Құстар

МАЗМҰНЫ

I. Кіріспе.

ІІ. Құстарға биологиялык сипаттама.
III. Оңтүстік Қазақстанда сирек кездесетін құстарға
жалпы сипаттама.
IV.Құстарды қорғау.
V.Фенологиялық бақылаулар.
VI. 7.8 сыныптарының жануартану
пәніндегі «Құстардың шығу тегі» (54)
тақырыбына сабақтық жоспар.

VII.Қорытынды.

VIII.Пайдаланыған әдебиеттер.
КІРІСПЕ
Құстар жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ұшуға бейімделген ерекше маманданған бұтағы деуге болады. Құстар генетикалық жағынан рептилилерге жақын, оның прогрессивті бұтағы. Құстарды рептилилерден ажыратуға болатын белгілері: а) құстардың орталық нерв системалары жақсы жетілген, сондықтан олар әртүрлі жағдайларға бейімделіп, мінез-қылықтарын өзгертеді. б) денесінде зат алмасу процесінің жылдамдығы мен дене жылуының реттелуінің дұрыс болуына байланысты температурасының жоғары және тұрақты болуына әкеліп соққан. в) ауа кеңістігінде ұшу қабілеті көпшілігінің қозғалу, я өрмелеу қабілетін жоймаған. г) көбею біршама жетілген (жұмыртқаларын басуы және балапандарын қоректендіруі).
Құстардың көрсетілген прогрессивтік белгілері, кластың жастығына қарамай олардың жер шарының алуан түрлі тіршілік орталықтарына тарауына мүмкіндік туғызған. Қазіргі уақытта құстардың 31 отрядқа топтасатын 8000-нан аса түрі бар.
Қазіргі кезде жер бетінде құстардың 9000-ға тарта түрлері, бұрынғы КСРО-да шамамен 800-дей және Қазақстанда 498 түрі мекендейді. Осы заманғы құстар 28 отрядқа топтастырылады. Жойылып кету қауіпі бар және, сирек кездесетін құстардың 200 түрі мен 83 тұртармақтары ХТҚО-ның, 80 түрі бұрынғы КСРО-ның және 56 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Аймағамбетова Қ.Махмұтов С.Табиғаттану кітабы. Алматы, "Мектеп", 1976.
2. Әлиев Ш. Бекенов А., Қыдырбаев X. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау. Алматы, "Қайнар", 1975.
3. Әмірғазиев Қ. Биологиялық жұмбақтар. Алматы, "Мектеп", 1972.
4. Бекенов А. Қазақстанның бағалы аңдары. Алматы, "Білім", 1972.
5. Жақыпов А. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі, Алматы, "Қайнар", 1989.
6. Жанәбілов Ш. Қазақша мал атаулары. Алматы, "Қайнар", 1982.
7. Жүмаділов Ә., Бекенов А., Қыдырбаев X. Қазақстан қорықтары. Алматы, "Қайнар", 1980.
8. Иоприш И. Бал - тағам, бал - шипа. Алматы,"Қазақстан" 1965.
9. Исмағұлов М. И., БекеновА. Зорман — терісі бағалы аң. Алматы, "Қайнар", 1971.
10. Қайымов Қ. Аяулы хайуанаттар. Алматы, "Мектеп", 1979. П.Қайымов Қ. Балықтар әлемінде. Алматы, "Қайнар", 1981.
12. Қайымов Қ. Биология және техника. Алматы "Қайнар", 1985.
13. Қайымов Қ. Бионика — табиғат перзенті. Алматы, Қайнар, 1977
14. Қайымов Қ. Зоологияжәне танымдық ойындар. Алматы, "Мектеп", 1973.
15. Қайымов Қ. Қызықты зоология. Алматы, "Мектеп", 1974.
16. Қайымов Қ. Суасты әлемінің айнасы. Алматы, "Қайнар", 1989.
17. Қыдырбаев X., Бекенов А., Қазақстанның хайуанаттар әлемі. Алматы, "Қазақстан", 1977.
18. Махмұтов С. Жаратылыстың құпия сырлары. Алматы, 1989.
19. Махмұтов С.М. Қазақстан қорықтары, Алматы, "Білім", 1981.
20. Молдабергенов А. Атамекен. Алматы "Қайнар", 1983.
21. НогаГ.С. Зоологиядан жүргізілетін бақылаулармен тәжірибелер. Алматы, "Мектеп", 1985.
22. Салғарин Қ. Қасапшылық. Алматы, 1991.
23. Суворов П.И., Арбузова З.А., Эсмонт В.Н. Ағаш пен бұтада болатын пайдалы және зиянды насекомдар. Алматы, "Мектеп", 1985.
24. Хроков В. Қорғалжын. Алматы, "Қайнар", 1984.
25. Шайкенов Б. Табиғаттағы биологиялық тепе-теңдік. Алматы, "Қайнар", 1976.
26. Ысқақов С. Табиғатты қорғау дәстүріміз. Алматы, "Қайнар", 1973.
27. Атмосфералық ауданы қорғау туралы. Алматы, Қазақстан, 1981.
28. Бекенов А.,Қыдырбаев X.Сирек кездесетін Хайуанаттарды қорғау. Алматы, Қайнар, 1975.
29. Бекенов А., Махмұтов С. Қазақстанның аша тұяқты аңдарын қорғау және пайдалану. Алматы, Қайнар, 1983.
30. Жамалбеков Е. Жер құнары - Өмір нәрі. Алматы, Қайнар, 1987. Кененбаев Ы.С. Інжу маржандар. Алматы, Жалын 1980.
31.Қаженбаев С. Өнеркәсіптік негізде балық өсіру. Алматы
        
        МАЗМҰНЫ
I. Кіріспе.
ІІ. Құстарға биологиялык сипаттама.
III. Оңтүстік Қазақстанда сирек кездесетін құстарға
жалпы сипаттама.
IV.Құстарды қорғау.
V.Фенологиялық бақылаулар.
VI. 7-8 сыныптарының жануартану
пәніндегі «Құстардың шығу ... ... ... ... ... ... ... омыртқалылардың ұшуға бейімделген ерекше
маманданған ... ... ... Құстар генетикалық жағынан рептилилерге
жақын, оның прогрессивті бұтағы. Құстарды рептилилерден ажыратуға болатын
белгілері: а) ... ... нерв ... ... ... сондықтан
олар әртүрлі жағдайларға бейімделіп, мінез-қылықтарын өзгертеді. б)
денесінде зат алмасу ... ... мен дене ... ... ... байланысты температурасының жоғары және тұрақты болуына
әкеліп соққан. в) ауа ... ұшу ... ... ... ... қабілетін жоймаған. г) көбею біршама жетілген (жұмыртқаларын басуы
және ... ... ... ... ... кластың жастығына
қарамай олардың жер шарының алуан түрлі тіршілік орталықтарына ... ... ... ... құстардың 31 отрядқа топтасатын 8000-
нан аса түрі бар.
Қазіргі кезде жер бетінде құстардың 9000-ға ... ... ... ... шамамен 800-дей және Қазақстанда 498 түрі мекендейді. Осы ... ... ... ... Жойылып кету қауіпі бар және, сирек кездесетін
құстардың 200 түрі мен 83 тұртармақтары ХТҚО-ның, 80 түрі ... ... 56 түрі ... ... ... (1996) тіркелген.
2. Құстарға биологиялық сипаттама
Тері жамылғы және оның туындылары. Құстардың терісі жұқа, оның ... ... ... ... Тері ... ... ... және
сүйекті туындылары болмайды, тек қана құйрық түбірінің үстіңгі ... безі ... Оның ... ... ... ... ... су жұқпайтын етеді. Құйымшақ безі су құстарында жақсы дамыған,
құрылықта ... ... ... болмайды.
Сүйекті туындыларының болмауына байланысты эпидермистің түрін өзгерткен
түрлі мүйізденген қапшықпен ... ... ... ... мен
сирақтарының сыртын мүйізді ... ... ... ... ... бір ... ... қапталып тұрмайды. Қауырсыны бар
жерін птерилия, ал денесінің қауырсыны жоқ жерін, немесе ... ... ... деп ... ... құрылысына және атқаратын қызметіне қарай ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Ол
негізгі қаламнан және оның екі жағында симметриялы орналасқан ... ... ... ... ... еніп тұратын бөлімін (очин)
қалам қауырсын дейді. Қауырсын сабағының жоғарғы пәр бекіген бөлімі ... ... Пәр ұзын ... дәрежедегі мұртшалардан қалыптасады. Екінші
дәрежедегі кіші мұртшалардың ұсақ, ... ... ... Осы
ілмешектер өз ара байланысып, бір серіппелі тақташа желпеуіш құрайды.
Қалыпты — контурлы қауырсын бүкіл ... ... ... ... ... ... денесін сыртқы механикалық әрекеттерден және ... ... ... ... ... мен құйрығы осы қауырсындардан
қалыптасады. Бұл қауырсындарды ... ... ... бірнеше топтарға
бөледі. Мысалы, екі қанаттың артқы жиектеріне орналасқан ұзын қауырсындарды
- қақпа (маховые) ... ... ұзын ... бағыттаушы
(руль) қауырсындар, қанатының үстін жауып жататын ... - ... ... құйрық үсті қауырсындар деп аталады.
Қалыпты қауырысындардың астыңғы жағында ұсақ - мамық қауырсындар
орналасады. Бұл ... ... ... ... ... ... жоқ, ... олардан серіппелі тұтасқан пластинкалар
қалыптаспайды. Кейбір мамық ... ... өте ... болады,
сондықтан мұртшалары сабақтың жоғарғы жағында бір шоқ ... ... ... ...... мамық қауырсын деп атайды. Мамық және
нағыз мамық қауырсындар су құстарында, әсіресе салқын жақта тіршілік ететін
құстарда ... ... ... ... ...... ... Мамық қауырсындардың арасында, мұртшалары жоқ жіпше тәрізді
қауырсындар да ... ... ... ... ... ... ... (ешкіемер, қарлығаш). Ауада ұшып жүріп қорегін ұстайтын насеком
жемдердің түрлерінде аузын ашқан кезде воронка ... ... ... ... ... дамуы, олардың рептилилермен ата тегі жағынан тығыз
байланысты екенін байқатады.
Қауырсындары үздіксіз түлеп ... ... ... ... ... түлейді.
Ет системасы. Құстардың бұлшық еттері, олардың тіршілік әрекетіне
байланысты бірнеше ерекшелігімен ... ... ... және ... ... ... ... еттері біршама
жіктеліп, барып күрделенген. Ол үшу кезіндегі күрделі қозғалысқа, ... және ... ... мүмкіндік береді. Екіншіден, ... ... ... ... ... денес келетіне орналасып, екінші
сіңір ұштарымен аяқтарға бекінген. Үшіншіден, ... ... ... ... қанаттарын қозғалтатын ірі бұлшық еттер денесінің
арқа ... ... ... ... ... ... ... төс
сүйегінің екі жағына орналасқан. Әсіресе аяқтарының бұлшық еттері назар
аударарлық. Төс сүйегінің ... ... ірі төс еті ... ... 20 ... ... де, қанаттарын төмен түсіруге ... ... ... ... асты ... ... кіші болса да қанатты жоғары
көтеруге мүмкіндік береді. Артқы аяқтарын қозғайтын 35-ке жуық ... ... ... Бұлардың ішінде көбірек көзге түсетіні оралымды
бұлшық ет. Бұл ет жамбастан басталып, ортан жілік ... ... ... ... ... сияқты, қатты тарамыс түрінде оралып өтіп, одан
саусақтарды иіп тұратын тарамыстарға ... ... Құс ... ... тізесі иіліп, оралымды ет созылады, соның салдарынан саусақтарын
иіп тұратын сіңір созылады, саусақтары бүгіліп бұтақты бүреді. Құс ... ... ... ... ... оралымды бұлшық ет күштірек
созыла түседі де, саусақтар бұтақты бүре ... ... да, ... ... ... ... ... кетпейді.
Құстардың басқа түрлерінде (торғай тәрізділерде) саусақтарының
автоматты ... ... Бұл ... ... ... ... игіш ... еттің әрекетіне байланысты. Бұл ... ... ... ... ... Сіңірдің астыңғы жақ бетінде көптеген
бұдыры болады, ол ... ... ... ... ... ішкі ... ... қабырғалар бар. Құс бұтаққа қонып, саусақтарымен
бұтақты бүргенде, ... ... ... ... құстың салмағымен,
қынап ішіндегі қабырғаның арасына кіре ... де, ... ... ... ... сол ... ... бұл бұтаққа ешбір бұлшық
еттің жәрдемінсіз-ақ бекиді. Енді қүс көтерілгенде, сіңірдің бұдыр беттері,
қынаптың қабырғаларынан ... ... ... ... жазылады.
Скелеттің ұшуға бейімделуіне және құрылықта жүруіне байланысты өзіндік
ерекшеліктері бар: біріншіден, ... ... иық және ... ... ... ... терінің жеңіл болуы көптеген
сүйектерінде қуыстың болуынан, терінің жымдасып, бірігіп кетуінен ... ... ... ... ... байқау мүмкін емес.
Омыртқа жотасы — мойын, кеуде, бел, сегізкөз жөне ... ... Бел ... ... ... ... ... құрамына енеді. Бас күрделі қимылдар жасайтындықтан
мойын омыртқалары ұзын және тез қозғала ... ... ... ... ... деп ... Себебі, мойын омыртқалары бір-біріне
ер сияқты жалғасады. Мұның өзі олардың тез ... ... да ... ... мойын омыртқаларының саны 11-ден 25-ке дейін болады. Бас
сүйегімен жалғасатын алғашқы екі ... ... ... үқсас болып келеді, оларды атлант және эпистрофей деп атайды.
Кеуде омыртқалары (3-тен 10-ға дейін) ... ... ... омыртқаларымен бірігіп кеткен. Оларда болатын қабырғалар төс
сүйегіне қозғалмалы болып ... ... ... және арқа ... екі бөліктен тұрады. Олардың қосылған жері, қозғалмалы бекініп,
денесінің артына қарай сүйір бұрыш жасайды. ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде төс сүйегін омыртқа
жотасына бірде жақындатып немесе қашықтатып отырады. ... ... ... ... ... мұның тыныс алу орындалуда маңызы зор.
Бел омыртқалары өз ара бір-бірімен, мықын сүйетерімен және ... ... ... ... ... омыртқаларының да бірқатары
сегізкөз-құйымшақ омыртқалармен қосылып кеткен. Соның нәтижесінде (10-22)
тек қана ... тән ... ... ... ... ... рептилилердегідей екеу болады. Құстар жер бетімен
жүргенде ... ... ... екі ... ... ... ... организмге тірек қызметін атқарады. Құстарда бос қозғалмалы қүйрық
омыртқалар 6-9 болады. Құйрық омыртқалары бірден құйыршық сүйегіне айналады
— мұны құйрық ... ... ... деп ... ... біріккен бірнеше
құйыршық омыртқаларынан тұрады. Құйыршық сүйектері құйрық қанаттары бекитін
тірегі болып ... ... ... ... қанаттарының бекуіне
мүмкіндік береді.
Құстардың бас сүйегінің - құрылысы рептилилердің бас ... ... ... бөлімі төрт сүйектен құралады (негізгі, екі ... ... ... ... ... ... ... сияқты біреу
ғана болады. Есіту капсуласы үш құлақ ... ... ... бұл ... ... ... Бас сүйегінің үстіңгі жағынан - қос
танау, төбе, маңдай және ... ... ... тұрады. Жоғарғы жағы -
жақ аралық және жоғарғы жақ сүйектерінен тұрады. Жоғарғы жақ сүйегіне ... — бет және ... бет ... ... Бұл ... екі ... ... қосылады. Соның нәтижесінде құстарға тән төменгі самай доғасын
құрайды. Мұның өзі көз ұясы мен ... ... ... ... ... ... ... шеміршегі сияқты — буынды сүйектен және тері тектес —
тіс пластинкасы, ... және ... имек ... ... қалыптасады.
Тіл асты аппараты сүйекті ұзын пластинка тәрізді болады, ол желбезек
доғасының бірінші ... ... ... ... ... ... бір сүйектен тұрады. Құстардың ... ... бас ... ... ... қатар өзінше көп
өзгешеліктері де бар. ... бас ... ... бас сүйегіне
ұқсас белгілерімен қатар өзінше көп өзгешіліктері де бар: құстардың ... ... ми ... ... ... ... ми сауыты да
үлкен болады; көз алмасының үлкен болуына ... көз ... ... ... болады; құстардың көзі маңызды сезім мүшесі болып табылады.
Жақ сүйектері бір-бірімен тұтасып, азықтық затты ... ... ... ... ... ми сауытының сүйектері жұқа және жіктері өте ұсақ,
сондықтан дами ... ... және ... ... - с у р е т. ... ... - ... омыртқалар; 2 - көкірек (кеуде) омыртқалар; 3 - ... 4 - ... ... 5 - ... өскіні бар қабырраның ... 6 - ... ... бөлімі; 7 - тес; 8 - төс қыры; 9 - жауырын;
10 - коракокд; 11 - ... 12 - ... ... 13 - кәрі ... 14 -
шынтақ сүйек; 16 - алақан сүйек; 6-1 - ... 17 - 11 - ... 18 - III ... 19 - ... ... 20 - ... сүйек; 21 – шап сүйек; 22 - ортан
жілік; 23 - асықты жілік; 24 - ... 25 - ... ... 1 - саусағы; 26 –
артқы аяғының IV - ... және иық ... - ... ... байланысты ерекшеліктері
болған. Иық белдеуі жауырыннан, коракоидтан және бұғанадан құралады.
Бұлардың жоғарғы жақ ... ... ... ... ... ... ... Жауырынның тұрқы ұзын, түрі қылыш тәрізді иіліп келеді. Ол
қабырғалардың үстінде ... ... ... ... ... ... жақсы дамыған, оның бір ұшы төспен ұштасады да, ... ұшы буын ... ... ... ... оң жақ және сол ... ... кетеді — мұны "айыр" сүйек деп атайды. Ол иық белдеуіне серпімділік
қасиет береді.
Қанат скелеті бес саусақты ... ... ... ... Әйткенмен иық және бұғана сүйектері өзгермеген, керісінше ... ... және оның ... ... ... ... ... екі аяғына түсетін болғандықтан, олардың құрылысында бірқатар
өзгешеліктердің бар екенін көреміз. Жамбас ... ... ... ... ... ... ... ұзына бойына ... ... ... ... ... ... Мықын сүйектерімен өте ірі
шонданай сүйегі бірігіп кеткен. Шап ... өте ... ... ... Олар шонадай сүйегінің сырт жағына орналасқан. Жамбас ... ... ... ... ... ұршық басы бекитін ойықты құрайды, оң
және сол жамбас ... ... ... қараған ұштары бір-біріне
қосылмай сыртына қарай алшақтап тұрады. Мұндай жамбасты ашық ... ... ... өзі, ... ... ... ... жұмыртқа тууына
байланысты болған.
Артқы аяқтары — ... ... ... ... және ... пен саусақтардан
түрады. Бұл үш бөлімнің ... ...... ... ... бір ... ... бөлімі — асықты жілік және оның шыбығынан; үшіншісі -
сирақ және саусақтардан тұрады. Асықты ... ... ... ... ... ... жалғасады. Ересек құстардың сирақтары бір ғана сүйектен тұрады.
Эмбриондық даму кезінде осы ... ... ...... ... толарсақ сүйектердің бірқатарының бірігуінен ... ... ... саны көпшілігінде төртеу, үшеу болуы сирек
кездеседі, ал Африка түйеқұсында екеу ... ... ... Осы ... ... ... ... тісі
болмайды. Олардың қызметін қоректерін қармап ұстауға көмектесетін, сырты
мүйізді затпен қапталған қатты тұмсығы атқарады. ... ... ... және ... ... түріне қарай тұмсығының формасы да
түрліше болады. ... ... ... тұмсығы төмен қарай иілген,
тұмсығының көпішілк жері қалың мүйізді ... ... ... ... ... біз тұмсықты болып келеді. Қаздардың тұмсығы жалпақ, сырты
мүйізді пластинкамен қапталған. Бірқазандардың тұмсығының астыңғы ... ... ... тері "қалтасы" болады.
Құстардың ауыз қуысының түп жағына тілі ... Оның ... ... ... келеді. Мысалы, жыртқыш құстардың тілі қысқа, әрі қатты болса,
қаздардың тілі — ... ... ... тілі - өте ... ... Оның ұстіндегі желім тәрізді заты қоректік заттарын тез жабыстырып
алады.
Сілекей бездері түрлі ... ... ... Кейбір құстардың
сілекей бездері жоқтың қасында (мысалы, ешкі ... Сүр ... ... ... ... ... ұя ... Оны жүрт
"қарлығаштың ұясы" деп ... ... ... құстардың сілекейлері,
қоректік заттарын жұмсатып оның ... ... ... ... ... ... ... құстардың (тауықтардың, көгершіндердің т.б.) өңешінде азықтық
заттарын уақытша сақтайтын және аздап қортылатын ... ... ...... деп атайды. Көгершіндер балапандарын ... ... ішкі ... "сүт" деп ... ... ... тәрізді зат
шығады, онымен олар балапандарын қоректендіреді.
Өңеш қабырғасы жұқа, безді қарынға барып жалғасады. Безді ... ... ... ... ас қорыту шырыны болады. Бұл ас қорыту
шырынын қарын бездері ... ... ... ... ... ... ... етті қарынға барып түседі. Бұл қарынның ішкі беті мүйізді
қабыршақпен ... Бұл ... ... ірі ... ... ... ... үгуге, біріншіден — етті қарынның қабыршағы себепші
болса, екіншіден - ... ... ұсақ ... да ... ... ... да ... құстарда қоректік заттың түріне ... ... ... ... жемді және жыртқыш құстардың ет қарыны нашар дамыған.
Дәнмен қоректенетін ... ол ... ... ірі, жас ... ... ... ... құстардың
қарыны басқалармен салыстырғанда соншалықты жақсы дамыған. Құстардың аш
ішегі едәуір ұзын ... Он екі елі ... ... ұйқы безі орналасқан.
Тоқ ішек пен тік ішектің аралығы жіктелмеген, оларды бір-біріне ... ... ... аш және тоқ ішектерінің артқы бөлімінің ұштасқан
жерінде, екі кішкене тұйық өсінді болады, оны ... ... деп ... ... ... жұмыстары әлі толық анықталмаған, ал кейбір
мәліметтерге қарағанда, гормон шығаратын ішкі секреция ... ... ... ... жасы ... ... бұл қалтаның көлемі кішірейе
түседі.
Құстардың бауыры үлкен және екі бөлімнен құралады. Өт ... ... ал ... өті болмайды. Өт жолы он екі елі ішекке келіп
ашылады.
Қорыта келгенде, ас қорыту системасының мына ... ... 1. ... ... тісінің қызметін бірқатарында қатты
тұмсықтары, бірқатарында ет қарындары атқарады. 2. ... ... ... шөп ... сүт қоректілердің ішектерінің ұзындығы денесінен 20
есе ұзын ... ... ал ... ... ... қоректенетін тауық
тұқымдастарының ішегі өздерінің денесінен 4-ақ есе ғана ұзын ... ... ... ...... қысқа, қарынның екіге бөлінуіне әкеліп
соққан. 4. Артқы ішектерінің, тоқ ішек және тік ішекке жіктелмеуі, ... ... деп ... ... ... тік ... ... қызметі
қоректік зат қалдығының уақытша тоқталып тұру және оның ішіндегі артық суды
сіңіру болып саналады.
Тыныс органдарының - өзіндік ерекшелігі және ... ... ... ... ... қарағанда анағұрлым күштірек және өте айқын көзге
түседі.
Көмекей ... ... ... оның ... бөлімін көмекей
деп атайды. Көмекей бір оймақ тәрізді және екі ожау ... ... Бұл ... көмекейдің дыбыс шығаруға ешбір қатысы болмайды.
Дыбыс шығару қызметін төменгі көмекейдің атқаруы тек қана құстарға тән
ерекшелік. Төменгі көмекей ... екі ... ... ... оған ... ... ... тектес сақина бар.
Көмекей қуысына, оның сыртқы жағынан келетін сыртқы дыбыс ... ал осы ... ... ... ... ... ішкі ... да келіп түйіседі. Дыбыс жарғақтары бекіген, арнаулы еттердің
жиырылуынан, яғни тітіркенуінен олардың формалары және ... ... ... ... ... ... өкпесі амфибилердің және кейбір рептилилердің өкпесі сияқты
қуыс қапшық емес, ... ... дене ... ... ... ... жақ қабырғасына бекиді. Бронхылары өкпе ішіне еніп, бірнеше ... ... ... ... ... ... тесіп өтіп, ауа
қапшықшалармен жалғасады. ... ... өз ара ... түтіктер —
парабронхалар, арқылы қосылады. Олардан бірнеше ... ... ... оны ... деп ... ... тарамдары өз ара нәзік
түтіктер — парабронхалар, арқылы қосылады. ... ... ... ... тарайды, оны бронхоилдар деп атайды. Бронхиолдардың айналасына қан
капиллярлары шоғырланады.
Жоғарыда айтылғандай, бронхылардың ... жұқа қабы бар, ... ... ... ауа ... ... өкпенің көлемінен
бірнеше есе үлкен болады. Ауа қапшықтары түрлі ішкі органдардың аралығына
орналасады. ... ... ... еттердің араларынан өтіп, тері астын
қуалап орналасады және сүйектердің қуыстарына да ... ... ... ауа қапшықтары мойын бөлімінде екеу, бұғана аралығында ... 2-3 пар және ... ... 1 пар ... ... ең ... ... бірі құстар ұшқанда, олардың тыныс
алу механизмін реттейді.
Жерде ... ... ... ... үлкейіп және кішіреюі арқылы
тыныс алады. Құстар ұшқанда кеуде еттері керіліп тұрады, сондықтан көкірек
бөлімінің көлемі ... ... ... ... осы ... ... ... ауалармен және солардың әрекетімен тыныс алады. ... ... ауа ... ... ... ... өкпе ... толады, ал қанаттарын төмен түсіргенде ауа қапшықтарының ... ауа өкпе ... ... ... Ауа ... ... ешбір
газ алмасу болмайды. Анығырақ айтқанда, құстар денесіне ауа ендіргенде ... ... да ... ... ... ... болып отырады. Бұл құбылыс
қос тыныс деп аталады. Мұндай жағдай құстардың ұшу ... ... ... ... ... газ ... ... тездетеді. Ұшқанда
құстардың тыныс алуы олардың қанатының қимылының шапшаңдығына байланысты.
Неғұрлым құс қанатын тез сермеп, тез ... ... ... ... алуы
күшейеді. Сондықтан да құс жоғарылай ұшқанда тұншықпайды.
Қан айналу органдары. Құстардың жүрегі төрт ... ... ... ... ... ал төменгі екі бөлімін қарыншасы дейді. Өкпеде
тотыққан қан өкпе ... ... сол ... одан сол ... ... ... жалғыз оң жақ қолқа шығып, өз тарапынан екі атсыз артерияға
тарамдалады, ал қолқаның негізгі ... оң ... ... ... арқа бөліміне қарай созылып барып, оған ішкі ... ... да ... ... астыңғы жағын қуалай отырып,
арқа қолқасына айналды. ... ... ... арқа қолқасынан сан және
шақ қос артериялары тарамдалып шығады да, ... өзі ... ... ... және ол ... ... ... бітеді.
Диаметрі қолқадан кеңірек болып келетін, өте үлкен атсыз артериялар,
бас бөліміне қан апарушы - ұйқы артериясына және өте ... ... ... ... ... ... ... оң жақ қарыншасынан бір ғана
сабақпен басталатын ... ... екі өкпе ... тарамдалады.
Құйрық венасы екі бүйрек қақпа жүйесінің капиллярына қанның ... ... ... біразы бүйрек денесіндегі арнаулы түтіктермен өте
шығады. Бүйректен шыққан қан тамырлары сан веналарымен қосылып мықынның ... ... Бұл екі қан ... ... дененің артқы бөлімінің
негізгі вена сабағына — ... қуыс ... ... Ішкі ... вена ... құйрық - шарбы венасына әкеліп құйылады. (V ... ... ал ... ... ... - ішкі жақ ... ... - ұсті венасына (Ү.epigastrica) келіп ... Бұл екі ... ... ... ... ... шыққан қан бауыр веналарымен (V.
hepitica) ағып ... қуыс ... ... құйылады. Сонымен денесінің артқы
бөлімінен жиналып келген вена қаны ... қуыс вена ... ... ... ... құйылады.
Шықшыт веналары бұғана асты веналарымен қосылып алдыңғы қос қуыс венаға
айналады. Бас жақтан жиналған қан осы веналар арқылы оң жақ жүрекшеге ... ... және вена қан ... өз ... жіктелуінің
нәтижесінде барлық органдары артерия қанымен қамтамасыз етіліп отырады. Осы
жағдайға сәйкес және қан ... ... ал ... ... зат алмасуының
жеделдігіне байланысты құстардың денесінің ... ... ... системасы. Рептилилермен салыстырғанда құстардың ... ... ... ... Бұл ... ... ... ортасымен қарым-
қатынасының күрделігіне байланысты. Миы үлкен, әсіресе алдыңғы ми ... ми ... ... ... ... ... ... алдыңғы
миының көпшілік бөлімі жолақ денеден құралған. Ми сыңарының үстіңгі бөлімі
(крыша) сүтқоректілердікіне қарағанда нашар дамыған, ол ... ... даму ... ... ... күмбез (archipallium) деп аталатын
түрінде сақталған. Бас миының көру ... және ... ... үлкен,
керісінше иіс бөлімі өте кішкене ... ... миы мен ... ... ... жігі ... ... тұрады. Мишықтың үлкендігінен
ортаңғы мидың көру бөлімі бір бүйіріне таман ... ... ... ... ... ми ... түйіседі де, арт жағынан сопақша
миды бүркеп жауып ... ... ... ... негізінен құртша (vermes)
деп аталатын, көлденең орналасқан сайлары бар түбір ... ... бас ... он екі пар ... иық және бел ... рептилелердегі сияқты жалпақ болады.
Сезім органдары. Құстардың есіту органдары рептилилердікі ... ... ... құлақтан тұрады. Бірақ, құстардың ... ... гөрі ... ... ... ... ... жалпы
бір тесікпен келіп жалғасады. Есіту сүйегі біреу болады, дабыл жарғағы тері
жамылғысының астында, сыртқы құлаққа ... ... ... ... ... құстарында (үкілерде) бұл ояз жердің қуысы үлкен, оның айналасында
дыбысты күшейтуге ... жұқа тері ... ... ... ... жақсы естиді, Құстардың құлағы, көзімен ... ... ... ... Құстар өздеріне төнген қауіп-қатерді ең алдымен құлақтары
арқылы сезеді.
Құстардың көру органы да ... ... ... түн ... ... құстардың көз алмалары үлкен. Көзі ... ... ... ... ... ... ... және көз алмасымен оны қоршап тұрған
белокты қабығының формасын өзгертетін сақиналы бұлшық еттердің ... тор ... ... ... және ... ... болады. Құстарда төменгі және жоғарғы қабықтардың болуымен бірге,
көздерінің алдыңғы ішкі бетінде бекіген, ... ... ... ... ... да болады.
Құстардың кейбір түрлерінде ғана иіс органы жақсы дамыған, мысалы, Жаңа
Зеландияның кивилар дейтін құсында; басқа ... ... ... үйректердің, тазқаралардың жылқышылардың иіс органдары
жақсырақ дамыған.
Зәр шығару ... ... ... ... ... болса, ересектерінде метанепрос-мықын бүйрек деп
аталатын бүйрегі (metanerhros) болады. Әр ... ... орта ... ... ... түтігі шығады. Ересек құстардың қуығы болмайды; ... ... ... болатын — аллонтоис сияқты қуық болса,
тіпті кейбір құстарда бір жасқа дейін қуықтың бүйрегінің көлемі, ... сүт ... ... де үлкен болады. Құстар бүйрегінің үлкен
болуы, олардың денесінде зат алмасу ... ... ... ... ... белокты заттың қалдығы көп болады және ... ... ... ... ... қышқылынан тұрады.
Несебі зар шығару системасы арқылы тез ағып өтеді. Ол несеп ... ... ... нәтижесінде пайда болған несеп тұздары несеп
жолдарын бітеп тастауы мүмкін. Бұл құстарда қуықтың ... ... ... ... зәрмен бөлінген судың мөлшері аса көп ... ... ... құрамындағы су сүзіліп организмге қайтады.
Бұл жағдай ... тері ... ... буға ... байланысты,
құстардың суды азғана мөлшерде қабылдауына әкеліп соғады. Жыртқыш құстардың
көпшілігі және кейбір торғай тәрізділер тіпті су ішпейді.
Жыныс органдары. ... ... ... ... ... екі ... ... шарбы майына ілініп тұрады. Жыл маусымының өзгеруіне қарай,
олардың көлемі де ... ... ... ... қара ... жыныс безі
алғашқы көлемінен 1500 есе үлкейеді. Аталық жыныс безінің ішкі ... ... ... қосалқысы (epididymis) болады, ол ұрықтың ... ... ... ... ... ... тұқым түтігі
шығады (vas deferens) да ол несеп ағармен қатарласа ... ... ... ... ... бұл ... клоакаға құяр алдында аздап кеңейіп,
тұқым қалтасы деп аталатын ... ... ... ... ... ғана ... Клоаканың жиегінің өсуінен
пайда болған шағылыс органы қаз ... ... және түйе ... ... ... де, ... да және дуадақтарда
шағылыс органының жұрнағы сақталады. Бұлар шағылысқанда еркегінің ... ... ... ... ... ... жыныс органы сол жақ аналық безі мен сол
жақ жұмыртқа жолынан тұрады да асимметриялы ... ... Оң жақ ... кейбір ғана құстарда: күндізгі жыртқыштарда, үкілерде, гагарларда,
тотыда жақсырақ дамыған. Бұл құстарда оң жақ ... безі ... ... де, олар ... ... атқара бермейді. Оң жақ жыныс бездерінде
жұмыртқа жетілгенімен, ол сол жақ ... жолы ... ... ... оң жақ аналық безінің нашар ... ... ... өте ірі ... тууына байланысты болуы мүмкін. Тұқым жолымен
жұмыртқа өте баяу қозғалады, яғни 1-2 ... ... ... (ovaria) басқа органдар сияқты ... ... ... ... ... (tubae uterinae) бір ұшы клоакаға келіп ашылады
да, екінші ұшы воронка арқылы дене ... ... ... ... дене ... ... ... түседі де, оның бойымен
қозғалады. Нағыз жұмыртқа жолы бірнеше бөлімдерден тұрады. Бірінші бөлімі
(pars albuminifera) — ең ... ішкі ... ... ... ... ... осы бөлімінде тауықтардың жұмыртқалары 3-6 сағат болады
және оның сырты қалың белокты қабатпен ... ... ... бөлімінде
— жұмыртқа екі пергамент тәрізді белокты ... ... ... ... ... ...... жұқа қабатты — жатын деп
аталады. Мұның ішінде бездері көп болады. Ол ... ... ... ... ... ... ... қапталады да онда пигментті
заттар болады. Жатын ішінде жұмыртқа 12-20 сағат болады. ... ... ... ... деп атайды. Бұл бөлімнің бұлшық еттері ... ... ... ... ... ... жұмыртқа клоака арқылы сыртқа
шығады. Тұқым жолымен жұмыртқаның қозғалу ... ... бір ... ... 41 ... ... созылады.
Жұмыртқа. Қалыптасқан жұмыртқа күрделі дене болып саналады. Әдетте
нағыз жұмыртқа деп оның ... сары ... ... ... ... бөлімдері (мысалы белок) жұмыртқа безінде ... ... ... болған қабаттары деуге болады.
Құс жұмыртқасының сары уызы көп ... Сары уыз ... бет ... және ... ... ... деп ... заты болады, ол
ұрықтанған жұмыртқада кішірек ұрық дискасына айналады. Сары уыздың басқа
бөлімі ұсақ ... ... ... көз тоқтатып қарасақ, олардың
қабаттары сары немесе мөлдір түсті ... ... ... ... қабығын сындырсақ, сары уызы дөп-дөңгелек болып ... сары ... ... ... жұқа ... қапталып тұрады. Сары уызда
балапанның организіміне керекті қоректік зат және денесін ... ... ... Сары заттың ішінде май және су көп. ... ... ... суды, жұмыртқаның осы сары уызынан алады. Оған қосымша жұмыртқаның
құрамындағы май да, тотыққанда өзінен су ... ... ... ... ... сары ... ... су - 50%, май - 23%,
протеиндер -16%, ... 11% ... ... ... сары ... су - 44%, май - 36%, ... - 17%, басқа заттар - 3% болады.
Жұмыртқаның сары ... ... ... жартылай сұйық (белок) ... ... ... қабаты болады. Оның сырты екі жұқа ... ... ... моқал ұшында температура өзгерген кезде
оның көлемі өзгеруіне мүмкіндік беретін айтылған екі ... ... ... сары ... қарай қабыршақ қабығынан "белоктың" ортасында
белоктың тығыз ширатылған жіп тәрізді халаза созылып ... ... ... ... ... ... негізгі маңызы нағыз жұмыртқаны (сары уызды)
механикалық әсерлерден ... және ... ... кезінде сумен қамтамасыз
етеді. Мысалы, тауық жұмыртқасы белогының құрамы: 87% су, ... - ... ... ... ... ... ... қышқыл кальцийден (89-97%), аздап та болса
басқа тұздар мен органикалық заттан ... ... ... негізінен
жұмыртқаны механикалық әсерлерден әр түрлі бактериялардың енуіне ... Ірі ... ... және ... ашық жерге салатын, құстардың
жұмыртқасының қатты ... ... ... Ұрық ... кезде, қатты
қабықтың біразы ұрықтың скелетін қалыптастыруға жұмсалады. Қатты қабықтың
сыртына майда ... ... Бұл ... жұмыртқаның моқал жағында
көбірек болады. Ұрықтың газалмасуына осы тесікшелердің маңызы ... ... ... сайын және газ маңызы үлкен. Жұмыртқаның
басылуы ұзарған сайын және газ алмасуының күшеюіне ... ... ... ... Қазақстанда сирек кездесетін құстарға жалпы сипаттама
1. Дегелек тәрізділер — дене мөлшері әр түрлі көпшілігі ірі, ... ... ұзын ... ... ... аяқтары сирақ бөлімінің
жартысына ... ... ... төрт саусақты, оның алдыңғы үш
саусақтарының арасы кішірек тері жарғақтармен ... ... ... ... ... ... ... затты шоқуға ыңғайлы келеді.
Бұлар жануар қоректілігімен және балапандарының ... ... ... ... ... Балапандарды толық жетілгенше ұзақ
уақыт ұяларында болып, ата-аналары қоректендіреді.
Арктика мен Антарктикадан басқа жердің барлығына тараған.
Дегелек тұқымдасына ... ... ... ірі ... ... ... ұзын, тік және үшкір келеді. Бұл құстардың көмекейінде
дыбыс шығаратын қатпарлары болмайды. ... ... ... ... ... ... ... далада, орманда, тауда кейде ... ... ... сипатталады. Жайшылықта да және ұясалар
кезде де қосарланып жүреді. Ұяларын үлкен етіп ағаштарға, ... ... ... адам ... ... ... ... Олар жылына 3-5
жұмыртқа туады, ал жұмыртқаның ... ... 30 ... ... ... ... ... және насекомдармен
қоректенеді. Жемін әдетте жер бетінен теріп жейді.
Бізде үнемі ауыл ... ... ақ ... (Ciconia ... ... ... қара дегелек (Ciconia nigra) кездеседі.
2. Құтантұқымдасы (Ardeidae). Құтандар туысына тұмсығы тік, әрі ... ... ірі ... ... ... екі жағынан қысыңқы және
жиегінде ұсақ ... ... ... ... ... ... ... ағаштарға немесе қалың қамыстарға салады. Қоректері, көбінесе балықтар,
амфибилер, шаян тәрізділер және насекомдар. Оларды судан ... ... ... (Egretta alba) біздің фаунамызда орта және оңтүстік облыстарда
көбірек кездеседі.
Үлкен ақ құтан (Egretta alba) ... ... ... Оның ... ... және жыл ... ... үнемі ақ түсті болады. Күй
салтанаты кезінде арқасын қуалай қүйрық қанатының үстіне ... ... ... ... ... "эспри" пайда болады. Бізде Европалық
бөлімінің оңтүстігінде, Кавказда, оңтүстік-батыс Сибирьде, ... Орта ... Қиыр ... ... ... ... насекомдарды құртып, ауыл шаруашылығына аздап пайдасын тигізеді.
3. Қаз тәрізділер (ANSIRIFORMES). Бұл отрядқа ірі және орта үлкендікте
болатын, ұзын ... ... ... құстар жатады. Олардың саусақтары
төртеу, оның үш саусағы денесінің алдына ... ... ... ... Әдетте олардың тұмсығы жалпақ үстіңгі жағынан төмен
қарай қысыңқы келеді. Тұмсығының сырты жұқа ... ... ... ... ... ... оны ... деп атайды. Тұмсығының үстіңгі
бөлімінің ішкі жағында мүйізді ... бар. ... ... ... мүйізді тісшелері болады. құйымшақ безі жақсы
дамыған.
Еркектерінің шағылыс органы болады. ... бір рет ... ... ... ... ширақ болады. Қаз тәрізділердің бүкіл дүние
жүзінде 200-дей түрі бар. Бізде олардың елуге ... түрі ... ... көпшілігі осы отрядқа жатады. Бұлардан үй құстарының
көптеген түрлері ... ... ... ... ... Бұл тұқымдас тармағына нағыз
қаздар жатады. Олардың мойыны денесімен салыстырғанда қысқарақ келеді, ал
мойын омыртақаларының саны ... ... ... ... ... ... ... көбірек тараған. Бізде 11 түрі бар. ... түрі ... Осы ... ... ... ... көпшілігі,
сұрқаздан келіп шыққан. Қытайда және шығыс Сибирьдің оңтүстігін мекендейтін
құрғақ мұрын деген түрі кездеседі. Осы ... ... қазы деп ... ... тегі осы ... мұрын қаздардан шыққан. Арктикада қараша
қаздар және гуменниктер көп ... ... ... да — жыл құстар, ұяларын адам сирек кездесетін
су қоймалары көп, ... және ... ... ... ... ... құрғақ жерде көбірек мекендейтінін естен шығармау ... ... ... ... ... ал су олар үшін ... ... кезеңін
өткізуге және тынығуға қажет. Қаздардың барлығы да жақсы ... ... ... ... де, ... да ... ал ... тек қана
ұрғашысы басуы мүмкін. Еркегі ұяның маңайында жайылып жүреді немесе ... жоқ бос ұяда ... ... барлық түрі де 4-6 шамасындай
жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын 25-28 күн ... ... ... бір
тәуліктен артық болмайды, Жүндері құрғаған соң ата-аналарының соңынан еріп
кетеді.
Қаздар ... ... ... ... ... ... ... қоректенеді. Түлеген кезде бұлардың бірнеше жүздегені бір
жерге жиналады. Түлегенде қанаттарының ... бір ... ... жетіледі. Соның нәтижесінде, бұл уақытта ... үшу ... ... ... ... өте ... Бұларды бізде Каспий теңізінің
жағалауынан (қыста көбірек) аулайды. Еті дәмді, мамығы сапалы болады.
Өзен үйректері ... ... ... 80-ге ... түрлер
топтасады. Көпшілік түрінің жыныстық ... бар. ... ... ... ... ... ... еткен түсі, артқы
саусағының жіңішке тері ... ... ... жіңішке және үсті
көтеріңкі келеді.
Бұл тұқымдас тармағына: қоңыр үйрек, сұр ... біз ... ... т.б. жатады.
Бұл үйректер шөптесін, өсімдіктері мол суларда мекендейді. Қолайлы
батпақты жерлерге де ұяларын ... Шөбі жоқ ... ... ... ... суларды мекен етіп, өсімдіктермен және су ... ... ... ... ... көбінде жерге және кейбір кезде ... ... ... ... немесе ағаштың қуыстарына да салады. Қоңыр үйрек 6-14,
сұрүйрек 7-13, бізтұмсық 6-12 ... ... басу ... 24-28 ... ... ... теңізінде қыстап шығады. Бұлардың кәсіптік маңызы
үлкен.
Сүңгуір үйректер тұқымдас тармағы (Fuliggulinae).
Сүңгуірлер дене мөлшері әр ... ... ... ... ... жіңішке қатты тырнақшасы бар құстар. Артқы саусағының тері ... ... гөрі ... ... түсі ... ... солғындау келеді. Бұл тұқымдас тармағына түрлі сүңгуір үйректер,
қызылбасты сүңгуір, ... ... ... тұрпан, гаганың бірнеше
түрлері ... ... ... ... ... ендікте тараған. Өзен
үйректерінен бұлардың өзгешілігі суы терең, өсімдігі азырақ ... ... ... ... ... да жақсы сүңгіп, күндіз
қоректенеді. Қоректерін судың терең жерінен іздейді. Су ішінде тез қозғалып
жүретін ұсақ жануарларды ... ... ... ... ... жерге, кейбір түрлері
(гогольдер) ... ... ... ... және ... кезде
бірнешеуі бірігіп топталып жүреді. Еті кәдімгі үйректердің етінен ... иісі ... да, ... ... ... ... бар.
Күндізгі жыртқыштар (FALCONNIFORMES). Бұлардың үлкендіктері мен жалпы
тұлғасы әр түрлі болып, тұмсықтарының ұшы ... ... ... ... оның түп ... сарғылттау түсті сағызсымақ деп аталатын жалаңаш
терілі бөлімі болатын құстар. Тырнақтары ... ... ... ... жақсы дамыған. Бұлардың етті қарны нашар ... ... ... көздері ашық, денесі ... ... ... Олар баяу ... сондықтан көп уақытқа дейін ұясында
болады, яғни әлсіз қызыл шақа балапан шығаратын құстарға ... ... ... ... ... құмайлары отряд тармағы (Cathartae). Бұлар Оңтүстік Америка
және Солтүстік Американың оңтүстігіне тараған, өз алдына ... ... ... ... ... ... Олар жер ... жақсы жүгіреді,
қорегін көбінесе иіс мүшелерінің ... ... ... ... ... ... еттері болмайды, сондықтанда бұл құстар мылқау
үнсіз, кеңсірік перделері болмайтын ... ... ... ... таз ... ... көпшілігінде бұлар өлекселермен және майда
омыртқаларымен қоректенеді. ... ... ... ... болмайды.
Өлекселермен қоректенудің салдарынан бірнеше түрлері тауларда және
далаларда, кейде ... да ... ... бір түрі ... ... ... құстар отярд тармағы (Falcones). Осы отряд ... ... ... ... ... ... екі ... бөлінеді:
сұңқарлар және қырғи тәрізділер.
Сұңқарлар тұқымдасына (Falcondae) - орташа және ұсақ ... ... ... ... жақын жерінде өткір қайшы сияқты тісшелері болады.
Бұлардың қанаттары ұзын және ұшты келеді.
Ірі сұңқарлардың түрлері: ... (Falco ... ... ... gurfalco) сирек кездесетін құстар. Негізінен бұлар құстарды ауада
ұшып бара жатқанда қағып жейді, бұл сұңқарлар ... ... Олар ... ... ... ... ... Пайдалы құстарды қырып, кейбір
жерлерде зиянын тигізеді. Ірі ... адам ... ... ... аулайды.
Ұсақ сұңқарлардың түрлері: күйкентай (Falco vespertines), тұрымтай
(Ғаlсо columbarius), ... ... ... ... ... ... мекен етеді. Ұяларын ағаштың басына, тастардың ... ... ... Ұшу шапшандықтары жоғарыда ... ... ... үшып ... те, жерден де ұстап жейді. Тышқан
сияқты кемірушілермен, ... ... ... де ... Ауыл
шаруашылығына, орман шаруашылығына пайдалы құстар.
Қырғи тәрізділер тұқымдасы ... ... ... ... ... ... тісшесі болмайтын қанаттары қысқарақ және моқалдау
келетін жыртқыштар. Біздегі бүркіттер тұқымдасы мына ... ... ... ... ... ... ... жатады. Олардың да
қанаттары қысқарақ және моқалдау келеді. Құйырғы денесімен салыстырғанда
ұзын болады. Олар ... ... Ағаш ... ... ... икемделген.
Бұлар құстармен, оның ішінде үй құстарымен қоректеніп, шаруашылыққа зиянын
тигізеді.
Құладындар (Circus ... ... ... және аяқтары ұзын
болады. Құладындар үш топқа бөлінеді: ... ... дала ... және
саз құладыны. Олар тундрадан басқа жердің барлығында да ... және ... ... етеді. Бұлар жемін жер бауырлап қалықтап ұшып жүріп, ... ... ұсақ ... ... ... ... ... пайдалы.
Кезқұйрықтардың (Milvis korschun, M. milvis) құйрығы екі айыр ... ... ... ... ... ... Бұлар қалықтап ұшады. Жалпы
алғанда кезқұйрықтар пайдалы құстар болып есептеледі. Олар ... ... ... және насекомдармен қоректенеді.
Бүркіттердің басқа құстардан бір ерекшеліктері, саусақтарына дейін
қауырсынмен ... ... ... және ... ... Олар ... салмақты ұшады. Бізде бестен артығырақ түрі бар. ... ... ... ... ... ... ... бүркіт (Aguila chryäetos),
оңтүстіктегі далалы жерді мекен ететін қыран - қара ... ... ... ... ... тау қыраны т.б.
Қыран - қарадан басқасы ағаштарға, ... ... ... ... ... ұясын жерге, немесе бұталарға салады. Ұяларында 1-3
жұмыртқа ... ... ... 40-45 ... ... ... қалықтап
ұшып жүріп көріп, кенеттен шабуыл жасап ұстайды. Кейде өлекселермен де
қоректенеді. Олар негізінен тышқан ... ... ... насекомдармен қоректенеді.
Әсіресе қыран-қара пайдалы, олар ауыл шаруашылығына зиянын ... мен ... ... ... адам ... ... түлкі,
қасқыр, ақбөкендерді және дуадақтарды аулауға пайдаланады.
Жамансары немесе ақсары (Вutео). Олар бүркіттерге жақын, бірақ кішірек
және қауырсыны ... ... ... ... ... кәдімгі жамансары
(Buteo buteo) кездеседі. Олар ұяларын ағаштарға салады. Басқа ... ... ... өзендердің жағалауларына, тастың қуыстарына салады. Ұясында
2-4 жұыртқа болады. Жұмыртқаны басу мерзімі бір айға жуық.
Ақсарылар ... ... ... ... ұшып, немесе биігірек жерге
шығып отырып, жасырынып барып ұстайды.
Ақсары өте пайдалы құс. Олар ауыл ... ... ... ... ... жете білмей жыртқыш құстарды атқанда
ақасырларды да атып жіберушілер кездеседі.
Құмайлардың барлығы — ірі құстар. Басында және ... ... ... ... болады. Тырнақтары моқал, тұмсығы төмен қарай
иілген. Биологиялық ... олар ... ... ... түрлері: сип (Gurs fulvus), қозықұмай (Guraëtus barbadus) және қара
құмайлар (Aegypiusmonachus) болып есептеледі. Бұлар көбінде таулы ... ... ... және ... ... ... түрлері
топталып жүріп ұялайды. ұяларында 1-2 жұмыртқа ... ал ... ... ... ... Көздерінің өте жақсы көруі нәтижесінде, ауада қалықтап
ұшып жүріп жемдерін ... ... ... ... ... ... өте ... құстар, сондықтан олардың зияны оншама көп емес.
5. Тауық тәрізділер ... ... ... барлық жерлерге
тараған. Олардың денелері тығыз, қанаттары ... ... ... ... ... күшті, төрт саусақты, тырнақтары жерді қазуға
бейімделген. Көпшілік ... ... ... ғана ... Балапандары жұмыртқанадан шығысымен ата-анасына
еріп кетеді. Бұлар өзге отрядтармен салыстырғанда жұмыртқаны көп ... ... ... ... үлкен. Олардан қолдан асырайтын
көптеген үй құстарының түрлері шығарылған.
Қырғауылдар тұқымдасы (Phasianidae). Бұлар ... және ... ... ... ... саусақтары қауырсынсыз, еркектерінің
аяғында үлкен тепкілері болады. Саусақтарында мүйізденген ірі қабыршақтары
болмайды. Оларға ... ... ... күрке тауығы (Meleagris
galloavo) ол осы ... үйде ... ... ... арғы ... ... (Nimida meleagris), үнді павилодары (Pavo cristatus),
Индияның жабайы тауықтары. Олардың ішіндегі айырықша ... бары ... бұта ... тауықтары (Galus galus). Бұта тауығынан үй ... Бұл ... ... ... ... т.б. ... ... coturnix) тауық тәрізділер отрядының ішіндегі - ең
кішісі, салмағы ... ... ... — жыл ... ... ... ... ал бір азғанасы оңтүстік Европада және Закавказьеде қыстап
шығады. Олар көбінесе ашық ... ... ... ... ... 20-ға ... жұмыртқа туады. Жұмыртқасынан шамамен 21 ... ... ... Олар ... ұсақ ... ... ... және дәндерімен қоректенеді. Күзге қарай өте қатты семіреді,
Қырым, ... ... ... ... уақытта оларды көп аулап ұстайды.
Кекілік (Alectoris graesa) шілдерден көрі ... ... 450-700 ... ... ... Орта Азияның, Алтайдың таулы аймақтарында бір түрі
кездеседі. ... ... ... ... ... Орта ... Алтайдың тауларында тау күрке
тауығы деп қате аталатын ... (Tetrao gallus) ... ... Еркегінің
салмағы 3 кт, ұрғашысы 2 кг болады. Еркегі мен ұрғашысының түсіне ... ... ... ... ... тараған. Бізде кәдімгі қырғауыл
(Phasianus colchicus) деген түрі мекендейді. Еркегінің түсі айқын ... ... ... ... ... ... ... құйылысында, Кавказда, Орта ... Қиыр ... ... ... оңтүстік бөліміне тараған.
Қырғауыл негізінен жер бетінің құсы.
Қалың қамыста, бұталы тоғайда, қалың орманда мекендейді. Олар ... ... ... қорегін жерден теріп жейді. Сондықтан да қары қалың
жерлерде, тіршілік ете алмайды. Өсімдік дәндерімен, ... ... ... ... төгілген астықтардың дәндерін ... ... егін ... ... Бұл ... ... ағаш еккен
далаларымызға көп етіп жерсіңдірудің маңызы үлкен.
6. Отярд тырналар ... — ірі, ... ... және ... ... ал ... ... жүгіретін құстар. Көпшілік түрлерінің ұзын кеңірдегі, төс қырының
маңайында бірнеше түйін ... Осы ... ... ... ... ... ... далалы және батпақты жердің барлығында де кездеседі. Бізде
тырналар (Gruidae) деген тұқымдасының ... түрі ... Оның ... ... сұр ... (Grus grus). Бұл ... 120 см ... 6 кг-
дай ірі құс. Тундра мен биік таулардан ... ... ... ... Ұяларын тоғайлы батпақтарға, өзен жағалауларына, кейде
далаларға, адам бара алмайтын ... ... ... жерге салады. Ұясында
2-3 жұмыртқасы болады. Жұмыртқасын еркегі мен ... ... ... ... ширақ болып шығады. Тырналар өсімдік тамырларымен,
құрттармен, насекомдармен, ... ... ... ... ... кездерінде топтанып астық далаларына барып,
шаруашылыққа аздап зиянын тигізеді. ... ... ... кіші
тырна, немесе ақбас тырна (Grus virgo) дейтін түрі ... ... ... ... ... ақ ... ... стрех (G. leucogeranus)
деген түрі мекен етеді. Тырналардың барлығы да жыл құстары. Оңтүстік Азияда
және Африкада қыстап шығады. Бұлардың ... ... ... ... ... ... ... кейде сулы жерлерді мекен ететін кіші және орта
үлкендікте болатын құстар. Олардың тұмсықтары сүйір, өтпелі ... ... ... ... ... келеді. Бұл құстар нашар ұшады, өсімдігі
қалың жерлерде жақсы қозғалады. ... ... ... ... қалың
шөптердің үстіне салады. Ұясында 3-12 жұмыртқа ... ... ... ... ... бірдей қызмет етеді. Олар омыртқасыздармен,
өсімдіктің жұмсақ жапырақтарымен, тұқымдармен қоректенеді. Кейбір түрлері
қорегін кешке, ... ... ... ... өте көп ... құстар, біздің
фаунамызда он шақты түрі кездеседі. ... ... ... жасырынып жүретін
салмағы 200 г болатын тартар (Crex crex) ... түрі ... ... ... ... ... ... деп аталатын түрлері кездеседі: ... (Porzana porzana) ... ... ... ... ... ... Көлдердің жағасында, қалың шөптің арасында, салмағы 1 кг-дай қасқалдақ
(Fulica atra) деген түрі ... ... ... ... қауіп төне
қалса сүңгіп кетеді. Осы қасқалдақтардың ғана ... ... ... Дуадақтар. (OTIDIFORMES) Пішіні тауықтарға ұқсас, ірі ... ... мен ... ... ... ... қысқа
тұмсықты құстар. Жершарының шығыс бөлімінің далалы және шөлді ... ... ... ... ... ... ... құйымшақ безі
болмайды. Еркектерінде жұтқыншағымен жалғасатын тері қалташығы болады, ... ... ... ... ... фаунада үш түрі кездеседі.
Көбірек тараған турі дуадақ (Otis tarda). Салмағы 16 ... ... ... Ашық ... мекен етеді. Ұяларын бозды, ... ... ... ... де ... ... тұрым қосарланып жүреді. Жұмыртқаларын тек қана
ұрғашысы басады. Ұясында 2-6 ... ... ... 30 күнге жетеді.
Жұмыртқадан шыққан балапандары ширақ ... ... ... ... ... Жыл құстарын топтанып жүрген кезінде аулайды.
Жыртылмаған тың жерлерге үлкендігі ... ... (Otis ... ... жақын, бірақ жыртылған жерде кездеспейді. ... ... ... Аз болғандықтан кәсіптік маңызы шамалы.
9. Көгершіндер (COLUMBIRFORMES).
Көгершіндер орманды, ... ... ... ... ететін, адам
жайларына үйір, ... ... ... ... және ... ... Олардың танау тесіктерін терілі қаппен бүркелген. Моногамды.
Көгершіндер бүкіл жер ... ... ... өте ... тараған жерлері
Малай архипелагы мен Австралия. Жалпы үш жүздей түрі белгілі. ... ... ... Мысалы: клинтух (Columba oenas), вяхиръ (Columba palumbus)
иығында және мойнының бүйір бөлімінде ақ ... ... ... ... ... тараған, жабайы көгершіндер немесе көк кәгершін, зікірлі
кәгершін Мадагаскарға таяу жердегі Маврсекия, Бурбон, ... ... ХҮІІ ... ... жойылып біткен ірі дронт көгершіні — ... ... ... ... ... жабайы түрлері - ағашты, таулы жерлерде
тіршілік етеді. Олар ағаштардың үстіне, қуысына ... ... ... ... ... шөптесін заттардан салады. Ұясында 1-2 жұмыртқасы болады.
Жұмыртқаларын еркегі де, ұрғашысы да кезектесіп ... ... ... 30 ... ... ... шығады. Қорегінің көпшілігі мәдени және жабайы
өсімдіктердің дәндері, жемістері мен тұқымдары. Бұлар аздап құрттарды және
жұлдыз ... да ... ... ... ... ... бірнешеуі бір жерге
топтанып, астық дәндерін жеп шаруашылыққа зияндарын тигізеді.
Көгершіндерді қолға ... ... ... ... ... жыл
бұрын басталған.
10. Көкектер (CUCULIFORMES).
Бұл отрядқа көкектердің 200-ге жуық түрі ... ... ... ... ағашты және бұталы ... ... ... ... ұя ... және ... басады. Көпшілігі ұя, салып, жұмыртқа
басу инстиктін жоғалтқан. Мысалы, қаршыға көкек ... ... ... Азияда мекендейтін түрі кейде жұмыртұқасын өзі басып, балапан
шығарады, көпшілігінде жұмыртқасын ... ... ... ... ... ... ... glandarius) жұмыртқаларын тек қарға тәрізділердің
ұяларына салады. Бұлардың балапандары, ұяның иесі болып ... ... ... ... ... ... түсі түрліше, әдетте, жұмыртқасының түсі
ұядағы басқа құстың жұмыртқасына түстес болып келетіні ... ... ... ... ұясына апарады. Жұмыртқадан шыққан көкектің
балапандары ептеп иесінің балапанының астына кіріп, оны я жұмыртқаны ... ... ... ... ... құстар жей алмайтын зиянкес түкті
жұлдыз құрттарды жеп пайдасын тигізеді.
11. Отряд. Жапалақтар (STRIGIFORMES).
Жапалақтар сыртқы белгілеріне қарағанда, ... ... ... болғанымен, систематикалық жөнінен олардан анағұрлым алыстау ... ... ... ... тіршілік жағдайларының ұқсас болуының
нәтижесінен келіп шыққан.
Жапалақтың қаурысындары қалың және жұмсақ, қопсып тұрады. Сондықтан да
ұшқанда ... ... ... есту ... ... ... ... қалқаны біршама жақсы жетілген. Құлақ қуысының алдыңғы жағында,
дыбыс толқындарын күшейтетін тері қатпары орналасқан. Бұлардың көзі ... ... ... де жақсы көреді. Басын өте тез ... ... бұра ... ... ұзын ... ... қармап ұстайды.
Күндізгі жыртқыш құстардан айырмашылығы, жапалақтың жемсауы болмайды.
Бұлар көп ... ... құс, 200-ге жуық ... бар. Ал ... ... 20-дай
түрі кездеседі. Балапандары әлсіз, көп уақытқа дейін ұяларында болады.
Ақ жапалақ (Nystea ... ... және ақ ... ... ... ... ... ұшып келеді. Ақ жапалақ күндіз қорегін
жақсы аулай алады.
Үкі (Bubo bubo) жапалақтардың ішіндегі ең ... Ол ... ... ... барлығында да кездеседі. Ұяларын жерге, жартастарға, ... ... ... 2-3 ... ... Жемін түнде аулайды. Жер
жағдайына және жыл маусымына қарай, қоректерінің түрлері өзгеріп ... ... ... ... ... қоректенеді (үйректер, қасқалдақтар
т.б.). Оңтүстік жаз кезінде қояндармен, қосаяқтармен және ... ... (Asio otus) аса ірі ... ... ... ... құс. ... оңтүстігінде және қоңыржай өңірде кеңінен тараған. Бұлар
көбінесе аралда және ... ашық ... ... ... ... ... ... ескі ұяларына немесе жерге салады. Ұясында ... ... ... ... ... ... қорегі тышқан тәрізді
кемірушілер, құстар, кейде насекомдар болып есептеледі.
Байғыз (Athene, Glaucidium) - ұсақ ... Басы ... ... ... (Syrix aluco) — ... біздің жапалақтардың бірі.
Үлкендігі қарғадай, құлақ айналасындағы ... ... ... ... Кавказдың және Орта Азияның орманды ... ... баяу ... құс. Олар ... ағаштарға, ағаш
қуыстарына салады. Жемін түнде аулайды. ... ... ... ... ... Жапалақтардың тағы пайдасы, басқа
жыртқыш құстар ... ... ... ... аулайды.
12. Отряд. Торғай тәрізділер (PASSERIFORMES).
Торғай тәрізділерге қазір тіршілік ететін құстардың жартысынан ... Оның ... ... түрі ... ... пішіні мен дене ... ... ... Ең ... ... оның ... 5-6 г болады, ал ірісі
қарға салмағы 1100-1500 г болады. Торғай ... ... ... жерлерді мекендейді. Торғай тәрізділердің ішінде нағыз су құстары
болмайды. Барлығы да ... ... ... ... өте ұқыпты жасайды.
Кейбір түрлері жылына екі рет ... ... ... үш ... ... ... торғай тәрізділердің (Clamotores) дыбыс еттері симметриясыз
орналасқан қарапайым құстар. Тропиктік ұсақ орман құстары.1000-ға ... ... 11 ... топтасады.
2. Жалған жыршы торғай тәрізділер (Menurae) бұған Австралияғатараған
бір азғана түрлері жатады. Нағыз торғай ... ... ... ... ... Негізгі тұқымдасы — лиралар (Menuridae).
3. Жыршы торғай тәрізділер (Oscines) — бұл отряд ... ... 2/3 ... ... ... ... ... жетілген, 5-7 пар дыбыс
еттері болады. 4000-ға ... түрі ... олар 52 ... ... ... ... ғана ... (Alaudidae) далада, шөлді жерлерде тіршілік ететін ұсақ
құстар. Артқы саусағының тырнағы түзу және ұзын болады. Бұлар ... ... ... Насекомдармен, дәндермен қоректенеді. Бозтолрғайлар өте
пайдалы ... ... ... ... өте тез ... ұсақ құстар. Олар
насекомдарды ауада ұшып бара жатып қағып, ұстап жейді. Бізде ... түрі ... ... (Hirundo rusica), қала ... ... ... жаға ... (Riparia riparia) кездеседі.
Қаратамақтар (Motacillidae) шабындық және далалы жердегі үлкендігі
торғайдай болатын ұсақ құстар. Қонып отырғанда ұзын ... ... ... (Oляпка)(Cinclidae) насекомдарды және олардың личинкаларын
іздеп суға жақсы сүңгіп, судың түбімен тез жүгіретін ұсақ ... ... ... ... ... қара (Cinclus cinclus) ... түрі тіршілік
етеді.
Шымшықтар (дрозды) (Turdidae) — дене мөлшері орташа және ұсақ болып
келетін орманда және жер ... ... ... ... ... ... ... қуысына ұялайды. Көпшілігінің әтештері жақсы жырлайды.
Бұл тұқымдасқа: әнші (Turdus philomelos), қара шымшық (Merula ... ... ... (Luscinia) т.б. жатады.
Шыбын қаққыштар (Muscicapidae) — ... ... ... қоректенетін ұсақ құстар. Көбінесе ағаштардың қуысына
ұялайды. Бау-бақшаларға іліп ... ... ... да ұя салады.
Насекомдарды ұшып жүріп ... ... ... — дене ... орта және ұсақ ... келетін,
орман арасындағы кеңістерді, бұталарды, ағаштары кесілген алаңдарды мекен
ететін құстар. Олар ауада ұшып бара жатқан ... ... ... ... тышқандарды, өзінен кіші құстарды ұстап жейді және олардың
ұяларын ... ... ... ... ... ... ... қойып, тамақ қорын жасайды.
Қараторғайлар (Sturnidae) — жерде қоректенетін, ағашта және жер бетінде
мекендейтін, ұяларын ағаштардың қуысына немесе тастардың ... ... ... екі түрі бар: ... қараторғай (Sturdus vulgaris)
және бізде оңтүстікте болатын күлгін қараторгай (Pastor roseus) ... ... ... келтіретін құстар.
Қарғалардың (Corvidae) - дене мөлшері орташа, ірі ... ... ... ... бірсыпырасы жер бетінде тіршілік етеді. Қарғалар кез
келген затпен қоректенеді. Бұл тұқымдасқа - құзғын ... қара ... ... самырсын құс, ақтұмсық қара қарға және жорғаторғайлар жатады.
"Жұмақ" құстары ... — ашық ... ... ... мен ... ... ... жыныс диморфизмі өте айқын ажыратылған. Кебір
түрлері шағылысу кезінде жерге "балаған" жасап, оны ... ашық ... ... ... және ... ... ... Осы
жерде олардың "күй ойнағы" өтеді.
Сарышымшық (Paridae) - ағаш діңімен, бұтағымен тез қозғалатын құстар.
Олар ... ... және ... ... немесе ағаштардың
жарығанан насекомдарды теріп жейді. Көбіне ағаш қуысына ұялайды. Өсімдік
қалдықтарының талшықтарынан ерекше ұя ... ... ... түрі бар.
Өрмелегіш торғай (поползни) (Sittidae) — таулы және орманды жерлерде
тіршілік етеді. Олар тегіс жардың, ағаштың үстімен ... ... ... ... ... ... жарлардың тар ... алып ... ... ... ұялайды.
Нектарниктер (Nectariniidae) — тез қозғалатын тропиктік құстар. Олар
ұзын, жіңішке тұмсықтарымен ... ... ... ... ... көпшілігінде дәндермен қоректенетін, ұсақ,
конус пішінді тұмсығы болатын құстар. Ұя ... ... ... ... ... Бұл тұқымдасқа жататындар ... ... ... шубаршымшық және таушымшықтары.
Құстарды қорғау.
Құстардың адамның рухани ... ... орны зор. Адам ... ... ... жақындатуға тырысады. Отанын есте сақтау үшін басқа
елде жүргенде өзімен бірге ала ... ... ... маңызы
зор.
Алайда адамдар ең алдымен құстардың шаруашылық және практикалық
маңызына мән ... ... ауыл және ... ... үшін зиянды
жәндіктер мен кеміргіштерді жеп санын елеулі дәрежелерде ... ... ... 5-6 рет ... ... ... үлкен
сары шымшық балапандарына күніне 350-390, қызыл құйрық торғай 220-240 рет,
тоқылдақ 300 рет жем ... ... осы ... ... зиянды насекомдармен қоректенетін қанаттылардың бау-бақша, егістік,
орман ағаштарын зиянкестерден қорғаудағы ролі зор. Ауыл ...... ... жылдары ақсары күніне 14 дана тышқан ... ... — 9, ... - 12 ... қорек етеді. Мамандардың
есебі бойынша, бір тышқан жылына 2 килограмға дейін дәнді құртатындығын
еске ... ... ... ... ... ... анық көрінеді.
Насекомдармен қоректенуші қанаттыларды ауыл шаруашылығы дақылдары егісінің
маңына үйір ету маңызды міндет болып отыр. Зиянды ... ... ... ұя ... ілу, ... ... алаңдарын жасау жұмыстарын
жүргізу қажет. Әсіресе ағаш діңгегінің қуыстарына ... ... ... ... т.б. ... үйір ету керек.
Ауыл шаруашылығының зиянкестеріне күресте жыртқыш құстардың ролі зор.
Бұрын жыртқыш құстарды аңшылық шаруашылықтың жауы деп, ... ... ... ... деп ... ... ... Кейін келе жыртқыш құстардың
биоценоздағы ролі айқындалып, олардың зиянды кеміргіштердің санын реттеп
отырғандығы ... ... ... ... Атуға рұқсат берілмеді. Жыртқыш
құстарды ... ... ... ... ... ... азайып бара жатқан
құстардың санын қалпына келтіруде ... ... ... ... мен
оларға қорек болатын құстардың арасында өзара тепе-теңдік болу ... олар ... етуі үшін ... ... болады.
Улы химикаттарды пайдалану (ДДТ, гексахлоран т.б.) жыртқыш құстарға
зиян келтіруде. Қоректі заттардың жоғарғы байланыс сатысында тұрған ... ... улы ... ... өте көп ... Ал ... көп болған жағдайда олардың көбеюіне керсінше әсерін тигізген.
Адамдардың ... ... ... әсерлері жыртқыш құстар тіршілігіне,
олардың көптеген түрлерінің сиреуіне әкеліп ... ... ... ... 44 түрі ... ... пайдаланған ең көне әдісі - аңшылық. Құс салып ... ел ... кең ... ... әуесқойшылық сұңқармен, қаршығамен,
бүркіттермен Орта Азияда, Қазақстанда, Кавказда ... ... ... ... күні ... ... маңызын жойған жоқ.
Құстардың әуесқой және спорттық аңшылардың объектілері ретінде де ... бар. ... өзі ... сергітіп, еңбек қабілеттігін, ... ... ... бар ... ... елдердің экономикасында
маңызды орын алады. Еркін аулау, аңшылық өңірлердің азаюы, қоршаған табиғи
ортаның ... улы ... ... ... әсерінен аңшылық маңызы
бар құстардың қоры жылдан-жылға азаюда.
Біздің елімізде аңшылық маңызы бар құстарды қорғау шараларын ... ... ... ... ... ату ... мен мөлшері белгіленген.
Мезгілсіз, рұқсат қағазынсыз ататындармен ... ... ... өнімділігін арттыру үшін биотехникалық шараларды іске асыру,
аңшылық ... ... ... ... ... бұзудан қорғау және тағы
басқа да шараларды ұйымдастыру жұмыстары жолға қойылған. ... ... ... тек ... ... қалмай, бірнеше жыл қатарынан аң
аулауды ... ... ... ... ... сан ... ... отырады, реті келсе саны қалпына ... ... ... ... ... сақтау аң-құс қорын қайта
қалпына келтіруді қамтамасыз ететін елеулі шаралардың бірі. Аңшылар ... Олар кең ... ... бар ... ... буаз ... ... шоферлер мен трактористі, геологиялық экспедицияның мүшесін, атуға
тыйым салынған жануарлар арасынан ... олжа ... ... ... тиіс.
Қырғауылдарды, құрларды, бөденелерді, үйректерді қолда ұстап оларды
аңшылық өңірлерге жібереді.Польшада ... ... және ... ... жерлерде 100 мыңға дейін қырғауыл өсіріп, соның 50 мыңнын
жылма-жыл ... ... ... ... ... аңшылық құстарды
1983 аңшылық шаруашылықта көбейтеді. 1968 жылы осы ... ... 1 ... аса ... мен балапаны, 1,6 миллион бөдененің
және 1 миллион жабайы ... ... ... Олар ... ... 2,5 миллион қырғауыл және 0,4 миллион құрларды жіберіп отырады.
Краснодар өлкесіндегі Майкоп қаласындағы қырғауыл ... ... ... бері 100 ... ... ... өсірген.
Фенологиялық бақылаулар.
Табиғат объектілерінде ұдайы фенологиялық ... ... оны ... ... және ауыл ... ... үшін
маңызды мағлұматтар жинауына мүмкіндік береді.
Мұғалімдер табиғатты бақылауды, ауа райы ... ... ... ... ... ... ... жасауды ұйымдастырады. Мысалы, І
- ІІ кластарда ауа ... ... ... (бұлтты, жауын, ашық) шартты
белгілерден басқа жылдың белгілі бір мезгілін ... ... ... ... ... ... ... кластарда бақылау жұмыстары және бақылауды безендіру біраз
күрделене түседі. Мұнда оқушыларға тек ... ... ... ... желдің соғу бағытын немесе тірі табиғаттың күйін ... ... ... ... ... сай ... өсімдіктер
немесе тірі табиғаттың күйін анықтау тапсырылады, мысалы: ... ... сай ... ... немесе құстың келуі және қайтып кетуі,
т.б.
Барлық жұмыстарға фенологиялық бақылауларды ... ... ... бақылауды не үшін жүргізетінін ... ала ... ... үшін ... және ... ... анықтау керек.
ысалы, бақылаулар тақырыптарының мынадай ... ... ... ... ... "Сәндік үшін өсірілетін өсімдіктер — жауқазындар,
нарцистер, пиондардың гүлдеу үзақтығы" (У-УІ ... ... "Жыл ... (қараторғай және қарлығаш)"; "Отырықшы құстардың тіршілігі
(шыбжық пен сарыбауыр ... т.б. (VII ... ... ... ... оқушыларына мынадай тәжірибелерді ұсынуға болады: "Микроэлементтердің
түсімге және картоп түйінінің сапасына ... ... ... ... және ... ерекшеліктерін өсіру агротехникасын және
биологиялық ерекшеліктерін зерттеу", ... ... және ... ... бойынша жасалатын тәжірибелер.
Құстарды бақылаған кезде оның ұшып келуі ... ұшып ... ... ... шағылысуын, қоразданып орны мен көктемгі әнін, ұя салу
кезеңін, жұмыртқалауын, жұмыртқа басуға, балапандарының ... болу ... ... ... топ ... ... күзде ұшып өтуі қайту
мерзімдерін белгілеу керек.
Оқушылардың құстарды бақылау процесінде кейбір мәселелерді, ... ән айту ... ... ... ... ... бір түрінде ән
айту ұзақтығы март айының басынан, июньнің аяғына дейін, ал басқаларында -
апрельдің соңынан ... ... ... созылады. Бұл мерзімдер көбінесе жыл
құстарына тән анықталады, ал біздің кейбір қыстап қалатын құстарымыз ... одан да ... ... (Мысалы, шөжеторғай, шымшық, сушымшық және
басқа құстар тіпті қыста да ән ... ... ... ... ... ... ... күн тәулігінің
қай мезгілінде ән салатынын анықтауға тапсырма ... ... ... ... ... ... ... құстың біреуі түн
ортасында ән салса, екіншісі - түннің екінші жартысында үшіншісі таң ... ... ... материал өзіндік ерекшелігі бар "Құстар календарын"
және "Құстар сағатын" құрастыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... бола
бастаған кезде насекомды бақылау үшін жасауына ... Бұл ... ... ... болу ... ... ... айтқанда,
онымен дер кезінде күрес жүргізуді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Оқушылар
құстар мен насекомдарды бар ынтасын сала бақылайды.
Мектеп ... жеке ... ... ... ... жасау айтарлықтай орын алады. Мысалы: Туған өлкедегі көктемнің
барысы", ... ... ... барысы..". оқушылар мұндай бақылауларды
көктемнің басында өткізуді белгілейді, өйткені бұл кез ... ... ... дала ... алғашқы әнімен басталады, күн тал түсте
көтеріліп, температурамен (жаңбыр немесе қар түрінде ... ... ... ауа райын ұзақ мерзімге алдын ала анықтауға мүмкіндік
беретіні ежелден-ақ тексерілген. Мысалы, егер ... ... ... ... ... ... ұяға ... келіп қонса, онда көктем жайлы болады.
Егер құс ұясын ... күн ... ... ... ... онда жаз салқын,
ал ұяны көлеңке жағына салса, онда жаз жылы болады. Қараторғай көпке дейін
қайтпаса — күз ... ... дей ... ұзақ ... арқылы да қыс, көктем, жаз және күздің қандай
болатынын болжап ... ... ... ... жапырағын қандыағаштан ерте
жазса, онда жаз құрғақ және жылы ... Егер ... ... шырын көп
бөлінсе — жаз жауынды болмақ.
Осы сияқты халық тәжірибесіндегі сан ғасырлық бақылаулардан ... ... ... ... осылардың барлығы ... ... ... тағы да ... ... ... бақылаулар
оқушыларға тек табиғатпен жекпе-жек қалуды ғана емес, оның ұтымды ... ... ... да ... ... ... сыныптарының жануартану пәніндегі "Құстардың шығу тегі" (§54)
тақырыбына ... ... ... §54. ... шығу тегі. Құстардың пайдазияны және
оларды қорғау.
Сабақтың мақсаты.
а) ... - ... ... ... ... ұқсастығы мен айырмашылығы бар екенін түсіндіру.
ә) дамытушылық - құстардың табиғаттағы және адам өміріндегі пайдазиянын
түсіндіру.
б) тәрбиелік - құстардың ... ... да ... ... ... егістіктер мен бақтарға үйірленуіне мүмкіндік
жасап, үйшіктер дайындап, табиғатты көркейтіп, ... ... ... ... ... болуға тәрбиелеу.
Сабақтың әдісі: Әңгіме, сұрақ-жауап. Сабақтың көрнекілігі: буклет,
кеспе қағаздар.
Сабақтың барысы:
I. Ұйымдастыру кезеңі ... ... ... Үй ... сұрау (сұрақ-жауап, үлгерімінашар оқушыларға кеспе
қағаз тарату арқылы ... ... ... Жаңа ... ... ... Құстардың шығу тегі
Құстар — жылықанды, ұшуға ... ... ... ... Терісі құрғақ, тек құйымшақ безі ғана ... ... ... ... ... қабыршақтың қаптауы, қауырсындарының мүйіз текті
заттан түзіліуі, ас қорыту жүйесінде клоака болуы, жұмыртқа арқылы көбеюі,
ұрығының даму ... ... ... ... ... ... ... жорғалаушыларға арғы тегінен ұқсастығын қазба
қалдықтар бойынша да дәлелдей тұсті. Тұңғыш рет 1861 жылы ... 150 ... ... ... ... ... ... қазбадан қауырсынның қалдығы
соңына екі құстың скелеті табылған. Оның біреуі археоптерикс ... ... ... ... деп ... ... ... бұл қанатты жануарлар құсқа да, жорғалаушыларға
да ұқсас болып шықты. Олар онша жақсы ұша ... де ... ... ағаштан ағашқа секіргенде біраз қашықтыққа, ... ... ... ... және ... жақ ... ... 20 омыртқадан тұратын құйрығы — оның кесірткеге ұқсас белгілері еді.
Ал аяғындағы 3 саусақтарында ... ... ... ... ... ... тән қасиет.
Ең алғашқы құстардың көне құстардан ерте ... ... ... ... ... ... ... жүріп, Техас
штатының батыс бөлігіндегі Пост деген шағын қаланың маңынан ... ... ... жыл ... тіршілік еткен құс тәрізді жануардың тасқа айналып, жақсы
сақталған ... ... Оны ... пртоавис деп атады, мұның қазақша
баламасы — ілік құс. Ілік құстың мөлшері - қарғадай. Оның ... көз ... ... және төс сүйегі құстарға өте ұқсас. Құстардың бәлкім осы ... ... алуы да ... ... ... және адам ... пайда-зияны. Табиғатта
да, адам өмірінде де құстардың мәні өте зор. Құстар құнақылығымен, әуезді
әсем сайрағыштығымен, ... да, ... ... ... ... ... шалғындарды және су қоймаларды жандандырып,
табиғаттың сәнін келтіру арқылы адамдарды ... ... ... ... ... ... ... жеп, ал жыртқыш құстар
кемірушілерді қүртып, олардың табиғаттағы ... ... ... ... ... қоректеніп, олардың жемістерін, тұқымдары
таратады. Өлексемен қоректенетін құстар табиғат тазалығын ... ... ... аймақта шірнемен қоректену арқылы өсімдіктерді
тозаңдандыратын да құстар бар. ... — тірі ... ... ... буын, өйткені оларды басқа жануарлар қорегіне
пайдаланады.
Адам құстарды спорттық және әртүрлі мақсатта ... ... ... қоректеніп, балапандарын жемдеу арқылы бунақденелі жәндіктерді, ауыл
шаруашылығына зиянкес жәндіктерді жояды. ... ... ... ... ... (оба, сары ауру және т.б.) таралуын тежейді.
Кейбір ... ... ... ... күйкентай, жағалтай және т.б.)
саятшылыққа пайдаланылады. ... (үкі) және ... ... ... да ... бар. ... ... саңғырығы да пайдаға асырылады —
тыңайтқыш ... ... ... көптеген түрі қолға үйретіліп,
жаңа қолтұқымдар шығарылуда.
3) Құстарды қорғау. ... ... ... ... ... ... ... көкшіл шымшықтың 1 тәулікте 600 бунақдене жеп, жапалақтың
жаз бойы ... ... сұр ... ... ... ... таптырмайтын
қолқанат екенін дәлелдейді. Еті, жұмыртқасы және мамығы пайдаланылатын
құстар қаншама десеңізші?! Сондықтан да ... ... ... ... ... ... жылы қабылдаған жануарлар туралы заңда сайрағыш құстарды ... ... ... ... ... ... құстарды қорғау, кәсіптік
мәні бар құстарды аулаудың қатаң мерзімі белгіленіп, көбею кезінде құстарды
аулауға заң арқылы тыйым салынды.
Құс ... бәрі ... ... ... ... әрекетіне біржақты
қарап, пайдалы және зиянды деп топқа бөледі. Бұл дұрыс ... ... ... пайыз, суық торғай, жауторғайларды өсімдіктердің тұқымын
құртып, дәнмен қоректенетіндіктен, зияндық істеуге болар еді, ... ... ... ауыл ... ... ... ... жасаған шығынынан да ... көп ... ... Мұндай
мысалды жыртқыш құстардан да келтіруге болады. Дала қыранының тұқым тобы
(ата-енесі, екі ... бір ... ... жуық ... жеп ... бұл құс ... ... бұрынғы КСРО-ның Қызыл кітабына тіркелді.
Құстардың қай-қайсысын болса да қорғау керек. Құстардың тынымбаққа, бау-
бақшаға егістіктер мен бақтарға үйірлеуіне мүмкіндік ... ұсақ ... ... ... ұялағыш үйшіктер дайындау арқылы қамқорлық ... ... ... ... аялай білудің негізгі шарты. Құстардың ұясын
бұзып, жұмыртқасын жарудан аулақ болындар!
IV. Пысықтау сұрақтары.
1. Биологиялық ойындар.
Құстардың көмескі кескіні.
Бұл ойынға ... ... ... ... ... қарлығаш, үйрек,
қаз, дегелек, қарға және басқа (кем ... он ... ... ... ... Ойын ... құстардың көмескі кескіндерін
бірінен соң ... ... ... ... қатысушылар оларды дұрыс таба
білуі керек. Кім де кім барлығынан көбірек дұрыс анықтаса, сол ұтып шығады.
Не ... және нені ... ... ... (5-6) дайындау керек, табиғаттағы жекелеген
жануарлар мен өсімдіктер әдейі ... ... ... орта ... ... етіп ... Ойынға қатысушылар қандай қатесі бар екенін
анықтайды. ... ... ... ... өсіп тұрған теңіз жағасындағы
пингвиндер, мұз ... ... ақ аю және т.б. ... ... ... Қатені кім дұрыс тауып түсіндірсе, сол жеңіп шығады.
2. Құстардың жорғалаушылардан шыққандығын немен дәлелдеуге болады ?
3. Көнеқұс пен ... ... ... ... бар?
Жорғалаушыларға ше?
4. Құстардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы қандай ?
5. Пайдалы және ... ... ... не айтуға болады?
6. Құстарды қалай аялап, қорғау керек?
V. Үйге тапсырма: §54. Құстрадың шығу ... ... ... ... ... құс пен ілік ... ерекшеліктерін көрсететін кесте даярлап,
олардың құсқа және жорғалаушыларға ұқсастығын жазыңдар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Құстар — ... ... ... ... ... омыртқалы
жануарлар. Терісі құрғақ, тек құйымшақ безі ғана болады. ... ... ... ... қаптауы, қауырсындарының мүйізтекті
заттан түзілуі, ас ... ... ... ... ... арқылы көбеюі,
ұрығының даму сатысының жорғалаушыларға ұқсауы ... ... ... ... ... ... ... қуысының ауаға толуы, ұяшықты
өкпесімен қоса ауа қапшықтарының болуы, жұмыртқалардың ... ... ... ... ... тез бөлуі - құстардың ... ... ... дене ... ... ... және ... жүйелері
қарқынды қызмет атқарады, сондықтан құс денесіне зат алмасу қызу жүреді.
Құстардың ... төрт ... ... оттегіне қанық таза қан
айналады, үлкен және кіші қанайналым шеңбері ... ми ... ... пайда болуы, мишық ... ... ... күрделі. Құстарда шартсыз рефлекстермен қатар
шартты рефлекс оңай қалыптасады.
Құстар — дара жынысты жануарлар, іштей ... ұя ... ... ... ... ... байланысты әр түрлі экологиялық топтарға
бөлінеді: шөл және ... ... ... су ... т.б. ортада тіршілік
етеді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Аймағамбетова Қ.Махмұтов ... ... ... "Мектеп",
1976.
2. Әлиев Ш. Бекенов А., Қыдырбаев X. ... ... ... ... ... ... Әмірғазиев Қ. Биологиялық жұмбақтар. Алматы, "Мектеп", 1972.
4. Бекенов А. Қазақстанның бағалы аңдары. Алматы, "Білім", ... ... А. Түйе ... ... ... ... ... Жанәбілов Ш. Қазақша мал атаулары. Алматы, "Қайнар", 1982.
7. Жүмаділов Ә., Бекенов А., Қыдырбаев X. Қазақстан ... ... ... ... И. Бал - тағам, бал - шипа. Алматы,"Қазақстан" 1965.
9. Исмағұлов М. И., ... ...... ... аң. ... ... Қайымов Қ. Аяулы хайуанаттар. Алматы, "Мектеп", 1979. ... ... ... ... ... ... Қайымов Қ. Биология және техника. Алматы "Қайнар", 1985.
13. Қайымов Қ. Бионика — табиғат перзенті. Алматы, Қайнар, 1977
14. Қайымов Қ. ... ... ... ... ... 1973.
15. Қайымов Қ. Қызықты зоология. Алматы, "Мектеп", 1974.
16. Қайымов Қ. Суасты әлемінің айнасы. Алматы, ... ... ... X., ... А., ... ... әлемі. Алматы,
"Қазақстан", 1977.
18. Махмұтов С. Жаратылыстың құпия сырлары. Алматы, 1989.
19. Махмұтов С.М. Қазақстан қорықтары, ... ... ... ... А. ... ... "Қайнар", 1983.
21. НогаГ.С. Зоологиядан жүргізілетін бақылаулармен тәжірибелер.
Алматы, "Мектеп", 1985.
22. Салғарин Қ. Қасапшылық. ... ... ... П.И., ... З.А., Эсмонт В.Н. Ағаш пен бұтада болатын
пайдалы және зиянды насекомдар. Алматы, "Мектеп", 1985.
24. Хроков В. Қорғалжын. Алматы, ... ... ... Б. ... ... ... ... "Қайнар",
1976.
26. Ысқақов С. Табиғатты қорғау дәстүріміз. Алматы, "Қайнар", 1973.
27. Атмосфералық ... ... ... ... Қазақстан, 1981.
28. Бекенов А.,Қыдырбаев X.Сирек кездесетін Хайуанаттарды ... ... ... Бекенов А., Махмұтов С. Қазақстанның аша тұяқты аңдарын қорғау және
пайдалану. Алматы, Қайнар, 1983.
30. Жамалбеков Е. Жер құнары - Өмір ... ... ... ... Ы.С. Інжу маржандар. Алматы, Жалын 1980.
31.Қаженбаев С. Өнеркәсіптік негізде балық өсіру. Алматы

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы"5 бет
Ауыл шаруашылығы құстарының гигенасы5 бет
Ауыл шаруашылығы құстарының гигенасы жайлы3 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы6 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы жайлы ақпарат14 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы туралы10 бет
Биология сабағында құстар класын оқыту89 бет
Елді мекендерде өмір сүретін құстардың биологиясы18 бет
Жабайы ауланатын құстар еттінің тағмдық құндылығы мен ветеринариялық –санитариялық бағасы11 бет
Жабайы кәсіби жануарлар және ауланатын құстар еті ветеринариялық - санитариялық сараптау6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь