Қылмыстық істі қозғау сатысындағы прокурорлық қадағалау


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
І . Тарау. АНЫҚТАМА МЕН ТЕРГЕУДІҢ ЗАҢДЫЛЫҒЫНА ҚАДАҒАЛАУДЫҢ ТҮСІНІГІ, МІНДЕТТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫҢШЕГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1. Анықтама мен тергеудің заңдылығына прокурорлық
қадағалаудың міндеттері, маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2. Қылмыстық істі қозғау сатысындағы прокурорлық қадағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
ІІ.Тарау. ТЕРГЕУ ӨНДІРІСІ БАРЫСЫНДАҒЫ ЗАҢДЫЛЫҚТЫ САҚТАУҒА ҚАДАҒАЛАУ ЖҮРГІЗУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
2.1. Азаматтарды қылмыстық жауапкершілікке тартудың заңдылығы мен негізділігіне қадағалау ... ... ... ... ... ... 23
2.2. Тергеу оргаңдарымен қолданылатын процессуалдық бұлтартпау шараларының заңдылығына қадағалау жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.3.Тергеу барысында қылмыспен келтірілген материалдық залады өтеуді қамтамассыз етуіне қадағалау. ... ... ... ... ... ...45
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғанына міне 10-жылдан асты.
Осы уақыт ішінде көптеген заңдар қабылданды. Бұл заңдар құқықтық мемлекет құруға бағытталды. Ал құқықтық мемлекеттің басты элементтерінің бірі - ол қоғамда заңдардың дәл әрі біріңғай қолданылуы.
Сондықтан, Қазақстан Республикасында заңдар біркелкі қолданылмаса, сақталмаса онда құқықтық мемлекет құру екіталай. Мемлекет заңдарды дәл әрі бірыңғай қолданылуына қадағалауды жүзеге асыратын арнайы мемлекеттік орган — прокуратураны ұйымдастырады. Демек прокуратураның қызметі қоғамда үлкен орын алатындығын көреміз. ҚР-сы құқықтық мемлекетті құру жолындағы реформалар прокуратура органдарынан тергеу функциясын алу арқылы және ҚР-сы Президентінің 21-желтоқсан 1995 — жылғы заң күші бар "Прокуратура туралы" Жарлығымен оның, мемлекеттегі заңдардың қолданылуын қадағалауды іске асыратындығын бекітті. Қазіргі қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік жағдайларға байланысты қылмыс деңгсйі айтарлықтай жоғары болып тұғандықтан және қылмыскерді жазалау кезіндегі немесе қылмысты алдын-ала тергеу кезінде қылмыстық іс жүргізу заңдарын бұрмалау фактілерінің көптеп кездесетіні бәрімізге аянышты шындық.
1. Қ,Р-ның Конституциясы, 1995 ж.
2. Қ.Р-сы Қылмыстық, ic жүргзу кодексі, 1998 ж.
3. Қ,Р-сы Қылмыстық. кодекс!, 1998 ж.
4. Қ,Р-сы Президентінің Прокуратура туралы" жарлығы. 1995 ж.
5. Қ.Р-СЫ Президентінің заң күші бар "Ішкі ітер органдары туралы" жарлығы. 1995 ж.
6. Қ,Р-сы Президентінің заң күші бар "Ұлттык, қауіпсіздік комитеті туралы" жарлығы. 1995 ж.
7. "Анықтама мен алдын-ала тергеудің заңдылығына прокурорлық қадағалауды ұйымдастыру турасы" Бас прокурордың № 88 бұйрығы, 16 маусым 2001 ж
1. Акина Н.А. Участие защитника на предварительном следствии в советском уголовном процессе. Саратов, 1977 г.
2. Бегалиев К.А. Прокурорский надзор за раскрытием преступлений несовершеннолетних. Алматы, 1971 г.
3. Бегалиев К.А. Особенности судопроизводства по делам несовершеннолетних. Учебник "Уголовный процесс КазССР". Алматы, 1991 г.
4. Бегалиев К.А Меры по борьбе с преступностью несовершеннолетних. Алматы, 1975 г.
5. Бахаев Д.М. Надзор районного прокурора по уголовным делам. М., 1979 г.
6. Бахтыбаев А. Конституционный надзор в РК: Астана., 2000.
7. Бекбергенов Н.А. Правоохранительная система в Республике Казахстан. Астана., 2000.
8. Быков Л.М. Прокурорский надзор за исполнением законов в деятельности органов дознания и предварительного следствия. Тбилиси, 1975 г.
9. Быков В.И. Прокурорский надзор. М., 1998 г:
10. Борико СВ. Обеспечение законности при производстве дознания. Минск, 1990 г.
11. Жогин Н.В. Прокурорский надзор за предварительным расследованием уголовных дел. М., 1968 г.
12. Жогин Н.В., Фаткуллин Ф.Н. Возбуждение уголовного дела. М.1968г.



13. Корнуков В.М. Проверка прокурором оснований, необходимых для использования мер процессуального принуждения. Саратов, 1974 г.
14. Ковалев М.А. Прокурорский надзор за соблюдением прав граждан при'раскрытии преступлении. М., 1981 г.
15. Лившиц Ю.Д. Возбуждение уголовного дела. Уголовный процесс КазССР. Алматы, 1991 г.
16. Савицкий В.М. Пркурорский надзор за дознанием и предварительным расследованием М., 1969 г.
17. Сапожников М.С. Прокурорский надзор КазССР. Алматы, 1977 г.
18. Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. М., 1977 г.
19. Чичко В.Н. Прокурорский надзор за соблюдением Законности при возмещении материального ущерба на предварительном следствии. Саратов, 1974 г.
20. Скоредов Г.И. Участие прокурора в следственных действиях. М., 1987 г.
21. Мазалов А.Г. Гражданский иск в Уголовном процессе. М., 1977 г.
22. Халиков К..Х. К,азак,стан Республикасындагы кук-ык, коргау органдары. Алматы, 1993 ж.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І - Тарау. АНЫҚТАМА МЕН ТЕРГЕУДІҢ ЗАҢДЫЛЫҒЫНА ҚАДАҒАЛАУДЫҢ ТҮСІНІГІ,
МІНДЕТТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫҢШЕГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

1.1. Анықтама мен тергеудің заңдылығына прокурорлық
қадағалаудың міндеттері, маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1.2. Қылмыстық істі қозғау сатысындағы прокурорлық
қадағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15

ІІ-Тарау. ТЕРГЕУ ӨНДІРІСІ БАРЫСЫНДАҒЫ ЗАҢДЫЛЫҚТЫ САҚТАУҒА ҚАДАҒАЛАУ
ЖҮРГІЗУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23

1. Азаматтарды қылмыстық жауапкершілікке тартудың заңдылығы мен
негізділігіне қадағалау ... ... ... ... ... ... 23

2.2. Тергеу оргаңдарымен қолданылатын процессуалдық бұлтартпау шараларының
заңдылығына қадағалау жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29

2.3.Тергеу барысында қылмыспен келтірілген материалдық залады өтеуді
қамтамассыз етуіне қадағалау. ... ... ... ... ... ...45

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... 52

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55

Кіріспе

Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғанына міне 10-жылдан асты.
Осы уақыт ішінде көптеген заңдар қабылданды. Бұл заңдар құқықтық
мемлекет құруға бағытталды. Ал құқықтық мемлекеттің басты элементтерінің
бірі - ол қоғамда заңдардың дәл әрі біріңғай қолданылуы.
Сондықтан, Қазақстан Республикасында заңдар біркелкі қолданылмаса,
сақталмаса онда құқықтық мемлекет құру екіталай. Мемлекет заңдарды дәл әрі
бірыңғай қолданылуына қадағалауды жүзеге асыратын арнайы мемлекеттік орган
— прокуратураны ұйымдастырады. Демек прокуратураның қызметі қоғамда үлкен
орын алатындығын көреміз. ҚР-сы құқықтық мемлекетті құру жолындағы
реформалар прокуратура органдарынан тергеу функциясын алу арқылы және ҚР-сы
Президентінің 21-желтоқсан 1995 — жылғы заң күші бар "Прокуратура туралы"
Жарлығымен оның, мемлекеттегі заңдардың қолданылуын қадағалауды іске
асыратындығын бекітті. Қазіргі қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік жағдайларға
байланысты қылмыс деңгсйі айтарлықтай жоғары болып тұғандықтан және
қылмыскерді жазалау кезіндегі немесе қылмысты алдын-ала тергеу кезінде
қылмыстық іс жүргізу заңдарын бұрмалау фактілерінің көптеп кездесетіні
бәрімізге аянышты шындық.
Осындай себептер және қоғамдағы құқықтық реформа процесінің кең үрдісі
аталмыш тақырыптың актуальдігін көрсетеді біздің диплом жұмысын осы
тақырыпқа арнау себеп болады. Біз бұл диплом жұмысында ҚР-сы Ата Заңының 83-
бабына, ҚР-сының Президентінің Заң күші бар ҚР-сының прокуратурасы туралы
жарлығына және кылмыстық істер жүргізу заңдарындағы
прокуратура органдарына берілген құқықтары мен міндеттерінің функцияларының
маңызын жеке түсіне отырып аталмыш бітіру жұмысында төмендегідей
мәселелерді ашып көрсетуге тырыстық.
Олар анықтама мен алдын-ала тергеу барысындағы прокурорлық қадағалаудың
өкілеттіктерін жүзеге асыру барысындағы түсінігі және прокуратура
органдарына қойылған міндеттері мен шегі қарастырылады және де алдын-ала
тергеу өндірісіндегі прокуратураның прокурорлық қадағалаудың мынадай
мәселелері қарастырылады; ол тергеудің сатысында жасалған немесе әзірленіп
жатқан қылмыстар туралы өтініштермен хабарларды қабылдағанда және
тіркегенде немесе шешкенде заңдылықтың сақталып отыруын тексереді.
Сонымен қатар, прокурордың бұйрық беру өкілеттіктерін дұрыс қолдана отырып,
қылмыстық істерді тергеуге заңдылықты сақтауды толықтай қамтамассыз етеді.
Тергеу немесе анықтама жүргізуші органның әрекеттерінде зандылықты сақтауға
прокурорлық қадағалауға талдау жасалынады.
Атап айтқанда, қамауда ұстауда ұстау мерзімінің сақталуына; тергеу
әрекеттерін жүргізудегі заңдылықтың сақталуына; тінту, бұлтартпау шараларын
қолдану, қылмыстық істі қозғау, қылмыстық істі қозғаудан бас-тарту және
тағыда басқа прокурорлық қадағалаудың жүзеге асырылуы қарастырылады.
Осы бітіру жұмысьн жазу кезінде процессуалдық әдебиеттерге, заң
мақалаларына жәнс прокуратура органдарының практикасына көп көңіл бөлінді.

І - Тарау. Анықтама мен тергеудің заңдылығына прокурорлық
қадағалаудың түсінігі, міндеттері және оның шегі.

1.1. Анықтама мен тергеудің заңдылығына прокурорлық
қадағалаудың міндеттері, маңызы.

Біздің Қазақстан Республикасының қылмыстық істер жүргізу заңдылығы
және Қазақстан Республикасының заңдық күші бар Прокуратура туралы жарлығы
прокуратура органының тергеу және анықтама органдарына прокурорлық
қадағалаудың тікелей функцияларын және міндеттерін анықтайды.
Тергеу және анықтама органдары қызметінің заңдылығына қадағалау
прокурорлар жүзеге асырады, бұл ҚР-сы Президентінің "Прокуратура туралы"
жарлығында көрсетілген, сондай-ақ прокурордың нұсқаулары жазбаша формада
болады және анықтама жүргізуші органы мен тергеушіге міндетті болатын
нұсқау береді. (22 бап. Прокуратура туралы жарлығы).1
ҚР-сы Президентінің ҚР-сы прокуратура туралы жарлығына сәйкес- прокурор
анықтау және тергеу органының қызметінде заңдарды толық орындауына
қадағалауды жүзеге асырады деп белгілейді (37 б).
Тергеу және анықтама органдары заңдарын дұрыс қадағалау ҚР-сы
Президентінің Прокуратура туралы жарлығына сәйкес прокуратура огандары
арқылы жүзеге асырылады. Бұл заңдық күші бар жарлық тергеудің жоғарғы
сапасын және мерзімдерінің сақталуына, жасалған немесе әзірленіп жатқан
қылмыс туралы өтініштер мен хабарларды қабылдағанда, тіркегенде,
шешкенде
ч
зандылықтың сақталуына прокурорларға көп өкілеттіктер берді.
Және көрсетіп кету қажет Тергеуге қадағалау жүргізу қызметінің
объектісі бойынша ғана емес, сондай-ақ прокурорлық қадағалаудың басқа
салаларының мәнісін өтінбей-ақ, бұл - заңды дұрыс орындауға қадағалау
прокурордың қызметінде ең маңызды бағыт болып табылады.2
Анықтама және тергеу жүргізу барысында прокурордың қадағалауы- басқа
мемлекеттік органдарының, лауызымды тұлғалардың қызметтерінің заңдылығына
қадағалаудан ажырататын ерекше қатынастармен сипатталады.

Бұл қасиеттер мыналар:
1) Анықтама және тергеу жүргізу барысында прокурорлық қадағалау тек
қана тар мағынадағы қарау емес, сол сияқты осы органмен жүзеге
асырылатын тергеуге басшылық болып табылады. Прокурор
анықтама және тергеу орындарына жүргізіліп жатқан тергеу
жұмыстарына байланысты тиісті нұсқаулар беруге құқылы. Бұл жерде
прокурорға анықтама және тергеу кезінде шешуші билік беріледі.
Анықтама және тергеу орындарының заңсыз және негізсіз қаулыларын
өзгертеді және жояды.
2) Қылмыстық істерді тергеуіне қадағалауды жүзеге асыру
барысында прокурордың жағдайы мен міндеттері барлық тегеу және
анықтама органдарына қарағанда бәрі бірдей, яғни, олар
прокуратура немесе ішкі істер министрлігіне ҰҚК- ң жүйесіне не
басқа органдарға кіру, кірмеуіне қарамастан.3
Прокурорлық қадағалаудың осы саласындағы осындай спецификалық
түсінігіне өз ізін қалдырады. Бірақ бұл жерде де тергеуге прокурорлық
қадағалаудың мәнісі - тергеу процесінде заңдылықты үздіксіз сақтауды
қамтамасыз ету. қадағалауға жүктелген міндетпен айқындалады.
Анықтама, және тергеу органдарының заңдарды сақтауына қадағалауды
жүзеге асыру барысында прокурордың өкілеттіктері әмірші-бұйрық беру
сипаттамада болады. Прокурордың ұсыныстары мен нұсқаулары қылмыстық істі
қозғау және тергеу мен байланысты прокурордьң актілері анықтама және тергеу
органдарынан лауазымды адамдарға міндетті болады. Прокурор заңды сақтаудың
мәнісі бойынша араласуға құқылы, тергеушінің актілерін өзінің актілерімен
ауыстыруға немесе өзгертуге әрі жеке тергеу әрекеттерін өзінің өндірісіне
алуға құқылы.
Осы әмірші - бұйрық беру сипаты істің мәнсі бойынша тергеу
органдарының қай ведомство қатарында болуына тәуелсіз тергеуге
процессуалдық басшылықты жүзеге асырады.
Атап айтқанда прокурор тергеуге басшылық жүргізеді, не мұндай басқару осы
саладағы прокурорлық қадағалаудың құрамдас бөлігі болып табылады.
3) Бұл жерде айта кететін: тергеуге прокурорлық басшылық
ету бұл жерде ішкі істер органдарының және басқада
органдарының тергеушілерін ескертіп отырған жоқпыз,
керісінше прокурорлық қадағалау қылмыстық
процессуалдық заңдылықпен жүктелген тергеушінің
процессуалдық дербестігіне жалынбайды.
Кейбір әдебиетгерде тергеуге басшылық етумеы прокурорлық
қадағалауды қарама-қайшы қойюға талаптанып көрген болатын,
сондай-ақ тергеу аппараты ведомстваның қай жүйесінде болуына
байланысты қадағалаушыны бөліп отырады.
В.Царсв және Г.Арзумян көрсеткендей, егер ішкі істер мииистрлігі және ҰҚК
органдарындағы тергеуге прокурорлық қадағалауды, процессуалдық әдісті
шектесек, онда ол оның жұмыс істеу қабілетін төмендете түседі және ол
формальды түрде болар еді.4
Прокурорлар өз қызметтерінде, сондай-ақ тергеуге бақылау жургізу
бойынша тергеу бөлімдерінің бастықтарының қызметін қолдап отырады және
тергеу бөлімшесі бастықтарының құқықтарының жетіспеушілігіне назар
аударудан бұрын неге олар қылмысты тергеуге бақылау жасау үшін осы
құқықтарын толық пайдалана алмайтынына көңіл бөлуіміз керек.
Тергеу жүргізерде прокурордың қадағалауы тергеушінің дербестігін
өтінбеуі керек - керісінше прокурор қолдап отыруға кепілдік беруге, оны
бекітуге міндетті. Тергеу барысындағы прокурордың қадағалауы оның
конституциялық міндеті заңды қолдануына жоғарғы қадағалаудың функциясы
болып табылады.
Әбден түсінікті, тегеуге процессуалдық басшылық ету ұсақ жұмыс
болмауы қажет, әкімшіліндірілген, тергеушінің құқықтарымен процессуалдық.
дербестігін шектемеуі қажет.
Тергеуші қылмыстық процессуалдық әрекеттің белсенді қатысушысы.
Қазақстан Республикасының ҚІЖҚ-64 бабына сәйкес, алдын-ала тергеу
жүргізген кездс, заңда көзделген ережелер бойынша прокурордан сакция алу
қажет деп белгілеген ретінен... басқа жағдайда, тергеудің бағыты туралы
және тергеу әрекеіттерін жүргізу туралы барлық шешімдерді тергеуші өз
бетімен дербес кабылдайды,
және осы әрекеттің заңды түрде дер кезінде жүргізуіне толык, жауапты
болады. Өкінішке орай, практикада мынадай жағдайлар

кездеседі, прокурорлар тергеушіге қажетті көмек көрсетудің орнына
қадағалау қызметін қажет емес екендігіне айналдырады. Прокурорлық
қадағалауды осындай формада жүзеге асыру қылмыстық күресте толық мүмкіндік
жасамай қоймай, тергеушінің бастамасын шектейді, сондай-ақ тергеудің
сапасына теріс әсер етеді.
Осыған орай профессор Бегалиев К.А. былай деп көрсетеді. Тергеуге
қадағалауды жүзеге асыра отырып, прокурорлар мынаны есте сақтаулары қажет
тергеуші — дербес процессуалдық тұлға.5
Қазіргі заңдылық жеткілікті дәрежеде тергеушінің құқықтарын
жиыстыруы, бұл жерде прокуратура оны оңай жолмен өзінің пікір айтпайтын
және тілалғыш чиновникке айналдырды, міне осыдан сақтануымыз керек.
Тергеуші әрқашан да дербес өзіне меншікті көзқарасы бойынша және жиналған
дәлелдемелердің негізінде зерттелетін істің ақиқат жағдайларын тергейді
және іске қандай маңызы бар екенін өзі дербес түрде шешеді.
Прокурор тергеушінің творчестволық бастамаларын және тапқырлығын
көтермелеуі қажет, тергеушінің ақиқаттылығын құрметтеп, бағалауы қажет.
Қылмыскерлерді батылдықпен табанды түрде әшекерлеуге көмектесуі қажет,
прокурор тергеушінің дербестігімен бірге әр қылмысты ашуда заңды түрде және
дер кезінде тергеу өндірісінің жүргізілуіне толық жауапкершілігін көтеруі
қажет.
Прокурордың қызметіндегі негізгі приіцип-заңдылық принципі болып
табылады.
Бұл принцип тергеуге қадағалау жүргізуіне қатысты прокурор қылмыстық
істі тергеуге қатысушы адамдардың барлық әрекеттері заңға сәйкес жүзеге
асырылып отыруын қадағалауы тиіс.
Заңдылық' принципіне сәйкес прокурор уақытында заңның бұзылуын ашып
беруге міндетті. Оларды жоюға заңмен көрсетілген шаралар қолдануға міндетті
(Проқуратура туралы заң 4 бабы).
Прокурорлық қадағалау тергеудің процессуалдық формасының іштей
сақталуының қадағалауына сәкес келмейді.
Прокурор қылмыстық істерді тергеуде қылмыстық процессуалдық
заңдылықпен сәйкес қатаң жүргізілуіне шаралар қолдануға міндетті.
Тергеуге прокурорлық қадағалауы қылмыстық істердің ізін жалғастырушы
туралы заңмен белгілеген ережелерді қамтамасыз етуде прокурордың белсенді
ролін болжайды. Ол жалғастырушының тәртібін бұзу фактілермен келісе
алмайды.
Сонымен қатар, қейбір жағдайларда анықтама органдарының өндірісінен
істі алып тергеушіге беруге құқылы.
Дәлелдемелерді бекіту және хабарлау кезінде объективтігінең заңның
талаптарын орындауға қүнделікті және тиімділігі прокурорлық қадағалау
міндетті түрде қамтамасыз ету қажет.
Айыптау қорытындысын қараған кезде материалдағы істердің
қорытындыларының сәйкес келуіне, айыптаудың
формулировкасының дұрыстығына, процескс қатысушылардың өтініштерін қараудың
нәтижесі туралы тергеуішінің берген түсініктерінің заңдылығына және
негізділігне көңіл болінуі керек.
Қылмыстық істерді тоқтату және қысқарту туралы қаулылар ұқыпты түрде
тексеріледі. Заң прокурорға қылмыстық істерді тоқтату және қысқартумен
байланысты шығарылатын қаулыларді бекітуге міндеттейді.
Бірақ осы процессуалдық актілердің заңдылығы мен дұрыстығына
жауапкершілікті шектемейді.
Барлық атап айтылған қаулылар. көшірме түрінде прокурорға ұсынылуы
тиіс және қадағалау тәртібімен тексеріледі, ең маңыздысы бұл қылмыстық
істерді тоқтату және қысқарту кезінде жіберілетін қателермен бұзушылықты
дер кезінде прокурорлық қадағалау айқындауы және жою болып табылады.
Қадағалаудың маңызды жолы - бұл іздеуден қашып жүрген айыпталушыны
немесе сезіктіні таба алмауына байланысты қысқартылған істер бойынша
белсенді жұмыстар жүргізу үшін шаралар қолдану.
Прокурор барлық қысқартылған істермен танысуға міндетті, айыпталушыны
іздеуде немесе қылмысты ашуда қаншалықты толық және белсенді шаралар
қолданып жатқанын анықтауы қажет, қажетті ұсыныстар беруге мерзімдерін
белгілеуге және олардың орындалуына бақылауды орнатуға міндетті.
Тергеуге қадағалауды жүзеге асыру барысында ең маңыздысы қылмыстың
алдын-алу туралы заңдардың талаптарын қамтамасыз ету болып табылады.
Егер тергеуші заңдық күшінде әр іс бойынша жасалған қылмысқа себепкер
болатын ; себептермен шарттарын айқындап отыруға міндетті болса және оларды
жоюға қолданылатын талаптарға сәйкес ұсыныстарды енгізуге міндетті болса,
прокурордың міндеттері заңның осы талаптарының орындалуына бақылау жасау
ғана емес, сондай-ақ осындай ұсыныстарды ғана кең көлемде ескерту шаралары
туралы мәселелерді қою үшін сәйкес нәтижелермен жинақтап қорытуы керек.
Прокурорлық қадағалауды жүзеге асыру үшін ең маңыздысы прокуратура
органдарындағы нақты лауазымды адамдардың белгілі құқықтары мен
міндеттерін нақты белгілемесе соншалықты бүтіндей прокуратура
органдарының жұмыстарына айқындылық және тәртіптілік қамтамасыз етіледі.
Қылмыстарды тергеуінің заңдылығына қадағалау прокуратура қызметіндегі
ең маңызды бөлім, ол анықтама және тергеу органдарының процессуалдық
басшылығынан тұрады және қылмысты тергеуде осы органдардың заңда
көрсетілген тәртіптің дұрыс орындалуын қамтамасыз етуіне бағытталған.
Ерекше жауаптысы прокуратура органдарының тергеу жұмыстары болып
табылады, себебі, тергеудің осы сапасы адам тағдырын шешеді. Прокуратура
қызметкерлері заңды бұзғандарға қарсы айыптаушы ретінде ғана емес, сонымен
қатар егер азамат жеткілікті негіздерсіз қылмыстық жауапкершілікке
тартылатын болса, онда олар азаматты қорғауға міндетті болып алға шығып сөз
сөйлейді.
Прокуратура органдары заңның нақты және біркелкі қолданылуына жоғарғы
қадағалауды функциясын жүзеге асыра отырып; Қазақстан Республикасының
"Прокуратура туралы" заң күші бар жарлығының 3-ші бабында бекітілген басты
міндеттерін орындайды. Қазақстан Республикасы прокуратурасының қызметі
заңдылықтың құқықтық тәртіптің бекітілуіне және әртүрлі қол сұғушылықтан
қорғауға бағытталған.
ҚР сы Конституциясымен бекітілген Республиканың саяси
және экономикалық жүйелерін;
- меншіктің қай түріне жатуына, бағыныштылығына
қарамастан кәсіпорын, мекеме ұйымдардың құқықтарын
қорғау;
- азаматтар мен адамдардың құқықгары және
бостандықтарын қорғау;
- азаматтар мен лауазымды адамдардың құқықтық міндеті
мен құқықтық сананы дамыту;
Сөйтіп, қылмыстық істерге қадағалауды жүзеге асыра отырып,
прокурор заңдылықты қадағалаудың жалпы функциясынан
шығатын міндеттерді - қадағалаудың осы саласына ғана сай келетін,
тек қана тергеу процесіндегі заңдарды ескермегенде, міндеттерді
орындайды,
Тергеу сатысындағы прокурордың міндеттері, тергеу және анықтама
органдарындағы лауазымды адамдардың және қылмыстық істерді
тергеуге қатысатын басқа да адамдардың қызметіндегі заңдылыққа
қадағалаудан тұрады.
Прокурор ең алдымен әр қылмыстың жеке толық ашылуын
қаматамассыз етілуіне жағдай жасайды. Бұл міндет "ҚР-сы
прокуратура туралы" заң күші бар жарлығының 22-ші
бабында және Қазақстан Республикасының ҚІЖК-ң 8-ші
бабында көрсетілген.
Қылмысты ашудың тездетілген түрі қылмыстық репрессияның мергендігін,
қылмыспен күресетін табыстылығын қамтамасыз етеді, және тәрбиелеу — ескерту
әсерін қолдану ол тергеудің белсенді жүргізілуімен қамтамасыз етіледі.
Қылмысты толығымен ашу дәлелдеме құрамы болып табылатын істің барлық мән-
жайларын зерттеу және айқындау — бұл қылмыстың оқиғасын және белгілі бір
адамдардың осы қылмысқа байланысты қінәлілігін анықтау жеңілдететін және,
ауырлататын мән — жайлар; айыпталушының жеке басын сипаттайтын фактілер;
осы қылмысты жасауға әсер еткен жағдайлар мен себептер.
Әр қылмысты толықтай және тез ашу үшін тергеушінің барынша табандылығы
мен бастамасы қажет. Сондай-ақ прокурор жағынан белсенді қадағалау және
шебер басшылық қажет. Қылмысты ашып болғаннан соң прокурордың жаңа міндсті
туады - ол қылмыс, істегені үшін кінәлі барлық адамдарды қылмыстық

жауапкершіліктен бас тартпау не қашып кетпеу үшін заңды шаралар қолдану (4-
бап. Прокуратура туралы заң).
Аса ауыр қылмыс жасағандар қылмыстық жауапкершілікке міндетті түрде
тартылуы керек деген талаптар мімдетті болып қалады.
Сонымен қатар, практикада мынадай жағдайлар кездеседі. Қылмыс жасаған
үшін кінәлі адамдар негізсіз қылмыстық жауапкершіліктен босатылып отыр.
Практикадағы мұндай жағдайдың үлгісі болып Алматы облысы Қаскелен қаласы
Алматы көшесі Универмаг алдында К-ға қатысты кәнігі бұзақылық жасалды,
нәтижесінде орта дәрежедегі дене жарақаты келтірілді.
Бірақ тергеуші қылмыстық істі қозғаудан бас тарту туралы қауыл шығарды. Бұл
жерде жәбірленушінің өзі болған оқиға туралы мәлімдемеді.
Осыдан байқалатыны, жасалған қылмыс Қазақстан Республикасының
қылмыстық кодексінің 257-ші бабының 1,2,3 тармақтарында белгілеріне сәйкес
келеді, яғни жеке айыптау қылмысы емес, кәнілігі бұзақылық болып табылады.
Осындай қылмыс жасаған адамды заңсыз босатудаи тек қана прокурор
жағынан кінәлілерді қылмыстық жауапкершілікке.тарту туралы заңның
орындалуына қадағалау жолымен құтылуға болады.
Қылмыстық процесте тергеудің басты міндеті - қылмыс жасаған адамдарды
қылмыстық жауапқа тарту, оның кінәсін дәлелдеп сотқа беру үшін қажетті
дәлелдемелермен негіздейді.
Қылмыстық жауапкершілікке тарту өте маңызды және өткір міндет, себебі,
оларды орындау үшім әр уақытта барынша көп сақтық және батылдық қажст.
Адамдарды қылмыстық жауапқа тартуда зандылыққа қадағалауды жузеге
асыра отырып, прокурор алдында тұрған басқа да міндетті орындайды. Бірде-
бір адам негізсіз және заңсыз қылмыстық жауапқа тартылмауын және жазаға
ұшырамауын қадағалап отырады.
Азаматтарды заңсыз қылмыстық - жауапқа тарту, оның құқықтарын қатаң
түрде бұзушылық болып табылады, сондай-ақ, нақ қылмыскерлер жазалаусыз
қалуы оларға жаңа қылмыстар жасауға мүмкіндік береді.
ҚР-сы Конституциясының 16-шы бабына сәйкес, заңдарда белгіленген
тәртіп және негізінде ғана тұлға қылмыстык жауапқа тартылады.
Тергеу органымен осы норманың қатаң түрде орындалуын қамтамасыз ету —
прокурордың міндеті.
Тергеудің ең маңызды міндеттерінің бірі - қылмыспен келтірілген
материалдық залалды өтеу болып табылады.
Прокукор тергеушіден өзінің қолынан келетіндей қылмыспен кестірілген
залалды толық және тез шешу үшін немесе келтіріліген талапты қамтамасыз ету
үшін бәрін істеуді талап етеді. Тергеу әрекетінің тағы да бір маңызды
міндеті қылмыстың жасалуына себепкер болатын шаралармен себептерді айқындау
және жою болып табылады.
Осы міндет жасалған және әзірленіп жатқан қылмыстардың алдын — ала
ескертілуімен жол берілмеуіне процессуалдық заңмен көрсетілген шараларды
қолдану жолымен, қылмыс жасауға себепкер болған мән-жайлардың барлық
жиынтығын айқындау және жою тергеушімен жүзеге асырылады.
Тергеу барысында қылмыс жасауға мүмкіндік берген шарттармен себептерді
анықтаған кезде тергеуші сәйкес мекеме, кәсіпорын ұйымдарға осы
шарттармен себептерді жоюға байланысты шараларды қолдану туралы
ұсыныс енгізуді мұндай ұсыныстар 1-ай мерзім ішінде тергеуге қолданған
шаралар туралы хабарлаумен қаралуы тиіс.
Шарттар мен себептерді жою туралы ұсыныстарды құрастыру қазіргі кезде
тергеу практикасына еніп кетті.
Прокурордың тергеу органының қызметіне қадағалауды жүзеге асыру
кезінде міндетін тергеушімен жүргізілген прафилактикалық шаралардың басым
көпшілік әрекеттілігіне жету.
Қылмыстық процессте тергеу алдында тағы да бір міндет бар: -
азаматтарды барлық зандарды үздіксіз орындау рухында тәрбиелеу.
Алғашқыда бұл қәсіби міндет ең алдымен сот органына жүктелген
болатын.
Бұл қылмыстық істерді қараған кезде сот кең аудиторияға бөлінген
болатын. Бірақ уақыттың көрсетуіне байланысты, тергеу процесінде тергеу
жүргізу органы заңды бұзғандар мен қылмыстылықпен күресу жолында ескерту,
алдын алу жұмыстарын жүргізе алады.
Тергеушінің тәрбие қызметі екі ұшты сипатта болады, ол айыпталушының
оның психикасына, көзқарастары мен әдеттеріне игі ниетпен өзгерту
мақсатымен әсер етеді.
Тергеушінің әрекеті айыпталушы өзінің әрекетінің қоғамға
қауіптілігіне көзі жететіндей етіп көрсетілуі қажет. Қоғамдық жөндеу
еңбектеріне баулу, зандарды және мораль және этика нормасын құрметтеу
мақсатымен жүргізілуі тиіс.
Басқа жақтан тергеуді жүргізу басқа азаматтарға әсер етуі керек,
олардың қылмыстардың ашылмай қалуы мүмкін емес

1.2. Қылмыстық істі қозғау сатысындағы прокурорлық қадағалау.

Тергеу органдарының қызметіне қадағалауда ең маңызды орны болып,
жасалған немесе әзірленіп жатқан қылмыстар өтініштермен хабарларды
қабылдағанда, тіркегенде, шешкенде заңдылықтың сақталуын қадағалау.
Қылмыс туралы алғашқы мәліметтер дұрыс әрі заңды шешілуі қаншалықты
тез болса, тергеуді ашудағы табысты болуына байланысты, керісінше қылмыстық
істі қозғаудан бас тарту негізсіз немесе қылмыс бойынша қажетті
дәлелдемелердің жеткіліксіз болуына қарамастан қылмыстық іс қозғау
зандылықтың мүдделеріне зиян келтіруі, жеке азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарына шек қояды, тергеу органдарының алдына қойған міндеттерін
орындауда аландатады.
Қылмыс жөніндегі алғашқы материалдық қарастыратын лауазымды
адамдардың және мемлекетгік органдарының қызметінің зандьшығына қадағалау
прокурорға жүктелген ҚР-ның ҚІЖҚ-ң 190-шы бабында тура айтылған, яғни
қылмыстық іс қозғалуының заңдылығын прокурор қадағалайды.
Прокурор қылмыстық істі заңсыз әрі негізсіз қозғау туралы немесе заңда
көрсетілген негіздер мен айыптау қолда бар кезде қылмыстық істі қозғаудан
бас тартуға жол берілмеуіне жауап береді. Ол яғни прокурор іс қозғау туралы
мәселе шешілген кезде заңды бұзушылық жіберілмеуін, заңға қайта келетін
қандайда

болмасын шаралар қолданылмауын қатаң түрде қадағалап отыруға міндетті.
Алғашқы материалды шешудс қадаталауды жүзеге асыра отырып прокурор ең
алдымен ҚІЖҚ-ң -183,184, 185-ші баптарында талаптардың бұзылмауына бақылау
жүргізеді. Бұл бап прокурор, тергеуші, анықтама жүргізген органдарда
әзірленіп жатқан қылмыстар туралы арыздармен хабарламалардың бәрін
қабылдауға міндеттілігін талап етеді.
Тергеу және анықтама органдары қылмыс туралы алғашқы материалды
соңынан кімге қылмыстық іс қозғалатынына байланысты осы материалдарды
қабылдауы тиіс.
Егер анықтама және тергеу органына не пәндік не аумақтык қатынаста
болмаған жағдайда осы органдарға келіп түскен қылмыс бойынша алғашқы
материалдарды мағынасы бойынша шешіп немесе тергеуде болуына қарай
жіберуге тиісті.
Ескеретін жағдай, жеке лауазымды адамдарды қабылдамау немесе қейбір
алғашқы материалдарды қарамау немесе кейбір алғашқы алғашқы материалдарды
басқа мекемелермен шешілуі тиіс деген сылтаумен, қабылдаудан бас тарту
заңға сай келмейді.
Қылмыстар туралы алғащқы мәлімдемедерге әсер ,етуде
заңдылықты қамтамасыз ету мақсатымен прокурор ордайым оқиғалар туралы
күнделікті мәліметтер мен танысуы және осы бойынша қолданған шараларды
тексеруі тиіс.
Ол оперативтік өндеудің қажеттілігі түрімен немесе анықтама
органдармен қабыддаған қылмыс бойынша шешілмесе тіпті тіркелмесе, осындай
жағдайға батыл түрде жол бермеуі керек.
Милиция органдарында оқиғалардың есеп кітабыи жөнс тергеу,
қылмыстарды хабарлау және қылмыс туралы арыздарды

жазылатын басқа да материалдарды мезгіл-мезгіл тексеріп отыратын
прокурорлар дұрыс жүмыс істейді.
Сонымен қатар бүл қылмыстар туралы алғашқы материалдарды қабылдау
және тергеудің уақыттылығына прокурорлық қадағалауды күшейтуге әсер етеді.
Заң қылмыстар туралы алғашқы материалдар анықтама және тергеу органдарымен
жиырма төрт сағат ішінде ал кей жағдайларда он күн мерзім ішінде шешілуін
талап етеді.
ҚР-ның ҚІЖҚ-ң 184-ші бабында көрсетілген қылмыстық істі қозғау
сатысындағы қандайда болмасын бәсеңділік тергеудің бастамасын созады,
сонымен бірге қылмысты нәтижелі ашуға кедергі болады. ҚР-ның Бас
Прокурорының 19.06.2001 жылғы нөмір 88 бұйрығына сәйкес, анықтама мен
тергеудің заңдылығына қадағалаудың тиімділігін арттыру, тергеу аппаратының
жұмысын жақсарту, анықтама және тергеуге - прокурорлық қадағалауды
күшейтуді талагі етеді, және прокурордың назарын мына мәселеге аударады;
қылмыстық іс жүргізуде адам мен азаматтардың конституциялық құқықтарын
сақталуына қадағалау;
жасалған немесе жасалайьш деп тұрған қылмыстар туралы арыздарды және
хабарламаларды тіркеу, қабылдау, шашу зандылығына қадағалау; және т.б.
Есепке алудан қылмыстық фактілері жасырғаны анықтаған уақытта,
қылмыстық жауапкершілікке тартуға дейін кінәлілерге жазалау шараларын
қолданады.
Арыздармен хабарламаларды қабылдаумен байланысты мәселенің осылай
қойылуы алғашқы материалдарды қараудың салмақты мағынасы бар екенін айтады.
Бұл өте-мөте табиғи жаратылыс, себебі оларды дұрыс қараумен шешуді
істің болашақ тағдыры, қылмысты ашудың нәтижесі шашідеді.

Қылмыстық істі қозғаудың уақтылығы және қылмыстық істі қозғау немесе
бас тарту туралы қаулыны шығарумен болатын тексеріспен байланысты. Бұл
жерде прокурор қылмыстар туралы алғашқы материалдарды тексерген кезде
заңмен рұқсат етілетін шаралардың қолданылуына бақылау жасалуы тиіс.
Қазақстан Республикасының ҚІЖҚ-ң 185-ші бабына сәйкес, келіп түскен
арыздармен хабарлардан қосымша материалдар талап етілуі және азаматтардан
түсініктемелер алынуы мүмкін, бірақта тергеу әрекетін өндіріссіз ақ заңмен
тек оқиға болған жерде қаруды қылмыстық істі қозғауға негізделген тексеру
жүргізу кезінде жіберілетін бір жағдай. Өкінішке орай, кейбір тергеу
органдарының практикасында мынандай фактілер орын алады алғашқы материалдар
бойынша қылмыстық істі қозғау туралы мәселелер шешілмей, әртүрлі әрекеттер
жүргізіледі және қылмыстық іс тергеудің едәуір бөлігі жүргізіліп болғаннан
соң қозгалады.
Кей жағдайларда тергеу, қажет емес жерде жүргізіледі, ол бұл бірінші
кезектен жеке азаматтардың құқықтарымен заңды мүдделерін бұзуға апарып
соғады.
Алғашқы материалдарды. тексеру барысындағы тергеу әрекетінің жасалуын
болдырмауды бекітуді, тергеу органдары асығыс қылмыстар туралы алғашқы
мәліметтерді тексерусіз қылмыстық іс қозгау туралы мәселені шешу өндірісті
тоқтатуга әкеледі. Бұл зандылықты бұру болып табылады. Осы қызметтің
болмауы оны жүргізудегі ала - құлақтылық заңмен тыс қалдырады, осы
тексеруді қылмыстық іс қозғаумсн тергеуге айналдырып отырды.
Қылмыс бойынша алғашқы материал, сезікті ұстау жұмысы жүргізілді,
процессуалдық күштеуге осы шараларды қолдануда заңдылығына назар аудару
қажет.
Прокурордың ең маңызды міндеті - қылмыстар туралы алғашқы материалды
қолданудың заңдылығын және уақыттылығын қамтамасыз ету.
Прокурор керекті жағдайларды осы материалдар бойынша қылмысты
болдырмауға, жаңа анықталған іздср бойынша дәлелдемелерді бекітуде шұғыл
шаралардың қолданылуын талап етуі керек.
Прокурор тергеу органдары жағынан азаматтарды заңсыз қамауға алуды
қатаң түрде болдырмауға міндетті.
Қамауға алу қылмыстық процессуалдық заңдылықпен сәйкес ҚІЖК-ң -132-ші
бабында көрсетілген негіздер бойынша рұқсат етіледі.
Қылмыстық процесінің алғашқы сатысы, тергеудің шұғыл сүйеніші бола
отырып, қылмыстық істі қозғау сатысы көпшілікке қылмыстық тергеу бойынша
қызметінде табысты шамалайды, содан соң, қылмыстық іс қаншальіқты дұрыс
және уақытында қозғалса, қылмыстық репрессияньщ бүтіндей тергеу
мергендігінің табысты болуыңа тәуелді.
Істі қозғау туралы қаулы шықпаса, тергеу жұмысы басталмайды.
Осы талаптан шегіну - қылмыстық сот ісін жүргізудің нормаларын қатаң
түрдс бұзу болып табылады және (б) жеке бастың құқықтарын кепілдіктерін
күшейту және заңдылықты нығайту ықыласымен сыйыспайды. Осы мәселені шешу
кезінде прокуратура органының лауазымды адамдарды, соттың, тергеу
10
органының лауазымды адамдары қылмыстық процесстің заңдылық сияқты
талаптардан тығып отыр.
Заңдылық заңды сақтаудың жемісі. Қарастырылып отырған қызметке сәйкес
қылмыстық істі қозғау бойынша және бас тарту бойынша барлық қызметті заңға
сәйкес және заң негізінде байланысты болуы керек.
Қылмыстық қорғау туралы шешім тек қана жеткілікті негіз және осы
себептердің қолда бар кезінде қабылданылады. Бәрімізге белгілі, қылмыстық
істі қозғаудың себептері болып, прокурор сот, анықтама органдары немесе
тергеусіз жасалған әзірленіп жатқан қылмыстар туралы білуі міне осы қайнар
көзден білетін болуда.
ҚР-ның жаңа ҚІЖК-ң 177-ші бабына сәйкес қылмыстық іс қозғауға
себептер мыналар болып табылады:
1) азаматтардың арыздары,
2) кәсіпорындардың, мекемелердің, ұйымдар меи лауазымды
адамдардың хабарламасы,
3) баспасөзде жарияланған хабарлар,
4) айыбын мойнына алып өзі келуі,
5) анықтама жүргізген орынның, тергеушінің прокурорлық немесе
соттың тікелей өзі байыптауы.
Сөйтіп, мәселені дұрыс шешу үшін, себептердің бар болуы жеткіліксіз,
қылмыстың белгісін көрсететін қажетті мәліметтер керек. Бұл жерде
мынаған назар аудару керек негіз екі болып болады 1) заңды, 2)
ақиқатты .
Бірінші жағы - бұл қажетті мәліметтер осы мәліметтердің негізінде
қоғамдық - қауіп қатер - әсерінің бар болуын анықтау керек.
Қылмыстық іс қозғауда себептермен негіздердің бар болуы заңның басты
талабы, заңның бұл талабын бұзу қажетсіз нәтижелерге әкеліп
соғуы мүмкін. Осыған байланысты Сопожников И. былай деп жазады,
қылмыстық істі негізсіз қозғау конституциясымен кепіл
болған азаматтардың қүқықтарын бүзуға әкеледі және тергеу
прокуратура органдарын бұзады"
Әрі қарай былай деп жазады, егер қылмыстық іс заңсыз себептермен
негіздерсіз жалғастырылса немесе анықтама органдармен қозғалса
прокурор қозғау туралы қаулы шығарады немесе егер тергеуші тергеу әрекетін
бастап кетсе, онда тоқтатады.
Сондай-ақ мына жағдайды есте сақтау керек ҚІЖҚ-ң -32,33,34 бабтарында
көрсететін бір ғана шектеуді белгілейді, ол жеке айыптау және жеке
жұртшылық айыптау жөніндегі істер тек қана жәбірленушінің шағымы бойынша
қозғалмайды.
Кей жағдайларда егер қылмыстың ерекшс қоғамдық мағынасы немесе егер
жәбірленуші бір себептермен өзінің құқықтарымен занды мүддесін қорғай
алмайтын жағдайда болса жеке айыптау жөніндегі қылмыстық істі қозғауға
себеп прокурордың тікелей қарауымен мойындалады.
Прокурорға ең басты істелген әрекетті қылмыс деп тануда заңмен
көрсетілген негіздер бар ма, өрекетті бағалау кезінде формальді әдістер
қолданылмағанын анықтау.
ҚР-ның қылмыстық кодексінің 9- шы бабының 2 тармағына сәйкес
қылмыстық занда көрсетілген қандайда бір іс-әрекетте формальдық жағынан
қылмыстық белгілер бар болса бірақ маңызы шамалы болғандьнстан қоғамға
қауіпті келтірмейтін бұл әрекет немесе әрекетсіздік қылмыс деп саналмайды.
Істі қозғауда негізділігі мен заңдылығына қадағалауды жүзегс асыру
барысында, прокурор істі қозғауға себептер мен негіздер бар екеніне көңіл
бәлуі қажет.
М.А. Ковалев себепті қылмыстық процесстің бастамасы ретінде
қарастырады. Ол былай деп жазады: "Істі қозғауға себеп жасалған қылмыс
туралы алғашқы мәліметтің көзі ғана емес сондай-ақ барлық қылмыстық
процессуалдық қызметтің бастамасы, себебі онымен алғашқы материалдарды
қарастыру және қылмыстық істі қозғау туралы шешімдерді шешу өте тығыз
байланысты.
Мұндай қосындымен келісуге болмайды, себебі қылмыстық сот ісін
жүргізудің бастамасы қылмыстық істі қозғау болып табылады. Осы концепциямен
келісе істі қозғау үшін қандай да бір шешім қабылдаудың себебі негізінде
тек қана себеп қажет.
Бірақ бәрімізге белгілі заң себеппен бірге істі қозғау үшін негіздің
болуын талап етсді. Себептің қатарында қылмыстың жалпы ортақ белгілерін
сипаттайтын фактілер туралы мәліметтер болуы керек.
Егер күмән туса дайындау әрекеттерін жасайды.
Кейбір авторлар былай деп ойлайды, көз алдында қылмыстың нақты құрамы
белгілерінің болуын Н.В.Жогин былай деп жазады: "Қылмыстық іс қозғалуы
бойынша факті қылмыстың нақты құрамының белгілері болуы керек"-дейді.
Н.А.Ковалев мұндай концепцияға қарсы. Ол діннің пікірін айта отырып,
былай деп жазды "Мұнымен келісу мүмкін бе, себебі, қылмыстың құрамы
қылмыстық заңдылыққа белгілі бір қоғамдық қауіп-қатер әрекетті қылмыс
ретіндс сипаттайтын белгілердің жиынтығы.
Істі қозғау ретіндс қылмыстық субъектісі және субъектипті жағы туралы
қылмыстық құрамамын элементтері жөнінде мәліметтер жоқ болады.
Сондықтан біздің көзқарасымызша
қылмыс құрамының кейбір белгілері жөнінде айтқанымыз дұрыс болар. Бұл жерде
ол дұрыс айтып жатыр, себебі барлық уақытта айыпты мен оның айыбын анықтау
мүмкін емес. Бұл кезеңдер барлық дәлелдеу процессі кезінде анықталады.
Сондықтан, белгілі бір адамға қатысты іс қозғау - дұрыс - емес.
Прокурор осындай түрдегі қателіктерді болдырмауы тиіс. Ол іс тек қана
қылмыстың фактісі бойынша қозғалуына көңіл бөлуі керек.
Кейбір қызметкерлер қылмыскер жөнінде толық мәліметті талап етеді.
Кей кезде қылмыскер жөнінде мәліметтің жеткіліксіздігіне сүйеніп, бас
тартады.
Мұндай жағдайда прокурор әр уақытта қылмыстық істі қорғау принципін
белгілі оқиғаға қатысты сақтауын талап етіп отыру керек.
Қорғау үшін әрекетті қылмыс ретінде сипатталатын әрі негізделген
мәліметтер жеткілікті болса, болғаны.
Заңды себептер мен негіздер толық болуы кезінде іс-қозғалады. Бұл
жөнінде қаулы шығарылады, онда істі қоргау үшін негіздер және себептер
көрсетіледі, сондай-ақ қылмыстық заңның бабы көрсетілуі тиіс.
Осыған байланысты профессор К.Н.Бегалиевтің циттатасын келтіруге
болады. Онда былай делінген: "Себептер мен негіздердің бар болуында
прокурор, тергеуші немесе анықтама органдары ғана шығарады, ол сот -
қылмыстық істі қозғауға негіз белгілері бойынша қозғалған іс, істің болашақ
бағыты - анықтама шығарады.
Қылмыстық істі қозғауда заңдардың сақталуына қадағалауды жүзеге асыру
барысында прокурордың басты міндеті. Осы сатыда заңның бұзылуын жібермеу.
Сондықтан прокурорлық қадағалаудың
үлкен маңызы бар және осы сатыда заңның бұзылуын жібермеу. Сондықтан
прокурорлық қадағалаудың үлкен маңызы бар және осы аумақта өте
ерекшеленген. Бұл жерде мына жағдай айтылып отыр, қылмысты жасаудың өзі
зандылықты бұзудың өте қатерлі және салмақты формаларының бірі болып
табылады.
Прокурор қылмыстық заңның осы бұзушылығына уақтылы әсер етуі керек,
себебі қылмыстың құрамы қылмыстық құқықтың нормаларында көрсетілген.
Қылмыстық процессуалдық заң іс бойынша өндірістің пайда болу
шарттарын істі қозғаудағы негіздер мен себептерді анықтайды. Осыған
байланысты Г.И.Скаредов былай деп жазады: "Қылмыстық істен мына жағдайда
қозғалады, егер қылмыстың белгілерін көрсететін мәліметтер жеткілікті бола
алады.
Сот — ісін жүргізудің болашақ кезеңі; қылмыстық істі қозғау туралы
шешім көбінесе тергеу және анықтама органдарының прокурордың соттың болашақ
қызметін анықтайды. Қылмыстық істің қозғалу негізі өзімен-өзі қандайда
болмасын адамдарды қылмыстық жауапқа тартудың зандылығына кепіл берілмейді,
бірақ ол қажетті сүйеніші болады, іс бойынша прокурордың, соттың, тергеу
органының барлық процеесуалдық әрекетінің бар жүзеге асуы мүмкін болатын
шарттардың міндетті болып табылады.
Ісгі қозғауда; заңдылықпен негізділікке қадағалайды жүзеге асыра
отырып, прокурор мынаны ескеруі қажет, қылмыстық істі қорғауға негіз
жасалған немесе әзірленіп жатқан қылмыстың ерекетті дәлелдейтін нақты
ақиқатты мәліметтерден анықталады. Ешқандай болжамдар субъективті көз жету,
сыбыстар, негіздер болып табылады.
Ең алдымен мынаны ескеру қажет, анықтама органдарының оперативті —
іздеу - әдістерімен алынған мәліметтер, белгілі.
ІІ-Тарау. Тергеу өндірісі барысындагы зандылықты сақтауға қадағалау
жүргізу.

2. Азаматтарды қылмыстық жауапкершілікке тартудың
заңдылығы мен негізділігіне қадағалау

Қылмыстық сот ісін жүргізудің ортақ міндеттері қымысты дереу және
толық ашу кінәлілерді және заңды дұрыс қолдануды қамтамасыз ету, яғни
қылмыс жасаған әр адамға әділетті жаза қолданылып, бірде-бір кінәлі емес
адам қылмыстық жауапқа тартылып және сотталмауы.
Айыпталушы ретінде тарту туралы қаулы басты процесуалдық шешім, оның
тек қана құқықтық емес, сондай-ақ саяси мағынасы бар, себебі қылмыстық
жауапкершілікке тартудың әр жағдайын азаматтардың құқықтарын шектейді, және
қылмысгіен күрес жүргізуші мемлекеттік органның беделін түсіреді.
Айыпталушы ретінде жауапқа тартуда жіберілген қателер мен заңды бұзу
басқа да бұзушылыққа, соның ішінде азаматтарды негізсіз қамауға әкеп
соқтырады. Сондықтан айыпталушы ретінде жауапқа тартудың заңдылығы мен
негізділігіне қадағалау прокурордың өте маңызды міндеті болып табылады.
ҚР-ның "Прокуратура туралы" заңының 38-ші бабына сәйкес, анықтама
және тергеу органдарының қызметіндегі заңдардың қолданылуына қадағалауды
жүзеге асырушы прокурорлар, бірде-бір азамат заңсыз және негізсіз
қылмыстық жауапкершілікке
дәрежеде тергеу орғандарын осы не басқа мән-жайларды зерттеуге бағыттайды,
бірақ өзімен-өзі, басқы бастапқы ақиқатты мәліметтердің жоқ болуынан
қылмыстық істі қозғауға жеткілікті негіз болмайды. Тартылмауына жол
берілмеуін және азаматтарды қылмыстық жауапқа тарту мәселесі шешілген кезде
заңмен бекітілген процессуалдық тәртіп дұрыс, нақты сақталуьш қатаң түрде
бақылап отыруға міндетті,
ҚР-ның ҚІЖК-нің 206, 207 бабтарында былай делінген, белгілі бір
адамның қылмыс істегеңін көрсететін жеткілікті дәлелдемелер бар болса,
тергеуші немесе анықтама жүргізуші адам оны айыпкер есебінде жауапқа тарту
туралы дәлелденген қаулы шығарады.
Көріп отырғанымыздай, бұл жерде қылмыстық жауапкершілік туралы әңгіме
тек қана қажетті дәлелдемелер толық болганда ғана, бұл жерде тергеу
жүргізуші адамның Қазақстан Республикасы Қк-ң белгілі баптарында
көрсетілгендей нақты қылмыс жасағаны үшін жауапкершілікке тартылуы үшін
дәлелдемелердің жиынтығына негізделгені түсіндіріледі.
Қылмыстық сот ісін жүргізу мынадай үлгіде құрылады, яғни бұл мәселені
ең алдымен тергеу органдары шешеді, себебі- сотқа дейін қылмысты ашады,
қылмыс жасағына үшін нақты адамның кінәсін дәлелдейді және осы адамды іс
бойынша айыпкер ретінде жауапқа тартады.
Қылмыстық жауапқа тартылушы азаматгардың құқықтарына бақылауға
қадағалауды жүзеге асыра отырып, прокурор процессуалдық мән жайлардың және
материалды құқықтық қажетті мән жайлардың болуын тексерсді.
Айыптаудың материалды — құқықтық мазмұны іс бойынша анықталған және
құқыққа қарсы және қоғамдық қауіпті шындықтардың белгілі адамға іздеу салу,
айыптаудың процессуалдық мағынасында, яғни заңға негізделген компетентті

органдардың процессуалдық қызметі және белгілі бір қылмысты жасаған
айыпкерді айыптаушы адам.]
Іс бойынша жиналған дәлелдемелерді тексеріп, объективті және жан-
жақты бағалай отыра прокурор айыптаудыц негізі болатын фактілер ақиқатпен
сәйкес белгіленгендігіне және тергеушімен қабылданған шешімнің біреуі және
дұрыс екендігіне көз жеткізу керек. Тек осы жағдайда ғана прокуратура
органдары қылмыстық жауапқа тарту занды түрде, айыпталушының қажетті
құқықтарын сақтау кезінде мойындайды.
Прокурордың заңдылық туралы мәceлeнi бағалауға басқа бір жолы
күмәнді фактілерді болжау негізінде айып таға отырып, болымды бұзақылықтан
азаматтардың құқтарын сақтауда, заңдылықты сақтамауды қамтамасыз етпейді.
Айыпталушы ретінде жауапқа тарту өте маңызды процессуалдық акт.
Сондықтан, заң сәйкес органдардың қылмыс жасаған адамды қылмыс үстінде
ұстау, міндетіне, сонымен бірге бірде-бір кінәсіз адам жауапқа тартылмауына
және сотталмауына қатаң түрде жол берілмеуіне талап етеді.
Н.В. Жогин. Айыпталушы ретіндс қылмыстық жауапқа тарту кезеңіне
маңызды мағына береді.
Жалпы ереже бойынша айып қылмыстың белгілі құрамын құрайтын фактілер
анықталғаннан кейін ұсынылады. Бірақ та айып тағылар кезеңі
анықталғанда кейбір тактикалық пікірлер ескерілуі мүмкін.
Мысалға, іс бойынша бірнеше адамға айып тағатын болып тұра, ал
тергеушіде олардан шын мәліметтерді толығымен алу үшін істің мән жайы
бойынша кінәсі соңғы кезекпен дәлелденіп тұрған сезіктіні айыпталушы
ретінде тарту, сонымен бірге бұл жерде басқа
бірге қатысқандарды қылмыстық жауапқа тарту уақытына алып қоюға болады,
деген негіздері бар.
Сондай-ақ қылмыстық процессуалдық заңдылықта көрсетілген мерзімдерді
ескеру қажет.
Азаматарды қылмыстық жауапқа тартудың дұрыстылығына қадағалауды
жүзеге асыра отырып, прокурор қатаң түрде айыптауға және қылмыстық жауапқа
тартудың заңмен белгіленген процессуалдық тәртіптің дұрыс сақталуына
бақылау жасап отыруы қажет.
Қылмыстық процесте бырлық мәліметтер бойынша, яғнн тергеу сатысынан
өтетін айыпкер ретінде жауапқа бірыңғай тәртібі бар. Бұл тәртіп алғашқы
айыптан және осы қылмыс үстінде ұстаған адамға ұсынудан бастап тергеушінің
қажетті шешім қабылдауымен
Азаматтың жеке құқықтарының кепілдігі туралы және шынайы
демократизмнің терең қамқорлығымен еніп кеткен қылмыстық процесстегі
айыптау ең басынан бастап (тергеушінің қ) айыпкер езіне тағылып отырған
қылмыстардың фактіге негізделген және юридикалық барлық белгілерімен толық
танысумен нақты түрде жинастырылуы қажет.
Әр-іс бойынша оның өзінде барлық қүрамдас бөлімдері бар болуы керек.
Фактіге негізделген мазмүны және құқықтық квалификация.
Бұл жерде сондай-ақ әрқайсысына қатысты олардың қоғамда жүзеге асыруы
барысында прокурорлардың аса көңіл бөлінбей толықтылық және жеткілікті
талап етіледі.
Прокурорлардың аса көңіл бөлетіні құқықтық квалификацияның
дұрыстылығына бұл жерде мынаны ескеру қылмыстық зыңның
тергеліп жатқан қылмыстың
квалификациялануы бойынша барлық баптардың енгізумен айқындалады.
Айыптау толық болмайды, егер онда оның фактіге негізделген фабуласын
қолдануға жататын зыңдағы сол немесе басқа да баптары көрсетілмесе.
Заңдылықты талап ету практикамен сай келмейді, себебі, кейбір тергеушілер
мен прокурорлар күмәнді жағдайларда, қолданылушы шешімнің дұрыстығына толық
нақты түрде сенімді болмай, сот қосымша тергеуге істі жібермей-ақ осы
қылмысқа квалификация жасап жіберсін деген оймен осы не басқа да
қылмыстарға квалификация жасап жібереді. Мүндай практика жасаған қылмыстың
фактіге негізделген және юридикалық белгілерін жеткіліксіз, тергеудің
нәтижесі, себебі, қылмыстық заңды дұрыс белгілеу заңсыз айыптауға әкеледі
және де теңбе-тең.
ҚР-ның ҚЖІК-ң 206, 207 баптарында тергеуші мен дәлелденген қаулы
шығаруы туралы айыпталған. Әрі қарай мына жағдай айтыла кетеді,
дәлелденгенділік - тағылған айыптың негізділігін күшейтеді, және де оған
қажетті сенімділік береді.
Ұсынылып отырған айыпты дәлелдеу - тергеушінің нәтижесін негіздейтін
дәлелдермен себептерді келтіру. Сондықтан дәлелденген қаулыны шығару туралы
заңның талабын орындауға болмайды себебі айыптау- негізіне жатқызылған сол
дәлелдемелер-. мен себептердің негізінде айыпкер ретінде жауапқа тарту
туралы қаулыны шартының көмегімен болып отыр.
Прокурордың бір ескеретін жағдайы, нақты оқиғада процессуалдық құжатты
жасаудың техника туралы ғана емес сондай-ақ айыпталудың заңдылығы және
негізділігіне кепілдікті күшейту туралы тергеу практикасынан мүмкін болатын
құбылыстарды түбімен жоятын әсерлі тәсілдердің — туралы, бұл жерде
"жеткілікті" фразасынан кейін азаматтардың сол және басқа
кылмысты жасағаны туралы нәтижерерінің дәлелденбегені ашылады.
Айыпталушы ретінде тартудан соң процессуалдық құқықтардың бірнешуін
қамтыды, оның жүзеге асуы тергеудің міндеттеріне жету үшін үлкен мағана
береді. Сондықтан қылмыстың ашылуына қадағалауды жүзеге асыру барысында,
прокурор айыпкердің құқтары мен міндеттерінің сақталуына бақылау жасау
керек, бұл жерде айыпкер қылмыстық сот ісін жүргізудің орталық фигурасы
болып табылады.
Прокурор мынаны еске сақтау керек, заң бойынша тергеуші айыпкерге куәлардан
жауап алу туралы өтініштеріне, экспертиза және басқада тергеу әрекеттерін
дәлелдеме жинау бойынша өндірісін қайта өткізу туралы өтінішін орындауға
міндетті. Айыпталушының өтініші тек оның негізділігіне байланысты
қайтарылады, ол міндетті түрде айыпкерге хабарланады (ҚЖІК-ң 102-бабы).
Айыпталушы прокурорға тергеушінің әр әрекетін шағым етуге құқылы.
Айыпталушының шағымдары тергеу барысында ауызша, сондай-ақ жазбаша түрде
мәләмденілуі мүмкін.
Ауызша шығым хаттамаға енгізіледі, ол мәлімдеуші .және тергеуші мен қол
қойлады,
Тергеуші 24 сағат ішінде түскен шағымды өзінің түсінік-темелерінің бірге
прокурорға жіберуге міндетті.
Өз кезегінде прокурор үш күн мерзімде осы шағымды қарап шығу, өзінің
шешімін айыпкерге хабарлауы тиіс. Бас тартқан жағдайда бұл шағымның
негізсіз болып табылған өзінің себептерін көрсетуге міндетті
Прокурордың шешімдерімен әреккеттеріне шағымдар жоғары тұрған
прокурорға келіп түседі.
Тергеуші айыпталушының өзіне тағылған айыптан заңда белгіленген
амалдармен және тәсілдермен қорғауына мүліктік праволарын қорғауды
қамтамасыз етуге міндетті (ҚЖІК-ң 26-бабы).
Айыпкер өзінің қүқықтарын белсенді пайдалану үшін ҚР-ның қылмыстық іс
жүргізу кодексі тергеу органдарына осы құқықтарын оған дұрыс түсіндіру
міндетін жүктейді, сондай-ақ сәйкес процессуалдық актілерде көрсетіп немесе
арнайы хаттамалар толтырып отырады.
Айыпталушынң (тағылған кезден бастап) жауап алу ең маңызды тергеу
актісі болып табылады.
Тергеуші өзінің іскер және мақсаткерлік жауап алумш айыпқа енгізілген
фактілердің жіктіліктігін, нақты қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп табу
туралы шешімнің дұрыстылығын тексереді.
Айып тағылған кезден бастап бір тәуліктен кешіктірмей айыпкерден
жауап алуға тиіс (ҚЖІК-ң 211-бабы).
Айыпталушыдан жауап алуға дайындық маңызды кезең болып табылады,
себебі ол істің материалдарын, дәлелдеменің кездерін белгілі бір
жалғастыруда қолдану үшін айыпкердің жеке басы туралы мәліметтерді зерттеу
мен білу жауап алудың шарттары мен жағдайын таңдауда, осы маңызды тергеу
жүмысын жүргізудің жоспарын құруда жатыр.
Айыпталушының жауабы дәлелдеме алуда ең қайнар көз. Себебі, оның
жауабы болмаса, істің кейбір мән-жайларын анықтау қиын, өйткені, айыпкерге
көптеген фактілер белгілі ал кей жағдайларда жеке-жеке фактілерді ол тек
бір өзі ғана біледі.20
Сондықтан, заңдылық мынаған аса көңіл бөлген дәлелдеме болмаған жағдайда
айып тағылғанға дейін — айыпталушының жеке
түсініктемесі, оны ҚІЖК-ң 217,-203,-211,-219 баптарында детальді
көрсетілген.
Прокурор айыпталушіыдан жауап алу процесінің заңдылығына бақылау
жасаумен бірге, осындай жауап алуды процессуалдық жасау дұрыстылығына да
бақылау жүргізеді.
Кінәлілерді сол не басқа қылмыстарды жасағаны үшін қылмыстық жауапқа
тартудың дұрыстылығына қадағалауды жүзеге асыра отырып, прокурор
қадағалаудың сапасына аса көңіл бөлуі керек, бұл жерде мынаған көңіл
бөлуіміз керек қылмыспен нәтижелі күрес заңдылықтың талаптарын қатаң түрде
сақтаған кезде болуы мүмкін.
Қылмыстық істерді тергеудің табысы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қылмыстық істі қозғау
Прокурорлық қадағалау
Қылмыстық істі қозғау сатысының құқықтық табиғаты
Прокурорлық қадағалау жайлы
Прокурорлық қадағалау туралы ақпарат
Прокурорлық қадағалау туралы
Қадағалау сатысындағы іс жүргізу мәселелері
Прокурорлық жалпы қадағалау
Алдын ала тергеу жүргізу заңдылығына прокурорлық қадағалау
Қылмыстық іс қозғау
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь