзеге асыру адамның мықты ерік – жігеріне байланысты. Денсаулықты сақтаудың бір жолы адам бойындағы ерік сапаларын дамыту болып табылады.
Студенттердің денсаулық жағдайын нығайту олардың бойындағы қуаттылығымен, табандылығымен, щыдамдылығы және тағы басқа ерік сапаларымен тығыз байланысты. Студенттердің бойындағы осы ерік сапалары қоғамымыздың алдыға қойған мақсаттары – физикалық және психологиялық сау тұлға болуларын қамтамасыз етеді.
Психология ғылымында ерік өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Тұлғаның ерік сапалары жайлы теориялар бірнеше кезеңдерден тұрады. Ғалымдар Августин, И.Д.Скотт, А.Шопенгауер, Э.Гартман ерікті философиядағы идеалисттік бағыт волюнтаризммен байланыстырса, Б.Спиноза, У.Джеймс ерікті таңдау мен түрткілер арасындағы қайшылықтар мәселесі ретінде қарастырады.
Ал, Г.И.Челпанов, Ф.Лерш, В.Е. Франкл ерікті қиындықтар мен кедергілерді жеңу механизмі ретінде қарастырса, Л.С. Выготский ерікті таңдау еркіндігімен байланыстырады. Осы көзқараста В.М.Аллахвердиев, П.В.Симонов болған. Ерікті мотивациялық тұрғыдан Э.Мейман, С.Л.Рубинштейн, К.М.Гуревич, Л.И.Божович, А.Н.Леонтьев, В.А.Иванников қарастырды. Сонымен қатар ерік мәселесі туралы Қ.Жарықбаев, Ә.Алдамұратов, Сәбет Бап-Баба еңбектерінде жазылған ерік мәселесі жайлы көзқарастар, эксперименттер теория, әрі практика үшін өте маңызды.
Демек, психологиялық, педагогикалық теория мен практикада ерік сапалары жайлы аз зерттелінбеген көрінеді. Алайда, қазіргі кездегі кәсіби білім алушы студенттердің ерік сапаларындағы өзгерісі, дамуы, жетілуі мәселелері шешілмеген. Ал, енді, жоғары оқу курсына байланысты қазақ студенттерінің ерік сапаларындағы денсаулық жағдайымен қатынасы тіптен дағы тың мәселе болып табылады. Қорытындылай келе, жоғарыда айтылған ойларды жүйелеп, жас буынның ерік сапалары арқылы денсаулықты нығайту өзекті дей отыра, зерттеу жұмысымыздың тақырыбын «Қазақ жантанушы студенттердің ерік сапаларының денсаулық жағдайымен қатысы» деп алдық.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Жантанушы студенттердің ерік сапаларының денсаулық жағдайымен қатынасын анықтау.
Зерттеу обьектісі: Жантанушы студенттердің тұлғалық ерік сапалары мен денсаулық жағдайлары.
Өзін-өзі қабылдау межесі
1. Егер менің жеке мәселелерімді шешуге кеңес бере алатын адам тапсам жақсы болар еді.
2. Басқалар көп мән бермесе де, мен өзімнің керек адам екендігіме күмәнданбаймын.
3. Адамдар мен туралы жылы лебіз айтқанда, олардың сөзіне маған сену қиын.
4. Мен туралы сыни пікірлерді қабылдай алмаймын.
5. Мен жиналыстарда көп сөйлемеймін, себебі сынға және мазаққа ұшыраймын деп қорқамын.
6. Мен дұрыс өмір сүріп жатпағанымды түсінемін, алайда басқа нәрсе қолымнан келетініне сенбеймін.
7. Мен адамдарға деген сезімдерім мен ойларымның көбінесе дұрыс, орынды екеніне сенемін.
8. Қандай жұмыспен айналыссам да риза болуға бір нәрсе кедергі жасайды. Кез келген іске немқұрайлық танытып ол мені қанағаттандырмайды деп ойлаймын.
9. Мен басқаларға ұқсамайтынымды сеземін. Басқалардан көп айырмашылығым жоқ екеніне көзім жетіп, өзіме төніп тұрған қатердің жоқтығын сезінгім келеді.
10. Мен ұнататын адамдар, шын мәнінде менің қандай екенімді біліп, менен теріс айналып кетеді деп қорқамын.
11. Көбінесе өзіме риза болмайтыным мені мазалайды.
12. Басқа адамдар менің мақсатыма жетуіме кедергі жасайды.
13. Көпшілік арасында қысылып, қымтырылымын.
14. Жұртқа ұнау үшін бәрін істеймін.
15. Өз ішкі әулетімді іс барысында сезінемін. Мен аяғымда нық тұрмын және осы өзіме деген сенімділігімді арттырады.
16. Жұмыста, оқу орнында өзімді жоғарғы позициядағы адамдармен салыстырғанда олардың алдында қысыламын.
17. Мен өзімді невротик немесе соған іспеттес деп ойлаймын.
18. Көбінесе мен өзімнің достық сезімімді байқатпаймын, өйткені мен адамдарға ұнауым мүмкін емес, деп ойлаймын.
19. Мен өзімнің басқа адамдардан кем емес екенімді сеземін.
20. Мен кейбір адамдарға деген көзқарастарым үшін кінәлі сезімнен арыла алмаймын.
21. Мен жаңа таныстықтан қашпаймын. Мен басқаларға керек екенімді сеземін және олар менен теріс қарайтындай себеп жоқ деп ойлаймын.
22. Мен өзіме толық сенбеймін деп айтуға болады.
23. Мен сондай сезімталмын. Кейде маған бір нәрсе айтқанда, адамдардың ешқандай бөтен ойы жоқ болса да, мен оның бәрін сын ретінде қабылдауға бейіммін.
24. Мен өзімнің қабілеттерім бар екенін білемін және оны адамдар да растайды. Мен қабілеттерімді асыра бағалап отырған жоқпын ба?
25. Шұғыл шаруалар болғанда оның шешімін табамын деп ойлаймын.
26. Мен өзімді жақсы жағынан көрсетуге ұмтыламын. Өзім ойлағандай адам емес екенімді білемін.
27. Егер мені біреу кінәласа, мен оған бола өзімді кінәламаймын.
28. Мен өзімнің сонша қарапайым емес екенімді сеземін, басқалардай болғым келеді.
29. Көпшіліктің арасында ақылсыз көрінбес үшін көп сөйлемеймін.
30. Өз мәселелерімді шешуді кейінге қалдыруға бейімдімін.
31. Адамдармен қарым-қатынас жақсы да, бірақ ол кейде оларды ақымақ етіп тұрған сияқты өзімді кінәлі сезінемін. Егер олар мені жақсы білсе ешқашан олай ойламас еді.
32. Мен басқа адамдармен бірдей деңгейде екенімді білемін және ол басқа адамдармен дұрыс қарым-қатынас құруға көмектеседі.
33. Басқаларға қарағанда маған басқаша әсер ететінін сеземін.
34. Бөтен біреулердің пікірлері менің өмірімдегі мәселелерді шешеді.
35. Көпшілік алдында қысылғандықтан жақсы сөйлей алмаймын.
36. Сәтсіздіктерге жиі ұшырамағанда көп нәрсеге қол жеткізер едім.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................4
1 ТҰЛҒАНЫҢ ДЕНСАУЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ЕРІК ... ... ... ... ... денсаулығының ерік ... ... Ерік және ... ерік сапаларының ... Ерік ... ... ... ... ... ... ЕРІК САПАЛАРЫНЫҢ ДЕНСАУЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫМЕН ҚАТЫСЫН
ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ
ЗЕРТТЕУ.....................................................................
...............................................51
2.1 Жантанушы ... ерік ... ... жағдайларымен
қатысын эксперименталды ... ... ... ... студенттердің ерік сапаларының денсаулық жағдайларымен
қатысын анықтаушы эксперименталды зерттеу нәтижесі......………………….61
2.3 Жантанушы ... ерік ... ... жағдайларымен
қатысын дамытушы эксперименталды зерттеу нәтижесі.......………………….81
2.4.
Ұсыныстар...................................................................
......................................100
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
......................................103
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ......................................................................
.......................105
ТІРКЕМЕ
А...........................................................................
...................................109
ТІРКЕМЕ
Ә...........................................................................
...................................110
ТІРКЕМЕ
Б...........................................................................
....................................111
ТІРКЕМЕ ... ... ... ... ... ... ... ....133
РЕФЕРАТ
Қазіргі уақыттағы әлеуметтік экономикалық жағдай, тіршілік деңгейі
және экологиялық қолайсыздық Қазақстан Республикасының бүкіл ... ... ... ... ... тигізуде. Студенттердің
денсаулық жағдайын нығайту олардың бойындағы қуаттылығымен, табандылығымен,
шыдамдылығы және тағы басқа ерік ... ... ... Жас ... ... арқылы денсаулықты нығайту өзекті.
Зерттеу жұмысының мақсаты: жантанушы ... ерік ... ... ... ... обьектісі: жантанушы студенттердің тұлғалық ерік сапалары мен
денсаулық жағдайлары.
Тірек сөздер:денсаулық, физикалық денсаулық, психологиялық денсаулық,
психологиялық денсаулық ... ... ерік ... ... ... ... бақылау, жинақылық.
Зерттеу әдістері: ... ... ... ... ... талдау.
Әдістемелер:Н.Н.Обозовтың «Ерік ... ... ... ... бақылау» әдістемесі; Е.П.Ильин және П.А.
Коволевтың ... ... ... ... ... ... ... «Табандылықты
бағалау», «Шыдамдылықты бағалау»; «Қайсарлықты бағалау» әдістемелері;
Шуберттің «Тәуекелділікке дайындық»R.S.K ... ... ... ... (фактор Н) бір бөлігі «Әлеуметтік ... «Өз ... ... ... ... Ч.Д. ... Ю.Л. ... «Реактивті және тұлға мазасыздық ... ... ... және Р. Даймондтың «Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... межесі
әдістемесі.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы: денсаулық пен ерік ... ... ерік ... денсаулықты нығайтудың негізі екендігіне
зерттеулердің нәтижесінде талдау жасалды, денсаулықты нығайтудың негізгі
критерийі ретінде ерік ... ... үшін ...... ... ... жұмысының практикалық маңыздылығы: денсаулықтың және ерік
сапаларының көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен бағыттары анықталып,белсенді
әдістері ұсынылды.Тақырыпқа байланысты ... ... ... ... ... құрылып, диагностикалық әдістемелер
таңдалып алынды. Зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... жасалды. Зерттеу нәтижелері
бір жүйеге келтіріліп, ... ... ... ... ... кіріспе, екі тараудан, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер
тізімінен (82) және қосымшалардан тұрады. ... ... 27 ... және 35
суреттен тұрады. Зерттеу жұмысының көлемі 135 бет.
КІРІСПЕ
Тақырып өзектілігі: халық денсаулығының жағдайы тек ... ... ... емес, сонымен бірге қуатты экономикалық, еңбек қорғаныс
және мәдени әлеумет болып табылады.Бүгінгі таңда ... мен ... ... ... ... аударуды талап етіп отыр. Қазіргі ... ... ... , ... ... және ... Қазақстан Республикасының бүкіл ... ... ... ... ... ... Президентінің «Қазақстан – 2030» Жолдамасындағы ұзақ ... ... ... ... ... ... мен ... тармағында «... азаматтарымыздың өз өмірінің аяғына дейін сау ... ... ... орта таза ... ... ... ... өмір
салтына әзірлеу қажеттілігі көрсетілген. Қазақстанда соңғы жылдары
демографиялық ... ... туу, ... ... ... төмендеп,
сырқаттанушылық және өлім- жітім арта түсті. Әсіресе, балалар мен жастардың
денсаулығы қауіп туғызуда.Созылмалы дертпен ауыратын 2 млн. ... ... ... ... тұр. ... қаласындағы мектеп
оқушыларының денсаулығын зерттегенде, олардың 85 %-ы ... ... ал ... ... ... 91%-ға ... анықталды.
Ұлт денсаулығы және оның ... ... кез ... ауқатты
елдің тек стратегиялық ... ... ... ... ... мен
еркіндігінің кепілдігі болып табылады.
Студенттер мен жастар халықтың белсенді ... ... ... Олар ... болашақ экономикалық, қорғаныс және ... Біз ... ... ... және ... қалыптастырамыз,
олардың денсаулығын қалай сақтаймыз,міне ,тәуелсіз ... ... ... %-дан көп студенттер созылмалы аурудың екі-үш формасымен
ауырады. Ең жиі кездесетін потологияларға ... алу ... ас ... ... жүйесінің ауруларын жатқызамыз. Туберкулез, вирусты гепатит, ... ... де ... 80 %- ы ... ... 70 %-ға ... алкоголь
қолданады,17%- ға дейін есірткі мен токсиндердің «дәмін» ... ... ... ... ... ... дәйектермен аурулардың 62 %-ы, ерте ... ... ... ... дұрыс дамымаудың 60 %-ы байланысты болып келеді
және өмір ұзақтығының орта есеппен 5-7 жылға қысқаруына әкеледі.
Дүниежүзілік денсаулық ... ... ... ... денсаулығының 55 %-ы –өмір сүру салтына, 18 %-ы ... ... ... факторларына , 17%-ы экологиялық және табиғи- климаттық
факторларға, тек 10 %-ы ғана денсаулық сақтау ұйымына ... ... ... ... ... ... ... уақытта олардың
денсаулығын сақтау жөнінде жаңа ... ... Өз ... арналған шараларды ойдағыдай жүзеге асыру адамның мықты ерік –
жігеріне байланысты. Денсаулықты сақтаудың бір жолы адам ... ... ... ... табылады.
Студенттердің денсаулық жағдайын ... ... ... ... щыдамдылығы және тағы басқа ерік сапаларымен
тығыз байланысты. Студенттердің бойындағы осы ерік сапалары ... ... ...... және ... сау ... қамтамасыз етеді.
Психология ғылымында ерік өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Тұлғаның ерік сапалары жайлы теориялар бірнеше ... ... ... ... А.Шопенгауер, Э.Гартман ерікті философиядағы
идеалисттік бағыт волюнтаризммен байланыстырса, Б.Спиноза, У.Джеймс ... мен ... ... ... мәселесі ретінде қарастырады.
Ал, Г.И.Челпанов, Ф.Лерш, В.Е. ... ... ... ... жеңу ... ... қарастырса, Л.С. Выготский ерікті
таңдау еркіндігімен байланыстырады. Осы көзқараста ... ... ... ... ... Э.Мейман, С.Л.Рубинштейн,
К.М.Гуревич, Л.И.Божович, А.Н.Леонтьев, В.А.Иванников қарастырды. Сонымен
қатар ерік мәселесі ... ... ... ... ... ... ерік мәселесі жайлы көзқарастар, эксперименттер
теория, әрі практика үшін өте маңызды.
Демек, психологиялық, педагогикалық ... мен ... ... ... аз зерттелінбеген көрінеді. Алайда, қазіргі кездегі кәсіби
білім алушы студенттердің ерік ... ... ... жетілуі
мәселелері шешілмеген. Ал, енді, ... оқу ... ... ... ерік ... ... ... қатынасы тіптен
дағы тың мәселе ... ... ... ... ... айтылған
ойларды жүйелеп, жас буынның ерік сапалары арқылы денсаулықты нығайту
өзекті дей ... ... ... ... ... ... ерік сапаларының денсаулық жағдайымен қатысы» деп алдық.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Жантанушы студенттердің ерік ... ... ... ... ... Жантанушы студенттердің тұлғалық ерік сапалары мен
денсаулық жағдайлары.
Зерттеу пәні: Жантанушы ... ерік ... ... ... болжамы: егер жантанушы студенттердің ерік-жігерін
дамытудың педагогикалық, психологиялық ... ... ... ... ерік-жігеріне тән саулығы мен ... тура ... ... ... ... Педагогикалық ықпалмен ... ... ... ... ... психологиялық –
педагогикалық негіздерін ашу.
Зерттеу ... ... және ерік ... ... ... ... педагогикалық, психологиялық, философиялық, әлеуметтік,
әдістемелік әдебиеттерден жан - жақты зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... психологиялық денсаулық критерилері.
2. Ерік және ерік сапаларына сипаттама беру.
3. Студенттердің ерік ... ... ... ... ... ... Студенттердің ерік сапалары мен денсаулығын диагностикалау әдістерін
даярлау.
5. Жантанушы студенттердің ерік сапаларының денсаулық ... ... ... ... нәтижелеу және осы мәселеге
байланысты психологиялық әдістемелік нұсқау жасау
6. Жантанушы студенттердің ерік ... ... ... ... эксперименталды зерттеуді талдау, қорытынды жасау.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық ... ... ерік ... ... ... ... ... еңбектері, психология
ғылымының негізгі қағидалары, ерік –жігерді қалыптастыру, ... ... ... ... ... ... жұмысына
әдіснамалық негіз болды.
Зерттеудің көздері: Денсаулықты нығайту үшін ерік ... және ... ... ... ... ... ... заңды және нормативті құжаттар, оөу әдістемелік ... ... ... және ... ... зерттеулері мен монографиялық еңбектері, ... ... және ... беру ... іс- ... жұмыстары.
Зерттеу әдістері: Психологиялық, педагогикалық, әдістемелік,
валеология әдебиеттерінің ілімін сараптап, талдау.
Ерік сапаларын және ... ... ... ... әдістемелер:
Н.Н.Обозовтың «Ерік күшін бағалау» әдістемесі;
Г.С.Никифорованың «Мінез-құлықты бақылау» әдістемесі;
Е.П.Ильин және П.А. ... ... ... «Жасқаншақтықты, ұялшақтықты анықтау» әдістемесі;
Е.К.Фещенконың «Шыдамдылықты бағалау» әдістемесі;
Е.П.Ильин және Е.К.Фещенконың «Қайсарлықты ... ... ... ... әдістемесі;
Р.Кеттелдің көп факторлы әдістемесінің (фактор Н) бір бөлігі
«Әлеуметтік ... ... және ... «Табандылықты бағалау» әдістемесі;
«Өз денсаулығыңызға қалай қарайсыз?» анкетасы;
Ч.Д. Спилберг және Ю.Л. Ханиннің «Реактивті және ... ... ... ... және Р. ... «Әлеуметтік психологиялық бейімделу
шкаласы» әдістемесі;
К.Роджерстің өзін-өзі қабылдау межесі әдістемесі.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... ... ... нығайту үшін ерік сапаларын арттыру қажеттілігі
дәләлденген: денсаулық пен ерік сапаларың мәні анықталды, ерік ... ... ... ... ... ... ... денсаулықты нығайтудың негізгі критерийі ретінде ерік сапаларын
дамыту үшін педагогикалық – психологиялық қажетті шарттар белгіленген.
Зерттеудің атқару тәртібі мен ... ... ... үш ... ... ... зерттеу тақырыбы алынып, оның мақсаты,
обьектісі, пәні және міндеттері ... ... ... педагогикалық, валеологиялық, философиялық әдебиеттердегі
оқу – ... ... шолу ... ... және ... ғылыми теориялық негіздері зерттелінді.
Екінші кезеңде (2005-2006жыл) жиналған ... ... ... психология ғылымының теориялық негіздері тұрғысынан талдауға
алынып, жүйеленді. ... және ерік ... ... ... ... дамытудың педагогикалық негізде ерекшеліктері мен
бағыттары анықталып,белсенді әдістері ұсынылды.Тақырыпқа байланысты
мақалалар жарық ... ... ... ... ... ... құрылып,
диагностикалық әдістемелер таңдалып алынды. Зерттеу барысында алынған
нәтижелер сарапталып, нәтижелілігі тексерілді. Ғылыми болжам ... ... ... Зерттеу нәтижелері бір жүйеге ... ... ... ... ... ... облысы, Өскемен қаласындағы
С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан ... ... ... ... мен негізділігі: Зерттеу
қағидаларының психология ... ... ... ... ... «Қазақстан Республикасының білім беру
мекемелеріндегі тәрбиенің кешені» бағдарламасына сәйкестігімен және олардың
теориялық, ... ... ... ... ... ... жүргізілген эксперименттің нәтижелерімен қамтамасыз етілген.
2005жылы Алматы қаласы,Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық ... Азия ... мен ТМД ... ... тілдес халықтардың
этнопсихология мен этнопедагогикасының ... ... ... ... атты ІІІ – ... ...... конференцияда
«Қазақ студенттерінің ерік сапаларының ерекшеліктері» ... ... ... атты ... ... - практикалық
конференцияда «Студенттердің ерік сапаларын зерттеудегі ... және ... ... ерік сапаларының психологиялық
сипаттамасы» тақырыптарымен, 2006жылы «Жас ғалым» атты ... ... ... сапаларының адамгершілік қасиеттерімен байланысы»
тақырыбымен баяндамалар жасалынып, мақалалар жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Зерттеу кіріспеден, екі ... ... ... ... ... тізімінен және
қосымшалардан тұрады.
1 ТҰЛҒАНЫҢ ДЕНСАУЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ЕРІК САПАЛАРЫМЕН БАЙЛАНЫСЫ ЖАЙЛЫ
ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРҒЫЛАР
1.1 Тұлғаның ... ерік ... ... сипаттау
Әр уақытта бүкіл әлем жұртшылығының және қоғамның өзгермейтін
құндылығы физикалық және ... ... ... ... ... өзінде оны дәрігерлер мен философтар адамның еркін іс-әрекеті, оның
жетілуі ретінде ... ... ... ... ... ... нақты ғылыми анықтамаға ие болған жоқ. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... дәрігерлер, психологтер (Ю.А.
Александровский, 1976 ж.; В.Х. Василенко, 1985ж;В.В. Николаева, ... 1995ж.) ... ... ... ... ... ... – ол қазіргі кезде жалпы қабылданған ортақ ... ... ... ... жоқтығы /1, б.364/
Ең алғашқы денсаулық анықтамасы – Алкмеон анықтамасы ... ... өз ... ие: «Денсаулық қарама-қарсы ... ...... ... ... ... дұрыс қатынасы
ретінде сипаттайды.
Стоиктар мен эпикурлықтар денсаулықты барлығынан жоғары қойып, оны
интузиазммен барлық шексіздікпен қауіптілікке қарсы ... ... ... – бұл ... ... ... қанағаттануына
байланысты ляззат алу. К.Ясперстің ойынша, психиатрлар ... тума ... ... ... ... ретінде қарастырды.
Басқа да көзқарстар бар: денсаулық – адамның «Менін» жүзеге асыру,
адамдардың қоғамына толыққанды және ... ... ... сау ... қозғалымпаз, ашық, қорғаныс ... ... ... тәуелсіз, өзінен тірек іздеуші адам ретінде
қабылдайды. Оптималды актуализанцияланған мұндай адам ... әр ... ... адам ... және өзгермелі жағдайларға жақсы
бейімделуші, басқаларға шыдамды, ... және ... /2, ... ... ... біртұтас психикалық денсаулығын өзінің
қажеттіліктерін саналау ... мен ... ... ... және ... ... сау бейімделушілік және өзі
үшін жауапкершілікті қабылдау шеберлігі ретінде қарастырады. Жетілген және
сау тұлға аутентті, ... және ... ... /3, ... Фрейдтің пікірінше, психологиялық сау адам – бұл қанағаттанушылық
принципін шындық принципімен үйлестіре алушы адам.
К.Г. Юнг бойынша, өзіңнің ... ... ... ... да бір ... ... еркін адам ғана сау бола алады.
В.Райха көзқарасынша, неврологиялық және психосоматикалық бұзылулар
биологиялық қуаттың тұрып қалуынан туындайды, яғни ... ... ... ... ... денсаулық сақтау ұйымының ережесінде, денсаулық тек қана
ауырудың және физикалық кемшіліктердің болмауы ғана ... ... ... ... және ... ... ... –нің екінші басылымының сәйкес томында денсаулық адам ағзасының
күйі ретінде анықталады, мұнда ... да бір ... ... өзгерістер жоқ
және ағза мүшелерінің функциялары сыртқы орта жүйесімен тұтастылықта
болады. ... ... ... ... үш ... ... ... кіреді.
Олар:
- әлеуметтік;
- соматикалық;
тұлғалық /4, б.40/.
Әлеуметтік адамның әлемге әркетті ... ... ... ... мөлшері.
Соматикалық – қоршаған ортаға жоғары деңгейде бейімделу физиологиялық
процесстердің үйлесімділігі, ағзаның өзін-өзі реттелуінің жетілуі.
Тұлғалық ... - ... ... ... алу ... адам
өмірінің стратегиясын білдіреді.
И.А. Аршавский ағза өзінің даму ... ... ... тепе-
теңдікте болмайды, керісіше, тұрақсыз жүйе бола отырып ағза өзінің даму
барысында ... ... ... ... ... өзгертеді /5, б.49/.
Г.Л. Апанасенко адамды психика, дене және рухани элементтерінен
тұратын жүйешелердің пирамидалы ... ... ... жүйе ... ... Бұл жерде денсаулық түсінігі берілген
жүйенің үйлесімділігін білдіреді /5, б.60/.
Кез келген деңгейдегі ... ... ... әсер ... ... С.К. ... және Ю.В. Шленовтар көптеген денсаулыққа
байланысты анықтамалар адамның ... ... ... ... ... болу және ... ... қарсы тұра алу ... ... ... ... ... ... түсіну адамды
агрессивті табиғи және әлеуметтік ортада тұратын күрескер тіршілік ... ... ... ... адам ... незігі функциясының жұмыс істеуіне
байланысты денсаулықты анықтауды ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және мәдени аймақтарына
бағытталған ... ... пен адам ... іс-әрекетін,
генеративті функцияларды, инстинктивті процестерді шартсыз ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан түсіндірсек, онда ол құбылыстардың
негізінен шығатын, қажеттілікті бейнелейді, ал ауру – бұл ... ... ... сондықтанда қазіргі заманғы медицина заңды және қажетті болып
табылатын денсаулықпен емес, кездейсоқ құбылыстар – ... ... ... ... пен В.А. ... ... ... пен ауру өзара дихатомия принципі ... ... ... ... ... дені сау, не адам ... 0- ден 1-ге дейінгі өмірлік ... ... ... ... ауру ... өте аз болса да денсаулықтың бір мөлшері ... ... ... ... тең» /6, ... ... абсолютты денсаулық абстракция болып ... ... ... ... ғана ... ... қатар
алдыменен қоғамдық өндірістің тәсіліне тәуелді ... ... ... ... ... мен шығу ... анықтайтын әлеуметтік
категория болып табылады.
Н.В. Яковлева қолданбалы зерттеулерде көрініс ... ... ... ... ... ... Солардың бірі қарама-
қайшылық келісі, онда денсаулық ... ... ... ... ... негізінде медициналық психологиямен ... ... ... ... да ... ... осылайша
қарастыру, соңғы бола алмайды. Әртүрлі авторлар ... ... ... ... келтіреді:
1) денсаулықты ауру емес ретінде қарастырудың өзінде ... ... ... ... ... ... анықтама беру болып есептелмейді;
2. берілген кеміс субъективті себебі, мұнда денсаулық барлық ... ... ... ... ... белгісіз аурулар анықталмай
қалады;
3. мұндай анықтаманың сипаттамалы және механистикалық сипаты бар, мұның ... ... ... ... оның ... ашуға мүмкіндік бермейді /6, б.298/.
Ю.П. Лисицын былай дейді: ... ... мен ... да ... бұл – ... ... ету, ... бір сөзбен
адамға тән функцияларды іске асыру, ... ... өмір ... ... ... /6, б.346/.
М.В. Яковлева екінші келісті комплексті – аналитикалық ... ... ... кореляциялық байланыстарды санау жолымен
денсаулықты зерттеу кезінде денсаулыққа әсер ... жеке ... ... ... ... ... өмірлік ортасында берілген фондардың
кездесу тиімділігі талданады және осының негізінде оның ... ... ... ... осы ... келесі кемшіліктерін көрсетеді:
- адам денсаулығы туралы қорытынды ... үшін ... ... ... қосындысының жиынтығы ретіндегі денсаулықтың
бірегейлі абстрактілі эталлонының болмауы;
- адам ... ... жеке ... ... сандық
көрсеткіштерінің болмауы.
Денсаулық мәселелерін зерттейтін алдыңғы келістерге альтернативалар
ретінде жүйелі келіс қарастырылады. Оның принциптері төмендегідей:
- ауру емес ... ... ... бас ... денсаулықтың жүйелі критерилерін анықтау (адам денсаулығының гештальт-
критерилерінің жүйесі).
Әртүрлі әсерлер негізіндегі жүйенің қаншалықты икемділігін көрсететін
жақын ... даму ... ... ... ... ... зерттеу,
ол дегеніміз – коррекция және коррекция мүмкіндігін көрсету.
А.Я. Иванюшкин денсаулықтың құндылықтарын ... үшін үш ... ...... ... үйлесімділігі, ағзаның
өзіндік реттелуінің жетілуін білдіреді.
2) әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... ... болып табылады;
3) тұлғалық, психологиялық – денсаулық ауырудың жоқ болуы емес, оны
терістеу, яғни оны ... Бұл ... ... ағзаның күйі ретінде ғана
болмай, «адам өмірінің стратегиясы» ретінде де қарастырылады /7, ... Illich ... ... ... ... анықтайды.... өлім
мен күйзелістерге, бұзылыстар кезіндегі емдеуге, ... ... ... ... мүмкіндік жасайды (Брехман И.И.) /8,
б.125/.
Р.М. Баевский мен А.П. Берсенева денсаулықты қоршаған ... ... ... және орта ... бейімделу қабілеті ретінде
қарастырады /9, б33/.
Отандық әдебиеттерде денсаулықты, ауруларды және олардың арасындағы
күйлерді бейімделу деңгейімен байланыстыру ... ... ... және Э.Б. ... ... донозологиялық күйлермен
олардың арасындағы ... ... ... спецификалық
емес теориясы тұрғысынан қарастырады. Берліген жағдайда денсаулық жоғарғы
белсенділікпен стресске қатысты ... ... ... ... бойынша, денсаулық дегеніміз – адамның ... ... ... ... оның әлеуметтік және физикалық
үйлесімділігі. Адамның денсаулығы бұл – сенсорлы, ... және ... ... және ... ... күрт ... кезінде
жасына сәйкес тұрақтылықты сақтауы /8, б.125/.
Денсаулық - адамның бейімделу ... ... ... ... күйі ... түсінуді академик В.П. Петленко
1997 жылы ұсынды /10, б.49/.
Н.Д. ... мен Г.К. ... ... ... ... ... ... және функционалды сақталуы ретінде әлеуметтік және
физикалық ортаға жоғары индивидуалды бейімделгіштігі ... ... ... ... ... ... максималды ұзақтығы
кезіндегі әлеуметтік белсенділік пен оптималды еңбекке ... ... және ... ... ... динамикалық жағдайы ретінде анықталуы мүмкін екендігін
көрсетті. Оның ... бұл ... ... ... мақсаттары мен
негізгі әлеуметтік биологиялық функциялардың толыққанды жүзеге ... /11, ... ... ... ... көрсетеміз:
- физикалық немесе (соматикалық) денсаулық;
- психикалық денсаулық;
- рухани адамгершілік саулық;
- әлеуметтік ... ... ... ашу ... ... қоя ... және ... денсаулыққа толығырақ тоқталайық.
Физикалық денсаулық бұл ағзаның ... ... және ... ... негізінде ағзада әртүрлі сыртқы орта факторларының
әсерінен болып жатқан физиологиялық процестерде үйлесімділік ... ... ... ... және ... ... ... болады.
Енді психологиялық денсаулықты қарастырайық. «Психологиялық саулық»
терминін ғылыми ... И.В. ... ... отырып, оның анықтамасын
категориялық жіктеу арқылы ... ... ... ... ... адам жан ... жоғары сатыларымен ... ... ... ... ... /14, б.7-19/ десе, О.В.
Хухлаева «психологиялық ...... ... психологиялық
аспектілері: адамның жасерекшелік, әлеуметтік, мәдени рольдерін адекватты
орындау ... ... өмір бойы ... даму ... байланысты», -
деп жазады /14, б.7-8/.
Психологиялық денсаулық – тұлғаға қатысты, тұлғалық дамудың ... өзін және ... ... ... ... алу, ... ... дұрыс қатынаста болу, өз тағдыры мен дамуына жауапкершілігін
саналы түсінуді білдіреді /14, ... ... ... ... ... ... және мәдени рөльдерін адекватты орындаудың шарты болып табылса,
апл екінші жағынан оның өмір бой ы ... даму ... ... Даму жайлы айтқанда бұл түсінік мазмұнының ... ... ... ... айту ... Даму ... қарағанда тұрып
қалудың және ... ... ғана ... ... бірге адамның
позитивті жаңаға қарай мақстақа талпынысында көрсетеді.
Егер психологиялық денсаулық толыққанды функция жасаудың негізгі шарты
болса, ол ... ... пен ... ... байланыста
«психологиялық денсаулық» терминінің қолдануының өзі адамның тән және психи
касының бөлінбейтіндігін, яғни ... ... ... ете
алмайтындығын көрсетеді. Сонымен қатар соңғы ... ... жаңа ... бағыты, - «денсаулықтың психологиялық себептері,
әдістері және оны сақтау, нығайту және дамыту құралдары жайлы ... ... (В.А. ... ... ... денсаулықты сақтауға және ауырудың пайда болуына
психикалық факторлардың әсері толық зерттеледі. ... өзі ... ... ... ... жер бетінде өзіндік ... ... ... ... шарты ретінде көрсетіледі. Сондықтан
психологиялық денсаулықты негізге ала отырып, ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Егер
генетикалық немесе апаттық факторларды, стихияларды және т.б. ... ... онда ... сау ... ... сау да ... соматиканың өзара байданысы ерте кез ... ... ... ... емдеу, басты денесіз, денені ... ... ... ... ... ... өңделген бағыттар бар – психосоматикалық
медицина, яғни ... дене ... ... ... психосоматикалық бұзылуларды жүйелейді олардың профилактикасы
мен емдеу әдістерін анықтайды. Соңғы кездерде психосоматикалық ... ... ... байқауға болады, яғни ... ... ... ... ... саны ... Егер ... адам портретін құрастыратын болсақ, онда психологиялық сау адам – ол
ең ... ... және ... ... ... және ... ашық және
өзін-өзі қоршаған ортаны тек қана ақылмен емес сезім және ... ... Ол ... өзін ... және ... ... адамдардың
ерекшелігін бағалаушы. Мұндай адам өз өмірі үшін жауапкершілікті өз басына
алады және жағымсыз жағдайларды ... ... Оның ... ... ... ... даму үстінде және басқа адамдардың дамуына да ықпал ... ... ... ... да ... ... ... ауырда, бірақ ол тез өзгергіш
өмір жағдайына тамаша бейімделе ... Ең ... - ... ... жағдайында бола алады. Писхологиялық саулықты ... сөзі ... ... ... Ең алдымен бұл адамның
өзін құрайтын арасындағы ... ... ... тән және ... т.б. ... ... адам мен оны
қоршаған адамдар, ... ... ... ... Бұл ... статикалық жағдай емес, процесс ретінде қарастырылады. ... ... ... - өзінің өмірлік міндеттерін атқарудың алғы
шарты болатын индивид қажеттілігі және қоғам арасындағы үйлесімділігін
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... /14, б.7-8/.
Егер, психологиялық саулықты сипаттаудың «кілтті» сөзі «үйлесімділік»
сөзі деп келіссек, онда адамның ... ... ... ... ... реттеуді атауға болады, яғни жағымды, ... ... ... әсерлерге адекватты бейімделе алушылық. Мұнда
әсіресе, көңілді, жағымды ... ... ... жөн. Сонымен психологиялық саулықтың негізгі функциясы – бұл тұлға
ресурстарын мобилизациялауды талап ететін жағдайларда адам және ... ... ... динамикалық тепе-теңдікті ұстау.
Балалардың психологиялық денсаулығы өзіндік спецификаға ие. И.В.
Дубровинаның ... ... ... ... ...
онтогенездің барлық кезеңдеріндегі толыққанды ... ... ... ... бала мен ... ... саулығы тұлғалық жаңа
құрылымдардың жиынтығымен ерекшелінеді. Олар балада әлі дамымаған, бірақ
ересек адамдарда ... ... ... ... ... – бұл ... дамып отырады, бірақ оның алғы шарттары пренатальды ... Оның өмір ... ол ішкі және ... факторлардың әсерінен
үнемі өзгеріп отырады.
Психодлогиялық саулықтың ... ... ... ... ... бірі – бұл оның ... өзара байналысын
қарастыру. В.И. Дубровнинаның пікірінше, психологиялық саулықты ... ... ... ... керек, яғни психологиялық
саулыққа руханилықтың басы абсолютты құндылықтарға бағдарлануды қосу:
- Шындық, ... ... егер ... ... жүйе жоқ ... ... онда оның
психологиялық саулығы жайлы айту ... ... ... ... құрылымын қарастыралық. Әдебиеттерді және
жүргізілген зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... және ...... ... ретінде
сипаттауға болатынын көрсетеді /14, б.25/.
Аксиологиялық құрылым адамның өзіндік «мен» құныдылықтарымен басқа
адамдардың ... ... ... ... Оған өзін ... ... ... адамдарды жыныстық, жас ерекшелік, мәдени ерекшеліктерін және
т.б. қарамастан ... ... алу ... ... ... адамда өзін танудың өз санасын өзіне, өзінің ішкі
і\әлеміне және басқалармен өзара қатынаста шоғырландырудың ... ... ... ... Оған ... ... жағдайын және басқа
адамдардың жағдайын, басқаларға қиянат жасамай еркін және ашық ... ... ... ... ... себептерімен
нәтижесінің саналы түсіндіруді сәйкестендіруге болады.
Қажеттілікті ... ...... өзіндік даму
қажеттілігінің болуын анықтайды. Бұл адамның өзінің өмірлік іс-әрекетінің
субъектісі болатынын, оның ... ... күші ... ... көзі бар ... ... Өзінің дамуына жауапкершілікті толығымен
қабылдайды және «өз биографиясының авторы» болады. (В.И. Слабодчиков).
Қарастырылған құрылымдарды қортындылай келе психологиялық ... ... ... ... деген оң қатынас тұлғалық ... және ... ... ... - ... ... ... өзара байланысы
немес динамикалық өзара әрекеттестігі. Адамда позитивті даму үшін, оң
өзіндік қатынас ... ... Ал өз ... ... өзіндік дамуы өзіндік
қатынастың өзгеруіне әкеледі. Ал тұлғалық ... ... ... болып табылады. Соған байланысты өзіндік қатынас, рефлексия және
өзіндік даму ... ... ... ... ... ... болады.
Психологиялық саулық нормалары мен критерилеріне тоқталайық.
Психъологиялық саулық нормасы – бұл ... ... ғана ... ... өзі дами ... қоғамның да дамуына әсер ... ... ... ... ... – бұл ... жетуге арналған
педагогикалық шарттарды ұйымдастырудың бағдары болатын бейне. Психологиялық
саулық нормасы психологиялық критерилер мәселесімен ... ... ... ... ... көп ... ... тәсіл
ұсынылады, бірақ деңгейлерді анықтауда әртүрлі негіздер қолданылады. М.Р.
Роговин ... және ішкі ... ... ... ... Братус тұлғалық – мәнділік ... ... ... индивидуалды
психологиялық денсаулықтың жоғары деңгейі ретінде – ... ... ... құру ... және ... іс-әрекеттің
нейрофизиологиялық ұйымдастырылуының ерекшелігі ретінде психофизиологиялық
саулық дейңгейін көрсетеді.
Психологиялық денсаулықтың жоғарғы деңгейі – ...... ... ... ... меңгеруге резервті күші бар
және шындыққа ... ... ... ... позициясы
адамдарды жатқызуға болады.
Орташа деңгей – бейімделушілікке – социумға толқы бейімделген, бірақ
біршама жоғары мазасыздығы бар ... ... ... – бұл ... ... ... ... Мұнда ассимиляция және аккомодация процестерінің бұзылған
тепе-теңдігі және ішкі ... ... ... ... ... қолданатын адамдарды жатқызамыз. Ассимилятивті
мінез-құлық стилі ең алдымен адамның сыртқы ... өз ... ... зиян келтірумен сипатталады. Қоршағандардың ... ... ......... ... керісінше, қоршағандарды өз
қажеттіліктеріне бағындырғысы келеді.
Психологиялық саулықтың бұзылуына әсер ... ... ... ... түрде екі топқа бөлуге болады:
- объективті немесе орта факторлары;
- субъективті индивидуалды ... ... ... /3, ... кері ... және отбасындағы қолайсыз әсерлер
соматикалық әсерлермен қатар балаларда психологиялық денсаулық ауытқуларына
әкеліп соғады. Оқушылардағы ... ... ... ... ...... тұрақтылықтың бұзылуы, іс-әркеттегі
ауытқушылық және гиперактивтілік.
Сыртқы орта факторларының отбасындағы ... ... ... тәрбиеленетін мекемелермен, кәсіби іс-әркетпен, мемлекеттегі
әлеуметтік экономикалық жағдайлармен байланысты факторлар ... ... ... маңызы балалық және жасөспірімдік кезеңдерде жоғары
болады. Әрбір жас ... ... ... «жаңа құрылымыныдағы»
неғұрлым мәнді психологиялық сипаттамаларды бөліп көрсетуге ... ... ... даму ... ... сипатаның критериі ретінде көрінеді
және оның психологиялық ... ... ... жасайды /16,
б.22/.
Нәрсетелік кезеңде (туғаннан 1 жасқа дейін) ... даму ... ... ... ... ... қарым-қатынасы орын алады.
Сондықтан анасымен қарым-қатынастың жетіспеушілігі бала дамуында әртүрлі
ауытқуларға ... ... ... отбасыларында жиі кездесетін жағдай –
жоғарыда айтылғанға қайшы, қарым-қатынастың шектен тыс көп болу ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Отбасылық қарым-қатынастың осы типі ... де, ... де ... ... фактор ретінде қарастырылмайды. Ашып
айтсақ, қарым-қатынастың шектен тыс көп болуы – гиперқамқорлық – ... ... ... тыс ... ... ... Мұндай жағдайда
бала ата-ананың «эмоционалды балдағына» ... ... ... ... болады, балаға еркінділік берілмейді, оның әр іс-әрекеті
гиперқамқорлыққа – шектен тыс күтімге ... ... ... түрі – шектен тыс стимуляцияның
қарым-қатынастың жеткіліксіздігімен араласып келуі, яғни баланың ... ... ... ретсіздігі. Қарым-қатынас
потологиясының үшінші түрі – ... ... яғни ... қалыпты
дамуына қажетті эмоционалды сезімдік негізінен айырылған қарым-қатынас.
Баланың анасымен қалыпты ... ... ... ... ... әкеледі, яғни қоршаған дүниеге сеніммен
тәуелсіздіктің орнына мазасыз ... пен ... ... орын ... ... ... шақ кезінде (1 – ден 3 ... ... ... ... ... ... сана сезімі дамиды. Осы кезеңнің соңында балада
автономия, еркінділік қалыптасады. Сондықтан анасы балаға ... ... ... беру ... және ... көлемі шешуші рөль
атқарады.
Мектепке дейінгі кезеңде ... 7 ... ... ... бұзылысына әкелетін фактор – отбасындағы «бала отбасы табынатын
адам» типіндегі қарым-қатынас ... Бұл тип ... ... қанағаттандыру отбасының ... ... ... басым қойылады. 3-7 ... ... ... ... төндіретін факторларға, сонымен қатар бір
ата-ананың болмауы, ата-ананың бала болашағын өзінше ... ... ... ... типі ... терминологиясы бойынша «көнгіш
баланың» қалыптасуына әкеледі /14, б.24/. Ол Э.Г. ... ... ... ... типімен, яғни отбасының балаға шектен
тыс бақылау жасап, еркінділігін шектеумен ... ... ... ... ... ... жаңа ... – ынталылық қалыптаспайды.
(Э.Эрискон).
Ондай балада әдетте ... ... ашық ... ... ... мазасыздықты, өз-өзіне сенімсіздікті, қорқыныштарды
көрсетеді.
Бастауыш сынып кезеңінде ( 6-7 –ден 10 ... ... ... ата-
анасымен қарым- қатынасы мектеппен байланыстырыла бастайды. ... егер ата- ана ... ... ... ... ... статусы жоғарылап, ол жаңа қатынастар жүйесіне енеді /16, б.30/.
Баланың өзіндік бағасы мен ... сана – ... ... ... алады: оқудағы үлгерім және тәртіп. Бастауыш сынып оқушысы
өзін тек осы екі ... ... ... ... ... ... ... (10-11- ден 15-16 жасқа дейін) дербес болудың
маңызды кезеңі. ... ... ... көп жағдайда отбасы
факторларымен, дәлірек отбасынан бөлектену ... імен ... ... ... ... және оның ... ... қароым- қатынастың, яғни қолпаштауға емес, партнерлікке негізделген
жаңа типінің ... ... Бұл ... ... , ... ... қақтығыс, сонымен бірге ... пен ... жету орны ... ... ... ... кезеңнен
жеткіншектік кезеңге дейін психологиялық денсаулыққа ... ... ... ... ... ... бұл ... әсер
етуін сипаттау күрделірек.Психологиялық сау ересек кез ... ... ... зиян ... адекватты бейімделе алуы керек.
Осы позициямен келісе отырып, ішкі ... ... ... ... ... ... ... жағдайларына төзімділікті білдіреді
/13, б.7/, сондықтан стреске төтеп бере алуды – толеранттылықты азайтатын
психологиялық қасиеттерді анықтайық. Осы орайда ... ... ... ... ... ... атқарады. Ең алдымен А.
Томастың классикалық эксперименттерінен бастайық, ол ... деп ... ... бөліп көрсетті: ырғақсыздық, бейімделудің
төмендігі, қашқақтау тенденциясы, нашар ... ... ... жаңа
жағдайлардан қорқу, шектен тыс қыңырлық, шектен тыс көңіл бөлушілік, жоғары
немесе ... ... ... ... мінез- құлық
бұзылуының жоғары тәуекелдігінде. Бірақ аталғанбұзылулар қасиеттерден
туындамайды, ... ... ... ... ... ... ... психологиялық денсаулықтың
бұзылуы жағынан Я.Стреляу қарастырды. Я.Стреляудың пікірінше, темперамент –
бұл мінез- құлықтың ... ... және ... уақытша
параметрлерінде көрінетін, мінез- құлықтың тұрақты сипаттамаларының
жиынтығы.
Темперамент ... ... ... әсерін модификациялайды.
Я.Стреляу және оның ... ... ... ... мен
темпераменттің байланысын зерттеу жұмыстарын жүргізген. Мінез- құлықтың
қуаттық деңгейіндегі сипаттамаларының бірі – ... ... ... ... ... ... қатысты жауап беру күші
түсіндіріледі. Жоғары ... ... ... аз ғана ... ... ... әлсіз реактивтілер - әлсіз реакциялық қарқындылар. Жоғары
реактивті және әлсіз реактивті балаларды ... ... ... ... ажыратуға болады.
Зерттеу нәтижелері бойынша жоғары ... ... ... тән. Оларда қорқыныш, жұмыс істеу қабілеттілігінің пайда болу
табалдырығы төмен. ... ... ... пассивті, яғни әлсіз
табандылық,әрекеттің ... ... өз ... ... ... ... темперамент қасиеттері
психологиялық саулықтың бұзылу көзі емес, бірақ тәуекелділіктің ... ... ... ... ... ... бір тұлғалық
факторлармен байланысты екендігін қарастырайық. Қазіргі ... бұл ... ... ... жоқ. ... ... өмірде ақ- жарқын
адамдар психологиялық табанды болып келеді, көңіл- күй фоны ... ... ... ... да ... болып келеді. Сонымен қатар
табандылықтың үш негізгі сипаттамасын бөліп көрсетеді: бақылау, өзіндік
баға, ... ... ... оның ... тікелей байланысты. Адам
бойында денсаулықты сақтауға деген тұрақты мотивация, ұмтылыс, мақсат болуы
керек. Адам өзінің генетикалық, физиологиялық, ... ... өз ... ... ... ... бағалап, оны рационалды
білуі тиіс.
Адам ... ең ... ... ... ... ... өзі, өзіндік ерік- жігері басты роль атқаратынын ескеріп, ұдайы
«өзімен- өзі ... ... ... және өзін ... ... мен ... жағдайында ұстауы тиіс. Бұл өте күрделі де қиын іс.
Сонымен, адамның психологиялық және физикалық денсаулығы ... ... ... ... ... ... ... басты
шарты және олардың қалыпты деңгейде болуы ерік сапаларына тәуелді.
Жұмысымыздың келесі тарауында ерік сапаларын жан-жақты қарастырайық.
1.2 Ерік және ... ерік ... ... ... мәселесі, адам іс-әрекетінің ерікті және еріксіз реттелуі ұзақ
уақыт бойы ғалымдарды ойландырып, әртүрлі пікірталастар тудыруда. [15, ... ... ... қиындығы ғылыми тұрғыда және былайғы өмірде
әр ... ... ... өмірде ерікті еркіндік ретінде, кейде адам
тілегінің бір жағы ... ... ... ... ... ... Осы көріністердің әр түрлілігі байланысты, ғылыми тұрғыда да
екі қарама-қарсы ... бар. Оның бірі ... ... ... ... ... айналдыруға байланысты болса, ... ... адам ... ... ... ... ... кейбір авторлар ерік деп әртүрлі шартты реттелуді,
ал ... ... ... және ... ... адам ... ... бағыт, ерікті «ерік күші» деп түсіндіреді
Кейбір зерттеушілердің, мәселен, В.И.Иванников жұмыстарында ерікті
психикалық құбылыстар саласынан ... ... ... «ерік»
түсінігінің қолдануынсыз сипатталады /31, б.87/.
Ал, басқа зерттеушілер керісінше, ... ... ... талқыланып
және ерік теориясы көмегімен түсіндіріледі.
Адам әрекетінің механизмін ерік мәселесі төңірегінде зерттеу бағыты
пайда болып, 1883 жылы ... ... ... «волюнтаризм» деген ат
берді және ерікті ерекше күш ... атап ... ... ... ... ... ... анықталмайды, бірақ өзі психикалық
процестердің барысын анықтайды. Бұл философиялық ... ... ... ... бар. ... ең бірінші – аяқ асты детерминантты, еркін мінез
құлық таңдауы туралы сұрақты ... ... ... ... антикалық
философиядағы адамның рухани қабілеттілігі сана, ой деген түсінік ... ... жан мен ... ... ерік ... болжам айтты. Ерік
адамды жанын өзін-өзі тануға итермелеп, заттардың сезімдік ... ... ... ... ... Иоанн Дунс ... ... және ... ... ... күш ретінде көрсетіп, адам
психикасының көрінуінің басы, соқыр және ... ... ... ... ... ... ... бойынша ерік күшінің екінші дәрежелі көрінуі.
Сонымен волюнтаризм еріктің көрінуін объективті ... және ... ... ... адам еркі ... ... емес деді.
Адамның әрекетінің бұндай түсінігіне және ... ... ... ... мен ... қарсы болды. Бұрынғы
кезде Спинозаның өзі адамның ... ... ... ... ... ерік
басқалары сияқты себепті қажет етеді. Оның айтуынша, адамдар өздерін ерікті
деп санауда қателеседі. Бұл ... олар өз ... ... ... олар
анықталатын себепті белмейді дегенге негізделген. Оның ойынша ерік адам
ұмтылысы, бірақ ол тәнге емес, ... ... ... ... ерік ... ... шешім
қабылдай алу.
Волюнтаризм бағытының оң жақтары да бар, ерікті өз алды бір мәселе
ретінде көтеріп, ... ... ... ... ... ... ... тапқан, елес пен қозғалыс ассоциациясына қосылмайды
(В.Вундт.1912; Н.Ах /N.Ach, 1905,1910/; И.Линдворский /J.Lindworssky. Der
Wille. 1923/). ... ... ... ... ... еркі»
мәселесін көтеруге көңіл аудартты /15, ... ... ... ... ... ... күресі ретінде
қарастырды. Соған байланысты ерік пен сана ол үшін бір ... ... ерік ... ... ... субъективті өзіндік ерікті шешім
қабылдау, ішкі еркіндік /15, б.31/.
Американдық психолог У.Джемс (1911,1991) ... ... ... ... ... бірнеше қозғалыс идеясы туындаса, әрекет жасау туралы
шешім қабылдау деп көрсетті /28, б.262/.
Бәсекелесу ... ... ... ... ... айналуына
кедергілер жасайды, сондықтан әрекетті орындау үшін идеялар таңдауын ... ... ... керек. Таңдау қызығушылықтар негізінде жасалады және
зейінді таңдалған объектіге бағыттайды, ... ... ... басталады, осы
минутта адамның зейінін алған идея қозғалысқа импульс береді. ... ... адам ... ... бірақ керекті объектіге бағыттап, ... ... ... ... Өзін ... ... ... ойынша ерік жанның дербес күші, әрекет жасауда шешім қабылдауға
қабілетті.
Ерікті ... ... ... ... ... ... мотивтер
қақтығыстарын шешуде Г.И.Челпанов (1926), Ф.Лерш (Ph. Lersch, 1956), Л.С.
Выготский ерік ... ... бұл ... ... ... ... ... өз мінез құлқыңды игере алу
мінездемесі, ... ... ... ... ерік ... ... ... мойындауға (әрекет) адам мінез құлқы және іс-әрекет мәселесін
түсіндірмейді.
П.В.Симонов (1987) ... ... ... ... ... ... ... отырып, ол таңдау еркіндігінің
иллюзорлылығы шешіміне келеді және неге егер ... ... жоқ ... да,
бізде ол бар сияқты болады деген сұрақ қояды.
Бұл фактінің түсіндіруде қандай да ішкі процестер детерменанттарының
болатынын және ол ... әсер ... ... ... ... ... жоғары нерв жүйесінде де аңғарылмайды, бірақ санаға әсер етеді.
Бұндай әсердің қорытындысы санада еркін таңдау актісі ретінде ... ... адам ... және ішкі ... ... оларға қатысты ұстанымда ерікті. Шарт адам ... ... сол ... ... ... қарсы тұра алу адамға
байланысты /58, б.102/.
Еріктің адам іс-әрекетінің ... ... ... ... ... бірінші рет Аристотель (384-324 жж. Б.э.д.) анықтама ... бұл ... ... ... ... ... іс-әрекетінен,
оның тілегінен туындаған іс-әрекетті ажырату үшін берді. Осыған байланысты
философ саналы іс-әрекет негізі ... ... ... байланысты әрекетке
әкелетін ерекше бір күш екенін түсіндірді. Аристотель бойынша бұл ... ... ... ... ... ... ... бірігуі,
шешімге итермелеу күшін береді.
Сонда Аристотель бойынша ерік адамның тілегі күшінің ... ... ... өз шешімі бойынша жасалған әрекер пен қылықты Аристотель
ерікті деп ... ... ... мәні ... ... ... басы болып сол кездегі жағдай болады, ерік тек ... ... ... ... ... ... және оның ... Сонымен қатар ол адам еркіне өзін өзі басқара алуды ... ... ... кез ... ... қозғалыстың Аристотель
бойынша, табиғи негізі болады.
Ежелгі Рим ойшылы және дәрігер Гален (130-200) ерікті және ... ... ... ... тек ішкі ... ... асқазан)
бұлшық ет жиырылуын жатқызды. Қалған барлық қозғалысты ол ерікті қозғалыс
деп қарастырды. Оның ойынша еріксіз (автоматты) ... ... ... ... іске ... ... қабылдау, ес, сананы жатқызып және
қозғалыс мүшелеріне қатысты басқару функциясын атқарды.
Рене Декарт ерікті ... ... ... ... және кез
келген адам әрекетінің пайда ... ... ... ... ... деп ... ... еріктің басты ... ... ... ... әсерінен пайда болған құмарлықпен күрес деп
есептеді. Ерік құмарлықпен байлынысты ... ... ... ... еріктің өзіндік құралы. Ерік адамға сана пікірінен шыққан мейірім
мен ашуға байланысты, белгілі ... мен ... ... ... ... (1950) ... адам ... байланыстырады
Р.Декартпен бір уақытта өмір сүрген Англиялық философ ... адал ... ... ерікті және еріксіз реттелуге тоқталды. Мынандай
жағдайда, бірдемеге талпыну сезімі, немесе жеркену ... ... ... ... ... ... қажет. Соңғы тілек, ойлау және ойлану
актісінде ... ... ... ... ... күш ... ... /15, б.48/.
Ерік мотив пен тілек пен детерминантталған, өз ... ... зат ... ... және ... ... сол ... мәселесіне осындай көзқараста Д.Гертли де болды. Оның ойынша ерік
тілек және жеркенуден пайда болған әрекет, ... ... ... ... ... санадағы тілек екендігін басқа да ғалымдардың көзқарастарынан
көреміз (Д.Пристли, 1968; ... 1967; ... 1897: ... әр ... түсінігінде өзіндік ерекшеліктер бар. Мысалы,
Пристли, әрекет жасау ... ... ... ... ... тілектегі затты
көргенде ғана пайда болмайды дейді. Оның көзқарасындағы бағалысы, ... оның ... ... ... ... ... себеп
бар
В.Вундт (1912) ойнша, психикалық себеп еріктік актіде жоғары көрсету
алады.
Ерікті ... ... ... (1917) ... Еріктік
әрекеттің басты белгісі оның ойынша әрекетті орындау ... ... ... ... ... ... ... акт, мақсат туралы елестің
пайда болуы, сол ... ... ... берілуі. Қандайда бір нақты
әрекет үшін бұндай ... жету ... және ... ... ... әрекеттің бірізділігін сұрыптаудан басталады.
Э.Мейман ... ... ... ақиқатты себебі ретінде ... ... сол ... ... ... және ... ... Ресейлік психологтер да байланыстырады. Соның бірі
И.М.Сеченев. Біріншіден, ғалым еріктің моральді компонентін ... ... ... ... ... компоненттерінің қатысы бар.
Екіншіден, И.М.Сеченевтің ойынша ерік күшінің пайда болуы үшін себеп,
мотив керек. Г.И.Челпанов (1926) ... ... үш ... ... ... ұмтылыс және тырысу немесе күш салу. Ол ... ... ... ... іс-әрекет туралы шешім қабылдау.
К.Н.Корнилов (1948, 1957) ... ... ... үнемі мотив
жататынын көрсетті. ... ... ... және қалауын ерікпен және
еріктік актіде қарастырған ірі ... бірі – ... (1883). Ол ... ... ... ... айырмашылыққа түсінік берді, қалау –
бұл елігу, соңында ... ... және бұл ... белсенділік
сезімі арқылы жүзеге асады. Ол үшін қалау – бұл ... ... ... екі ... ... ... көрсетеді:
біріншісі шешімге байланысты, жаңа ми ... ... ... ... аппараттық қалыптасуына әсер ету болса, екіншісі – ... ... ... байланысты, нұсқау бойынша әрекет жасау,
шешімнің орындалуы Л.С.Выготский, ... ... (1969) ... акт
құрылымына қосымша мотивтер енгізу ... ... ... ...... ... ... басты тілегімен әлсіз байланысты.
Л.С.Выготскийдің айтуынша, ... ерік ... ... емес. Еркін шешім
адамның екі мүмкіндіктің біреуін таңдауы сырттай емес, іштей адам ... іске ... ... ... әрекет мағынасының өзгеруі оған деген
ынтаның өзгеруіне әкеледі /26, ... (1989) ... : ... өз ... басқара алуын
ерік мәселесі ретінде қарастырды.
Түрткі мен ерік арасындағы байланыс жалпы ... факт ... ... ... ... бағыттың біріншісі түрткі мен ерікті біріктіріп қарастырып,
соңғысын мойындамайды, ... ... ... ... ... ... психологиялық сөздіктерінде «ерік» түсінігі жоқ болуы да
сондықтан. Бұл бағытты ... ... егер ... ... ... мақсатқа жетудегі түрткіге қосымша адам белсенділігін арттыратын
ешқандай психологиялық механизмнің ... жоқ, ... өзі ... ... (1960) ерік пен тілекті бірге қарау керек еместігін көрсеткен.
Ерікті әрекетті тудыру ... ... ол ... мен ... ... ... ... әкелетін қасиеті ерікті бөліп
көрсетті. Ерік, қанағаттанбаушылықты жеңе отырып, Дж. Локк ойынша, ... ... да ... адамда қалау немесе еріктілікті қалыптастырады.
П.В.Симонов ерікті басты қажеттілік қана емес, ол бәсекелес түрткінің
біреуіне қосымша арнайы механизм ... ... ... түрткі мен ерікті екі бөлек қарастыра ... ... ... тығыз байланысты да жоққа шығармайды. П.И.Ивановтың
(1967) айтуынша, ... ... ... ... қарағанда, түрткіге
байланысты жүзеге асады.
Соған қарамастан осы ... ... ... ... пікірі
бірдей емес. Кейбірі үшін ерік мотивацияның бір бөлігі, механизмі, және
құрылымы (Выготский Л.С.; Божович Л.И.).
Мысалы: ... ... ... мәнін адамның сол кездегі
тілегіне сәйкес келмеседе өз мақсатын саналы ... ... ... үшін ... ... Адамның қажеттіліктерінің дамуына байланысты, ерікті
мотивациялық сферада жоғары ... ... ... ... ... Божович ерікті ырықты мотивацияның бір түрі ... (1985) ерік пен ... ... ... жалпылық
түсініктер; актуалды емес қажеттік әрекеттер, түрткілер қақтығысындағы
әрекет, ... ... ... алу және ... ... ... қажеттілік бойынша әрекет, ырықты таңдалған әрекет, болып ... ... ... өз ... ... ... жеңу тағы ... қызықтырды.
В.А.Иванников(1985) мынадай жауап береді: түрткінің өзгеруі әрекет
мәнінің өзгеруіне әкеледі. Оның ... ерік ... ... ... ... ... айтылады. И.Бекман (J.Beckman, 1987 ) ... (1969) ... ... ... күш ретінде қарастырады.
Біріншіден, В.А.Иванников ерік түсінігінің ... ... ... ерік ... ... ... қиындықты жеңу мен
байланыстырады /32, б.88/.
Ақиқатта және өмірлік бақылаулар, ғылыми зерттеулер үш жастағы ... ... ... ... ... ... бойынша ерікті ырықты мотивациямен ұштастыруға негіз жоқ.
Зерттеушілердің басқа тобы үшін мотивация ерікті әрекеттің ... бір жағы ... ... 1957; ... ... 1930; П.А.Рудик, 1967).
Үшінші бағыт ерік пен мотивация арасындағы байланысқа күмән қояды.
Ш.Н.Чхартишвили (1958) Д.Н.Узнадзенің ... ... ... ... ... ... мен ... Ерік субъектпен
қабылданған ішкі қоғамдық қажеттіліктерді ... - ... ... ... ... ... Ш.Н.Чхартишвили ерікті
тұтас мотивациялық процестердің бір бөлігі ретінде санамайды, оны ерекше
психикалық ... жеке ... ... деп ... ерік мәселесі тек мотивация мәселесіне тоқталмайды, бірақ
кейбір автордың пікірінше, өз ... ... да ... психологтеріне тән, ерік түсінігіне бұндай ... ... ... ... ... бірі ... ... (1966) пікірінше ерік механизмі болып, іс-әрекеттің немесе
әрекеттің көзі ... ... ... ... ... ... кейде
қажеттілікке қарсы келетін күш болады. Грузин ғалымы кез келген әрекеттің
болуын әрекетке ... ... ... Бұл ... ... кезінде немесе ерікті әрекет негізінде ... ... ... ... ... ... туындайды /67, б.98/.
Ерікті бағдармен адамның дәл сол кездегі болмаса да, бірақ әрекетке
әкелетін шешім қабылдау негізіндегі ... ... ... ... ... ... қабылдауға елес және ойлау процестері де қатысады.
Ш.Н.Чхартишвили (1958) Д.Н.Узнадзенің ... ... ... ... мен байланысты емес деген пікірін бөліседі.
И.М.Сеченов рефлекторлы ерік теориясының негізін ... ... ерік ... ретртеуші ерекше форма ретінде түсінік енгізді. Оның
ойынша ерік сананың әрекетті және моральды сезім жағы.
Еріктің адам ... ... ... ... ... алғаш
реттеуші формасы екендігіне алғаш көңіл аударған. ... (1922) ... үшін ерік ... ... ретінде қабылданды, ол арқылы ... ... ... реттейді.
Іс-әрекеттіңт және психикалық процестердің ... ... ... ... ... ... ерік, адамның өз іс-
әрекетін, психикалық процестерін, мотивациясын реттейтін механизм.
В.И.Селиванов еріктің түрткі, реттеуші ... ... ... ... ерік – ... ... түрде іс-әрекетін реттеуі.
Л.М.Веккер (1957) бойынша ерік ырықты реттелудің ең жоғары формасы.
Реттеу әрекеттің интеллектуалды, ... ... ... ... арқылы іске асады.
Еріктің реттеуші ролін сол сияқты А.Ц.Пуни (1966), Б.Н.Смирнов (1983),
П.А.Рудик ... ... (1981), ... (1989) және тағы ... (R.May, 1974) ... жеке тұлғаның өз әрекетін қойылған
мақсатқа, бағдарға байланысты ұйымдастыра алу ... ... ... бұл жерде таңдау мүмкіндігі бар.
В.К.Калиннің ойынша ерік феноменін заттық ... ... ... ... ... ... жоқ. Оның ойынша ерік түсінігінің
спецификасын мотивация ... ... ... ... және ерікті
қиындықты жеңу механизмі ретінде қарастырғанда да бөліп көре алмаймыз. ... ерік ... ... ... ... ... және ерікті әрекеттер мақсатын объектіден ... ... ... ... ... еріктің басты мазмұнын адамның өз
әрекетін және психикалық функцияларын реттеу алуынан көреді.
В.К.Калин ерікті реттелудің индивидуалды стилі туралы сұрақ қояды. ... ... ... ... тәсілдерін ұйымдастыру, яғни ерікті
реттелу құрылымы.
Көптеген ... ... ... жеңудегі, психологиялық
механизм ретінде ғана түсінеді. К.Н.Корнилов, соған байланысты адам ... ... ... жеңе ... ... бағалау керектігін айтады.
Б.Н.Смирнов (1984) бойынша, ерік сана мен сезіммен ... ... қиын ... ... ... ... (1967) ... ерік адамның
саналы түрде қойылған мақсатқа байланысты әрекет жасап, ... ... ... ерік ... ... әрекет жасай алу қасиеті.
П.В.Симонов (1987) ... ... жеңе алу ... деп
қарастырды. Оның ойынша ерікті әрекеттің филогенетикалық алғышарты
И.П.Павлов ... ... ... болып табылады.
«Рефлекс еркіндігі» - бұл өзіндік әрекет формасы, ол үшін кедергі
адекватты стимул қызметін атқарады.
П.В.Симонов(1987): ерік ... жеңу ... ... ... ... ... тарихи аспектіде бірнеше кезеңге бөлінеді ... ... ... ... ... тыс және оның ... ... жасау механизмі ретінде қабылдынды.
Екінші кезең волюнторизмнің философиядағы идеалисттік ағымымен
байланысты.
Үшінші кезең: ... ... және ... ... ... ... ... адам мақсатына жету жолындағы кедергілерді жеңу
механизмі ретінде қарастырылды.
Осының барлығы, аяғында ерік туралы қарама-қарсы екі басты ... ... ... бірі ... ... мен мотивациямен алмастырады. Бұл бағытты
жақтаушылар үшін «ерікке қарсы» деген, яғни, «тілекке ... ... ... әр ... ... ... ... байланысты, тілек күшін ауыстырушы «ерік
күші» болады. Бұл жерде психикалық және физикалық ерік қысымы бейнесімен
тілек, ... күші ... Ерік ... ... ... ... ... көрінеді.
Екінші ағым ерікті кедергілерді, қиындықты жеңу мен байланыстырады,
яғни «ерік» түсінігі «ерік күші» ... ... ... Бұл ... ... бұлай қабылдануы, қиындықты жеңе алатын адам, күшті ... және ... ... ... деп ... Сондықтан ерікті – бұл яғни
кімде ерік бар. Байқалмай «ерік күші» жай ғана ... ... енді ... ... жеңу ... ... ал ерікті әрекет қиындыққа
қарамастан, мақсатқа жету ... ... ... ... ... және ... субъектілер, яғни ерікті иеленушілер немесе
иеленбеушілер. Ерік бұл жерде жеке ... ... ... ретінде
көрінеді.
Ерік пен сананың қатынасы.
В.И.Селивановтың (1986) ойынша сананы ... ... деп ... Ерік жеке бас атрибуты, бірізді тізбек детерминациясындағы анық ... ... ... Оның ... «ерік» түсінігі, «сана» түсінігіне
қарағанда тар, сондықтан, сана ... ... ... ерік сананың қасиеті,
функциясы болып табылады.
В.И. Селивановтың жазуынша, ... ... ... жоғына, ақыл
парасаттың іс-әрекет жоғына және адамгершілік ... ... ... онымен ерікті анықтамайды, тек оны саналы құбылыс ... ... ... ... ... ... сананың іс-
әрекетті жоғын анықтау (еріктің ерекше) ерікті сананың ерекше жағы ... ... ... ... ... ... көзқарасы (1975) А.Ц.Пунидің көзқарасымен жақынырақ
келеді. А.Ц.Пуни (1973) еріктің әр түрлі көруінің үш құрылым ... ... ... және ... компоненті мәлімдеу функциясын орындап, дұрыс шешім табуға,
оның орындалуын және ... ... ... ... ... бұл ... ... дәлелдерді қолдана алады /56, б.61/.
Орындаушы компонент қабылданған шешімін саналы өзіндік ... ... ... танымдылық және орындаудық процестерін
күшейтеді. ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, адалдық, сенімділік, ... ... және тағы ... ... ... ... және
белсенділікті күшейтіп дұрыс шешім қабылдауға оның орындалуына әсер етеді.
Сана мен ерік ... ... ... П.В.Симонов (1980)
жұмыстарынан көреміз. Ол әлеуметті детерминизмді сананың әлеуметті ... ... ... ... мәнділігін көрсетеді, бірақ ол әрекетке
басшылық жасамайды.
«Сана» терминімен ол тек қана басқаға бере ... ... ... ... Білімнің екінші түрі, мидың құрылысында
энграмм (оқиға, объект іздері) түрінде басылып ... ол сана ... ... сана ... ... ... Тағы да психикалық
оңғарылмайтын құбылыстар түріне санадан тыс, сана үсті ... Егер ... ... ... және дағдылармен шығармашылық сұрақ шешімін
табу кезінде оңғарылмайды. ... ... ... сана ... ... адам есінде әлі табу керек шешім дайын күйінде болмайды.
Н.Н.Лангенің пікірінше, адам саналы түрде ерік импульсінде ерік күшін
де басқара алмайды, ... ол тек ... ол ... ... ... ... ... «өзіндік бақылау» батыс психологтарында «ерік»
түсінігін алмастыра бастады.
Совет Одағында әрекетті бақылау сұраған Н.Н.Ланге мен Н.А.Белов (1921)
қарастырды. ... өз ... кері ... ... және
техникалық жүйелердің принципі туралы жазды. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... физиологияға және
психологияға енуіне байланысты кері ... және ... ... ... ... қозғалды. Бұл жылдары тірі организм мен тезника
жүйелері арасындағы өзіндік ... ... ... ... ... ... ... шоғырландырылуы зерттеушілерді
басқару және ... ... ... ... бөлеуге әкелді.
Механизмдері, салыстыру, мақсат қою, ... ... ... ... пайда болды К.Крейг (K.Kraik, 1947); T.K.Par, 1960; Н.А.Бернштейн,
П.К.Анохин, 1978, Л.В.Чхаидзе, 1965 және т.б./17, ... ... ... ... жекеше түрі және ... ... ... және ... ... ерік ... жұмсалуымен
мінезделеді, яғни өзіндік жұмылдырудың механизмі болып табылады.
Әдетте, адамда еріктік реттелудің болуы, болмауы оның ... ... ... ... ... ... ... күшті жұмсап жеңуге
тырысып, оны жеңе алмау да ... Бұл ... ерік күші жоқ ... ... ... айғақ болып табылмайды. Оның ... ... ... ... оны керекті бағыт бойынша
реттеу кейде мүмкін болмай қалады да, еріктік әрекеттер әске аспай ... адам ... ... ... қосымша ерік күшін жұмсады. Оның
әрекеті нег еріксіз болды?
Күнделікті өмірде ... ... ... «ерік күшімен»
ауыстырылады. Соған байланысты адамдарды ерікті және еріксіз деп бөлеміз.
Бұндай ... ... ... оның ... ... ... реттелуінің нақты мазмұны психологтармен әр түрлі қабылданады.
«Ерік күші» түрткі күші сияқты. ... ерік ... ... анықталады, өйткені түрткі күші ерік кұші дәрежесінің көрінуіне
әсер етеді.
Егер мен мақсатқа жеткім келсе, қарқынды және ұзақ ерік ... ... ... ерік ... ... ... ауыстырады: егер қаласам,
істеймін.
Ю.Ю.Палайма (1973) пікірінше, «ерік күші» бұл шын мәнінде, түрткі күші
және ерік күші адам – бұл ең ... ... ... ... ... бұл ... адам өте ... тұрып, бірақ істейтін немесе қаламай
тұрып, ... да ... ... ... ... ... ... еріктің
тоқтату функциясы пайда болған кезде: ... ... ... ... қанағаттандыруға бағытталған, түрткіні ұстау үшін, «ерік
күшін» ... ... ... ... ... ... реттелу мезанизмінің
күшін немесе ерік күшін, өз қалауын іске ... ... ... ... ... ерік қасиеті соральдық деп есептелінеді. Бұнда өзіндік
қисын бар. ... ... ерік – бұл ... ... жағы және
адамгершілік сезім. Яғни, ерік қасиеттерінің ... ... ... ... ... еріктің моральды (адамгершілік) компоненттерін
айтқанда, жеке бастық адамгершілік ... ... ... ... ... әкеледі «ерік күшінің» және ... ... ... етеді /46, б.112/.
Бірақ адамгершілік сапалары ғана ерік күшінің көрінуіне әсер ... ... ... адамгершілік қасиеттерінің туындауына әсерін тигізеді.
В.Я.Иващенко (1970) айтуынша, ... ... ... даму ... Оның ... ... адамгершілік тәрбие үрдісінің керекті
шарты болып адамдағы ерік күшінің дамуының анықталған деңгейі. Бірақ «ерік
күші» өз ... адам ... ... ... ерік ... немесе моральді емес болса, онда оның мінездемесі
де ... ... ... жат ... алады.
В.И.Селиванов бойынша, психологияда ерік қасиеттеріне талдау
динамикалық ... ... ... байланысты мақсатқа ұмтылу,
бастамашылық, табандылық, ... ... ... жеңу ... ... жету де оң қасиеттер деп бағаланады.
Ерікті бағалауда шет ел ... да ... ... ... ... ерік ... ... жаттығулар тезникасының
көмегімен қол жеткзеді;
2) «епті» ерік – аз ... ... жету ... ... ... еріктік әрекет міндетті түрде адамгершілік
мотивациясында орындалуы керек; мақсат ... ... ... яғни, жалпы –
қабылданған моральға сәйкес болуы керек.
В.И.Селивановтың пікірінше жеке бастық ерік қасиетіне адекватты ... ... бір ... екі өзара байланысты сұраққа жауап беру ... ... ... мазмұны қандай және қандай динамикалық формада бұл
мазмұнды көрсетеді.
Ерік күшінің әр түрлі спецификалық ... ... жеке ... ... ... ... Ал «ерік сапасы» түсінігі, бұл сапаның жиынтығы
толық анықталмағандықтан, ... ... бұл ... ... (1985) өз ... ... ... ерік сапаларының
әртүрлі негізі болу мүмкін және феноменалды ғана бір бүтінге ... ... ... ... бұл сапалардың барлығы басқа көздерден
шығады және ерікпен ғана байланысты ... яғни ... ... белгілері
ретінде ғана көрінбейді. Сонымен қатар адам кейбір жағдайда жоқ.
Бірақ бірнеше жылдан кейін ... өз ... ... және ... (1990) ... көрсетілгендей, ерік
сапалары жағдайға байланысты жеке ерік әрекеттерінің мінездемесі және ... ... ерік ... ... яғни жеке адам ... ... ... істеген барлық ісінде және пікірінде, тұрақтылық кез
келген жағдайды шеше алатын қасиеті, кез келген істі ... ... яғни ... және ... ... ... бақылай алу, мұндай адам кез
келген жағдайда өзінің еріктілігін көрсете алады. Егер бұл ... ... ... ... ... ... онда тек ерік сапасы туралы
ғана емес, сонымен қатар жеке адам ... ... да айта ... ... ... ... (1982) ... жақын. Ол батылдылық туралы
айтқанда, жеке адам батылдық сапасын иеленбесе де өз ... ... ... ... ... басқа да ерік сапалары
сияқты, егер ... ... ... ... және барлық жағдайдағы жеке
адам әрекетінің табысқа жетудегі жалпыланған қасиеті болып табылады.
Жағдайда байланысты ерік күшінің көрінуі ерік ... ... ... ... Ерік ... ... ... қалай жеңетініне байланысты айтамыз. Берілген жағдайдың адам
үшін ... ... ... ... ... ... жағдайда ол
шаршағанына қарамастан ерік күшін көрсетеді, ол кейбірінде, егер бұл ... үшін ... емес ... ерік ... ... де ... табандылықтың көрінуін зерттей келе зерттелінушінің
экспериментте ... ... ... ... түрткі болатын:
қызығушылықтың болуы, басқалардан төмен болмау, ... осы ... ... ... ... ... тапсырмаға мағыналы шешім
қабылдау сияқты ішкі себептерді анықтады. Әр ... ол ... ... болды. Ерік күшін көрсететін бұл себептерді тудыратын күш бірдей ме,
бұл себептер үнемі күрделі тапсырмалардың шешімін табуда. ... ме, ... ... ... ... жету түрткісі және жағдаятты фактор –
басқа зерттелушілерден ... Бұны ... ... ... ... ... әр ... табандылықты көрсетуін бірнеше
рет және әр түрлі жағдайларда анықтады. ... ... әр ... ... ... жеке адам қасиетінің көрінуі.
Психологтер арасында ерік сапасының мәні, ... ... ... ... келіспеушіліктер бар.
Кейбір авторлар жеке адамның ерік ... ... ... ... да ... ... бір қояды. Бір қарағанда ешқандай
өзгеріс жоқ болғанымен, теориялық тұрғыдан қиындықтар тудырады.
В.А.Иванников (1991) пікірінше, еріктің әр ... ... ... ... Бұл фактілер еріктің барлық ерік сапалары үшін интегралды
екеніне ... ... ерік ... ... ... ғана қарастырсақ, онда
«ерік» сөзі ... ... ... ғана ... ... бұл ... ... деген сұрақ туады? Өйткені, ерік күшінің пайда болуы адамда ырықты
болғандықтан, ерік сапаларының көрінуі бір ... ...... ... ерікті ырықты басқару деп қана түсіну оны ерік сапаларын ырықты
әрекет ... ... ... оны ерікті реттеуші деп түсінбеуі
мүмкін. Бұл ерік сапаларын топтастырғанда қиындықтар туғызады.
В.А.Крутецкий (1957) ... ... ерік ... алға ... жетуге дайындықта, істей алуда және өз ... ... ... ... принциптер бойынша бағыттау.
Бұл анықтаманы ерік ерекшеліктерін еріктің кең мағынасына ... де тар ... ... ... «ерік күші») жатқызуға болады. Ерік
сапаларының спецификасы бұл анықтамада бейнеленбейді.
Б.Н.Смирнов (1984) пікірінше, тұлғаның ерік ... деп ... ... ... ... ... ... бойынша: Ерік сапалары – кедергілерді нақты спецификалық
жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... ерік сапалары адамның бойындағы фенотипті туа біткен және
жүре игерген мүмкіндіктер /15, ... ... ... ... ... шартталған қабілет, ол жүре
игерген онтогенезді компонент – адамның шеберлігі: оның білімі, іскерлігі.
Ерік ... әр ... ... компоненттерге байланысты, яғни
ерік күшін ояту қабілеті және оны көрсету.
Ильин бойынша ерік сапаларының құрамына олардың ... түрі ... ... ... Ерік ... ... ... шешімділік, табандылық, ұстамдылық, дербестік, батылдылық,
өзіндік бақылау, бастамашылдықты жатқызады.
Әрбір адамның ерік ... ... ... ие, ... ол ... тұрақты қасиеттерінің көрінісі / 20, б.203/.
А.Ц.Пунидің пікірінше, ерік сапаларының жиынтығы белгілі бір іс-әрекет
кезінде тұрақты, ... ... ... Берілген іс-әрекетке
тән, өркендеуі ... ... ... ... ... ерік
сапалары, ең басты ерік сапаларын сүйемелдеп, оның ... ... ерік ... ... ең ... нерв ... қасиетінің
типологиялық ерекшеліктеріне байланысты, яғни, генетикалық негізі бар.
Тұлғаның ерік сапалары жайлы ... ... ... ... білдік. Олар – еріктің іс-әрекет механизмі ... - ... ... бағыт волюнтаризмен
байланыстырылып қарастырылуы; - ... мен ... ... ... ... ... - ... мен кедергілерді жеңу
механизмі ретінде ... ... ... (1967) ... ... ерік сапаларының құрылымының
ерекшеліктерін зерттеп білу ғылыми ... ... ... ... ... бұл сапаларды тәрбиелеуі ... ... ... әдістемелер арқылы тәрбиеленбесе, эмперикалық сипат алып,
тәрбиешінің алдына қойған мақсаттарына қарама ... ... ... ... ... бұл ... ... тарапынан жүйелі қарастырыла қойған
жоқ /53, б.148/.
Тұлғаның кез ... ... ... ерік ... ... ... құрылымды жүйке жүйесінің типологиялық ерекшелік қасиеті
немесе нышан түзеді. Психологтардың ойнша ... және ... ... бар. ... күшті нерв жүйесі, ... және ... ... ол жаманға – қарама қарсы типологиялық ерекшеліктер жатады.
А.П.Рудиктің (1967) ... ... ... ... ... биік
жетістіктер тек қана күшті, қозғалмалы және салмақты нерв жүйесіне ... (1972) ... ... ... ... ... ерекшеліктер комплексімен байланысты: әлсіз нерв жүйесі,
тежелудің «сыртқы» ... ... ... қозғалымпаздығы.
Жоғары батылдық дәрежесі қозғалымпаздықтың шапшаңдығына және нерв
жүйесінің қозғалымпаздығының «сыртқы» және ... ... ол, ... – күшті нерв жүйесіне байланысты. Жоғары шешімділік нейротизмі
төмен дәрежелі тұлғаларда кездеседі.
Шыдамдылықтың ... ... ... ... ... балансын иеленуге және қозғалымпаздықтың ... ... нерв ... ... ... ерік сапаларының психофизиологиялық құрылымы бар. ... ... ерік ... ... да ... ұқсамауы да мүмкін.
Мысалы, кейбір адамдарда ... ... ... бар, ... ... ... өйткені төрт типологиялық бөлігінің екі
белгісі жоғары шешімділік дәрежесі қарама ... ... ... ... ... ... нерв жүйесі қауіпсіз ... ... ... ... құрылым. Барлық ерік ... ... ... бар. әр ерік сапасы үш қабаттан ... ... ......... ... екінші қабат – ерікті күштеу,
стимулдары мен ... ... ... - әлеуметтік, жеке тұлға
факторлары – мотивациялық сфера, адамгершілік принциптер. ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты дамыса,
соған байланысты ерік күшінің дәрежесі байқалады.
Ерік сапаларының әр түрлі психофизиологиялық құрылымына байланысты
және ... ... ... «ерік күшінің» көрінуін интегралды
анықтау, ... – ерік ... ... ... ерік ... көрінуі жеке тұлғаның мінездемесі ретінде көрінуі жеткіліксіз.
Мысалы: ... (1983) ... ерік ... үш ... ... дамығандар( яғни, ерік белсенділігін ... және ... ... ... ... «практиктер», ерік
белсенділігін физикалық әрекеттерде көрсетеді; «теоретиктер», ерік
белсенділігін ой ... ... және ... ... ... ... ... дәрежесі әрекеттің кез келген түрінде көрінеді.
«Практиктер» мен «теоретиктерді» бөлу оқушылардың әр түрлі ... ... ... және физикалық белседілікке
байланысты, яғни әр түрлі мотивацияларға байланысты.
Ерік белсенділігінің ырықты ... ... ... ... ... дамуына емес, қызығушылықтың кеңдігі және үйлесімділігі
туралы ескерген жөн.
Ерік сапаларына сипаттама бере келе В.И.Симонов оларға ортақ қасиет:
кеңдік, кұш және ... ... ... Ерік ... ... ... ... саны арқылы анықталады.
Ерік сапасының күші кедергілерді жеңудегі ерікті күштеу дәрежесімен
анықталады. Ерік сапаларының ... ... ... ... бір ... ерік ... ... көрінеді. Бұл қасиеттердің қатынасы әр
адамда әр түрлі /15, б.65/.
Ерік сапаларының көрінуі константты факторлар мен ғана ... ... ... ... ... ... немесе басқа ерік
сапаларының көрінуі, белгіленген түрткі әрекеті, ішкі жағдай және өзіндік
бағалау ... ... жеке ... ... ма оны ... қиын және ... ... көп компоненті құрылымынан, бақыланатын ... таза ... ... В.К.Калиннің (1989) пікірінше, нерв
жүйесінің және темперамент ... ... ... ... ... ... ... еріктік реттелудің эффективтілігін білу үшін, ең
алдымен нерв жүйесіне ... ... ... ... ... ... оң және ... реттелуінің көрінуін мүлдем басқа
қасиеттерді ... ... ... ... шыдамдылықтың орнына төмен
эмоционалды қозғыштықты).
Туындаған қорқыныш жағдайын табыспен меңгерген адамды батыл ... ... ... ... ... ... ... біріншісін күшті
ерік иесі, екіншісін әлсіз әлсіз ерік иесі ... ... ... ... еріктің еш қатысы жоқ шығар? Онда бірдей ерік қысымында біріншісінде
бұндай жағдайды игеру екіншісіне қарағанда жеңіл. ... әр ... ... бұл екі ... әр ... ерік күші ... К.Д.Ушинскийдің айтуынша «Қапылыстағы қорқыныш» Ол күтпеген өте
қатты тітіркендіргіштің әсерінен пайда болады, мысалы, ... ... ... аяқ асты ... нүктесін жоғалту. И.М.Сеченев – шошуды
инстинкт оның әсерінен пайда болатын ырықсыз ... ... ... И.П.Павловта шошуды шарсыз рефлекс, қыртыс асты орталығынан
шығатын бас ми ... ... ... ... ... реакциялары
айқай салу, селк ету ретінде көрінеді. Сол сияқты вегетатив жүйесінде де
өзгерістер байқалады: ... ... және ... ... тері ... ... ... Шұғыл өскен активация деңгейінен
кейін, бұлшық еттердің әлсіреуіне, сенсомоторлы реакцияның төмендеуіне,
әкелетін ... ... ... ... 20 ... басында В.Вундт пен
В.В.Средневский көрсеткен. Сонымен шошыну – инстинкті құбылыс, оның пайда
болуында ... ... ... ... роль ... ... ... барлық адамда пайда болады. Қатты тітіркендіргішті
батыл және қорқақ адамның қандай көлемде қабылдайды /15, б.265/.
Н.Д.Скрябиннің зерттеу жұмыстары, кенеттен атылған ... ... ... ... ... ... пульс жылдамдығының көбеюіне, жоғары
деңгейдегі адамда жүрек жиырылуының аритмиясына әкелетінін көрсетті.
Әйелдерде пульс реакциясы батылдық ... ... ... ... ... айқындалған. Батылдығы төмен деңгей иелеріне
күтпеген қатты дыбыс әсерінен батылдығы жоғары ... ... ... ... М.А.Брегман және В.И.Кисилевтың (1970) зерттеу
жұмыстарында қорқақ ададарда ... соғу ... ... және ... ... ... уақыты батылдардікіне қарағанда ... ... ... ... ... ... ... типтегі
жағдай пайда болған. Б.М.Теплов бойынша «әскери қозу» ... ... ... ... және ... орындаудан алған
қанағаттанушылық /27, ... ... ерік ... ... әр түрлі эмоционалды
реактивтілікке, өз кезегінде нерв жүйесінің ... ... ... батыл комплексті типологиялық ерекшеліктер бар,
қорқақтарда эмоционалды ... ... ... ... ... әкеледі, және оны жеңу өте қиын. Бұл көрсеткіштер батылдықты
көрсетудің деңгейін ... ... әсер ... ... ... ерік ... ... күмәндандырады. Қорқақ адамдар - әлсіз
ерікті ме деген сұрақ туындайды. Бұл пікір ерік ... ... ... ... келтіретін эмоционалды жағдайларды меңгеретін ... ... ерік ... ... мұнымен бітпейді. Эмоцияны
меңгерумен байланысты емес ерік сапалары да бар. ... ... ... Нерв ... ... ... шаршау, нерв жүйесі күшті адамдарға
қарағанда кейінірек пайда болады. (энергияны үнемдеп ... ... ... ... спортпен байланысты зерттеулер
жүргізетін психологтер арасында ерікті және ерік ... ... ... және ... бақылау әдістемесі кең таралып және бағалау
деңгейі ұпаймен белгіленген. Бұл бағалар және өзіндік ... ... ... айқын деңгейін көрсететіндігі жайлы сұрақ туындайды. Бұған
күмәнденуға үш жағдай себеп болады:
1) өзіндік бағалау мен сырттан бағалаудың сәйкес ... әр ... ерік ... ... ... ... корреляция;
3) өзіндік бағалаудың эксперименталды жолмен жүргізген алынған ерік
сапаларының деңгейінің сәйкес келмеуі.
Бірінші ... ... ... ... (1979) ... ... жатады. Оның көрсетуінше, жеткіншектерде ... ... ... тәрбиеші берген бағадан жоғары. А.И.Высоцкий
(1973) зерттеуінде ерік сапасын бағалау студенттерде, группалас ... ... 40% ... ... ... бағалау 21%, ал төмен бағалау
39% көрсеткен. Өзіндік ... ... ... және ... ... бағалауы арасындағы бағаның алшақтауы В.Е.Гуринның ... ... 26% ... ... оқушылары өздерін еріксіз деп
бағалаған, бірақ эксперимент әдісі бойынша сыныпта 4% ... ... ... ... ... ... ... Е.С.Махлах; И.А.Рапопорт,
А.И.Высотскийдің жұмыстарында ... ... ... ... ерік ... ... ... жалпылау Б.Н.Смирновтың
(1986) жұмысында көрсетілген. Батылдық бағасы шыдамдылық пен ... ... ... корреляциялы (0,771), бастамашылық пен дербестік (0,766),
қайсарлық пен табандылық (0,528). Е.С.Махлах пен ... ... ... сенімді корреляция 9 сынып оқушыларының бір ... ерік ... ... ... ... ... өзін өзі ... алушылық, принциптілік
бағасында көрсетілген. ... ... әр ... ерік ... ... (1974) ... да көрсетілген /26, б.114/.
В.И.Абраменко зерттеулерінде ерік сапалары арасындағы ... ерік ... ... ... ... Ол ... ... байланыс соғұрлым тығыз.
Е.К.Фещенко зерттеулерінде табандылық, қайсарлық және ... ... ... – 1 сынып оқушыларынан бастап ... ... ... ерік ... арасында сенімді байланыс анықталған.
Бұл үш ерік сапасын өзіндік бағалау жас динамикасы бойынша сәйкес
келеді. 1-5 ... ... ... ... 8-9 ... төмендеу, және
жоғары сынып оқушылары мен студенттерде сәл ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің
жоғарылығынан. В.Е.Гуринның (1970) берген нәтижелері ... ... ... ... ... «ерік күші» жеткіліксіз.
Егер оқушылардың берген өзіндік бағалауына ... он ... ... ... ... ... еді. ... бұған сену қиындау. «Ерік
күшін» ... ... ... ... ... ... ... төмен
дәрежесіне байланысты.
Өзіндік бағалау нәтижесі бойынша, егер субъектіде жоғары деңгейде
дамыған еріктің бір сапасы ... онда ... ерік ... да ... ... ... Онда ... және еріксіз адамдар туралы айтуға
болады, сонымен бірге кез ... ерік ... ... ... ... ... ... моральды компоненті және мақсатқа жету
мотивациясының шешуші ролі.
Е.К.Фещенко ... ... үш ерік ... бойынша
мақсатқа жету мотивациясымен тығыз байланысы ... 10-11 ... – екі ... ал 9 ... ... тек ... мен ... бойынша ерік сапасына өзіндік баға берудің
жалпы қорытындысын анықтаушы, нерв ... ... ... табандылық және қайсарлықтың өзіндік бағалауы ... ... ... ... ... ол керісінше
өзіндік бағалауы төмен адамдарда, нерв жүйесінің типологиялық ... ... ... ... ... әр ... ерік ... өзіндік
бағалау мен әр түрлі байланыста: өз шыдамдылығына ... баға ... ... ... баға бергендерге қарағанда жоғары
айқындалған және керісінше ... ... өз ... баға ... өз ... ... баға ... қарағанда
жоғары. Бұл типологиялық комплекс барлық ерік сапалары үшін ортақ, олардың
барлығы шыдамдылықтың әр формада көрінуіне ... пен ... (1976) ... ... бір ... ... ... мен басқа ерік сапаларының көрсеткіші
арасындағы байланысты көрсеткен жоқ.
Т.И.Шульганың (1994) ... әр ... ерік ... ... ... арасындағы жоғары корреляцияға әкелмейді. ... өз ... ... ерік ... ... ... ... арасындағы жоғары сенімді байланыс барын ... ... ... /38, ... және ... баға беру арқылы алынған ерік сапалары
бағасы жас динамикасына байланысты өзгеріп ... ... баға ... ... ... ... шыдамдылық бағасы төмен болса,
экспериментальды жолмен алынған баға жоғары көрсеткішті көрсетеді.
Ерік сапасының классификациясы, ... (1973) ерік ... ... ... белсенділікпен байланысты;
2) тілексіз әрекеттер мен психикалық процестерді тежеу.
Біріншісі топ сапаларына, шешімділік, батылдық, табандылық ... ал, ... топ ... ... ... ... ... Бірақ бұған қарамастан
Ф.Н.Гоноболин барлық ерік сапаларын қозу мен ... ... ... ... екі топқа бөліп тастауға болмайтындығын ескертеді. ... бір ... ... ... әрекет белсенділігін көрсетуі мүмкін.
Ф.Н.Гоноболин көзқарасы бойынша ... пен ... осы ... болады.
В.И.Селивановта ерік сапаларын топтастыру қозу мен тежелу
процестерінің ... ... ... ... ерік сапаларын
белсенділікті шақырушы, күшейтуші, жылдамдатушы және тежеуші, әлсіретуші
және баяулатушы деп бөледі. Бірінші ... ... ... ... ер жүректілікті, ал екінші топқа – ... ... ... ... ... ерік ... көрсетеді:
1) қуаттылық – динамикалық күш –қарқындылық; бұл сапа мақсатқа жетудің
қиындығымен анықталады;
2) шеберлік – бақылау тәртіптілік. Бұл сапа ... ... ... ... және ... ...... – зейін, бұл сапаның объектке әсер етуде және
тартымсыздығында маңызы ерекше;
4) ......... ... ... ... табандылық – беріктілік – шыдыамдылық;
6) бастамашылдық – ерлік – шешілу; бұл тәуекелге бел буу;
7) ұйымдасқан – ...... Ерік бұл ... ... ... ... ... ерік сапаларының көрінуін ерік процесінің фазаларына
бөледі. Мысалы: бастамашылдықты ол еріктің басқа кезеңіне ... одан ... және ... ... ... ... шешімділік, ол ерік
әрекетін орындау кезеңін қуаттылық пен табандылық көрінеді.
С.Л.Рубинштейннің бұл идеясын М.Брихцин (1989) ... ... 11 ... ... ... оның ... ерік сапаларының көрінуін белгіледі.
В.И.Селивановтың пікірінше, ерік ... ... ... ... ерік ... көрінеді, бірақ олардың көріну дәрежесі, әр
кезеңде әр түрлі.
Ерік ... ... ... ... (1995) ... ... Оның ... біріншіден көптеген ерік сапалары ... ... ... ... ... ... ... барысында көрінеді,
екіншіден мұнда еріктің тек қана ... ... ... уақытша
аспектісі қарастырылады, ол негізінде «ерік бүтіндей реалды көрініс».
В.В.Нокондров ерік ... ... ... көрінуін
кеңістікті – уақытты және хабарлы-энергетикалық параметрлер бойынша
қарастырады. ... ... ерік ... ... уақыты – оның процессуалдылығына, қуаттылық – ... ... ... ... ... тәсіліне және жеткізген нәтижеге
байланысты ... ... ... параметрге дербестікті (тәуелсіздік,
мақсатқа талпынушылық, сенімділік), уақыттыға – табандылық (қайсарлылық,
шыдамдылық, батылдық, принципиалдылық) қуаттылыққа – ... және ... ... ... ... ... ... – принципиалдылық.
Ерік сапаларын факторлық анализ көмегімен В.А.Иванников пен ... ... Олар ... ерік ... ... анықтауға күштерін бағыттады. Ол үшін ... ... жиі ... әр ... 16 ... ... ... семантикалық дифференциал әдістемесі арқылы 0ден 100%
өзіндегі ерік сапасына баға береді.
В.К.Калин ерік ... екі ... ... ... топ – базалық,
екіншісі – жүйелі. Өмірлік ... ... ... ерік сапалары
біртіндеп біліммен, ... ... ... ... ... әр ... ... асырады. Кез келген ерік ... ... ... ... ... ерік ... пайда болуына әкеліп,
компенсаторлық функциялар атқарады.
В.К.Калин ... ... ерік ... ... ... есептелінеді,
өйткені минималды әр дәрежелі үш компоненттен ... ... ... және ... (нерв
жүйесінің типологиялық ерекшелік қасиеттері)
Е.П.Ильин ерікке тағы да бір классификация беріп, екі топқа бөлді:
өзіндік ерік ... және ... ... Өз ... ... ... екі топқа бөледі. Бірінші топқа мақсатқа талпынушылық,
ерікті ... ... ... ... ... - ... (батылдық, ұстамдылық, шешімділік) /15, б.138/.
Мақсатқа талпынушылық пен байланысты ерік сапалары.
С.И.Ожегов (1985) ... ... ... анық және ... бар және оған ... ... деп ... (1958) ойынша, мақсатқа талпынушылық жақын да ... ... және ... ... алыс уақытқа қойылған
мақсат) болады.
Е.П.Ильин бойынша мақсатқа талпынушылық – бұл алыс және жақын ... жеке ... ... ... ... жету бағыттылығы. Мақсатқа
талпынушылық туралы айтқанда алысқа қойған мақсат туралы ой болады.
Мақсатқа талпынушылық пен «ерік ... ... ... алдыңғы ұзақ
уақытымен байланысты.
А.С.Макаренко өзінің жақын болашақтағы ғана іс әрекетін ... ... адам деп ... /15, б.139/.
Мақсатқа талпынушылықтың физиологиялық механизмі болып адамның
мотивациялық ... ... ... ... ... басқа
қызығушылықтары мен әуестіктерін тежейтін инертті доминант болып табылады.
Мақсатқа талпынушылық көптеген ... мен өнер ... тән. ... ... ретінде И.Е.Репиннің шығармашылық өмірін көреміз. Оның ерекше
ерік күшін К.И.Чуковский көрсетті: ... ... оның оң ... ... ... ... қалады, сол кезде ол бір минутта сурет
салуды ... үшін сол ... ... ... Кәріліктің әлсіздігінен
қолында политраны ұстай алмай қалғанда, оны ерекше белбеумен ... ... ... ... ... тас құсатып мойынына асып жүріп, жұмыс
істеген». Ерекше мақсатқа талпынушылықпен И.П.Павловта ... ... ол ұзақ ... бір ақ рет – ... ... ... ... айналысатын жастарды, оны зерттеуде аса құмарлыққа шақырды.
Практиканың көрсетуінше, алыс және жақындағы мақсаттың қандайда бір
кезеңінде нәтижеге жеткенде кедергілер ... ... ... ... сәтсіздікке түңілу) көрінуі мүмкін, осының барлығы негізгі ... ... ... ... ... ... тек ... тад\бандылық көрсете алатын тұлғаларда болады.
Мақсатқа талпынушылық еріктің көрінуінің бір ... ... ... ... бар, жоспарланған іс-әрекет пен нақты амалдар, шоғырланған
әрекет пен ойлары бар, қойылған мақсатқа ... адам ... ... ... ... ... шешуге шоғырланған, қойлған мақсатқа
жету жолындағы барлық кедергілерді жеңеді.
Кез келген мақсатқа талпынушылықты ерікті реттеуге ... ... бір ... ... ... талпынушылыққа, ал қызығушылықтың
болмауы мақсатқа талпынушылықтың жоқтығына әкеледі.
Мақсатқа талпынушылық ерік күшінің екі ... ... ... мақсатқа жетуге кедергі жасайтын түрткіні тежеуге бағытталған күш.
Екінші жағынан мақсатқа жетуге ... ... ... күші.
Бұндай күш шыдамдылық, табандылық, зейінділік, қайсарлық сияқты ... ... әсер ... ... ерік ... ... ... көбінесе
шыдамдылық қарастырылады. Бірақ шыдамдылық көптеген ұқсас емес ... және әр ... ... ... ... беріктілік, табандылық
т.б.
Шыдам мен шыдамдылықтың ұқсастығы және шыдамдылықтың әр түрлі түсінігі
осыдан: шыдамдылықты ерік күшін ұзақ ұстау(В.К.Калин, 1983), ... ... ... ... ... ... ... 1977) ретінде
қарастырды.
Е.П.Ильин шыдамдылықты ерік ... ... ... бір ... ... /15, ... ұзақ бір ... қажуға, гипоксияға, ... ... ... ... ... әкелетін жағымсыз
факторларға қарсы әрекет.
Ерік белсенділігінің ұзақтығы ... ... ... ... ... болса, организмнің энергетикалық ресурстары мол
болса, адам ... ерік ... ұзақ ... адам ішкі ... ... ... көрінеді
және ішкі қиындықты сезініп, сол қиындықты уайымдай бастайды. Ондай уайым
физикалық және ой жұмыстарында шаршау болып ... ... ... ... ... көп ... қажу жағдайының көрінуін
бейнелейді. ... ... ... ең алдымен жұмыс істеп тұрған бұлшық етте
болады және ауырсынады. ... ... ... ... жұмыс істеп
тұрған бұлшық еттің ішкі ортасында өрістеп келе жатқан ... ... ... ... ... да ... ... ет жұмысы
нәтижесінде туындаған афферентті импульстердің, бұлшық ет жұмысы барысында
ұзақ және ... ... Осы ... ... ... жағы ... және ... жалғастыру барысында айқындалып, ауырсыну ... ... ... тоқтатуына тура келеді.
Шаршау сезімі өздігінен пайда болмайды, физиологиялық өзгерістердің
пайда болғанын бейнелейді, адамның ерік күші арқылы туындаған ... ... ... қабілеттілігін арттыру. Шаршау пайда болған кезде,
берілген күшті ұстап тұру, шыдамдылықты көрсетеді.
Өжеттік пен қиқарлық. ... ... ... еркі деп қарастырды.
Оның пікірінше, өжет адам ... ... ... ... ... және қазір», бір кезде, тілекке ... ... ... ... ... ... мен сәтсіздіктерге қарамастан
жету.
Ол бір рет нақты және жақын мақсатқа жетуге ерік ... ... ... қиын ... ... шешуде, жас музыкант – гаммаларды
үйренгенде немесе спортсмен ... ауыр ... ... ... Қыңырлықты қарастырғанда Е.П.Ильин көзқарасы бойынша екі
қателік жіберілген. Оның бірі ... ... ... ... ... ... ... және сұраныс формальды мінез көрсетеді,
өйткені олар адаммен санаға қарсы ... ... ... ... ... қойылады.
Бірақ қыңырлықтың еріктің көрінуінің тек ... жағы ... ... ... ... ... ... құмыраға түсіп кеткен екі бақа
туралы мысалда, бір бақа шыға алу ... ... ... өліп ... ... әрекеттерінің барлығы мағынасыз болса да, ... ... ... ... майға айналып, ол құмырадан шықты.
Сондықтан қыңырлық жасаған күштің үнемі керексіздігі емес.
Екіншіден қыңырлық табандылықтың ... ... жағы ... ал негізінде ол мағынасыз және өзімшілдік ... ... ... ... бағытталмаған табандылық деп
қарастырды.
Қыңырлықтын көрінуі әр түрлі болады. Балалаық кезде бастамашылығының,
дырбестігін тежейтіп үлкендерге деген қосылыстық формасы ... ... ... келе ... ... бекітуге деген талпыныс.
Табандылық.табандылық-бұл адамның ұдайы ,шолт әрекеттенуін бірде
төмендетпей, көрінген қиыншылықтардытөне білуі /20, ... (1973) ... ... жеке тұлғаның ерік
қасиеттерінде анықталып, көзделген мақсатқа ... ұзақ ... бойы ... ... және ... П.И. ... (1967) табандылықты
кедергілерді, және қиындықты ұзақ уақыт бойы меңгере алу деп ... ... ... ұзақ ... мақсатқа жетуде,
кедергілерге қарамастан , адамның ерік күшінің жүйелі көрінуі.
Ерік сапасы табандылықтың көрінуі:
1) адамның мақсатқа жетудегі талпынысына;
2) жету ... ... ... ерік бағдарына байланысты.
Табандылық шыдамдылық пен өжеттің негізінде жүзеге асады.
Өзін өзі ұстаумен мінезделетін ерік сапалары. П.А.Рудик, пікірінше,
өзін өзі ... қиын және ... ... өз ... ... алу,
өзінің теріс эмоцияларын басып, ақылдылық, қабілетін көрсете алу. ... ... ... ... ... өзін өзі басқару адамның
алдына қойған мақсатқа жетудегі кедергі келтіретін ... ... ... ... ... келтіретін жағдайларға қорқақтық, ашу, ... ... ... (1984) ... өзін өзі басқару, саналы түрде
психикалық процестерді басқару және еріктің оларға әсерін ... ... ... өзін-өзі басқара алатын адам қауіпті жағдайда,
үрейленбейді, ақылын және ойлау қабілетін сақтай алады.
Е.П.Ильиннің ... ... ... ұстамдылық, батылдық және
шешімділіктің жиынтығы, яғни, адам үшін ... ... ... ... ... ... ерік сапалары. өзін өзі басқару эмоционалды
әрекеттің өзіндік бақылау мен ... ... ... ... ... ... пен интеллект арасындағы қатынасқа да
байланысты.
Ұстамдылық. ... (1967) ... ... шын ... ... және оның көрінуіне үлкен қысым жасай алу қабілеті,
шаршау сезімін, ауырсынуды меңгере алу.
В.К.Калиннің анықтауынша ... ерік ... ... ... ... және ... кезеңде керексіз сезім, ой, әдеттерге ұстамдылық
жасап, жою.
Е.П.Ильин бойынша, ұстамдылық импульсивті, аз ойланған эмоционалды
реакциаларды басу ... ... ... тілекті жою. Бұл сапа
тұрақты ұстамдылық керек кезінде көрінеді, жәбірлеген ... ... өш ... болса да немесе оған дөрекілік көрсеткісі келсе де, ашуын сырқа
шығармау; ... егер ... ... ... ... ... ... да, егер шылым шегуді қоғың келіп, қасыңда басқалар шылым шексе де
өзіңді ұстасаң т.б ... ... ... ... тежеу функциясы
көрінеді.
Ұстамсыздық. Адамда ұстамдылықтың жоқтығын көрсететін мінез-құлық.
Ұстамсыздық агрессиялы мінез-құлықта көрінеді. ... ... ... ... және ... түрде білуге зиян кетіру
ретінде қабылданады /15б.151/.
Бірақ агрессияның негативті ғана ... ... ... ... ... ... ... тілінен аударғанда шабуыл жасау,
шабуылдау деген сөз. Дау кезінде қарсы жаққа шабуыл жасау, оған өз ... оған өз ... ...... ... ... ... өйткені екінші жақтың құқығына қысым жасалады. өзқ пікірінің шын
екенін дәлелдеу үшін адам ... ... ... ... еріксіз
«агрессор» болады. ... ... ... ... үшін ... тіпті кейде ерлік те керек. ... ... кез ... ... тиым салу немесе жазалау қандай да бір ... ... ... ... тиым салушы немесе жазалаушы ата-ана
немесе мұғалім оған агрессиялы акт ... (шет ел ... ... құралды агрессия жайлы, мақсатқа жетуге қолданылған құрал ретінде
айтады). Бұл жерде агрессия, зиян емес, керісінше, ... ... ... ... ... Ата-анасы балаға деген жанашырлығын ерік күші арқылы
басып, табандылық пен қайсарлылық көрсетіп, талап ... ... ... ... кейде негативті
агрессиялы мінез құлық адамда ... ... ... сияқты ерік
сапаларының көрінуін талап етеді. Негативті агрессиялы мінез құлық ... ... ... да ... ... ұстамдылықтың, өзін өзі басқара
алудың жоқтығын көрсетеді.
Батылдық – бұл әрқандай іске байланысты еріктің ... ... ... ... ... мен оны жүзеге келтіру қасиеті. Сырттай қарағанда,
батылдық ешбір толғаныссыз өтететіндей, батыл адамның мақсат таңдауы ... оңай ... ... олай ... Батыл адамдар өз іс әрекеттерінің
мақсатын терең де жан-жақты, жоспарлайды. Ал іске ... ... ... ... ... ... тастап, жедел шешім қабылдауға қабілетті.
Батылдыққа қарама-қарсы қорқақтық. Қорқақтық – батылдыққа қарама-қарсы
жаман қасиет. Мұндай адамға тән ерекшелік – ой мен ... ерік ... ... ... жан ... басты арнаға бағыттай алмай,
уақытының көбін ... ... ... ... бір ... таңдай
салады да, тіпті оны да орындап жарытпайды. Ол ойланып көрмей, асығыс шешім
қабылдай салады. Батылы жоқ адам әр ... ... ... ... кездесетін
жағымсыз көңіл күйінен тез құтылғысы келіп тұрады.
Қорқақтың жай-күйі оның бет-әлпетінен, қимыл қозғалыстарынан ... ... ... адамның аузы ашылып, қасы көтеріледі, бірден не
істерін білмей, кейде талып қалады. Жүрегі қатты ... суық тер ... шашы ... ... дем ... ... аузы кеуіп, сілекейі
шықпай қалады, белсенді әрекет етуден қалады /30, б.99/.
Шешімділік. К.Н.Корнилов (1957) және ... (1973) ... ... ... еш тәуелсіз және күмәнсіз, керек кезінде,
тез шешім қабылдау, оларды ... ... іске ... ... ... пікірінше, шешімділік тез шешім қабылдау, ... ... ... ... - өз уақытылы және ойланған
шешім қабылдау, П.А.Рудин шешімділікті берілген жағдайдағы ... ... ... және ... ... ... жағдайды тез
бағалап және белгілі шешім қабылдау, қабылданған шешімге теңселмей, әрекет
жасауға кірісу.
Е.П.Ильин пікірінше, адам үшін ... ... ...... аз уақыт жұмсау. Тез шешім қабылдау кейбір жағдайларда тұлғаның
тұрақты мінездемесі ретінде қабылданып, (И.П.Пятяйкина 1975) еріктің ... ... және нерв ... типологиялық ерекшелігімен немесе
нышанмен байланысты.
Күрделі адамгершілікті ерік сапалары. Дербестік және басиамашылдық.
К.Н.Корниловтың пікірінше, ... ... ... қабылдаудағы қорқудың
жоқтығы, қабылданған шешімді қайткенде де ... ... ... әр ... болса, бөтендердің ықпалына беріліп кетпеу. Дербестік
– бір жағынан ... ... ... бастамашылық көрсету және т.б. ал,
екінші жағынан - өз ... ... ... ... ... ... – қандай жа бір әс әрекетті басқа біреудің көмегінсіз іске
асыру /215 б.162/.
Дербестік өз ... ... ... ... ... іске
асыруда, өзіндік бақылауда, өз ісі мен әрекеті үшін жауап беруде көрінеді.
Дербестік жеке ... ерік ... ... мектепке дейінгі
балаларда да көрінеді. Олар оны өз ... ... ... ... әрекеттер өздерінің жеке дара тұлға екенін
дәлелдеу үшін жасалады.
Жоғары ... ... ... ... ... болып өзін
сынау, өз мүмкіндігін бағалау жатады.
Дербестіктің көрінуінің жеке түрі – ... ... ... ... (initiare) – бастау деген
мағынаны білдіреді.
Бастамашылдық жеке адам ... ... ... жаңа ... ... іс әрекеттің формасының өзгеруінің немесе өмір салтының
өзгеруінің басы болып көрінеді. Адам қасиетіне ... ... оның іс ... ... және сол ... бағыттаушы
болады. Адамгершілік жағынан алғанда ол оның әлеуметтік батылдығын, өзіне
жауапкершілік алудан қорықпайтынын көрсетеді.
Бастамашылдық, негізінде мотивациялық сапа, бірақ ... ерік ... де ... ... қуатты, белсенді, ізденуші, өз жұмысына
шығармашылықпен ... ... ... және ... ... ... мінез-құлық
енгізілген тәртіпті сақтау, ... және ... ... ... ие және адамның жалпы қабылданған мінез-құлық
нормаларына қатысы.
Адамдардың тәртіпті ... ... ... мен ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Тәртіптілікті үшке бөледі:
а) ішкі тәртіптілік немесе өзіндік тәртіптілік;
б) пайда келтіруге бағытталған тәртіп;
в) ... ... ... ... ... ... ... қабылдануы, оның бойында
жауапкершілік сезімін қалыптастырады. Бұндай тәртіптілік, солай істеймін
және істеу керек деген ... ... Адам ... ... ... ... қажетсініп тұрады. Егер нормаларды бұзса, ол кінә сезімін,
ұятты сезініп, өзін ... ... ... ... ... және ... ... келтіру сыртқы
санкцияларға тіреледі – оң және ... Адам ... алу үшін ... қашу үшін ... ... Бұл ... – тіл ... жүріс-тұрыс жеке тұлғада тәртіптіліктің қалыптасуына әкеледі.
Өз жүріс-тұрысын қойылған міндеттерге байланысты талпындыру мен ... ... ... өз ... ... ... ... дамуының ең жоғарғы формасында тәртіптілік әдетке айналады.
Ұйымдасқандық. Көптеген авторлар ұйымдасқандықты ерік сапасының ... түрі ... ... ... Н.Д.Левитов, В.К.Калин).
Н.Д.Левитовтың пікірінше, ұйымдасқан адам өз іс ... ... ... өз ... ... ... Ондай адам, оның
көзқарасы бойынша ұстамды және өзін ... ... оны ... ... ... аудармауы керек. Ұйымдасқандық ... өз іс ... ... ... ... ... құралдар
керектігін ойластыру.
В.К.Калин пікірінше, ұйымдасқандық жеке тұлғаның өз іс ... ... жету үшін ... ... алуы. Осы
тәртіптілікке жетуде басқа да ерік сапаларын ... және ... ...... да бір істі,
тапсырманы жақсы және сапалы орындауға талпыныс. Бір жағынан ... және ... ... бар: адамның жұмысты орындау тілегі,
өзін көрсету тілегі, тапсырылған іске адал ... және тағы ... ... ... ... ерік ... де бар: адам ... алғырланады,
ерік күшін жұмсайды, кездескен кедергілерді жеңеді.
Қуаттылық. В.К.Калин ерік ... тағы бір ... түрі ... ... және оны ерік ... ... ... дәрежеге
дейін тез көтеріп, ең жоғарыға дейін көтеру ұстау дейді.
Батылдық пен ... ... ... ... беріктіктің
көрінуінің бір түрі, жеке тұлғаның қымбатты қызығушылықтарын іске бағындыру
арқылы анықталады.
П.А.Рудикте ... ... бір түрі ... ... ... ... және ... деген қорқыныштың жоқтығы деп анықтайды.
Орыс психологы Г.Е.Шумковтың (1911) пікірінше, батыр ерліктің кез
келген түрін көрсеткен ... ... ... ұрпаққа үлгі-өнегі болуы
керек.
Кешегі Ұлы Отан соғысының ... ...... ... ... саналы түрде өлімге бас тігіп, біздің
жеңіске жетуімізге жол салған нағыз батыл, ... ... ... ... ... жалпыланған түсінік, өзінің аумағы бойынша
жай әрекеттерден нәтижесі жоғары және көрсеткен ерлік ұрпаққа, ... ... ... ... ... ... – адамгершілік сапа ретінде анықталады. Өзін
құрбан ету акті ретінде көрінеді - өз еркімен, өз қызығушылықтарын ... ... үшін ... ... К.К.Платонов пікірінше, принципиалдылық ... ... ... адам ... да бір ... және саналы түрде сақтайды, яғни оның іс әрекетінің, жүріс тұрысының
нормасын анықтайтын көзқарастар, ... мен ... және ... ... ... іске ... ... көзқарастар мен
сенімдердің базасы болып адамның өзінің дұрыстығына деген ... ... ... және адамда әлеуметтік бағдардың,
адамгершілік принциптің ... ... ... ... ерік сапалары ерікті жүріс тұрыстың
жалпыланған мінездемесі. Олардың көрінуін ерік сапалары, ерік ... ... ... ... көрсету қиын. Әр түрлі ерік сапаларының
көрінуін жалпылап «ерік күшінің» көрінуі деп қарастыру дұрыс емес.
Ерік ... ... әр түрі іс ... ... ... ... іс ... еріктік реттелудің табыстылығы үшін осы іс ... ... ... ерік ... ... ... ететін болжам
құру керек.
«Ерік күші» ... ... көп ... зерттеулер мен
байланысты: әлеуметтік, ... ... ... ... ... табандылық көбінесе әлеуметтік факторлармен,
мотивациялық бағдардың тұрақтылығымен анықталынады. ... ... ... ... ... нерв ... ... байланысты. Тек қана комплексті түрде зерттеу жеке тұлғаның
ерік күшінің белгілі жағдайларда көрінуін болжауға көмектеседі.
Адамның ерік сапасының жетілуінің ... ... анық ... оның іс ... ... ... қазіргі психологияда ерік сапаларына
- шыдамдылық;
- қайсарлық;
- табандылық;
- өзіндік бақылау;
- жинақылық;
сияқты қасиеттер жатады.
1.3 Ерік сапаларын арттырудың психологиялық педагогикалық ахуалы
Адамның ерік ... мен ... ... ... ... ... ... өттік. Адамның физикалық және психологиялық денсаулығы
ерік жігерді арттыруға ... ... ерік ... өмір ... және
адамның іс-әркетінде қалыптасады. Барлық психикалық процестер сияқты ерік
сапалары өздігінен емес ... ... ... ... Тұлғаның
дамуының өзі психологиялық-педагогикалық әдіс ... ... ... асады /82, б.153/.
Оқу процесінде оқыту тәсілдерімен қоса тәрбие тәсілдерінің де маңызды
рөл атқаратыны ... ал, адам ... ерік ... оқу ... ... ... бойындағы еріктік мінез-құлықтағы жеткіліксіздіктер тәрбие
барысының дұрыс ұйымдастырылмағанынан болады. Адам ... ... ... бірі ... ерік ... ... дамыған тұлғаларға
еліктеу негізгі фактор бола алады.
Ерікті тәрбиелеудің ... ... ... ... жүйелі
түрде меңгеруде жатады. Ерік сапаларын тәрбиелеуге қажетті тағы да бір шарт
- қатаң белгіленген және ... күн ... яғни оның ... тәртібі.
Сондықтанда, ерік - бұл ұйымдасқан ... деп ... ... ерік ... ... бұл түрі ... ... демалыс және еңбек мәдениеті де ... ... ... ... ... төмендеуіне ықпал ететін факторлардың бірі.
Ерікті тәрбиелеудің негізгі педагогикалық-психологиялық тәсілі
ретінде ... ... ... ... ... – бұл ... ординарлы емес жағдайларға ... ... ... және дағдыларын ... ерік ... ... және ... ... «оқу ... ... көтеруге бағытталған ғылым. Шетелдерде бұл іс-әрекет аймағы
бірнеше ... бойы ... ... ... ... ... ... ғасырда басталды. Алғаш бұл аймақты зерттеуген мамандар АҚШ-тан болды.
Бұл ұғымның алғаш аталуы 1916 жылдан бастау ... ... бері ... ... және тәжірибелік сипаттаға іздеген мақалалар жарық
көрді. Библиотерапияның адамға дәрі сияқты күш ... ... ерте ... өзі ... заманымызға дейін ХІІІ ғасырда (яғни 3300 жыл бұрын) ... ... Фива ... ... ... «Жан ... ... оқуға бұйрық берген. ... ... ... күш ... әсеріне ол кезде адамдар күмәндәнған.
Қазіргі кездің өзінде библиотерапия аз қолданатын ... ... бұл ... алғаш қолданушылардың бірі «Бөбек ... ... ... жобасының негізін салушы С. ... ... ... ... ... рухани тәрбиелік мәні
бар кітаптар жиынтығы ұсынылған.
Библиотерапия идентификация мен проекция ... ... оқу ... адам өзін ... ... ... ... кітаптағы оқиғаларды басынан кешіреді. Бір жағынан ... ... ... ... ... ... және ... болады, екінші жағынан
адам өзін қауіпсіздікті сезінеді.
Кітаптағы оқиға шындыққа ұқсас болған сайын ... ... ... оның ... шешімдер жолын іздейді.
Сондықтан, кейіпкері ерік күшін жұмсау арқылы жетістікке жетумен
аяқталатын ... ... ... ерік жігерді тәрбиелеудің
педагогикалық-психологиялық тәсілдері ретінде қарастыруға болады.
Ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып, ... ... ... ... ... ... ... шығармаларды, поэзия,
жыр, повесть, романдар мен әңгімелерді қолдану тиімді болады деген ойдамыз.
Сондай әдебиеттерге:
- Қ. ... ... ... Ғ. ... ... ... О. ... «Біздің жақта қыс ұзақ», «Шындық», «Бес тиын»;
- М. Әуезов «Абай жолы»;
- Ә. Нұршайыхов «Махаббат қызық мол жылдар»;
- С. Мұқанов ... Б. ... ... Т. Молдағалиев «Мен Қазақпын!»;
- Асанқайғы жыры «Еділ болды, Жайық болды»;
- Махамбет жыры «Қызғыщ құс»;
- Қ. Қайсенов «Жау ... Б. ... ... ... Н. ... ... ақ ... «Евразия кіндігі», «Сындарлы
он жыл»; т.с.с.
Сияқты кітаптарды көптеген кітаптар ... ... ... тәрбиелеуде ұжым рөлінің маңызы ерекше ұжымда адамоны
қоршаған ... және ... ... ... Ол қоғамдық өмірдің
мүшесі болады. Топтағы әртүрлі күшті және әлсіз ерікті ... ... ... осының барлығы адамның еркіне өзіндік бір әсерін тигізеді.
Ұжымның жалпы өмірімен, қызығушылықтарымен араласа отырып адам ... ... ... басқара алу деңгейіне жетеді. Мұның өзі оның ерік
жігерінің қалыптасуына әсер етеді.
Сондықтан да, адамның ерік ... ... бір түрі ... ... педагогикалық-психологиялық тренингтерді ... – жаңа ... ... үйлесімді дамуына ықпал ететін
қолданбалы жалпы ... ... ... ... психологиялық тренинг ұғымы ғылымға өткен ғасырдың 70-ші
жылдары енді. Ал әдебиеттерге жасалған ... ... ... ... ... ... ... тым жаңа техналогия болып
табылатыны анықталды /67, б.61/.
Ю.Н. Емельянов тренингті тұлғаның оқуға қабілетін дамытуда немесе ... ... ... соның ішінде қарым-қатснасты меңгеру ... ... деп ... ... ... ... ... психология мен
педагогикада топтық ... ... ... ... ... топ (К.Левин), кездесу тобы (К.Роджерс), гештальт топ (Ф.Перлс),
топтық психотерапия ... ... ... ... ... Л.А. ... оқу ... топтары (Ю.Н. ... ... ... (Г.А. ... видетренинг (Х.Миккин), белсенді
әлеуметтік психологиялық оқыту (Т.С. Яценко), кәсіби педагогикалық тренинг
(В.А. Кан ... В.В. ... А.А. ... және т.б. ... ... тұлғаның өзін-өзі реттеу ... жаңа ... мен ... интуицияны, креативтілікті, ойлауды, қарым-қатынасты дамыту
негіздерін ... ... ... ... ... ... деп
қарастырылады.
Сонымен, тренинг арнайы жаттығулар жүйесі ретінде білім алушылардың
күшін біріктіруге, меңгерілген ... ... ... ... ... ... құруға, өзара бақылау және өзара
байытылған білімдерге ... ... ... ... және оларды
түзетуге бағытталған (А.А. Вербицкий, Д.Н. Кавтарадзе, Л.А. ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті
мұғалімнің кәсіби ... ... ... ... В.С. Грехнев, А.А.Деркач, И.А.Зязюн, В.А.Кан-
Калик, Н.В.Кузьмин, Н.Д.Никандров, И.С.Страхов, Х.Т.Шериязданова және т. б.
қарастырады.
Тренингтік ... ... және ... ... В.А. Кан-
Канкалит, В.А. Ковалев, Л.А. Петровский, Т.С. ... және ... ... ... тренингтерді ұйымдастыру және өткізу
принципі, мазмұнына Ю.Н. ... Г.А. ... С.И. ... Л.А. ... Ю.В. ... Н.В. Цзен және т.б.; оқу ... тренингті қолдану әдістемесі Е.В. Кузнецова, Л.И. Новикова, Г.А.
Филатова және басқалар; ... ... ... В.И.
Бедерханова, А.А. Вербицкий, А.С. Золотнякова, В.В. Кузнецова, Н.Н.
Тарасевич және т.б. ... ... ... ... жоғары оқу
орны студенттері және мұғалімдер үшін тренингтік ... ... ... және Ж.Х. ... ... ... ... жасөспірімдер және жеткіншектерді психологиялық
қолдауға бағытталған.
Мектепке дейінгі жастағы балалар ... ... ... тренингті қолдану ерекшеліктері Ж.А. Аубакированың ғылыми
жұмыстарына қарастырылған /66, ... ... ... ... дамытуға арналған. В.А. Кан-Калик, В.В. Кузнецов, А.А. Леонтьев
және басқалардың ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыратын арнайы жаттығулар
жүйесі ретінде қарастырылады. Педагогикалық тренингтің құралы ... және ... ... өнерін меңгерудің кейбір жолдарын С.Б.
Эльканов, В.П. Зязин. Л.И. Рувинский, Х.Т. ... ... ... А.Р. ... өз ... ... тренингті жаттығулар жүйесі арқылы өзін-өзі тану процесіне
және қарым-қатынас ... ... оңды ... әсер ... ... қолданады.
А.Р. Ерментаева педагогикалық қарым-қатынаста ... ... ... ... ... ... отырып
этнопедагогикалық бағытын алғашқы ұсынған педагогтардың бірі.
Психологиялық бағыттағы тренингті ... ... да бір ... ... процестерді дамытуға бағытталады. Ал ... ... ... ... ... ... Аталып кеткен
тренингті қолданудың барлық түрлерінде негізгі қасиетпен ерік жігер ... ... ... ... ... қарастыруда
тренингті еріктің өзін жеке дамыту тәсілі ... ... ... ... ... ... Бұл ... мыналар болып табылады: ... ... ... ... ... бір-бірімен сәйкестендіру, қарым-
қатынас жасауға қолайлы психологиялық атмосфераның болуын ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру; топтық
жұмыстың барысы мен нәтижесіне жауапкершілікті түсіну.
Осы сатыда әлеуметтік – ... ... ... ... жұмыс жасау ережелерін таныстыру процедурасы болады. ... ... ... ... ... ... ... Тренинг
мақсаты, міндеттері, принциптері, топтық жұмыс ережелері тек ... ... қана ... ... ... ... талдау
қажет. Тек сонда ғана тернингтің әсері тиімді болатындай ... ... мен ... қортылады. Бұл процедураның активиаторы мен
инициаторы тренинг жүргізуші – ... ... ... ... сатысының келесі процедурасы: топ жұмысына қатысушылардың
әрқайсысы өздерін айтады, өздері жайлы қысқаша ... ... бір ... ... ... болғандықтан, олар
өздерін дәстүрлі түрде есімдері, тегі бойынша ... Олар ... ... тегі бойынша таныстырмайды. Олар қалаулары бойынша
тренинг ... ... ... ... болатындығын айтады. Топқа
қатысушылар өздерінің әлеуметтік-психологиялық ... ... ... да ... ... Аталмыш процедура тек ақпараттық
функция ғана атқармайды. Оның топтық ... ... ... ... ... ... төмендететіні белгілі болды.
Тренингтің диагностикалық сатысында әрбір тұлғаның оқу
әрекетіндегі және ... ... ... ... Ол үшін ... жағы ... жаттығу түрлері таңдалынып
алынады. Әрбір жаттығу орындалған соң жеке ... ... ... ... күрделенуіне ортаның және тренингке
қатысушының үлесін анықтау мақсатымен ... ... ... ... ... іс-әрекеттің қандайында болмасын субъект екені айқындалуы
керек. Осылайша диагностикалық ... ... ... ... бастайды /67, б.59/.
Тренингтің келесі сатысы тұлғаның өзін-өзі тауына бағытталады. Мұнда
екі бағыттағы топтық жұмыс жүзеге ...... ... ... ... ... субъективті қиыншылықтарды топтық жұмыста актуализациялау
керек. Осы үшін әр түрлі ... ... топ ... тьапсырмалар
орындалып, топтық формадағы жұмыс ұйымдастырылады. Ол топтық талдаумен
қатар жүреді.
Тренингтік сабақтың келесі сатысы өзін-өзі ... ... ... ... ... реттеудің және субъект-субъект негізінде
қарым-қатынас жасаудың ... ... ... ... Көп
жағдайда тақырыпқа байланысты жатығулар, ... ... ... әсері тиімді болатындығы тағайындалды.
Топтық сабақтың келесі сатысын жетілдіру деп ... ... оқу ... ... мәселелерін шешу техналогияларын меңгеру
басты мақсат болады. Тренингтік сабақтың соңғы ... ... ... ... ... ... ... дамытуға арналған тренингтік бағдарлама ұсынылады.
Тернинг алты сабақтан тұрады. Қысқа мерзімді курсқа арналған ... ... ... Әр курс ... ... өткізуге болады.
Тренинг мақсаты мен міндеті – студенттердің оқу процесіндегі ... ... және ... ортада тұлғаның өзін-өзі табысты реттеуі:
- студенттерде өз күшіне сенміділігін қалыптастыру;
- күрделі ... ... ... ... ... ұйымдасқандық, тәртәптәләк, бастамашылдықты қалыптастыру.
Тренингтің тақырыптық жоспары: Бағдарлама 12 сағатқа арналған.
Кесте 1 Ерік-жігерді дамытуға арналған тренинг бағдарламасы
|1 ... ... және оның ... |1 ... – 2 ... |
|2 ... ... салынған қозғалыстар» |1 сабақ – 2 сағат |
|3 ... ... ... |1 ... – 2 ... |
|4 ... ... орындық» |1 ... – 2 ... |
|5 ... |«Сенімді мінез-құлыққа үйренеміз» |1 сабақ – 2 сағат |
|6 ... ... ... ... |1 ... – 2 ... |
2 ... ... ЕРІК ... ... ... ҚАТЫСЫН
ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ ЗЕРТТЕУ
2.1 Жантанушы студенттердің ерік сапаларының денсаулық жағдайларымен
қатысын эксперименталды зерттеу әдістемесі мен процедурасы
Жеке тұлғаның ерік ... ... ... ... ... оның сапаларын зерттеу бірнеше қиындықтар бар. Бірінші кезең ... ... ... ... ... ... ...
зерттелінушінің тестті орындау кезіндегі берілген іс-әрекетке қатынасы.
Эмоция мен ерік бір ... ... ... ... ерік күшін кейбір дәрежеде адам эмоциясының айқындалуын өдшеудің
қиындығы туады, өйткені ... ... ... күй ерік сапаларының
көрінуін жеңілдетсе, кейбір жағдайда қиындата түседі. ... мен ... ... ... ... ... ... адам
күйін диагностауда да қолданылады. Ерік сапаларын ... ... ... барысында сауалнама кезінде, немесе өзіндік бағалау
кезінде ... ... ... лабороториялық тестердің
жауаптарынан алынған объективті критериялерді қолдану керек. Әр ... ерік ... ... әр ... ... ерік сапаларын
диагностау әрқайсысын дифференциалды түрде қарауды, дифференциалды
әдістемені талап ... ... ... ... экстенсивті және
эксперименталды әдістемелерге бөлеміз.
Экстенсивті әдістеме субъектінің жүріс-тұрысын ... ... іс ... ... жеке ... ... құлқы және олардың
бағалары және сол сияқты әңгімелесу, интервью, сауалнама ... ... Бұл ... ... ... ерік ... анықтауға мүмкіндік береді.
Экстензивті әдістемелер арасында ... ... ... ... ... және өзара бағалау әдістемесі.
Жинақтаудың тәуелсіз сипаттамалар әдісімен қарастырдық. Ерік
сапаларын ұпай ... ... кем ... ... ... үш ... керек:
1) бағалаушылар ерік сапасын бірдей түсінуі керек;
2) баға бір критерий бойынша негізделуі керек;
3) ерік ... ... ... бағалануы керек. Осы талаптардың
барлығы орындалса, субъектінің ерік ... ... ... ... түрлері, ерік ... ... ... ... анықталады: күші, тұрақтылығы, ... ... ... жеңуге байланысты сипатталады. Қиындық қаншалықты көп
болса, соншалықты күшті ерік жұмсалады. ... ... ... ... ... ... ... әдістемесін қарастырайық. Бұл әдістемеде субъектілер
(мысалы, студенттер) бір бірін бағалайды. Принципі мен бағалар критериі
алдыңғы ... ... ... ... қарастырамыз. Өзіндік бағалау
әдістемесі екі тәсіл ... ... ... тәсілде берілген
тізімдегі ерік ... ... ... ... ... ... баға ... тәсіл әр түрлі сауалнамалар арқылы зертелуші өзін әр түрлі
жағдайда қалай ... ... ерік ... ... ... ... жағдайда қандай жиілікте көрсететінін анықтайды. Ерік сапаларын
анықтаудың осы ... ... ... ... Бірақ оның
объективтілігі ерік сапасының белгілі бір түрін анықтауға бағытталып,
жасалынса ... ... ... ... ... болуы үшін, бағалаушы
зерттелушіні жақсы біліп, онымен бірнеше жыл араласса және оның әр ... оның ... ... ... ... ... бір адамның ерік
жігері туралы кез келген айта ... ... ... ... арқылы ерік сапаларын анықтауға көп көңіл бөлу керек.
Ерік ... ... ... ... ... ... кезде психологиялық зерттеулерде кең
өріс алды. Экспериментті ұйымдастыра отырып, ... ... ... өзі ... Эксперимент әдісінің басқа әдістерден
артықшылығы, эксперименталды зерттеуде психикалық құбылысқа шарттық ... тура ... ... себебі ашылады.
Әр түрлі өмірлік жағдайлар «ерік күшінің» әр ... ... ... ... ... Бір жағжайда адамнан ұстамдылықты көп талап ... ... тағы сол ... ... ... ... жағы ... эксперименталды жағдайды жасау өте ... ... ... бір ерік ... ... байланысты эксперименталды
жағжайлар жасалады, мысалы, табандылық, ұстамдылық, ... тағы ... ерік ... ... белсенділігі іс әрекет
түрткісіне немесе жағдайға ғана емес, ерік ... ... ... жоспарлау, орындау) байланысты. Мұны эксперименталды түрде тексеруге
болады, мысалы, топтан тыс ... ... ... ... жағынан
бірдей топтан тыс шара таңдалынады.
Бірінші шараны жүргізерде әр студент алдына мақсат ... ... ... ... ... – тек мақсат қойылады, ал үшінші
шарада студенттер толығымен ... ... ... ... ... ... барысында әр студенттің ерік белсенділігін бағалауда
неше студент ұсыныс ... оның іске ... ... ... ... ... ұсыныстарын қалай қолдады, шараны өткізуге қандай
практикалық көмектер көрсетті, осының барлығы есептелінеді. ... ... ... басқа да әдістемелер қолдануға болады. Бірақ,
экспериментте ерік спецификасы ... ... ... ... ... бейнеленгені дұрыс.
Лабороториялық экспериментке сипаттама берелік.
«Ерік күшін» диагностауға ең бастысы ерік күшін өлшеу болып табылады.
Егер зерттеуші немесе педагог ерік ... ... ... ... онда ерік ... ... ... алады.
Соңғы жылдары ерік күшін эксперименталды зерттеу тенденциясы
физиологиялық, психологиялық, ... ... ... ... Бірақ бұл ерік сапасының бір түріне – ... ... ерік ... ... ... емес, күштің өлшемінің өсуіне
байланысты оның ұстап тұру.
Басқа ерік сапаларына қатысты ерік күшін өлшеу ... емес ... ... әр ... ерекшеліктерін, адамның ерікті ... ... ... ... ... ерік ... ... әдістеріне толық сипаттама бердік.
Ал өз зерттеу ... ... ... үшін шыдамдылықтың даму дәрежесін
эксперименталды диагностау тарихы және ... ... ... ... ... үшін астронавтарда «Мұзды су»
сынын жүргізген. Астронавтар жалаңаш табандарын ... су ... ... ұстаған.
Бірақ жалпы қабылданған шыдамдылықты зерттеу ... ... ... берілген максимум деңгейімен өлшенеді. Осындай зерттеу
әдісін психолог Игнатьев (1960) қолданған. Ол ерік күшін импулстарды саналы
түрде бұлшықет босаңсуына ... ... ... ... ... ... ұстай алмауы ретінде қарастырды. Ерік күшінің өлшемі ретінде
ол максималды күшті ұстап тұру ұзақтығын алды, яғни, статистикалық ... күш ... ... ... ... ... мұндай әдістемесінің
көптеген кемшіліктері бар, өйткені, шыдамдылықты көрсететін жалпы уақытқа
шаршауды басуға ... ... ... ... ... ... ... деңгейде ұстап тұруға кеткен қосымша ерік импулстары ... ... ... орындауға кеткен жалпы уақытты фиксация
жасаған кезде, бір адам неге шыдамды, ал ...... ... ... ерік ... жұмсағандықтан ба немесе адамды қажытпайтын және
шаршау сезімін тудыртпайтын қандай да бір ... және ... ... ма. ... ... ... ... тағы
бір кемшілігі – оны ұстаудың қысқа уақытты және зерттелінушілер арасындағы
айырмашылықтарды жояды.
Шешімділіктің даму дәрежесін диагностауды қарастырайық. Шешімділік ... ол үшін ... ... тез ... ... оны іске асыруы екенін
айтқанбыз. Шешімділіктің даму дәрежесін ... ... ... ... ... талап: шешімділік анықталатын жағдай, зерттелуші үшін мәнді
болуы керек, яғни, шешім қабылдау немесе қабылдамау және әрекетті ... ... адам үшін ... ... және ... ... одан бас тартады.
Екінші талап: Экспериментте жасалған ... ... ... ... ... адамда іс әрекет нәтижесіне ... бір ... ... туғызуы, немесе алдамшы немесе ... ... ... ... ... ... адам ... жету керек
немесе табысқа жетуінде күмәні болуы керек.
Үшінші талап: диогностикалық ... ... ... ... ... ... жасай бастауы керек.
Төртінші талап: таңдалған жағдайға байланысты, ... ... ... ... ... дәрежесін диагностауды сипаттайық. Батылдық
дамуының дәрежесін ... үшін ... ерік ... ... ... өз ... және іс ... бақылай алуының көрсеткіштері арқылы
жүзеге асыруға болады. Адамда ол қаншалықты жақсы ... ... ... оның ... ... ... Соған байланысты батылдық дәрежесін
зерттеушілер Т.А.Калашников (1963), Н.Д.Скрябин (1972а) және А.И.Высоцкий
(1979) әдістемелерінде адамдарды батылдық ... ... ... бөледі.
Зерттелінушілерге жаттығулар жасау тапсырылып, олар қауіпті ... ... ... және ... ... ... ... жағдайда жасалынған жаттығулар сапасы төмен болса, яғни, адамның
батылдық ... ... ... ... егер ... ... ... жоғары батылдық дәрежесін көрсетеді.
Батыл адам мен ... ... нерв ... типологиялық
ерекшеліктері мен вегетативті реакцияларының айырмашылығқтарын салыстыру
арқылы да зерттеу ... ... ... ... ... ... екі ... реакция байқалған: жүрек жиырылысының жиілеуі
немесе оның ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі эмоционалдық және вегетативті реакциялылық әлсіз
ерік күшін көрсетеді. Бірақ бірінші зерттеу жұмыстарында батыл адамдардың
вегетативті ... ... аз ... ... жаттығуларды
қайталаудың дифференциалды күші бар. Сонымен қатар вегетативті реакцияның
кейбір жағдайларда тек қана пайда болған ... ... ғана ... ... ... ... ерік күшінің дәрежесі екенін де
ескерген жөн.
Ерік күші мен ... ... – бұл әр ... ... ... ерекше темпераментке байланысты, ... ... ... жағдайларға вегетативті қозғалыстар беруі мүмкін,
екіншіден – тапсыпманы орындаудың төмен сапасын көрсете алу.
Сонымен вегетативті қозғалыстарға ғана қарсы ... ерік ... оның ... ... баға ... ... ... тұрысы туралы
мінездемеге зерттеулер жүргізу керек, сонымен қатар іс әрекет ... ... ... ... ... ... Іс ... қорқу кезіндегі сан
парамерлері, күтпеген қорқу ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Қорқақтарда әлсіз нерв жүйесі мен ... ... және ... ... ... Іс әрекет процесі
барысында қорқақтықтың нейродинамикалық негізі қорқақтықты дифференциалауға
көмектеседі.
Қайсарлық даму деңгейін эксперименталды ... ... деп ... мен ... ... тез арада
мақсатқа жетуге деген талпыныс. Оның даму ... әр ... ... ... тестердің бірі – Торнтон тесті, дұрыс құрылмаған тестен
тұрады; сөздер дұрыс жазылмаған, үтір, ... ... ... немесе
сөйлем дұрыс құрастырылмай, бірнеше сөздер жазылмай ... ... ... ... ... ... міндет тексті толығы мен орнына
келтіру. Осы жұмысты орындауға ... ... ... және ... кедергілерді шешуге кеткен уақыт өлшенеді. Қайсарлықтың ... ... үш ... ... ... ... орнына келтіруге
кеткен уақыт (ол қаншалықты көп ... баға ... ... орнына
келтірілген текстің саны ( ол қаншалықты көп болса, баға соншалықты жоғары)
және ... ... ... ... кедергілерді меңгеруі. Бірақ
бұл тест сондай адекватты емес, ... оның ... ... мүмкіндіктеріне байланысты (С.Е.Махлах және И.А.Рапопорт).
Соған байланысты шешілу сәттілігі интеллектуалды мүмкіндіктерге
тәуелді емес әдістемелерді таңдаған жөн ... ... ... ... қиын
есептер. Есепті шешуге жұмсаған уақыт қайсарлықтың санды өлшемі болады.
Осы мақсатпен әйгілі Коса есептерін қолдануға болады. Зерттелінушілер
суретте көрсетілгендей ... ... ... ... ... ... ... шешіледі, ал соңғы суреттегі есеп күрделілеу, бірақ ... ... ... ... есепті шешуге кеткен уақыт қайсарлықтың
көрсеткіші болады.
Тағы осы мақсатпен «он бес» ... ... ... Автор Самуэль
Лайд. Он бес цифрамен белгіленген бірден он ... ... ... ... ... ... Бос бір ғана торды қолданып, шашкаларды өсу
ретімен орналыстыру қажет. Шашкаларды орналастыруға ... ... ... варианттар болады.
Қайсарлықтың көріну дәрежесін өлшеуге арналған әдістемелердің негізгі
шарты зерттелінушінің барлық есептердің шешуге болады ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын әдістемелер
мен оның процедурасын сипаттайық.
1. «Ерік күшін бағалау» әдісмесін ... Бұл ... (1997) ... және ерік ... жалпылап мінездеуге арналған.
«Ерік күшін өзіндік бағалау» әдістемесі 15 сұрақтан ... ... ... ... ... ... ... «білмеймін» «кейде болады» деген жауаптар
беріледі. «Иә» деген жауапқа – 2 ұпай, «білмеймін», «кейде ... ... – 1 ... ... - 0 ұпай ... жауаптар бойынша ұпайларды қосу керек.
0-12 ұпай. Күш жігері жақсы жетілмеген. Бұл жағдайда адам ... ... ... мен ғана ... қош ... ... міндеттерге селқос
қарайды. Кез келге өтініш, жауапты іс қатерлі бір жағдайдай қабылданады.
Мұнда адамның эгоизмі күш ... ... ... ... ... Күш жігер орташа. Кедергілерге кездескенде оны жеңуге
әрекет жасалынады. Алайда айналып ... ... ... ... ... жауапкершілікті ерікті түрде мойынға ... ... ... ... қиын болады.
22-30 ұпай. Ерік жігер жақсы дамыған. Бұл жағдайда адамға сенуге
болады. Ешқандай қорқыныш ... ... ... ... ... ... ... кеңге салған жөн.
Студенттердің шыдамдылығын анықтауға Е.П.Ильин және ... ... ... әдістемесін қолданамыз.
Әдістеме 18 бекітуден тұрады (Тіркеме Ә). Егер берілген бекітуге
келіскен жағдайда ... ... ... ... ... ... ... жауабы бойынша: 4,5,8,10,11,12,13,16,17 бекітулер жауаптары және
«жоқ» жауабы бойынша: 1,2,3,6,7,9,14,15,18 бекітулерге 1 ұпай қойылады.
Жалпы ұпай соны ... 6 ... ... ... ... төмен, егер
жаулы беруші 12 ұпай немесе одан ... ұпай ... ... ... ... ... бағалауға арналған» сауалнаманы Е.П.Ильин мен
Е.П.Фещенко өңдеген. ... 18 ... ... ... Б). Әр бекітуде
берілген жағдаятқа, өзіңе қатысты баға берілуі керек. Сауалнамаға «иә» және
«жоқ» деген жауп беріледі.
Егер «иә» ... ... ... және ... жауабы
бойынша: 3,5,6,7,10,11,12,15,18 бекітулеріне 1 ұпай қойылады. Қойылған
ұпайларды ... ... саны ... көп ... ... қойған өзіндік бағасы соншалықты жоғары және оның бастаған
істі аяғына дейін жеткізетінін ... ... ... ... ... Оны R.S.K.
Шуберт әдістемесі деп те атайды .Ол ... ... ... ... ... 25 сұрақтан тұрады (Тіркеме В). Әр сұрақта
берілген іс ... ... өз ... ... ... керек.
Берілген 25 сұрақтың әр қайсысына сәйкес ұпайды схема бойынша қою керек:
2 ұпай – толығымен келісемін, сөзсіз ... ұпай – ... ... «иә» ... ұпай – «иәдаә емес, «жоқта» емес.
-1 ұпай – «иәға» қарағанда, «жоқ» жақын.
-2 ұпай – мүлдем келіспеймін, сөзсіз «жоқ».
Қорытындысын ... «+» және «-» ... ... ... ... зерттелінуші 20 ұпайдан төмен жинаса, ол адамда үлкен сақтық
бар, егер -10нан +10ға дейін ұпай ... ... ... ал +20 ұпайдан
жоғары болса, тәуекелділікке, батылдылыққа бейім адам.
Келесі «Әлеуметтік батылдық» әдістемесін қолданамыз. Бұл әдістеме ... жеке ... ... арналған Р.Кеттел әдістемесінің бір бөлігі
(Фактор H) болып табылады .Әдістеме 13 ... ... ... Г). ... үш ... бар. ... жақын жауапты таңдайсыз. Берілген ... «а» және «в» ... – 1 ... ... «Иә» ... ... бойынша және «жоқ» жауабы: ... ... ... ... саны ... жиналған ұпайлар саны қаншалықты көп болса, соншалықты
әлеуметтік батылдық айқын.
Зерттеу жұмысын ... ... ... іс ... ... ... бақылаудың көрінуін тексеруге арналған»
сұрақтамасын қолданамыз .Сұрақтаманы ... ... ... ... ... ... 36 сұрақтан тұрады (Тіркеме Ғ).
Берілген сұрақтама ... өз ... ... үш ... ... ... жауап беріледі. Әр жауаптың қасында 0;1;2 ұпайлары қойылған.
Эмоционалдық саладағы ... ... ... ... ... ... Іс әрекет
саласындағы өзіндік бақылауды: 4,5,9,11,12,13,14,17,20,22,23,25 ... ... ... саладағы ... ... ... ... Өзіндік бағалау
дәрежесінің көрінуі барлық ұпай қосындысымен анықталады. Ұпай ... ... ... өзіндік бағалау соншалықты жоғары болады.
Студенттердің ерік сапаларын ... ... үшін ... ... ... ... ... және П.А.Ковалев
құрастырған. Бұл әдістеме ұстамдылық және ұстамдықты, ... ... ... ... ... 40 ... тұрады( Тіркеме Д). Әр сұраққа «иә» немесе «жоқ»
деген жауап беріледі. Әдістемені ... «иә» ... және ... ... 23,29,33 ... ... түзу ... агрессияға бейімделгенін көрсетеді.
«Иә» жауабы: 2,6,10,14,18,30,34,38 және ... ... ... ... ... ... жанама вербалды агрессияға бейім
екендігін ... ... ... ... ... ... позициялары
бойынша берілсе зерттелуші жанама физикалық агрессияға бейім.
«Иә» жауабы: 8,12,16,20,32 және ... ... ... ... ... зерттелінушінің түзу физикалық агрессияға
бейімділігін көрсетеді.
Көрсетілген әр жауап үшін 1 ұпай қойылады.
Жиналған ұпай саны қаншалықты көп ... адам ... ... және ... ... ... ... және түзу вербалды
агрессия ... егер 20 ұпай және одан көп ... ... егер 10 ұпай және одан ... болса ұстамдылықты көрсетеді.
Зерттеу жұмысына «Өзіндік ұйымдасқандық» сұрақтамасын қолданамыз.
Сұрақтаманы ... ... ... сұрақтама 28 бекітімнен тұрады
(Тіркеме Е).
Егер берілген бекітіммен ... ... ... ... ... ... беріледі.
Сұрақтаманы қорытындылағанда «иә» жауабы 1,5,8,10,12,18,20,22,24 және
28 ... ... ... жауабы 3,4,7,11,14,15,17,21,25 және ... ... ... ... келген жауақа 1 ұпай қойылып ұпайлар саны
қосылады.
Ұпай саны қаншалықты көп ... ... ... жоғары
болады.
Зерттеу жұмысын жүргізуде «Ұялшақтықты анықтау» әдістемесін
қолданамыз. ... ... ... ... ... ... тұрады (Тіркеме Ж). Бекітімді оқып, егер ... ... «иә» (+) ... келіспеген жағдайда «жоқ» (-) жауабы ... ... ... «иә» ... ... ... және «жоқ» жауабы 6,11,12,14 позициялары бойынша
берілсе, ... ... ... 1 ұпай ... ... ... Жоғары ұпай көрсеткіші «жасқаншақ, ұялшақ» факторы ... ... ... ... ... адамдар
тәуекелділік жағдайлардан қашады, егер шешім қабылдау ... ... ... ... оның орындалуын көпке созады.
Сонымен, қарастырылған әдістемелер негізінде ерік сапаларын жан-жақты
анықтауға мүмкіндік болады.
Келесі ерік сапасының түрі – ... ... ... ... Е.П.Ильин мен Е.К.Фещенко дайындаған. Бұл сауалнамада 18
жағдайлар қатары ... ... З). Осы ... өзіңді қойып, сіз
үшін олар қаншалықты қатысты екенін бағалау керек. Егер ... ... ... ... ... ал егер ... ... «жоқ» деген жауаптар
беріледі. Қайсарлық ... ... үшін «Иә» ... ... және ... жауабы бойынша: 2,5,6,9,11,13,17
бекітулеріне 1 ұпайдан қойылады. Ұпайлар саны ... Ұпай ... ... ... ... соншалықты жоғары.
Студенттердің физикалық денсаулығын анықтауға байланысты «Өз
денсаулығыңызға қалай қарайсыз?» тесті н ... жеті ... ... Әр ... үш ... варианттары
қарастырылған. Респондент өзінің ой пікірін білдіретін, ... ... ... ... ... ұпай – ... физикалық денсаулығыңыз жақсы деңгейде;
9-18 ұпай – сіздің физикалық денсаулығыңыз орташа деңгейде;
0-8 ұпай – ... ... ... ... ... жұмысында қолданылатын әдістеме Ч.Д. Спилберг және
Ю.Л. Ханиннің «Реактивті және ... ... ... ... бұл тест сол ... ... ... (реактивті мазасыздық
көңіл күй ретінде) мен тұлғалық мазасыздықты (тұрақты сипат ретінде)
бағалаудың ... ... ... ... ... Тұлғалық мазасыздық
көптеген жағдайларда қауіп ретінде қабылдап, себепсіз ... ... ... ... күйгелектеумен сипатталады.
Реактивті мазасыздықтың жоғарғы деңгейі зейін мен сезімнің ... ... өте ... ... ... ... ... немесе невротикалық, психосоматикалық ... ... ... барлық уақытта жағымсыз сипатта болмайды.
Мазасыздықтың белгілі бір ... ... ... ... өзіне тән мінез
ерекшелігі де. Сонымен қатар ... ... ... жеке ... болады.
Мақсаты: сол кездегі (реактивті мазасыздық) мазасыздық деңгейін
зерттеу және (тұлға ... ... ... анықтау. Тест 16
жастан жоғарыларға пайдаланылады.
Зерттеу тәртібі: эксперимент жүргізуші әдістеме мәтінін ... ... ала ... ... сыналушыға береді. Тест 2 мәжеден тұрады:
әрқайсысында реактивті және жеке мазасыздықты жеке-жеке ... ... ... ... ... ... ... нұсқадағы 4
жауаптың біреуін таңдайды:
1) жоқ;
2) болмауы мүмкін;
3) болуы мүмкін;
4) иә.
Құптама номірінің ... ... ... нөмірін жазады.
Екінші бөлім (№№ 21-40) нұсқасындағы жауаптар басқаша:
1) ешқашан,
2) кей кезде;
3) жиі;
4) әрқашан.
Нұсқау: ... ... (1-20) ... ... ... ... қалған жауаптарыңызды көрсетіңіздер. Құптама ... ... ... ... ... жоқ;
2) болмауы мүмкін;
3) болуы мүмкін;
4) иә.
Келесі 20 құптама (№№21-40) жауаптары ... ... кей ... ... ... ... жауабыңыздық нөмірін көрсетіңіз.
Алынған деректерді өңдеу және қорытындылау. Құптама тұсына жазылған
ұпай ... ... ... яғни ∑1, содан кейін
қалған сандар қосындысы №1,2,5,8,10,11,15,16,19,20, есептеліп ∑2, кейіннен
мазасыздық деңгейінің көрсеткіші ... ... ... ... ... ... онда:
ТМ=∑1- ∑2+35
Онда ∑1 - ұпай қосындысы – ұпай жауаптары
№22,23,24,25,28,29,31,32,34,35,37,38,40;
∑2 - қалған ұпай қоысндысы ... ... ұпай ... төмен болса, бұл мазасыздықтың төмен
деңгейін көрсетеді, 30,45 орташа ... ... 46 және одан ... мазасыздық деңгейін көрсетеді.
Әлеуметтік психологиялық бейімделу ... ... ... бейімделе алмаушылықты диагностау мақсатында өндеген. ... 1978 жылы Т.В. ... ... ... 101 тұжырымнан
тұрады, зерттелуші оларды оған қатысты және қатыссыздығына байланысты ... 6 ... ... ... анықтайды.
37 тұжырымдамасы тұлға бейімделушілігін сипаттайды (4-6 ... ... ... ... және ... тұжырымдамалар жатады:
4,5,9,11,12,15,19,22,23,26,27,29,33,35,37,41,44,47,51,53,55,61,63,67,68,72,7
4, 75, 78,79,80,88,91,94,96,97,98.
37 тұжырымдамасы тұлға бейімделе алмаушылығын сипаттайды. Олар І-
белгісімен белгіленіп және төмендегі ... ... ... әлеуметтік тілектің субшкаласын құрайды ( «өтірік»
субшкаласы) шкала үшін сынды ... – 7 ұпай ... ... ... ... ... жауаптың мәнді бұрмаланушылығы. Егер 6 ұпай қойылса
оған қауіптілікпен ... ... Бұл ... ... ... субъектіге қатысты тұжырымдамаларды бағалауда 8, 82, 92, 101 ... ... және ... ... емес тұжырымдамаларды бағалауда-
34, 45, 48, 81, 89 - 0, 1, 2 ... ... ... ... ие. ... методиканы өңдеу
нәтижесінде келесі сипаттамалар анықталады:
1) әлеуметтік ... ... ... ... ... арқылы анықталады - зерттелуші 4,5,6 ұпайлары арқылы
бағалаған «бейімделушілік көрсеткіштері» және І- - ... ...... 0,1,2 ... ... ... психологиялық бейімделушіліктің орташа коэффиценті – 57-64
ұпай.
Зерттеуімізде қолданылатын ... ... ... «Өзін-өзі»
қабылдау межесі әдістемесі.
Әдістеме 36 құптамалардан тұрады. Әрбір ... өте ... ... ... ... ... ... емес, көбінесе дұрыс емес,
мүлдем дұрыс емес жауаптары беріледі.
Нұсқау: ... ... ... ... ... ... ... ұпайлар межесін қодана отырып, өзіңізге қатысты
деңгейін белгілеңіз: 1- өте ... 2- ... ... 3- ... дұрыс,
кейде дұрыс емес, 4 -көбінесе дұрыс емес, 5- мүлдем дұрыс емес.
Қорытындылау: ... ... ... үшін ... 2, ... 19, 21, 25, 27, 32 ... ... былайшы өзгертіңіз:
1-ді 5-ке;
2-ні 4-ке;
3-ті өзгертпеңіз;
4-ті 2-ге;
5-ті – 1-ге.
Қорытындылау үшін барлық құптама ұпайларын қосу ... ... ... 180-ге ... ... ... ұпай (36-110): осындай ұпайы бар адамдардың өзін-өзі ... ... және ... ... ... аз. Олар өте ... ... тренингтеріне қатысып кеңес алғаны пайдалы.
Орташа ұпай (111-150): сенімділігі жағдайға ... ... ... ... ... ... ... орната алмайды. Олар өзін-өзі
қабылдау ... ... жеке және ... ... ... қол ... ұпай (151-180): бұл топ адамдары өздеріне сенімді. Өздерінің
бойындағы құндылығын білетіндіктен, олар жаңа таныстық пен қарым-қатынастан
және ... ... ... қорықпайды.
2.2 Жантанушы студенттердің ерік сапаларының денсаулық ... ... ... ... ... ... нәтижесін тарқата қарастырайық. «Ерік күшін бағалау»
тесті бойынша 2 курстың 30 ... ... ... ... ... ... ... 2 курстың 30 студентінің орташа
арифметикалық көрсеткіші 19 ұпайға тең. Яғни, тестің қорытындысы ... ... ... 15 ... 28 ұпай аралығында
СУРЕТ 1
Суреттегі суреттен сараптамаға қатысқан 30 (100%) студенттердің
пайыздық қатынасы ... 7 ... ... ... көрсетіп 23 %-ды
құрады, ал 23 студент орташа көрсеткіш көрсетіп 77% ... ... 2 ... ... күшін бағалау» тестінің қорытындысы бойынша орташа
квадраттық ауытқуы 3,7 тең. Яғни, - 3,7 болғанда, ... ... 22,7 ... ... ... ... бойынша 2 курстың 30 студентінің
орташа арифметикалық ... 9,3-ке тең. Ол ... ... бойынша
орташа көрсеткіш. Ұпайлық көрсеткіштер 7 ұпайдан 13 ұпай аралығында.Ұпайлық
көрсеткіштер 15 ұпайдан 28 ұпай аралығында.
Сурет 2
Суретте көрсетілгендей сараптамаға ... 30 (100%) ... ... көрсеткішпен 15%, ал 26-і орташа көрсеткішпен 85% құрады.
2 курстың «Шыдамдылықты бағалау» сұрақтамасының қорытындысы ... ... ... 2,3 тең. ... -2,3 болғанда, ұпайлар
көрсеткіші 7 ұпайдан 11,6 ұпай аралығында.
«Табандылықты» анықтауға арналған ... ... 2 ... ... ... арифметикалық көрсеткіші 9,3 ұпай. Сұрақтама қорытындысы
бойынша орташа көрсеткіш. Ұпайлық көрсеткіштер 5 ... 13 ... ... ... ... 30 (100%) ... 7-і
жоғары көрсеткішпен 23%-дық қатынаста, ал 19 студент орташа көрсеткішпен
62%-дық қатынаста, 4 студент төменгі көрсеткішпен 15%-дық ... ... ... ... ... сұрақтамасының қорытындысы бойынша
орташа квадраттық ... 3,1 тең. ... -3,1 ... ... 6,6 ұпайдан 12,8 ұпай аралығында.
СУРЕТ 3
Қайсарлықты анықтауға ... ... ... 2 ... ... ... ... «Қайсарлықты бағалау» тесті бойынша 2
курстың 30 студентінің орташа арифметикалық көрсеткіші 13,1 ұпайға тең.
Яғни, тестің ... ... ... ... Ұпайлық көрсеткіштер 9
ұпайдан 16 ұпай аралығында.
СУРЕТ 4
Суретте көрсетілгендей 30 (100%) ... 19 ... ... 62% ... ал 11 ... ... ... 38%-
қатынасты құрады. 2 курстың 30 студентінің орташа квадраттық ауытқуы ... - 2,3-ке тең ... ... ... ... ... ... әдістемесі бойынша 2 курстың 30 студентінің
орташа арифметикалық шамасы 7 ұпайды құрады. Яғни, әдістеме ... ... ... ... ... ... 40 ұпайдан 18
ұпай аралығында.
Кесте 2 2 курс ... ... ... көрінуінің
көрсеткіші.
|% Көрсеткіш |Жоғары көрсеткіш |Орта ... ... ... ... ... |25 |5 ... (%) |- |83,5% |16,5% ... | | | ... ... 30 (100%) студенттің 5-і төмен ұпай, яғни өте
үлкен қауіптілік, 16,5% көрсеткіш, ал 25 ... ... ... ... ... ... дайындық» сұрақтамасы бойынша орташа
квадраттық ауытқуы 15 тең. -15-ке тең ... ... ... ... (-22) ... ... ... бойынша 2 курстың 30 студентінің
орташа арифметикалық шамасы 13,5 ... ... ... 9 ұпайдан 20
ұпай аралығында.
Суретте көрсетілгендей 30 (100%) студенттің 2-уі жоғары көрсеткішпен
7,6%-дық қатынаста болса, 28 ... ... ... 92,4% ... ... әдістемесінің қорытындысы ... ... ... 3,04 тең. - 3,04 ... ... ... 16,5-
тен 10,5 аралығында. «Өзіндік бақылау» сұрақтамасы бойынша 2 ... ... ... арифметикалық көрсеткіші 47,2 ұпай.
СУРЕТ 5
Сұрақтама қорытындысы бойынша орташа көрсеткіш 35 ... 56 ... 3 2 курс ... ... ... ... ... |Жоғары көрсеткіш |Орта көрсеткіш |Төмен көрсеткіш ... ... |19 |- ... (%) |38% |62% |- ... | | | ... ... 30 студенттің 11 студенті жоғары көрсеткішпен
38% қатынаста болса, 19 студент орташа көрсеткіш пен 62% қатынаста.
2 курстың «өзіндік бақылау» ... ... ... ... 6,2 тең. ... көрсеткіш 41 мен 53,4 аралығында.
«Агрессиялық мінез құлық» әдістемесі бойынша 2 ... 30 ... ... ... 14,5 ... ... қорытындысы бойынша орташа
ұстамдылықты көрсетеді.
Кесте 4 2 курс студенттерінің агрессиялық мінез ... ... ... ... көрсеткіш |Орта көрсеткіш |Төмен ... ... ... |26 |2 ... (%) |6,6% |86,8% |6,6% ... | | | ... ... ... 30 ... 2 төменгі ұпайлық
көрсеткішпен 6,6 % ... 26 ... ... ... ... 2 студент жоғары көрсеткішпен 6,6% қатынаста.
2 курстың «Агрессиялық мінез-құлық» сұрақтамасы бойынша орташа
квадраттық ... 4,8 тең. ... ... ... ... ... ... арналған әдістеме бойынша 2
курстың 30 студентінің орташа арифметикалық шамасы 6,6 ұпайға тең. ... ... ... көрсеткіш. Ұпайлық көрсеткіш 1-ден 13 ... ... ... ... ... ауытқуы 3,5 тең.
Ұпайлық көрсеткіш 6,6-3,5=10,1 және 6,6+3,5=3,1 аралығында.
Кесте 5 2 курс ... ... ... ... Көрсеткіш ... ... ... ... ... ... |
|Студенттердің саны|9 |19 |2 ... (%) |31,4% |62% |6,6% ... | | | ... ... 30 (100%) ... 9-ы жоғары ұпайлық
көрсеткішпен 31,4% ... 19-ы ... ... көрсеткішпен 62%
қатынаста, ал 2 студент төменгі ұпайлық көрсеткішпен 6,6% қатынаста.
Ұйымдасқандықты анықтауға арналған тестің қорытындысы бойынша
2 курстың 30 ... ... ... ... 17,4 ұпайға тең.
Ұпайлық көрсеткіштер 12ден 20 ұпай аралығында.
«Агрессиялық мінез-құлық» ... ... ... ... 2,7 тең. ... ... ... 17,4+2,7=19,3
аралығында.
Кесте 6 2 курс студенттерінің ұйымдасқандықтың көрінуінің көрсеткіші
|% Көрсеткіш ... ... ... ... |Төмен көрсеткіш |
|Студенттердің саны|2 |28 |- ... (%) |6,6% |93,4% |- ... | | | ... ... 30 (100%) ... 2 ... жоғары
ұпайлық көрсеткішпен 6,6% ал 28 студент орташа ұпайлық ... ... ... ... ... ... қорытындысының орташа квадраттың ауытқуын 2,7 тең. Яғни,
ұпайлық көрсеткіш 17,4+2,7=20,1 және 17,4-2,7=14,7 ... ... ... ... ... ... ... курс 30 студентінің
жоғары 19-28 ұпай аралығында 5-уі – ... 9-18 ұпай ... 21 ... - ... 0-8 ұпай ... 4 студент - 13% көрсетті.
Кесте 7 2 курс студенттерінің денсаулық жағдайының анкета бойынша
көрсеткіші
|% Көрсеткіш ... ... ... ... ... ... |
|Студенттердің саны|5 |21 |4 ... (%) |17% |70% |13% ... | | | ... ... отырғанымыздай 5 студент жоғары ұпайлық көрсеткішпен
17% ал 21 студент орташа көрсеткішпен 70%, 4 ... ... ... құрады, мұндағы орташа квадраттың ауытқуы 4,3 тең.
Сонымен, 15-4,3=11,7 және 15+4,3=19,3 ... ... және Ю.Л. ... «Реактивті және тұлға мазасыздық
деңгейін анықтау» ... ... 2 курс ... ... ... ... барысында орташа арифметикалық шама – 44 – ... ... курс ... 2 -уі ... ... ... ... 6,6% құрады, ал, 23-і орташа деңгеймен 76% - і, ал ... ... ... деңгейін көрсетіп 17,4% құрады.
Кесте 8 2 курс студенттерінің реактивті ... ... ... ... көрсеткіш |Орта көрсеткіш |Төмен көрсеткіш |
|Студенттердің саны|5 |23 |2 ... (%) |17,4% |76% |6,6 ... | | | ... ... ... 5 ... ... ұпайлық көрсеткішпен
17,4% ал 23 студент ... ... 76%, 2 ... ... 6,6% құрады, мұндағы орташа квадраттың ауытқуы, 4,1 тең.
Сонымен, 44-4,1=39,9 және 44+4,1=48,1 аралығында.
Ч.Д. Спилберг және Ю.Л. ... ... және ... ... ... әдістемесі бойынша 2 курс студенттерінің
тұлғалық мазасыздық деңгейін зерттеу барысында орташа арифметикалық шама ... – ке тең ... 2-і ... ... ... мазасыздықты көрсетіп
6,6% құрады, ал, 23-і орташа деңгеймен 76% - і, ал ... 5-уі ... ... ... 17,4% ... 9 2 курс ... тұлғалық мазасыздық деңгей
көрсеткіштері
|% Көрсеткіш ... ... ... ... ... ... ... саны|5 |23 |2 ... (%) |17,4% |76% |6,6 ... | | | ... ... ... ... 3,5-ке ... 42-3,5=38,5 және 42+3,5=45,5 аралығында.
Сонымен, 2 курс студенттерінің ... ... ... ... жоғары екенін анықталды.
К.Роджерс және Р. Даймондтың «Әлеуметтік ... ... ... қорытындысы бойынша 2 курс студенттерінің
әлеуметтік психологиялық ... ... ... ... 60 ... ... ... көрсеткіштерінің қорытындысы бойынша
келесідей ... ... ... ... психологиялық
бейімделушілік орташа деңгейін 2 курс студенттерінің 18-і ... ... ал ... 12-і ... ... ... ... көрсетіп 40% құрады. орташа арифметикалық шама – 60 – ... ... ... ... ... кестеден көре аламыз.
Кесте 10 2 курс ... ... ... ... қатынасы
|% Көрсеткіш |Жоғары көрсеткіш |Орта көрсеткіш |Төмен ... ... ... |18 |- ... (%) |40% |60% |- ... | | | ... ... квадраттың ауытқуы, 3,8-ке тең.
Сонымен, 60-3,8=56,2 және 60+3,8=63,8 аралығында.
К.Роджерстің өзін-өзі қабылдау межесі ... ... 2 курс ... 4-уі 36-110 дейінгі ұпай ... 13,2% ... ... ... ал 23 ... 111-150 ... ұпай аралығын
көрсетіп – 76%, ал 3 студент 151-180 жоғары ұпай ... ...... ... ... шама – 118 – ге тең болды бұл ... ... ... көрсеткіш.
Кесте 11 2 курс студенттерінің өзін-өзі қабылдау межесінің
көрсеткіштері
|% ... ... ... ... ... ... көрсеткіш |
|Студенттердің саны|3 |23 |4 ... 11 ... (%) |10,8% |76% |13,2% ... | | | ... ... ... ... тең.
Сонымен, 118-27,9=90,1 және 118+27,9=145,9 аралығында.
4 курс студенттерінің нәтижесін талдайық. «Ерік күшін бағалау» тесті
бойынша 4 курстың 23 ... ... ... ... 19,7 ... ... ... 24 ұпай аралығында.
Кесте 12 4 курс студенттерінің ерік ... ... ... ... |Жоғары көрсеткіш |Орта көрсеткіш |Төмен көрсеткіш ... ... |13 |- ... (%) |43% |57% |- ... | | | ... ... 23 (100%) студенттің 10 жоғарғы көрсеткішпен
43%-дық қатынасты, ал 13 студент орташа көрсеткішпен 57%-ды құрады.
Осы тестің қорытындысы бойынша ... ... ... 4,07 ... ... - 4,07 ... 19,7-4,07=14,6 және 19,7+4,07=23,7
аралығында.
«Шыдамдылықты бағалау» әдістемесінің қорытындысы бойынша 4 ... ... ... ... ... 9,8 ... әдістеме қорытындысы бойынша орташа көрсеткіш. Жоғары ұпайлық
көрсеткіш 13, ал төменгі көрсеткіш 7 ұпай.
Төмендегі ... ... ... 6-ы ... 28,4% ... ... ал 17-і ... көрсеткішпен 71,6%
құрады.
Енді, орташа квадраттық ауытқуы 2,3 тең. Олай болса, 9,8-2,3=7,5 және
9,8+2,3=11,1 аралығында.
СУРЕТ 6
«Табандылықты бағалауға ... ... ... ... ... 23 студентінің орташа арифметикалық көрсеткіші 11,4 ұпайға тең.
Әдістеме қорытындысы ... ... ... ... көрсеткіш 14 ұпай
аралығында.
СУРЕТ 7
Яғни, пайыздық қатынас 17 студент жоғары көрсеткішпен 76,1% ... ... ... ... ... 28,4% ... ... квадраттық ауытқуы 2,1 тең яғни, 11,4-2,1=9,3 және
11,4+2,1=13,5 аралығында.
«Қайсарлықты анықтауға арналған» ... ... ... ... 23 ... ... арифметикалық көрсеткіші 11,5 ұпай. Әдістеме
қорытындысы бойынша ... ... ... ... 8-ден 15 ... 13 4 курс ... ... ... ... |Жоғары көрсеткіш |Орта көрсеткіш |Төмен көрсеткіш ... ... |13 |- ... (%) |43% |57% |- ... | | | ... ... ... ... ... ... жоқ, орташа
көрсеткіш 13 студент көрсетіп 57%, ал 10 студент жоғары көрсеткішпен ... ... ... ... 2,7 тең. ... ... ... аралығында.
«Тәуекелділікке дайындық» әдістеменің қорытындысы бойынша 4 курстың
23 студентінің ... ... ... 10 ... ... бойынша орташа деңгей.
Ұпайлық көрсеткіштер (-)33тен 32 ұпай аралығында.
Кесте 14 4 курс студенттерінің тәуекелге дайындығының көрінуінің
көрсеткіші
|% ... ... ... ... ... |Төмен көрсеткіш |
|Студенттердің саны|10 |13 |- ... (%) |43% |57% |- ... | | | ... ... ... ... ... студент жоқ, орташа
көрсеткіш 13 студент көрсетіп 57%, ал 10 студент жоғары көрсеткішпен 43%
құрады.
Енді ... ... ... 25 тең. ... 10+25=35 және ... ... әдістемесі бойынша 4 курстың 23 студентінің
орташа арифметикалық көрсеткіші 14,2 ұпай. ... ... ... көрсеткіш. Ұпайлар 9-дан 20 ұпай аралығында.
Кесте 15 4 курс студенттерінің әлеуметтік батылдығының көрінуінің
көрсеткіші
|% Көрсеткіш ... ... ... ... ... ... |
|Студенттердің саны|6 |17 |- ... (%) |28,4% |71,6% |- ... | | | ... 6-ы ... ... ... 28,4%, ал 17 студент
орташа ұпайлық көрсеткішпен 71,6% құрады.
Орташа квадраттық ауытқу 4,6 тең. ... ... және ... ... ... ... бойынша 4 курстың 23 студентінің орташа
арифметикалық көрсеткіші 38,8 ұпай. Әдістеме қорытындысы бойынша ... ... ... 48 ұпай ... 16 4 курс студенттерінің өзіндік бақылаудың ... ... ... ... |Орта көрсеткіш |Төмен көрсеткіш |
|Студенттердің саны|- |23 |- ... (%) |- |100% |- ... | | | ... барлығы бірдей орташа көрсеткіш көрсетіп, 100% құрады.
Енді, орташа ... ... 6,2 тең. ... ... ... ... ... құлық» әдістемесі бойынша 4 курстың 23 студентінің
орташа арифметикалық көрсеткіші 20,2 ұпай. Әдістеме ... ... ... Ұпайлар 19-дан 26 ұпай аралығында.
Кесте 17 4 курс ... ... ... ... ... Көрсеткіш |Жоғары көрсеткіш ... ... ... ... ... 17 жалғасы
|Студенттердің саны|- |23 |- ... (%) |- |100% |- ... | | | ... ... ... ... ... көрсетіп, 100% құрады.
Енді, орташа квадраттық ауытқуы 2,5 тең. ... ... және ... ... ... ... ... қорытындысы бойынша 4
курстың 23 студентінің ... ... ... 8,1 ... Әдістеме
қорытындысы бойынша орташа көрсеткіш. Ұпайлар 3-дан 11 ұпай аралығында.
Кесте 18 4 курс студенттерінің ұялшақтықты ... ... ... ... ... ... ... |Төмен көрсеткіш |
|Студенттердің саны|3 |17 |3 ... (%) |14,2% |71,6% |14,2% ... | | | |
23 ... 3-уі жоғары ұпайлық көрсеткішпен 14,2%, ал 17 студент
орташа ұпайлық көрсеткішпен 71,6%, 3 студент ... ... ... ... орташа квадраттық ауытқуы 2,7 тең. Яғни, 8,1+2,7=10,8 және
8,1-2,7=5,4 аралығында.
«Ұйымдасқандықты анықтауға арналған» ... ... 4 ... 23 ... ... ... көрсеткіші 16,2 ұпай.
Әдістеме қорытындысы бойынша орташа ... ... ... 28 ұпай
аралығында.
Кесте 19 4 курс ... ... ... Көрсеткіш |Жоғары көрсеткіш |Орта көрсеткіш ... ... ... 19 ... саны|3 |17 |3 ... (%) |14,2% |71,6% |14,2% ... | | | ... ... ... 3 студент жоғары ұпайлық көрсеткішпен
14,2% ал 17 студент 85,8% құрады,мұндағы орташа квадраттың ауытқуы 5,9 тең.
Сонымен, 16,2-5,9=10,3 және ... ... ... ... ... ... ... бойынша
4 курс 23 студентінің
жоғары 19-28 ұпай аралығында 5-уі – 22 %;
орташа 9-18 ұпай ... 15 ... - 65 ... 0-8 ұпай ... 3 ... - 13 % көрсетті.
Кесте 20 4 курс студенттерінің ... ... ... ... ... ... көрсеткіш |Орта көрсеткіш |Төмен көрсеткіш |
|Студенттердің саны|5 |15 |3 ... (%) |22% |65% |13% ... | | | ... ... ... 5 ... ... ұпайлық көрсеткішпен
22% ал 15 студент орташа көрсеткішпен 65%, 3 ... ... ... ... ... ... шама – 16-ға тең болса, мұндағы орташа
квадраттың ауытқуы 4,7-ге тең.
Сонымен, 16-4,7=11,3 және 16+4,7=20,7 ... ... және Ю.Л. ... ... және ... ... анықтау» әдістемесі бойынша 4 курс студенттерінің реактивті
мазасыздық деңгейін зерттеу барысында орташа ... шама – 46 – ... ... курс ... 1 -уі ... ... реактивті мазасыздықты
көрсетіп 4,5% құрады, ал, 16-і орташа деңгеймен 70% - і, ал ... ... ... ... ... 25,5% ... 21 4 курс студенттерінің ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіш |Төмен көрсеткіш |
|Студенттердің саны|6 |16 |1 ... (%) |25,5% |70% |4,5% ... | | | ... ... отырғанымыздай 6 студент жоғары ұпайлық көрсеткішпен
25,5% ал 16 студент орташа ... 70%, 1 ... ... 4,5% ... орташа арифметикалық ауытқуы - 39
мұндағы орташа квадраттың ауытқуы, 6,6 тең.
Сонымен, 39 – 6,6 =32,4 және 39 +6,6 = 45,6 ... ... және Ю.Л. ... ... және ... ... ... әдістемесі бойынша 4 курс студенттерінің тұлғалық
мазасыздық деңгейін ... ... ... ... шама – 45 – ... болды.
4 курс студенттерінің 1 -уі төмен деңгейдегі тұлғалық ... 4,5% ... ал, 16-і ... деңгеймен 70% - і, ал қалған 6-уы
жоғарғы мазасыздық деңгейін көрсетіп 25,5% құрады.
Кестеден көріп отырғанымыздай 6 ... ... ... ... ал 16 ... орташа көрсеткішпен 70%, 1 ... ... 4,5% ... ... арифметикалық ауытқуы - 39
мұндағы орташа квадраттың ауытқуы, 6,6 ... 39 – 6,6 =32,4 және 39 +6,6 = 45,6 ... 22 4 курс ... ... ... ... Көрсеткіш |Жоғары көрсеткіш |Орта көрсеткіш |Төмен көрсеткіш |
|Студенттердің ... |16 |1 ... (%) |25,5% |70% |4,5% ... | | | ... 4 курс ... ... және реактвитік
мазасыздықтары бірдей деңгейді көрсетті.
Себебі: 4 курс студенттері осы оқу ... ... ... ... ... қорғауымен қатар келешектегі маман иесі ретінде
өздерін көрсетуге ... ... ... ... ... ... және Р. Даймондтың «Әлеуметтік ... ... ... ... ... 4 курс студенттерінің
әлеуметтік психологиялық бейімделу коэфицентінің орташа ... 62 ... ... ... ... ... ... проценттік
қатынастарды көрсетті. Әлеуметтік психологиялық бейімделушілік ... 4 курс ... 9-ы ... 39% ... ал ... ... ... психологиялық бейімделушіліктің жоғары деңгейін көрсетіп 61%
құрады. Әлеуметтік психологиялық бейімдеушілікті ... ... ... 23 4 курс ... ... ... проценттік қатынасы
|% Көрсеткіш |Жоғары көрсеткіш |Орта көрсеткіш ... ... ... ... |9 |- ... (%) |61% |39% |- ... | | | ... ... ... ауытқуы, 4,3-ке тең.
Сонымен, 62-4,3=57,7 және 62+4,3=66,3 аралығында.
К.Роджерстің ... ... ... ... ... 4 курс ... 36-110 ... ұпай көрсетіп 9% - төменгі деңгейді көрсетке,
10 студент 111-150 орташа ұпай аралығын ...... ... 151-180 жоғары ұпай аралығын көрсетіп – 46% ... ... шама – 138 – ге тең ... бұл ... ... ... ... 24 4 курс ... ... ... ... ... |Жоғары көрсеткіш |Орта ... ... ... ... ... |10 |2 ... (%) |46% |45% |9% ... | | | ... ... ... ... ... тең.
Сонымен, 138 -19,5 = 118,5 және 138 +19,5 =157,5 ... топ ... ... ... табу үшін стьюденттің t
– критерийін пайдаланылды. Жалпы, психология мамандығы бойынша дайындалушы
2-ші, 4-ші курс студенттерінің ерік ... ... ... ... ... ... ... мәнділік деңгейі қазақ
студенттерінде өзіндік бақылау қорытындысы бойынша 2 курс студенттері мен
4 курс ... ... ... ... айырма бар: t
=2,8≤.
Басқа ерік сапаларының ... ... ... ... соншама
мәнділік тағайындалмады. Оның ... ... ... студенттер
топтарының шағын болуынан деп қарастырамыз. Әлбетте стьюденттің t критериі
500 адамға дейінгі макротоптар арасындағы мәнділікті анықтайды.
Кесте 25 2 курс ... ерік ... ... мәндері
|Ерік шкалалары ... күші |
| |Жоқ ... ... |Иә |
| | ... ... | |
|1 Мен ... | | | | ... ... ешқандай қауіп төніп | | | | ... жоқ | | | | ... Мен ... ... | | | | ... мен ... | | | | ... Мен өзімді еркін сезінемін | | | | ... Мен ... | | | | ... Мені ... ... | | | | ... | | | | ... Мен ... ... | | | | ... Мен ... | | | | ... Мен ішкі ... | | | | ... | | | | ... Мен ... сенімдімін | | | | ... Мен ... ... | | | | ... Мен ... ... жер | | | | ... | | | | ... Мен ... | | | | ... Мен ... ... | | | | ... | | | | ... Мен ... | | | | ... Мен ... | | | | ... Қатты толқығандықтан өзімді | | | | ... ... ... | | | | ... Мен ... | | | | ... Мен ... сезімдемін | | | | ... ... ... ... ... ... |
| ... |Кейкезде |Жиі ... ... Мен ... | | | | ... Мен тез ... | | | | ... Мен жылап қалуым мүмкін | | | | ... ... ... ... ... | | | ... келеді | | | | ... Мен ... тез ... | | | | ... ... | | | | ... | | | | ... ... мен өзімді сергек | | | | ... | | | | ... Мен ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... ... ... ... | | | ... мазасыздандырады | | | | ... мен ұсақ ... ... | | | | ... | | | | ... Мен бақыттымын | | | | ... Мен ... ... ... ... | | | ... | | | | ... ... ... ... ... | | | | ... | | | | ... Әдетте өзімді қауіпсіз | | | | ... | | | | ... Мен қиын ... | | | | ... | | | | ... ... ... ... | | | | ... Мен ... | | | | ... Кез ... ... мені | | | | ... ... | | | | ... ... сәтсіздігімді көпке | | | | ... ... ... ... | | | | ... Мен ... ... | | | | ... Мен өз ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... және Р. ... ... ... ... ... |Маған |Маған ... ... ... |Маған |Тура |
| |мүлдем |ұқсамайды ... | ... ... ... |
| ... | |ғой ... | |ғой | ... |
| |жоқ | | | ... | | ... мен ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... қарым-қатынасқа түскенде іштей ыңғайсыздықты сезінемін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|2 ... ... ... жан ... не ... ... ... рөлді |
| |ойнап жүргенімді және ... ... ... ... ... |
| ... ... екен деймін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|3 |Мен ... ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|4 |Мен ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|5 |Мен ... жиі ұрсамын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|6 |Мен ... ... жиі ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|7 |Мен ... ... ... дегенге күмәндәнәмін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|8 ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|9 ... жақсы, жылы қатынастамын. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен өте ... және ... ашылмай өзімді олардан алшақ |
| |ұстаймын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Менің жауапкершілігім өте жоғары, маған әрқашан сенуге болады |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... ... ... сеземін және |
| ... ... ... жете алмайды. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен өз ... ... ... ... ережелерімен |
| |санасып қана өмір сүремін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... мен ... көпшілігін қабылдай аламын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... мен ... аз |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... нақтылыққа ауысу өте қиынға |
| ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... ашулық сезімі бар: барлығына шүйлігемін, |
| ... ... ... Ал ... ... да бір ренішке |
| ... ... өш ... ... ... ұстауым қиынға соғады.|
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... және өз ... басқара аламын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... жиі ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... ... толғандырмайды |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен өз ... жеңіл, еркін білдіремін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... мен ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Маған қазір өте ауыр Барлығын тастап, біржерге тығылып қалғым келеді |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... мен ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... күресу қиынға соғады |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... жылы ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... мен ... және ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... жібермеймін, мен сияқтыларды тікбақай дейді |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... қараймын және сынаймын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... мен ... ... емес еруші ретінде сезінемін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... ... ... және мені жақсы көреді|
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Кей ... ... ешкіммен бөлісікім келмейтін ойлар болады |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... сұлу |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... сезінемін де қасымда біреудің болғанын қалаймын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... мен ... ... аламын және оны қатаң ұстаймын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... ... дербес қабылданғанмен |
| ... ... бар ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... болмасам да сол сезімде боламын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен барлығымен қанағаттанамын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... сезіміндемін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... ... ... тұрақты |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... мен ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен өзімді жиі өкпелі сезінемін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... ... ... жетіспейді |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... өсек ... кездерім болады |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен өз ... көп ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... болу ... соғады |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... және ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... қатынаста мен шыдамдымын және олардың әрқайсысы қандай |
| |болса солай қабылдаймын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |өз ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен өзімді тұлға ретінде қызықты адам деп есептеймін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... және ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... | Бір ... ... ... үшін ... біреудің итермелегені қажет |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... емеспін, өзімді, өзімнің индивидуалдығымды көрсететін ештемем |
| |жоқ |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... не ... қорқамын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... мақтауға құштармын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... жек ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... бастамашылмын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... ... рухым жетіспейді |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... әсер ете аламын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... мен ... ... қатынастамын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... өз ... тұру маңызды |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... ... ... сезінемін. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ұзақ ... ... ... ... ... соң оның дұрыстығына |
| ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... да бір шашыраңқылықтамын, барлығы шатасқан араласқан |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... әдемі, өзіме адамдарды тарта алатын адаммын. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... да ... ... ... ұнаймын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... асыруда оның сәтсәздәгәне деген қорқыныш сезімі |
| |туындайды |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ішкі ... ... ... мені ... ... |
| |ештеме жоқ. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... істей аламын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... өзгеріп, ересектеніп келе жатқанымды сезінемін. |
| |Қоршағандарға ... ... ... және ... әлде ... ... |
| ... келеді. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... мен өзім ... ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен үнемі тек қана шындықты ғана айтамын |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... бір істі ... үшін ... болу ... ... мен ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Жиі жағдайда өзімді ақтау үшін және менің іс-әрекетімді негіздеу үшін |
| |мен ... ... ... құруыма тура келеді. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... қарым-қатынастамын. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... мақтануды да жақсы көремін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... және сол мезетте оны бұзамын Менде |
| |ерік жоқ. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... емес өз ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ешқашан кешікпеймін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ішкі ... ... ... бар |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... өзгешемін |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен өте өте ... ... ... барлығын сенуге болмайды |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... ... ашық адаммын. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... өмір ... ... міндеттермен сәкес |
| |келеді. Мен барлығын меңгере аламын. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |Мен ... ... мені ешкім маңыздылықпен қабылдамайды. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... жыныс жайлы ойлардың мазалайтындығы тынышсыздандырады. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... әдеттерімді жақсы деп есептеймін. |
| |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
| ... ... ... ... |Маған |Маған |Тура |
| ... ... ... | ... ... |маған |
| |қатысы | |ғой ... | |ғой | ... |
| |жоқ | | | ... | | ... ... қабылдау межесі
1. Егер менің жеке мәселелерімді шешуге кеңес бере алатын адам тапсам
жақсы ... ... ... көп мән ... де, мен ... керек адам екендігіме
күмәнданбаймын.
3. Адамдар мен туралы жылы лебіз айтқанда, олардың ... ... ... Мен ... сыни ... ... алмаймын.
5. Мен жиналыстарда көп сөйлемеймін, себебі сынға және мазаққа ұшыраймын
деп қорқамын.
6. Мен дұрыс өмір ... ... ... ... ... нәрсе
қолымнан келетініне сенбеймін.
7. Мен адамдарға деген сезімдерім мен ойларымның көбінесе дұрыс, ... ... ... ... ... да риза ... бір ... кедергі жасайды.
Кез келген іске немқұрайлық танытып ол мені қанағаттандырмайды ... Мен ... ... ... ... көп ... екеніне көзім жетіп, өзіме төніп тұрған қатердің жоқтығын сезінгім
келеді.
10. Мен ұнататын адамдар, шын мәнінде ... ... ... ... ... ... ... деп қорқамын.
11. Көбінесе өзіме риза болмайтыным мені мазалайды.
12. Басқа адамдар менің мақсатыма жетуіме кедергі жасайды.
13. Көпшілік арасында қысылып, қымтырылымын.
14. Жұртқа ұнау үшін ... ... Өз ішкі ... іс ... ... Мен аяғымда нық тұрмын және
осы өзіме деген сенімділігімді ... ... оқу ... өзімді жоғарғы позициядағы адамдармен
салыстырғанда олардың алдында ... Мен ... ... ... ... ... деп ойлаймын.
18. Көбінесе мен өзімнің достық сезімімді байқатпаймын, өйткені мен
адамдарға ұнауым мүмкін ... деп ... Мен ... басқа адамдардан кем емес екенімді сеземін.
20. Мен кейбір адамдарға деген көзқарастарым үшін кінәлі ... ... Мен жаңа ... ... Мен басқаларға керек екенімді сеземін
және олар менен ... ... ... жоқ деп ойлаймын.
22. Мен өзіме толық сенбеймін деп айтуға болады.
23. Мен сондай сезімталмын. Кейде маған бір ... ... ... ... ойы жоқ ... да, мен оның бәрін сын ретінде қабылдауға
бейіммін.
24. Мен өзімнің ... бар ... ... және оны ... ... Мен ... асыра бағалап отырған жоқпын ба?
25. Шұғыл шаруалар болғанда оның шешімін табамын деп ойлаймын.
26. Мен өзімді жақсы ... ... ... Өзім ... ... екенімді білемін.
27. Егер мені біреу кінәласа, мен оған бола ... ... Мен ... ... ... емес ... сеземін, басқалардай болғым
келеді.
29. Көпшіліктің арасында ақылсыз көрінбес үшін көп сөйлемеймін.
30. Өз мәселелерімді ... ... ... бейімдімін.
31. Адамдармен қарым-қатынас жақсы да, бірақ ол кейде оларды ақымақ ... ... ... ... ... Егер олар мені жақсы білсе
ешқашан олай ойламас еді.
32. Мен басқа адамдармен бірдей деңгейде ... ... және ол ... ... ... ... көмектеседі.
33. Басқаларға қарағанда маған басқаша әсер ететінін сеземін.
34. ... ... ... менің өмірімдегі мәселелерді шешеді.
35. Көпшілік алдында қысылғандықтан жақсы сөйлей алмаймын.
36. Сәтсіздіктерге жиі ұшырамағанда көп нәрсеге қол жеткізер едім.
-----------------------

Пән: Валеология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 101 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зейінді когнитивті психологияда зерттеу, информацияларды фильтрлеу механизмі ретінде сипаттау16 бет
Кәсіпорынның дағдарыстық жағдайының диагностикасы25 бет
Су ресурстары жағдайының және жер қойынауының мониторингі7 бет
Экологиялық мониторинг5 бет
Экологиялық мониторинг жайлы7 бет
Экологиялық мониторинге түсінік және оның міндеттері7 бет
1950 - 1980 жылдардағы КСРО-ның халықаралық қатынастар жүйесіндегі Үндістанмен байланысы61 бет
Delphi мен Pascal-дің байланысы21 бет
RC байланысы бар күшейткіштер8 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь