ОҚО бойынша кедендік бақылау департаментіндегі негізгі құралдардың пайдалануын талдау


КІРІСПЕ
І.БӨЛІМ. БЮДЖЕТТІК МЕКЕМЕЛЕРДЕГІ НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЕСЕБІН ҰЙЫМДАСТЫРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
1.1. Негізгі құралдар, оларды жіктеу және бағалау
1.2. Келіп түскен негізгі құралдардың есебін және
оның аналитикалық есебін ұйымдастыру
1.3. Негізгі құралдың тозуын және амортизациясын есептеу
1.4.Негізгі құралдарды жөндеудің және жал операцияларының есебі
1.5. Íåãiçãi ¶½ðàëäàðäû åñåïòåï øûµàðó. Æèûíòû¶ åñåï
1.6. Íåãiçãi ¶½ðàëäàðäû ò¾ãåëäåó, ¶àéòà áàµàëàó æ´íå åñåï áåðóäiº ì´íií àøó
ІІ.БӨЛІМ. ОҚО БОЙЫНША КЕДЕНДІК БАҚЫЛАУ ДЕПАРТАМЕНТІНДЕГІ НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ПАЙДАЛАНУЫН ТАЛДАУ.
2.1. Негізгі құралдардың тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштерді талдау
2.2. Негізгі құралдардың коэффициенттерін талдау
ІІІ.БӨЛІМ. ОҚО БОЙЫНША КЕДЕНДІК БАҚЫЛАУ ДЕПАРТАМЕНТІНДЕГІ НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРҒА АУДИТ ЖҮРГІЗУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
3.1. Негізгі құралдардың аудиторлық тексерудің бағдарламасы
3.2. Негізгі құралдардың қозғалысын тексеру
3.3. Амортизация есептеудің дұрыстығын тексеру

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМШАЛАР
Негізгі құралдар материалдық өндіріс саласында да, өндірістік емес (әлеуметтік) салада да ұзақ уақыт бойы (бір жылдан астам) қызмет етеді.
ОҚО бойынша „Кедендік бақылау департаментінде” негізгі құралдар келесідей болып жіктелінеді: жер; үйлер; ғимараттар; көп жылдық екпе ағаштары; машиналар және құрал-жабдықтар (соның ішінде автоматты машиналар және құрал-жабдық); машиналар және жабдықтар; өлшеу және реттеу аспаптары және қоңдырғылар мен лабораториялық жабдықтар; есептеу техникасы; басқа машиналар мен құрал-жабдық; көлік құралдары; құрал-сайман; өндірістік мүлік және жабдықтар; шаруашылық мүлкі; жұмысшы және өнім беретін мал; көп жылдық екпе ағаштар; жерді жақсартуға (ғимараттарсыз) шыққан күрделі шығын; басқа да негізгі құралдар жатады.
ОҚО бойынша «Кедендік бақылау департаментінде» негізгі құралдардың есебі бюджеттік мекемелердегі бухгалтерлік есепті ұйымдастыру ережесіне сәйкес ұйымдастырылады. Осы ережеде негізгі құралдың есебін жүргізудің, субъектіге жататын меншік құқығын, шаруашылық пен оперативтік басқару жүйесін анықтайды.
Инвентарлық объект күрделі әрі жай болып келеді. Негізгі құралдың есебін дұрыс ұйымдастырудың басты шарты оны жіктеу болып табылады.
Өндіріс процесіне қатысу сипатына байланысты негізгі құралдар өндірістік және өндірістік емес болып екіге бөлінеді.
Өндірістік негізгі құралдарына өндіріс процесіне тікелей қатысатын объектілер жатады, олардың көмегімен өнімді әзірлеген кезде еңбек құралдарына (машина, құрал-жабдық, құрал-саймандар т.б.) әсер ету жүзеге асады немесе өндірісті жүргізу үшін қажет материалдық жағдайын жасайды (ғимараттар, құрал-жабдықтар, өткізгіш қондырғылар). Негізгі өндірістік құралдардың пайдалануын сипаттайтын шолушы экономикалық көрсеткіші – қор қайтарымы болып табылады, ол негізгі құралдардың бір өлшеміне шаққандағы өндірілетін заттай немесе ақшалай түріндегі өнімді көрсетеді.
Өндірістік емес негізгі құрал-жабдықтар – тұтынуға арналған құрал-жабдықтар. Олар ұжымның мәдени-тұрмыстық (ғимараттар, тұрғын-үй коммуналдық шаруашылық, денсаулық сақтау мүлкі, т.б.) қажеттіліктерін ұзақ мерзім бойы өтеуге арналған.
Иелігіне қарай негізгі құралдар меншікті және жалға алынған болып бөлінеді.

Пән: Кеден ісі
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




МАЗМҰНЫ:

КІРІСПЕ
І-БӨЛІМ. БЮДЖЕТТІК МЕКЕМЕЛЕРДЕГІ НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЕСЕБІН
ҰЙЫМДАСТЫРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
1.1. Негізгі құралдар, оларды жіктеу және бағалау
1.2. Келіп түскен негізгі құралдардың есебін және
оның аналитикалық есебін ұйымдастыру
1.3. Негізгі құралдың тозуын және амортизациясын есептеу
1.4.Негізгі құралдарды жөндеудің және жал операцияларының есебі
1.5. Íåãiçãi ½ðàëäàðäû åñåïòåï øûµàðó. Æèûíòû åñåï
1.6. Íåãiçãi ½ðàëäàðäû ò¾ãåëäåó, àéòà áàµàëàó æ´íå åñåï áåðóäiº ì´íií àøó

ІІ-БӨЛІМ. ОҚО БОЙЫНША КЕДЕНДІК БАҚЫЛАУ ДЕПАРТАМЕНТІНДЕГІ НЕГІЗГІ
ҚҰРАЛДАРДЫҢ ПАЙДАЛАНУЫН ТАЛДАУ.
2.1. Негізгі құралдардың тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштерді талдау
2.2. Негізгі құралдардың коэффициенттерін талдау
ІІІ-БӨЛІМ. ОҚО БОЙЫНША КЕДЕНДІК БАҚЫЛАУ ДЕПАРТАМЕНТІНДЕГІ НЕГІЗГІ
ҚҰРАЛДАРҒА АУДИТ ЖҮРГІЗУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
3.1. Негізгі құралдардың аудиторлық тексерудің бағдарламасы
3.2. Негізгі құралдардың қозғалысын тексеру
3.3. Амортизация есептеудің дұрыстығын тексеру

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМШАЛАР

І-БӨЛІМ. БЮДЖЕТТІК МЕКЕМЕЛЕРДЕГІ НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЕСЕБІН
ҰЙЫМДАСТЫРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
1.1.Негізгі құралдар, оларды жіктеу және бағалау

Негізгі құралдар материалдық өндіріс саласында да, өндірістік емес
(әлеуметтік) салада да ұзақ уақыт бойы (бір жылдан астам) қызмет етеді.
ОҚО бойынша „Кедендік бақылау департаментінде” негізгі құралдар
келесідей болып жіктелінеді: жер; үйлер; ғимараттар; көп жылдық екпе
ағаштары; машиналар және құрал-жабдықтар (соның ішінде автоматты машиналар
және құрал-жабдық); машиналар және жабдықтар; өлшеу және реттеу аспаптары
және қоңдырғылар мен лабораториялық жабдықтар; есептеу техникасы; басқа
машиналар мен құрал-жабдық; көлік құралдары; құрал-сайман; өндірістік мүлік
және жабдықтар; шаруашылық мүлкі; жұмысшы және өнім беретін мал; көп жылдық
екпе ағаштар; жерді жақсартуға (ғимараттарсыз) шыққан күрделі шығын; басқа
да негізгі құралдар жатады.
ОҚО бойынша Кедендік бақылау департаментінде негізгі құралдардың
есебі бюджеттік мекемелердегі бухгалтерлік есепті ұйымдастыру ережесіне
сәйкес ұйымдастырылады. Осы ережеде негізгі құралдың есебін жүргізудің,
субъектіге жататын меншік құқығын, шаруашылық пен оперативтік басқару
жүйесін анықтайды.
Инвентарлық объект күрделі әрі жай болып келеді. Негізгі құралдың
есебін дұрыс ұйымдастырудың басты шарты оны жіктеу болып табылады.
Өндіріс процесіне қатысу сипатына байланысты негізгі құралдар
өндірістік және өндірістік емес болып екіге бөлінеді.
Өндірістік негізгі құралдарына өндіріс процесіне тікелей қатысатын
объектілер жатады, олардың көмегімен өнімді әзірлеген кезде еңбек
құралдарына (машина, құрал-жабдық, құрал-саймандар т.б.) әсер ету жүзеге
асады немесе өндірісті жүргізу үшін қажет материалдық жағдайын жасайды
(ғимараттар, құрал-жабдықтар, өткізгіш қондырғылар). Негізгі өндірістік
құралдардың пайдалануын сипаттайтын шолушы экономикалық көрсеткіші – қор
қайтарымы болып табылады, ол негізгі құралдардың бір өлшеміне шаққандағы
өндірілетін заттай немесе ақшалай түріндегі өнімді көрсетеді.
Өндірістік емес негізгі құрал-жабдықтар – тұтынуға арналған құрал-
жабдықтар. Олар ұжымның мәдени-тұрмыстық (ғимараттар, тұрғын-үй коммуналдық
шаруашылық, денсаулық сақтау мүлкі, т.б.) қажеттіліктерін ұзақ мерзім бойы
өтеуге арналған.
Иелігіне қарай негізгі құралдар меншікті және жалға алынған болып
бөлінеді.
Меншікті дегеніміз – субъектіге тиесілі және оның балансында көрініс
табатын негізгі құралдар. Белгіленген мерзімге шарт бойынша басқа
субъектіден алынған негізгі құралдар, жалға алынған құралдар болып
саналады. Оларды жалға берушінің балансында есептейді, жалға алушы 01-ші
„Жалға алынған негізгі құралдар” баланстан тыс шотында есептейді. Жалға алу
мерзімі аяқталған соң немесе ол аяқталмай тұрып, жалға алушы келісілген
бағамен сатып алуына болады.
Пайдалану сипатына қарай негізгі құралдар жұмыс істеп тұрған, істемей
тұрған (тоқтатылып қойған) және қор ретінде тұрған болып бөлінеді.
Қолданыстағы жұмыс істеп тұрған негізгі құралдар, әрекет етіп тұрғандар
болып саналады. Жұмыс істемей тұрғандар – бұл жұмысы тоқтатылған немесе
басқа жағдайларға байланысты уақытша пайдаланбайтын негізгі құрал-
жабдықтар. Қорда тұрғандар болып жұмыс істеп тұрған құрал-жабдықтарды
жоспарлы түрде олардың запас бөлшектерін ауыстыру үшін тоқтатылған
объектілер есептеледі.
Заттың құрамына қарай негізгі құралдар мүліктік және мүліктік емес
болып бөлінеді. Мүліктікке (заттай) көрінісі бар, яғни санауға және өлшеуге
болатындар (үйлер, ғимараттар, машиналар, жабдықтар) жатады. Мүліктік
еместерге пайдаланылатын жер, орман алқабы, су ресурстары (ғимараттардан
басқа күрделі қаржы салымы, яғни заттық нысаны жоқ шығындар (жер
учаскелерін, егістік үшін пайдаланылатын жерді өндеу, жалға алынған негізгі
құралдарға күрделі қаржы жұмсау, т.б.) жатады.
ОҚО бойынша Кедендік бақылау департаментінде негізгі құралдар
пайдалану мақсатына және атқаратын қызметтеріне қарай мынадай түрлерге
(топтарға) бөлінеді: жер; үйлер; ғимараттар; өткізгіш тетіктер; машиналар
және құрал-жабдықтар (соның ішінде автоматты машиналар және құрал-жабдық);
күш беретін машиналар және жабдықтар; жұмысшы машиналар және жабдықтар;
өлшеу және реттеу аспаптары және қондығылар мен лабораториялық жабдықтар;
есептеу техникасы; басқа машиналар мен құрал-жабдық; көлік құралдары, құрал-
сайман; өндірістік мүлік және жабдықтар; шаруашылық мүлкі; жүмысшы және
өнім беретін мал; көп жылдық екпе ағаштар; жерді жақсартуға (ғимараттарсыз)
шыққан күрделі шығын; басқа да негізгі құралдар.
Келтірілген негізгі құралдардың әрқайсысының құрамына енетіндер:
жер - субъект меншігіне сатып алған жердің көлемі мен құны. Жерге
меншік құқығы бар болса, онда олар құқық актісімен расталуы керек. Ондай
актісі берілген болса, онда ондай жер учаскілері мүліктік объекті болып
саналады;
үйлер – халыққа еңбек етуге, тұруға, әлеуметтік-мәдени қызмет
көрсетуге жағдай жасауға және материалдық құндылықтарды сақтауға арналған
әлеуметті-құрылыс объектілері. Әрбір тұрғын үй мүліктік объект болып
табылады;
ғимараттар – еңбек заттарын өзгертуге қатысы жоқ белгілі бір
қызметтерді орындау жолымен өндіріс процесін жүзеге асыруға арналған
инженерлік-құрылыс объектілері (шахта ұңғысы, мұнай мұнарасы, бөгет, көпір,
автомобиль жолы). Барлық жағдайлары бар әрбір жеке ғимарат мүліктік объект
болып табылады;
өткізгіш тетіктер (қондырғылар) – электр, жылу немесе механикалық
энергияны өткізу қондырғылары (электр өткізу желілері, трансмиссиялар,
құбырлар). Электр желілері бойынша, мысалы, электр станциясы бөлу
қондырғыларының желісі немесе генератор клеммаларынан бөлу қондырғыларына
дейін, қабылдау подстанцияларынан және подстанциялардан трансформатор
жайына дейін мүліктік объекті бола алады;
машиналар мен жабдықтар – күш беретін машиналар және жабдықтар;
жұмысшы машиналар және жабдықтар; өлшеу және реттеу аспаптары және
қондырғылар мен лабораториялық жабдықтар; әрбір машина, егер ол басқа
мүліктік объектінің бөлшегі болмаса, оған кіретін бейімделген құралдарды,
соған тиісті заттарды, аспаптарды, қоршауды, фундаментті қоса алғанда,
мүліктік объекті болып саналады. Негізгі құралдардың бұл тобы бес топтан
тұрады;
күш беретін машиналар және жабдықтар – жылу және электр энергиясын
өндіретін генератор-машиналары; түрлі энергияны механикалық энергияға, яғни
қозғалыс энергиясына айналдыратын двигатель-машиналары (тракторлар мен
өздігінен жүретін шассилер, бу двигательдері, турбиналар, іштей жану
двигательдері, электрлік двигательдер);
жұмыс машиналары мен жабдықтар – еңбек өнімдерін жасау процесінде
еңбек затына механикалық, жылу және химиялық әсер етуге арналған машиналар,
аппараттар және құрал-жабдық (токарьлық бұранда кесетін станоктар, ағаш
кесетін аралар);
өлшеу және реттеу приборлары, қондырғылар және лабораториялық
жабдықтар - өлшеуге, өндірістік процестерді реттеуге арналған аспаптар мен
қондырғылар, сондай-ақ лабораторияларда пайдаланылатын приборлар мен
аппаратуралар (дозаторлар, амперметрлер, микроскоптар);
есептеу техникасы – процестерді жылдамдату және автоматтандыруға
арналған машиналар, қондырғылар, аспаптар (компьтерлер, басқарушы және
басқа есептеу машиналары);
басқадай машиналар мен жабдықтар – машиналар, аппараттар және басқа
құрал-жабдық (телефон станцияларының, радио тораптарының жабдығы, өрт
сөндіргіш машиналар);
көлік құралдары – адамдар мен жүктерді тасымалдауға арналған қозғалыс
құралдары (автомобиль, темір жол және су көлігінің қозғалмалы құрамы, жегін
көлігі). Әрбір объект өзіне тиісті барлық бейімдегіш құралдары мен заттарын
қоса алғанда мүліктік объект болып табылады;
құрал-сайман – қол еңбегінің механикаландырылған немесе
механикаландырылмаған құралдары немесе металдарды, ағашты және т.б. өндеу
үшін машиналарға бекітілген заттар (кесетін, соғатын және нығыздайтын еңбек
құралдары). Басқа мүліктік объектінің құрамына кірмейтін заттар ғана
мүліктік объект болып табылады;
өндірістік мүлік және соған жататын заттар - өндірістік операцияларды
орындау немесе жеңілдету үшін қызмет ететін өндірістік заттар; еңбекті
қорғауға көмектесетін жабдықтар; сұйық, сусымалы және басқа материалдарды
сақтауға арналған сыйымды заттар; өндірістік арналымы бар басқа да заттар.
Басқа мүліктік объектінің бөлшегі болып табылмайтын және дербес мәні бар
заттарда мүліктік объекті бола алады;
шаруашылық мүлік – кеңсе және шаруашылық мекемелерінің заттары
(орындықтар, шкафтар, кілемдер). Дербес мәні бар әрбір объект – мүліктік
объекті бола алады;
жұмысқа пайдаланылатын және өнім беретін мал – ат, өгіз, түйе және
басқа жұмысқа пайдаланылатын малдар; өнім беретін мал – мүйізді ірі қара
мал; асыл тұқымды айғылар мен биелер, буралар мен інгерлер; бұғылар,
маралдар, еркек шошқалар мен мегежіндер, ешкілер, саулық қой мен қошқарлар.
Әрбір ересек мал мүліктік объект болып табылады;
көп жылдық өсімдіктер – қолдан егілген, көп жылдық өсімдіктер (жеміс
және жидек ағаштары, жүзімдіктер, гүлдердің көп жылдық түрлері, роза
плантациялары, өсімдіктен жасалған қоршаулар, жерді қорғайтын өсімдіктер).
Жас өсімдіктер даму деңгейі толық жетілген (жеміс-жидек бере бастаған)
өсімдіктерден бөлек есепке алынады;
жерді жақсартуға байланысты күрделі шығындар (ғимаратсыз) – ауыл
шаруашылық мақсатта пайдалану үшін ауыл шаруашылығында пайдалану үшін жер
қыртысын жақсартудың шараларына жұмсалған мүліктік емес сипаттағы шығындар
(жер учаскелерін жоспарлау, жерді егін егу үшін өңдеу, егіс даласын
тастардан тазарту);
басқа да негізгі құралдар – кітапхана қорлары, спорт мүлкі және басқа
да салымдар.
ОҚО бойынша Кедендік бақылау департаментінде негізгі құрал-
жабдықтардың бағалаудың бастапқы, ағымды, баланстық, сату, жою, тозу және
қалдық құндары болады.
Бастапқы (тарихи) құны – негізгі құралды сатып алуға немесе салуға
кеткен нақты өндіріс шығындарынан, соған қоса өтелмеген салық пен
алымдардан (мысалға, ҚҚС, жеңіл автомбильдерді сатып алу кезінде төленген,
баж салығы т.б.), сондай-ақ орнату, жеткізіп беру, монтаждау, пайдалануға
қосу шығындары, несие үшін пайыздар, және т.б. шығындарынан тұрады.
Негізгі құралдардың бастапқы құны мынадай жолмен анықталады:
Жер учаскілері бойынша меншік немесе тұрақты пайдалану құқығы – актіде
көрсетілген сатып алу құны, қозғалмайтын мүліктер бойынша агенттерге
берілетін сыйақы, сатып алу-сату келісімін рәсімдеу бойынша көрсетілген
қызметтердің төлемі, жерді мақсатты пайдалануға дайындау бойынша (ескі
үйлерді бұзу, тазалау, тегістеу, т.б. кезінде алынған материалдарды сатудан
түсетін табыстың шегерілімінен басқа) жұмсалатын шығыстар;
Құрастыруды және орналастыруды қажет ететін немесе қажет етпейтін
сатып алынған машиналар мен құрал-жабдықтар бойынша – сатып алу құны,
тасымалдау, сонын ішінде тасымалдау кезіндегі құрастыру, машиналар мен
құрал-жабдықтардың пайдалануға жарамдылығын, т.б. тексеру мақсатымен
өткізілетін санықтарға жұмсалатын шығындар. Машиналар мен құрал-жабдықтарды
құрастыру кезінде олардың бұзылғандарына кеткен ағымдағы шығыстарын қоса
есептегендегі жөндеу құны. Егер негізгі құралдар несие арқылы сатып
алынған болса, онда төленген проценттер ағымдағы шығыстар болып табылады да
объектінің бастапқы құнына қосылады,
Үйлер мен ғимараттарды шаруашылық әдіспен салу кезінде: құрылыс
материалдары, құрал-жабдықтар, құрылыс машиналары мен механизмдерінің
жұмысы, жұмысшылардың еңбек ақысы, үстеме шығысының тиесілі үлесі,
сәулетшілер, заңгерлер көрсеткен қызметінің төлемі, құрылысты салу
кезеңіндегі бойынша проценттер, құрылыс салу үшін рұқсат алуға жұмсалатын
шығыстар, жобалық-сметалық құжаттардың құны, т.б. – құрылыс бойынша
жұмсалған шығыстардың барлығы да бастапқы құнға қосылады;
Жерді, үйлерді немесе ғимараттарды біртұтас мүлік ретінде иеленген
кезде өз орнымен пайдалану мақсатымен кіріске енгізу барысында бұл
объектілердің бастапқы құнын шектеулі әрі олар тозады. Ал жерді
пайдаланудың мерзімі шектелмеген, сондықтан олар амортизацияланбайды. Егер
пайдалануға тек жер ғана арналған болса, үйлер мен ғимараттар, жеміс
ағаштары т.б. бұзуға (түбірімен жұлып алуға) жатады, демек кұнға шектеулер
қолданылмайды, ал жер сатып алынған объектіге жатады. Тоғызы жеткен үйлерді
бұзуға байланысты жұмсалған шығыстан, объектіні бөлшектеу барысында алынған
құндылықтарды сатқаннан түскен табысты шегергеннен соң, жердің бастапқы
құны есептелінеді;
Мердігерлік әдіспен тұрғызылған үйлер мен ғимараттар бойынша –
объектіні тұрғызу бойынша жүргізілген жұмыстардың келісілген құнына құрал-
жабдықтарды сатып алуға жұмсалған шығыстар қосылады, егер де оның құны
тапсырыс беруші тарапынан төленген болса;
Құрылтайшылардың жарғылық капиталына салынған негізгі құралдар -
өздерінің келісілген бағасы бойынша;
Субъектінің өзі дайындаған немесе төлем арқылы сатып алынған негізгі
құралдар бойынша – сатып алуға жұмсалған шығындардың нақты сомасы бойынша,
жеткізу және сатып алынған объектілердің (алушының құрал-жабдықтарды
орналастыруға кеткен шығындарын қоса есептегенде) тозу сомасын қоса
есептелген басқа да сатып алуға байланысты жұмсалған шығыстар;
Тегін алынған негізгі құралдардың объектілері бойынша – құжаттарда
көрсетілген құны алынады (құрал-жабдықтарды жеткізіп беру, орналастыруға
кеткен шығындарын қоса есептегенде);
Айырбас операциясы нәтижесінде алынған объектілердің – бастапқы құны
негізгі құралдардың алынған ағымдағы құны бойынша анықталады, ал ол негізгі
құралдардың берілген ағымдағы құнына түзетулердің көмегімен алынған
(берілген) ақша қаражаттарының сомасына тең болады. Айырбастауға бір
мақсатқа пайдаланылатын объектілер де әртүрлі мақсатқа арналған объектілер
де жатады. Мысалы, бір-біріне ұқсас негізгі құралдар: тракторды жүк
автомобиліне айырбастау кезінде алынған объект сатылған объектінің құны
бойынша бағаланады, бірақ ол кезде тауардай немесе ақшалай салынған
(түскен) сомасы ескеріледі;
Жас өсімдіктер бойынша - өсімдіктерді еккен сәттен пайдалануға
бергенге дейінгі егу, күтіп-баптау, көбейту, тазартуға кеткен (алынған
өнімнің пайдалану немесе сату құнын алып тастағаннан кейінгі) нақты
шығындар;
Толық төленген және ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі құралдар
бойынша – олардың ұзақ мерзімге жалға алу шартында көрсетілген құны;
Жерді жақсартуға жұмсалған күрделі шығындар бойынша – жүргізілген
жұмыс бойынша шыққан нақты шығындар.
Негізгі құралдардың бастапқы құны өзгертілуі мүмкін; қосымша салынған
күрделі салымдар немесе негізгі құралдардың жарым-жартылай жойылуы,
объектіні демонтаждау негізгі құралдардың жағдайына әсер ететін болса,
онда, бірінші кезекте, пайдалы қызмет ету мерзімі қысқартылуы немесе
ұзартылуы мүмкін.
Ағымды құн – бұл негізгі құралдардың белгілі бір мерзімдегі нарықтық
бағасы бойынша бағаланған құны.
Баланстық құн – бұл бухгалтерлік есепте және қаржылық есеп беруде
көрсетілетін жинақталған тозу сомасын алып ,тастағандығы негізгі
құралдардың бастапқы немесе ағымдық құны.
Сату (өткізу) құны – бірін-бірі жақсы білетін және мәлімеге келуге
дайын тәуелсіз жақтардың (тараптардың) негізгі құралдарды өзара
айырбастауына мүмкіндік беретін құн.
Жою құны – тиімді қызмет ету мерзімі біткен негізгі құралдарды жою
кезінде пайдалану мүмкіндігі бар бағасы бойынша бағаланған бөлшектердің,
металл сынықтарының және басқа да материалдық құндылықтардың құны.
Амортизацияланған құн – негізгі құралдардың бастапқы және болжанған
жою құндарының арасындағы айырмашылығы, ал ол жүйелі түрде амортизациялық
жолмен нормативтік қызметіне немесе барлық пайдалы кезеңіне субъектінің
шығысы ретінде таратылады, бұл кезде:
- пайдалы кезең қызметі – бұл кезең ішінде негізгі құралдары
пайдаланудан экономикалық олжа алуды кәсіпорын топшылайды;
- нормативтік қызмет кезеңі – бұл кезең ішінде белгіленген нормаға
сәйкес кәсіпорын негізгі құралдың тозуын есептейді.
ОҚО бойынша Кедендік бақылау департаментінде негізгі құралдардың
есебі мемлекеттік мекемелерге қаржыландыру жоспарын орындауға арналған
бухгалтерлік есептің шоттар жоспарына сай (Қазақстан Республикасы Қаржы
министрлігінің қазынашылқ департаментінің бұйрығы №17 17.03.2004ж.) І
бөлімше „Активтер” бөлімінің мынадай мүліктік активтік субшоттарында
жүргізіледі: 010-ші „Ғимараттар”, 011-ші „Құрылғылар”, 012-ші „Өткізгіш
тетіктер”, 013-ші „Машиналар мен құралдар”, 014-ші „Материалдық емес
активтер”, 015-ші „Көлік құралдары”, 016-ші „Өндірістік және шаруашылық
инвентарь құрал саймандар”, 017-ші „Жұмыстық және өнім беретін малдар”, 018-
ші „Кітапхана қоры”, 019-ші „Басқа да активтер”.
Сонымен бірге, 126-шы „Аяқталмаған құрылыс” шотында аяқталмаған
күрделі салымдар, көпжылдық өсімдіктерді өсіруге кеткен шығындар, жас
малдарды өсіруге және бордақылауға кеткен шығындар есептеленеді.
Негізгі құралдардың бухгалтерлік есебі: негізгі құралдардың келіп
түсуін, кәсіпорын ішінде орын ауыстыруын және шығуын, дұрыс құжаттық
рәсімделуін және бухгалтерлік есепте уақытылы көрсетілуін: олардың
материалдық жауапты адамдарға бекітілуін және сақталуы мен ұтымды
пайдаланылуын бақылайды; негізгі құралдардың есептелген амортизациясы мен
тозу сомасының есепте дұрыс көрсетілуін, негізгі құралдардың қор қайтарымын
анықтауды, жаңа техниканың және оны қолданудың жаңа әдістерінің
тиімділігін; негізгі құралдарды жөндеу бойынша шығындардың сенімді есебін;
негізгі құралдарды түгелдеуді және қайта бағалауды мезгілінде жасауын және
олардың нәтижесін есепте көрсетілуін; негізгі құралдарды сату және олардың
басқаша шығу нәтижелерін есепте нақты көрсетілуін қамтамасыз етуі керек.

1.2. Келіп түскен негізгі құралдардың есебін және
оның аналитикалық есебін ұйымдастыру

ОҚО бойынша Кедендік бақылау департаментінде негізгі құралдар
негізінен өндірістік ғимараттарды және үйлерді, құрылғыларды салудан;
машиналар, жабдықтар, көлік құралдарын сатып алудан; өз күшімен құрал-
саймандар дайындаудан; малдардың төлдерін негізгі табынға ауыстырудан; жас
өсімдіктер көп жылдық өсімдіктерге өткеннен; басқа субъектілер мен жеке
тұлғалардан ақысыз (тегін) алынған негізгі құралдардың келіп түсуінен;
объектілерді ұзақ мерзімге жалға алудан (келісімді құнын толық төлегеннен
кейін); жарғылық қорға қосқан үлес нәтижесінде келіп түскендерден
қалыптасады. Негізгі құралдардың түсуі мынадай құжаттармен рәсімделеді.
Негізгі құралдарды қабылдау-тапсыру (орнын ауыстыру) актісі(1 қосымша)
негізгі құралдар құрамына жекелеген объектілерді еңгізу үшін; қолданылып
жүрген заңға сәйкес олардың енгізілуі ерекше тәртіппен рәсімделуге тиіс
жағдайларда басқасы, оларды пайдалануға берілуін рәсімдеу үшін; негізгі
құрал-жабдықтардың бір цехтан (бөлімнен, учаскеден) екіншісіне орын
ауыстыруын рәсімдеу үшін; негізгі құралдарды қоймадан (қордан) пайдалануға
берілуін рәсімдеу үшін, сондай-ақ басқа да субъектілерге берілген кезінде
(жарғылық капиталға қосқан үлестерді, сатуды, сыйларды) оларды негізгі
құралдардың құрамынан шығару үшін қолданылады.
Негізгі құралдарды қабылдауды рәсімдеу кезінде ОҚО бойынша Кедендік
бақылау департаментінде жетекшісінің өкімімен тағайындалған қабылдау
комиссиясы әрбір жекелеген объектіге бір данадан акт жасайды. Негізгі
құралдардың бірнеше объектісін қабылдау-тапсыру актісін жасауға тек
шаруашылық мүлкінің, құрал-сайманның, жабдықтардың және т.б. объектілердің
есебін жүргізген кезде, егер бұл объектілер бір типті болса, құндары бірдей
болып, бір календарлық ай ішінде қабылданған болса ғана жол беріледі.
Рәсімделгеннен кейін осы объектіге қатысты техникалық құжаттама қоса
тіркеліп акт бухгалтерияға беріледі, бас бухгалтер қол қойып, субъект
жетекшісі немесе соған өкілетті адамдар бекітеді.
Алыс-беріс (орын ауыстыру) актісінде ( 2 қосымша) міндетті
реквизиттермен қоса, комиссия қызмет ету мерзімін және болжамдық жою құнын
көрсетеді. Қызмет ету мерзімін шаруашылық жүргізуші субъекті дербес анықтай
алады, яғни ол негізгі құралдың техникалық жағдайынан, нормасынан және
басқа да көрсеткінтерінен шығады. Ал, болжамдық жою құны негізінен
шаруашылық жүргізуші субъектінің есептік саясатында көрініс табуы керек,
болмаса оны қабылдау комиссиясы көп жағдайда көзбен (визуально) анықтайды,
не болмаса бастапқы құнының 0,01-ден 2,0%-ке дейінгі сомасы алынады.
Негізгі құралдардың кәсіпорын ішіндегі орын ауыстыруын рәсімдеу үшін
актіні екі дана етіп тапсырушы цех (бөлім) қызметкері толтырады. Алушының
және тапсырушының қолдары қойылған бірінші данасы бухгалтерияға
тапсырылады, ал екіншісі тапсырушы цехта қалады.
Негізгі құралдарды ақысыз беру (сыйлау) кезінде акт (тапсырушы және
қабылдаушы субъектілер үшін) екі дана етіп жасалынады.
Негізгі құралдарды басқа субъектіге сату кезінде актінің үш данасы
жазылады: алғашқы екеуі өткізуші субъектіде қалады (онда бірінші дана
негізгі құралдардың нақты бары, қозғалысы туралы есеп беруге, екіншісі –
есеп-айырысу төлем құжаттарына тіркеледі), үшінші дана негізгі құралдарды
қабылдаушы адамға беріледі. Негізгі құралдардың алыс-беріс (орнын ауыстыру)
актісі келесі бетте келтіріледі.
Негізгі құралдар бірдей өндірістік немесе шаруашылық жұмыстарға
арналған, техникалық сипаттамасы және құны бірдей шаруашылық мүліктің бір
типті заттармен, құрал-сайманнан тұрса, олар бухгалтерияда бір мүліктік
карточкада жүргізіледі.
Бухгалтерия келіп түскен объектіні материалдық жауапты адамға бекітіп,
мүліктік карточка (3 қосымша) ашады, объектіге мүліктік тізімдеу нөмірін
беріп, мүлікті Мүліктік тізімге (4 қосымша) алынады, негізгі құралдарды
алу туралы жазбасы жасалады.
Бұл карточка бухгалтерияға келіп түскен негізгі құралдың актілері,
техникалық төлқұжаттары және басқа құжаттар негізінде толтырылады.
Карточкада объектілердің және олардың жекелеген құрылымдық элементтерінің
қысқаша техникалық сипаттамасы беріледі, бірақ сол техникалық құжаттамадағы
мәліметтері қайталанбайды. Негізгі құралды басқа субъектіге тапсыру (беру)
кезінде негізгі құралдардың шығуы туралы белгі соғуға, сондай-ақ негізгі
құрал объектілерінің субъект ішінде орын ауыстыруы кезінде „Негізгі
құралдарды қабылдау-тапсыру (орнын ауыстыру) актісі”, ескіру және тозу
салдарынан негізгі құралдың объектілерін есептен шығаруға „Негізгі құралдар
объектілерін есептен шығару актісі” (5 қосымша) негіз бола алады.
Құрылысы салынып біткен, жабдықтаулары орнатылған, жөндеу жұмыстары біткен
объектілер туралы жазбаларды карточкаға жазу үшін „Жөнделген, қайта
құрылған және жаңаланған объектілерді қабылдау-тапсыру актілері” (6
қосымша) негізінде жазылады.
„Объектінің қысқаша жеке сипаттамасы” бөлімінде негізгі объектінің тек
негізгі сапалық және сандық көрсеткіштері, сондай-ақ объектінің техникалық
құжаттамасында бар мәліметтерді қайталамай, осы объект үшін неғұрлым
маңызды екі-үш сапалық көрсеткіштермен шектеліп, оған қатысты маңызы
қосымша құрылыстар, бейімдегіштер мен тиесілі заттар жазылады. Негізгі
құралдардың топтама есебі жайында қысқаша жеке сипаттаманы әр объектіге
жеке бермей-ақ, мүліктік карточкада есептелген объектілерінің тобына
тұтастай береді.
Егер де объектінің сандық та және сапалық та көрсеткіштері
айтарлықтай өзгерсе, онда оларға жаңа карточка ашылуы мүмкін, ал ескі
мүліктік карточка анықтама құжаты ретінде сақталады.
Бухгалтериядағы толтырылған Мүліктік карточкалардың негізінде негізгі
құралдардың есебі бойынша жасалатын мүліктік карточкасын Тізімдемеге
тіркейді, ол (тізімдеме) негізгі құралдардың жіктемесі бойынша данада
жасалады.
Тіркеу кезінде карточкаларды нөмірлейді, содан кейін негізгі
құралдарды жіктік топтары бойынша сақтайды, ал бұл топтар ішінде – колдану
орындары мен материалдық жауапты адамдар және негізгі құралдар түрлері
бойынша көрсетіледі. Картотека, әдетте мынадай бөлімдерден тұрады:
„Қолданыстағы негізгі құралдар” („Үйлер”, „Ғимараттар”, „Өткізгіш тетіктер”
және басқа жіктік топтары бойынша), сондай-ақ „Ағымдағы айда келіп
түскені”, „Ағымдағы айда шығып кеткені”, „Ішкі орын ауыстырғандағы”,
„Жөндеудегі”, „Қордағы”, „Тоқтап тұрғаны (консервациядағы)”, „Жалға
берілген негізгі құралдар”, „Ұзақ мерзімге жалға берілген негізгі
құралдар”, „Жалға алынған негізгі құралдар”, „Архив”.
Ай ішінде „Түскендері”, „Есептен шыққандары” және „Ішкі орын
ауыстырғандары” бөлімдерінің карточкалары 01-„Активтер” бөлімшесінің
шоттарында есептелген айналымдармен салыстырғаннан кейін, картотеканың
тиісті бөлімдеріне орналастырылады. Негізгі құралдар жөндеуден немесе жалға
алушылардан оралғаннан кейін, тоқтап тұруы біткеннен кейін, қордан
қолданысқа өткізілгеннен, т.с.с. кейін бұл объектілердің карточкалары
картотеканың тиісті бөлімдеріне салынады. Шығып кеткен негізгі құралдар
бойынша картотекаларды „Архив” бөлімшесіне орналастырады. Картотеканың
дұрыс жүргізілуі негізгі құралдардың жағдайы мен қозғалысының дұрыс
есептелуіне және тиісті бақылау жасалуына септігін тигізеді. Карточка
төменде келтірілген.
Субъектінің материалдық жауапты адамын бекітілген негізгі құралдардың
барлығы бөлімдер (цехтар) бойынша негізгі құралдардың мүліктік
тізімдемелеріне енгізіледі. Тізімдер материалдық жауапты адамдарда
сақталады және жедел мақсаттар үшін қолданылады. Негізгі құралдардың құны
туралы тізімдердегі және мүліктік карточкалардағы мәліметтер сәйкес келуі
керек. Пайдалану (қолданылатын) орны бойынша негізгі құралдардың есебі
мүліктік карточкалардың бухгалтериядан жазылып (көшіріліп) алынған екінші
данасы бойынша жүргізіледі. Бухгалтерияның карточкаларындағы мәліметтер
негізгі құралдар қолданылатын жердегі мәліметтермен бірдей болулары керек.
Негізгі құралдардың мүліктік тізімі төменде келтірілген.

1.3. Негізгі құралдың тозуын және амортизациясын есептеу
ОҚО бойынша „Кедендік бақылау департаментінде” негізгі құралдардың
тозуын есептеу мемлекеттік мекемелердегі бухгалтерлік есеп бойынша нұсқауға
сай (Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің қазынашылқ департаментінің
бұйрығы №17 17.03.2004ж.)
Негізгі құрал өндіріс процесіне қатысумен, жылдар мерзімінің әсерімен,
табиғат қүшінің әсер етуімен пайдалану процесінде біртіндеп тозады. Тозудың
екі түрі болады: табиғи және сапалық (моральдық) (заман талабына сай
келмеуі).
Негізгі қорлардың табиғи тозуы олардың өндіріс процесіне қатысу
нәтижесінен және негізгі құралдардың пайдаланұға тікелей қатыспай-ақ, түрлі
сыртқы факторлардың әсерінен: ылғалдан, атмосфералық құбылыстар
нәтижесінен, металдардың тот басуынан, ескіруінен (тозудың табиғи нысаны)
пайда болады.
Негізгі құралдардың сапалық (моральдық) тозуы техникалық прогреске,
өндіріс әдістерін жетілдіруге және жаңартуға байланысты болып келеді.
Техника мен технологияны жетілдіру жұмыс істеп тұрған негізгі құралдардың
ұқсас өнімдерінің арзандауына ықпал етеді. Осыған орай, пайдаланылудағы
негізгі құралдар өздерінің құнының бөлігін жоғалтып, құнсызданғандай
болады. Машиналардың, жабдықтардың, үйлер мен ғимараттардың барынша жаңа,
неғұрлым жетілдірілген және үнемді түрлерін, малдардаң жаңа немесе
жақсартылған өнімді тұқымдарын, көпжылдық өсімдіктердің түрлері мен
сорттарын өндіріске енгізуге байланысты пайдаланылып жүрген негізгі
құралдарды бұдан әрі қолдану экономикалық жағынан тиімсіз болып қалады.
Негізгі құралдардың сапалық (моральдық)тозуын мынадай факторлар арқылы
анықтайды: өндірісте немесе жабдықтарды жаңартудағы жаңалықтар (ескі
машиналарды жаңа, неғұрлым өнімді машиналармен ауыстыру); технологиялық
процесті жетілдіру - жаңа технология қолданған кезде пайдаланудағы
машиналар мен жабдықтар жарамайды; шығарылатын өнімнің номенклатурасын
өзгерткенде және жаңартқанда (ескі машиналар мен құрал-жабдықтар жарамсыз
болып танылады); жұмысшы күшінің еңбекке қамтылуындағы, жұмысшылар
біліктілігіндегі, өндірісті орналастыру географиясындағы өзгерістер
өндірістің және пайдаланылатын машиналар мен жабдықтар санының азайтылуын
талап етуі мүмкін; өндірістің өндеуші салаларындағы өнімнің жекелеген
түрлерін шығаруға қажетті шикізат құрамындағы өзгерістер өнеркәсіптің
өндіретін салаларында өндіріс көлемінің қысқаруына әкеліп соғуы мүмкін.
Моральдық тозудың әсері нәтижесінде табиғи тозу мерзімі келгенге дейін
негізгі құрал-жабдықтар объектілері жаңасына, әрі неғұрлым пайдалы (үнемді)
түріне ауыстырылады. Моральдық тозуды болдырмау мақсатында негізгі құрал-
жабдықтар объектілерін қайта құрып, жаңарту жұмыстарын жүргізеді. Мұражай
және көркем туынды құндылықтары, кітапхана кітаптары, фильм қорлары, сәулет
және өнер көрсеткіштері болып табылатын үйлер мен ғимараттар және басқа
барлық негізгі құралдар моральдық тозуға ұшырайды.
Амортизация (латынның „өтеу” деген сөзінен) – тозудың құндық көрінісін
білдіреді.
Амортизацияланған құн бастапқы құны мен жою құнының арасындағы айырма.
Амортизациялық аударымдар әрбір есептік кезеңнің шығысы ретінде танылады.
ОҚО бойынша „Кедендік бақылау департаментінде” жаңадан пайдалануға
берілген негізгі құралдар бойынша амортизация есептеу келіп түскен айдан
кейінгі айдың бірінші күнінен басталады, ал шығып кеткен негізгі құралдар
бойынша – шыққан айдан кейінгі айдың бірінші күнінен бастап тоқтатылады.
Толығымен амортизацияланған негізгі құралдар бойынша амортизацияны
есептеу қорлардың құны өнімнің (жұмыстың, қызметтің) құнына толықтай
ауысқан айдан кейін туатын айдың бірінші күні тоқтатылады.
Тоқтап тұрған негізгі құралдар бойынша техникалық тұрғыдан қайта
жарақтандыру барысында, консервацияға ауыстырылған кезінде амортизация
есептелінбейді.
Жалға алынған негізгі құралдар бойынша амортизация есептеуді жалға
беру шартының немесе шарт талаптарына сай жалға беруші немесе жалға алушы
жасайды.
Одан басқа, мына төмендегі негізгі құралдар бойынша амортизация
есептелінбейді: жер, өнім беретін малдар, кітапхана қоры, мұражай
құндылықтары, ескерткіш архитектурасы мен өнері, ортақ пайдаланатын
автомобиль жолдары.
ОҚО бойынша Кедендік бақылау департаментінде негізгі құралдардың
есебі мемлекеттік мекемелерге қаржыландыру жоспарын орындауға арналған
бухгалтерлік есептің шоттар жоспарына сай (Қазақстан Республикасы Қаржы
министрлігінің қазынашылық департаментінің бұйрығы №17 17.03.2004ж.) І
бөлімше „Активтер” бөлімінің 02-„Активтердің тозуы” бөлімшесінің мынадай
мүліктік активтік субшоттарында жүргізіледі: 020-шы „Активтердің тозуы”,
021-ші „Материалды емес активтердің тозуы” .
02-ші бөлімшенің шоттарында есептелген негізгі құралдар ай сайын
амортизацияланады. Амортизацияны есептеген кезде шоттардың келесі
корреспонденциясы жасалынады, ол төменде келтіріледі.
Ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі құралдар бойынша амортизациялық
аударымдарды жалға алушы жасайды.
Негізгі құралдардың амортизациясын есептеудің әртүрлі әдістері бар.
Шаруашылық жүргізуші субъктінің бухгалтерлік есеп стандартына сәйкес дербес
тұрғыда, өздерінің есеп саясатында амортизацияны есептеудің тәсілі бойынша
жасалынады, олар:
- құнын бірқалыпты (түзу сызықты) жолмен есептен шығару;
- құнын орындалған жұмыстың көлеміне пропорционалды (немесе пара-пар)
етіп есептен шығару (өндірістік әдіс);
- жеделдетіп есептен шығару;
- қалдығын азайту жолымен есептен шығару;
- құнын сандардың жиынтығы бойынша (кумулятивтік әдіс) есептен
шығару.
Негізгі құралдардың түрлері бойынша амортизацияны есептеудің әрқилы
әдістері пайдаланады. Бұл кезде негізгі құралдың бір түрі бойынша бір ғана
тәсілі пайдаланады.
Таңдап алған амортизацияны есептеу әдісі субъектінің есептік
саясатымен анықталуы тиіс және ол бір есептік жылдан екінші бір есептік
жылға өтуі мүмкін. Егер де амортизацияны есптеу әдісі өзгермейтін болса,
онда оның себебін ашу керек.
Ал бюджеттік мекемелер бойынша тозудың есептеу әдісін таңдау құқығы
өкілетті органдардың еншісінде болады.
Негізгі құралдардың құны бойынша амортизацияны бірқалыпты (түзу
сызықты) есептеу әдісі, яғни объектінің құны, оның қызмет ету мерзімі
ішінде өндіріс шығындарына біркелкі норма бойынша жатқызылады. Бұл әдіс
негізгі құралдардың тозуына, оның қызмет ету мерзімінің ұзақтығына
байланысты болып келеді.
Бұл тәсілде амортизациялық соманы аудару үшін:
- қызмет етудің пайдалы мерзімі. Бұл кезде пайдалануға берілген
объектінің жағдайы ескеріледі және күтіп ұстау жағдайына да
байланысты болып келеді (жөндеу мәселесіне және техникалық жағдайы,
ауа райының оған тигізетін әсері т.б.)
- Қазақстан Республикасының салық заңдылықтарының белгіленген
амортизациялық нормасының шегінде. Шаруашылық жүргізуші
субъектісіндегі белгіленген нормалар, салық заңдылығының нормасынан
аспауы тиіс. Мысалы, жүк автокөлігінің бастапқы құны – 100000
теңге, 5 жыл мерзімі өткеннен кейін оның жойылу құны 10000 теңгеге
тең болады. Мұндай жағдайда жыл сайынғы амортизациялау нормасы
амортизациялаушы құнның 20%-ін құрайды немесе бірқалыпты тәсілге
сәйкес 18000 теңге болады.
Негізгі құралдардың амортизациясының бірқалыпты әдісі мына формула бойынша
есептеленеді.

осыған сәйкес ай сайынғы амортизация сомасы 150 мың теңгеге тең болады
(18000:12).
Төменгі негізгі құралдардың амортизациясын (тозуын) бірқалыпты (түзу
сызықты) әдіс бойынша есептеу жолы көрсетілген.
Негізгі құралды пайдалану барысында бірқалыпты табыс алынатын болып
топшыланса ғана, бірқалыпты әдіс пайдаланылады, яғни ол объектіеің
пайдалылығының біртіндеп азайғанын көрсетеді.
Амортизацияны (тозуды) орындалған жұмыстардың көлеміне пропорционалды
түрде есептеу әдісі (өндірістік тәсілі) негізгі құралдардың тозуы
(амортизациясы) тек олардың пайдалану нәтижесі болып табылады және оны
есептеу процесінде уақыт кесіндісі ешқандай роль атқармайды. Жоғарыда сөз
болған автокөлік белгілі бір операцияларды (жұмыстарды) орындады делік, ал
оның жүретін жолы 900000 километрге есептелген. Одна әрбір километрге
есептелінетін амортизациялық шығындар сомасы төмендегідей жолмен
анықталады.

Егер пайдаланудың бірінші жылында автокөлік 200000 шақырым (км) жол
жүрсе, екінші жылы – 300000 шақырым жол жүрсе, үшінші жылы – 100000
шақырым, төртінші жылы – 200000 шақырым және бесінші жылы – 100000 шақырым
жол жүреді деп шамаланса – амортизация жарнасын есептеу төмендегідей жолмен
есептелінеді.
Негізгі құралдардың амортизациясын (тозуын) өндірістік тәсіл бойынша
есептеу
Бұл кестеде жылдық амортизация сомасы мен орындалған жұмыстың өндіріс
процесінде тікелей пайдалануымен байланысты екенін көреміз. Жинақталған
тозу сомасы жыл сайын орындалған жұмыстың көлеміне немесе пайдалануға
тікелей байланысты өсіп отырады, ал қалдық құн жойылу құнына жеткенде
орындалған жұмыстың бір өлшем бірлігіне тікелей пропорционалды түрде азайып
отырады.
өндірістік әдіс бойынша амортизацияны есептеу тау-кен өнеркәсібінде ең
қолайлы әдіс болып саналады. Аталған өндірісте амортизацияны есептеу тонна
мөлшерлемесі бойынша жүргізіледі. Бұл әдіс негізгі құралдарды пайдалану
мерзімі ішінде объектінің қайтарымы барынша дұрыс есептелінсе ғана
пайдаланады.
Амортизацияны (тозуды) есептеудің жеделдетілген әдістері. Бұл әдіс
өндірістік мақсатта пайдаланылатын негізгі құралдардың көптеген түрлері
бойынша пайдаланылады, бірақ ол оның алғашқы жылдарында өндірілетін өнімнің
өзіндік құнын негізсіз құрт өсіреді, сондықтан оны іс жүзінде пайдаланудың
өзі екіталай. Дегенмен де, теоретиктер, оның екі түрін ұсынады:
а) Кумулятивтік әдісі
б) Азайып отыратын қалдық әдісі.
Кумулятивтік әдіс – латын тілінен аударғанда - өсі, жиналу деген
мағынаны білдіреді, яғни сандарды қосудың көмегімен тозудың сомасы
есептелінеді, демек объектінің қызмет ету мерзіміндегі жылдар санын қосу
арқылы анықталады. Мысалы, автокөліктің болжамды қызмет ету мерзімі 5 жыл.
Бірінші жылы объектінің бастапқы құнының 5:15 бөлігіне амортизация
есептелінеді. Екінші жылы 4:15 бөлігіне, үшінші жылы 3:15, төртінші жылы
2:15, бесінші жылы 1:15 бөлігіне.
Жыл сайынғы амортизациялау нормасы: бөлімінде жылдар санының
қосындысы, ал алымында: бірінші жыл үшін – 5, екінші жыл үшін – 4, үшінші
жыл ұшін – 3, төртінші жыл үшін – 2, бесінші жыл үшін – 1 болатын бөлшек
саны болып табылады. Әрбір бөлшек санды амортизацияланушы құнға (90000
теңге) көбейту арқылы жыл сайыеғы амортизациялық соманы анықтайды.
Төменде негізгі құралдардың тозуын (амортизациясын) кумулятивтік әдісі
бойынша есептеу жолы көрсетілген.
Негізгі құралдардың амортизациясын (тозуын) кумулятивтік әдіс бойынша
есептеу
Кестенің мәліметтерінен кумулятивтік әдіс бойыншы есептелген
амортизация сомасы объектіні пайдаланудың бірінші жылында құрт өсіп, соңғы
жылдарында азайғанын көреміз.
Азайып отыратын қалдық әдісі. Бұл әдіс те кумулятивтік әдістің
принциптеріне негізделген. Оны екі еселенген амортизациялау нормасын
қолдану арқылы азайып отырған қалдық әдісі деп те атайды. Мысалы, жоғарыда
айтылған автокөліктің қызмет ету (пайдалану) мерзімі 5 жыл. Бірқалыпты
үлестіру әдісінде амортизациялау нормасы 20% болады (100%:5).
Екі еселенген нормасымен есептеленіп, азайып отыратын қалдық әдісінде
амортизациялау нормасы мынаған тең 40% (20%х2) болады. Бұл белгіленген
ставка (40%) қалдық құнға әрбір жылдың сонында жатқызылады.
Қалдық құнды азайту үшін қажетті шамамен шектелетін соңғы жылды
қоспағанда, тозуды есептеген кезде жойылу құеы есепке алынбайды деп
саналады. Автокөліктің бастапқы құны 100000 теңге. Бес жыл бойы сынадай
мөлшерде есептеленеді.
Халықаралық практикада баяу амортизация деп аталатын әдіс бар,
мысалға, күрделі пайыздық әдіс, бірақ оны тек қана арнайы жағдайда ғана
пайдаланады. Бұл әдістің мәні мына жағдайдан тұрады: онда негізгі құралды
пайдаланудың бірінші жылында тозу сомасы аз мөлшерде есептен шығарылып, ал
келесі жылдары ол біртіндеп арта бастайды. Амортизациялық әдіс өзгертудің
нәтижесі ағымдағы және болашақтағы есеп беру кезеңдерінде көрініс табады.
Мысал: ОҚО бойынша „Кедендік бақылау департаментінде” 1998 жылы
желтоқсан айында құны 1608333 теңге тұратын сауда құрал-сайманын сатып
алған. Оның болжаған жою құны 3760 теңге тұрған, ал пайдалану мерзімі 15
жыл.
Кәсіпорын амортизация есептеу үшін кумулятивтік әдіс пайдаланған, ал
2001 жылдан бастап бірқалыпты әдіске көшкен.
Есеп кағидасындағы өзгерістің әсерін есептеу және оны көрсету мынадай
жолмен жасалынады:
Амортизация есептеу 1999 жылдың 1-ші қаңтарынан басталған.
Амортизацияны есептеу үшін кумулятивтік саны мынадай формула юойынша
есептелінеді:
15х(15+1)2=120
екі әдісті пайдаланудың салдарынан 173830 теңгеге айырма пайда болған,
осы пайда болған айырма таратылмаған табысқа жатқызылады.

1.4.Негізгі құралдарды жөндеудің және жал операцияларының есебі

Негізгі құралдар пайдалану процесінде табиғи және моральдық жағынан
тозады. Олардың жекелеген бөлшектері (негізгі бөлшектері мен детальдары,
құрылымдық элементтері) негізгі құралдарды тұтастай алғандағымен
салыстырғанда (запас бөлшектері мен детальдары) неғұрлым қысқа мерзімде
тозады.
Негізгі құрал-жабдықтар уақытынан бұрын тозып кетпеуі үшін ОҚО
бойынша „Кедендік бақылау департаменті” оларды мезгіл сайын жөндеп тұрады.
Ұйымдастыру-техникалық белгілеріне қарап, жөндеуді күрделі және жай
(ағымды) етіп бөледі.
Күрделі жөндеу деп негізгі құралдардың объектісін тұтастай
алғандағымен салыстырғанда тозу мерзімі азырақ жекелеген бөліктерін қалпына
келтіруді айтады. Машиналардың, жабдықтардың және көлік құралдарының
күрделі жөндеуі деп бір жылдан астам мерзімде агрегатты толық бөлшектеп,
барлық тозған детальдары мен бөлшектерін ауыстырып немесе қалпына келтіріп,
агрегатты қайта жинауды және сынақтан өткізуді, жүйелі түрде жүргізіліп
отыратын жөндеуді айтады. Машиналардың негізгі агрегаттарына (двигателін,
мостыларын, жылдамдық коропкасын) машина маркасына байланысты алдын-ала
белгіленген жолын жүріп өткеннен кейін күрделі жөндеу жұмысы жасалынады.
Үйлер мен ғимараттардың күрделі жөндеуі кезінде тозған құрылымдары мен
детальдары толық ауыстырылады немесе олар неғұрлым мықты және үнемді,
жөнделіп жатқан объектінің пайдалану мүмкіндіктерін жақсартатын
детальдармен ауыстырылады.
Күрделі жөндеулер негізгі құралдың пайдалану мерзімін, өндіріс
куаттылығын, көлемін, жылдамдығын, болашақта оның экономикалық табыстылығын
арттырса, онда ондай шығындар негізгі құралдың бастапқы құнын өсіреді, ал
барлық қалған жағдайда ондай шығындар ағымдағы шығын ретінде танылады және
ол оның бастапқы құнына әсер етпейді.
Мысалы. ОҚО бойынша „Кедендік бақылау департаментінде” автомашинаның
бастапқы құны 1500000 теңге құратын және оның пайдалы қызмет ету мерзімі 8
жыл болған. Бес жыл пайдаланғаннан кейін автомашинаға құны 290000 теңге
тұратын жаңа двигатель салынған, сонымен қоса 45000 теңге тұратын оң жақ
қанаты (крылосы) ауыстырылған. Бұл жерде автомашинаның двигателі, оның
бастапқы құнын өсіреді, ал 45000 теңге тұратын крылосы ағымдағы шығын
ретінде танылады.
Ағымды жөндеу дегеніміз негізгі құралдарды жұмыс жағдайында ұстап
тұру ұшін оның тозған бетальдарын ауыстыру немесе жөндеу болып табылады.
Оны негізгі құрал-жабдықтарды пайдалану процесінде жасайды. Негізгі құрал-
жабдықтардың тозуының алдын алу ұщін күні бұрын жоспарланып қойған жөндеу
жұмысын мерзімінде жүргізудің маңызы зор.
Жөндеу есебінде атқарылған (орындалған) жұмыс түрі барлық түрі бойынша
рәсімделеді, жұмыс көлемін және оның өзіндік құнын анықтайды, жөндеуге
жұмсалатын қаражатты мақсатты түрде пайдалануды бақылайды.
Негізгі құралдарды жөндеу ОҚО бойынша „Кедендік бақылау департаменті”
мердігерлік және шаруашылық тәсілмен жүзеге асырылады. Неғұрлым
прогрессивті және үнемді болып саналатын мердігерлік әдісте негізгі
құралдарды арнайы жабдықталған субъектілер (автожөндеу, жөндеу-құрылыс
шаруашылығын жүргізуші субъектілер) жөндейді; ал шаруашылық тәсілі бойынша
жөндеу субъектінің өз күшімен және қаражатымен жүзеге асырылады.
Мердігерлік ұйымдармен жасасқан шарт негізінде негізгі құралдардың
мердігерлік тәсілмен жасалған ағымды және күрделі жөндеулері үшін ОҚО
бойынша „Кедендік бақылау департаменті” жөнделетін объектілерді жөндеу
орнына апарып және қайтадан әкелу шығындарымен қоса, аяқталған жөндеу
жұмыстарының еңбек ақысын төлейді. Жабдықтар мен көлік құралдарын жөндеу
үшін мердігерлермен есеп айырысуды объект тұтастай біткен соң жасалынады.
Есеп айырысу құжаттары негізінде шоттардың корреспонденциясы жасалынады.
Күрделі жөндеуден өткен негізгі құралдарды қабылдап алу „Күрделі
жөндеуден өткен, қайта құрастырылған және жаңартылған негізгі құралдарды
қабылдау-тапсыру актісі” (7 қосымша) бойынша құжатталады. Субъектінің
негізгі құралдарды қабылдауға өкілетті қызметкерлері және жөндеу, қайта
құрастырулар немесе жаңарту жұмыстарын жүргізген субъект өкілдерінің қол
қойған актісі субъектінің бухгалтериясына тапсырылады. Актіге бас бухгалтер
қол қояды, оны субъект басшысы немесе соған өкілетті адамдар бекітеді.
Негізгі құралдардың жөнделген объектісінің техникалық төлқұжаттында
күрделі жөндеуден өткен объектінің қысқаша сипаттамасы беріледі, сондай-ақ
техникалық төлқұжатына қайта құрастыруға және жаңартуға байланысты
өзгерістер енгізілуі мүмкін.
Егер жөндеуді, қайта құруды және жаңартуды сыртқы кәсіпорын орындаған
болса, онда актіні екі дана етіп жасайды. Екінші данасын жөндеу, қайта құру
және жаңарту жүргізген субъектіге береді.
Шаруашылық тәсілмен негізгі құралдарды жөндеу цехтан тыс жерлерде
жүргізілсе, онда (үйлерді, ғимараттарды, тұрғын үйлерді, коммуналдық және
мәдени-тұрмыстық құрылыстарды, сондай ақ басқа қозғалмайтын объектілерді
жөндеу) шығындар тікелей өндіріс шығындарына жатқызылады.
Материалдар – жөндеуге жұмсалған материалдардың, қосалқы бөлшектердің
және басқалардың құны. Материалдар өндірістік шығындарға нақты өзіндік құны
бойынша қосылады.
Жұмысшылардың еңбегіне ақы төлеу – жөндеу жұмысы үшін есептелген
еңбекақы сомасы.
Еңбекақыдан есептелінген аударымдар – жұмысшылардың еңбек-ақысынан
белгіленген процентпен мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыруға, зейнетақымен
қамтамасыз етуге арналған және басқа да қорларға аударылады (21%).
Электр энергиясы, жылу,газ, бу-жөндеу цехтарының технологиялық және
басқа қажеттіліктеріне электр энергиясының, жылудың, газдың, будың шығыны;
Қосымша шығындар – жөндеу цехтарының жалпы өндірістік мақсаттағы
шығындары (цехтарды басқаруға жұмсалған шығындар, цех жабдықтарының
амортизациясы, оны ұстау, жөндеу және басқалар).
Жөнделетін әрбір объектіге кәсіпорынның жөндеу цехтарында көп жолды
карточкасы ашылады және оларда жөндеу бойынша шығындар жинақталады. Жөндеу
жұмыстарын бітіргеннен кейін объектілерді акт бойынша тапсырыс берушілерге
табыстайды. Бұл ретте шоттардың мынадай корреспонденциясы жасалынады:
Кәсіпорынға қажет болған жағдайда, және жөдеуге кеткен шығынды өнімнің
(жұмыстың, қызметтің) өзіндік құнына бірқалыпты тарату үшін, субъектілер
резервтік қор құруына болады. Қорды құру үшін, жылдық сметалық (бюджеттік)
шығыннан ай сайын қаржы аударып отырады.
Егер кәсіпорын жөндеу қорын құратын болса, онда ол ай сайын жөндеудің
барлық түрі үшін осы қорға жылдық қаржының (сметаның) 112 мөлшерінде
аударыдар жасалады:
- егер жөндеу мердігерлерлік тәсілмен орындалған болса;
- егер жөндеу шаруашылық тәсілмен жөндеу цехында орындалған болса;
- егер жөндеу шаруашылық тәсілмен жөндеу цехынан тыс жерде,
жылжымайтын объектілерде (үйлер, ғимараттар және т.б.) орындаған
болса;
- егер де кәсіпорынның құрған резерві жұмсалған шығындарды жаппаса,
онда, есептеу қағидасына сәйкес, артық жұмсалған шығындар
кәсіпорынның шығындарына жатқызылады.
Егер де кәсіпорынның құрған резерві жұмсалған шығындарды толығымен жауып,
артылып қалса, онда пайдаланбаған резервтер қызыл жазумен жазылады.
Өйткені 686 шотында қалдық қалдырылмайды. Жөнделетін негізгі құралдардың
объектісінен алынған деректердің көмегімен дер кезінде бақылау жасап тұру
мақсатында, негізгі құралдардың объектісіне жөндеу жасалып жатқан кезеңінде
олардың мүліктік (инвентарлық) карточкасы карточкалардың „Жөндеу” бөліміне
орналастырылады.
Жөндеудің аяқталуына қарай, жөндеуден қабылданған объектілердің
карточкалары бұл бөлімнен картотеканың негізгі құралдар топтары бойынша
тиісті бөлімдеріне ауыстырады.
Шаруашылық жасаушы субъект үшін өзінің қаржылық жағдайын және төлем
қабілеттілігін бағалай келіп, өз меншігіне сатып алғанша, басқа
субъектілердің негізгі құралдар объектілерін уақытша пайдалануға, яғни
жалға алған тиімді болуы мүмкін.
Жалға жасалатын келісім шартта: жалға берілетін мүліктің құрамы мен
құны; жал ақысының мөлшері, жалдың мерзімі; жалға алынған мүліктің жөндеу
шарты және қалпына келтірубойынша тараптардың міндеттері; жал ақысын
төлеудің және мүлікті қайтарудың тәртібі және т.б. қарастырылады.
Негізінен алғанда, жалға алу нысаны оның мәнін белгілейді, демек,
жалға алу нысаны мен жал бойынша жасалған келісім-шарттың жағдайы есепте
көрсетілетін операцияға да әсер етеді.
Жалгерлік есеп №7 „Жалгерлік есеп” деп аталатын бухгалтерлік есептің
стандартымен ұйымдастырылып реттеледі және сонымен сәйкес жал мерзіміне
байланысты қаржылық және ағымдағы болып бөлінеді.
Жал келісім шарты қол қойылған күннен бастап алады.
Жал мерзімі – көпке дейін өзгертуге жатпайтын кезеңімен ерекшеленеді
және сол жалға алынған мүлік келісім-шартпен рәсімделеді, сондай-ақ кез
келген келесі кезеңде оның ақысы төленіп немесе төленбей-ақ ұзартылуы
мүмкін.
Ағымдағы жалгерлік. Ағымдағы деп қаржыландырылатын жалгерліктен басқа,
кез келген жалгерліктің түрін айтады. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кәсіпорынның негізгі капиталының пайдалануын талдау
Кедендік бақылау
Негізгі құралдардың амортизациясы бойынша есебі
ӨНДІРІСТІК РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУЫН ТАЛДАУ
Негізгі-құралдардың-есебін-ұйымдастыру-және-оны-талдау
Кедендiк транспорт түрлерiн бақылау ерекшелiктерi
Жылжымайтын мүліктің тиімді пайдалануын талдау
Негізгі құралдардың есебімен аудиті
Алматы қаласы кедендік бақылау департаменті бойынша кедендік әкімшіліктендіру қызметін ұйымдастыру мен жетiлдiру тұжырымдамасы жинақталған тәжiрибенi жүйелеу
Негізгі құралдардың есебін аудиттеу
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь