Сөздің көп мағыналығы

Тілдің байлығы мен даму дәрежесі сөздік құрамдағы сөздердің саны көп болуымен ғана өлшеніп, мөлшерленіп қоймайды, сонымен бірге ондағы сөздердің семантикалық байлығымен де белгіленіп отырады. Дәлірек айтқаңда, тілдің дамуы сөздік құрамдағы сөздердің санымен де, сапасымен де өлшенеді. Сөздің сапа жағынан дамығандығын көрсететін бірден-бір белгі — сөздң көп мағыналығы. Сөздің екі я одан да көп мағынаға ие болуын сөздің көп мағыналығы (полисемия) дейміз. Сөздің-көп мағыналығы — негізінде сөздік қордағы сөздерге тән касиет. Heгe десеңіз, бұлар — ұзақ жылдар бойы өмір сүріп, тілде жаңа сөз, тың мағыналар жасауға ұйтқы болып келе жатқан байырғы тума сөздер. Соның нәтижесінде сөздік қордағы сөздер сан жағынан да, сапа жағынан да қарыштап дамып тұрақтанып әбден қалыптасқан. Сондықтан да бұлар көп мағыналы болып кездеседі: Сөздік қордағы сөздер ең алғашқы пайда болған кезінде аз мағыналы болғандығы байқалады. Кейін талай заман өткен сайын, олар бұрынғы меншікті бір мағынасының үстіне жаңадан бір я бірнеше қосымша туыңды мағыналарға ие болған. (Мәселен, қанат алғашында құстар мен шыбын-шіркейлердін ұшып-қонатын дене мүшесін білдірген. Онан кейін балықтың жүзу мүшесін, киіз үйдін керегелерін (алты қанат ақ орда), арбаларының үстін кеңейту үшін салынған ағашты (қанаты жоқ шанаға шөп аз сияды) Кеңес өкіметі тұсында ұшақтың қанаты және белгілі бір нәрсенің орналасқан шебі, екі жағы (футбол алаңының оң жақ, сол жақ қанаттары т.б.) мағыналарын білдіріп, көп мағыналы сөзге айналды өзге қосылған жаңа мағына басқа жақтан келіп, өз-өзінен жамала қалмайды. Әрбір жаңа мағына әр сөздің білдіретін мағынасының айрықша қасиетінең түрліше сыр-сипатынан келіп шығады. Сөз өзінің білдіретін затың құбылысын барлыкқ қасиетімен толық бірден қамтып, суреттеп бере алмайды. Егер сөз өзінің білдіретін үғымын барлық ерекшеліктерімен түгел жинақтап, бірден көрсеткен болса, онда сөз ауыспалы мағынада айтылмаған болар еді. Ал сөз ауыспалы мағынада жұмсалмаған болса, онда тілде көп мағыналы сөздердің кездеспеуі мүмкін. Адам өмір шындығын уақыт озған сайын біртіндеп тани берген. Заттың бойындағы барлық ерекше белгілерді біліп болғаннан кейін барып, ұғым
        
        Сөздің көп мағыналығы
Тілдің байлығы мен даму дәрежесі сөздік құрамдағы сөздердің саны көп
болуымен ғана ... ... ... ... ... ... ... байлығымен де белгіленіп отырады. Дәлірек айтқаңда, тілдің
дамуы сөздік құрамдағы сөздердің санымен де, сапасымен де ... ... ... дамығандығын көрсететін бірден-бір белгі — ... ... ... екі я одан да көп ... ие ... сөздің көп
мағыналығы (полисемия) дейміз. ... ...... ... ... тән ... Heгe ... бұлар — ұзақ жылдар бойы өмір
сүріп, ... жаңа сөз, тың ... ... ұйтқы болып келе жатқан
байырғы тума сөздер. Соның нәтижесінде сөздік қордағы ... сан ... сапа ... да ... ... ... әбден қалыптасқан. Сондықтан
да бұлар көп мағыналы болып кездеседі: ... ... ... ең ... ... ... аз мағыналы болғандығы байқалады. Кейін талай заман
өткен сайын, олар бұрынғы меншікті бір ... ... ... бір ... ... туыңды мағыналарға ие болған. (Мәселен, қанат алғашында
құстар мен ... ... дене ... ... ... ... жүзу ... киіз үйдін керегелерін (алты қанат ақ орда),
арбаларының үстін кеңейту үшін ... ... ... жоқ ... шөп ... Кеңес өкіметі тұсында ұшақтың қанаты және белгілі бір ... ... екі жағы ... ... оң жақ, сол жақ ... ... ... көп мағыналы сөзге айналды өзге қосылған жаңа мағына
басқа ... ... ... жамала қалмайды. Әрбір жаңа мағына әр сөздің
білдіретін мағынасының айрықша қасиетінең түрліше ... ... Сөз ... ... ... құбылысын барлыкқ қасиетімен толық
бірден ... ... бере ... Егер сөз ... ... ... ерекшеліктерімен түгел жинақтап, бірден көрсеткен болса, онда сөз
ауыспалы мағынада айтылмаған ... еді. Ал сөз ... ... ... онда ... көп ... ... кездеспеуі мүмкін.
Адам өмір шындығын уақыт озған ... ... тани ... ... ... ... ... біліп болғаннан кейін барып, ұғым
дерексізденеді. Оларды білмей, меңгермей ... ... ... ... ... Адам бір ... ... көргенде, ең алдымен, оның
сыртқы қасиегтерімен танысады. Сол қасиеттер кісінің сезім мүшелеріне әсер
етіп өзінің ізін ... ... ... ... бір зат ... ... бір затпен де ұқсасып, байланысып тұрады. Соның нәтижесінде
екі заттың не ... я ... ... қызметінде жадны ұқсастық пайда
болады Сол ұқсастыктың негізінде адамдар ұқсас келген екі я ... ... ... ... ... судың асты мағынасындағы түп сезінің қазіргі қазақ тілінде
мынадай мағыналары бар: 1. Бір заттың ... ішкі ... ... ... ... жер ... ... (томардың түбін қопардық). 3. Өсіп
тұрған немесе қазып ... ... (бес түп ... 4. ... (түп ... отыр). 5. Адамның шыққан тегі, арғы заты (Мен cол керей
ішінде сіңген аз ... ... еді, ... ... (М. ... 6. ... ... қасы (Мәскеу түбінде фашистер талқан болды).
Сөздің негізгі мағынасы белгілі бір шыңдыққа байланысты жалпы тарихи
практиканың негізінде ... ... ... ... ... ... негізіңде ойлау қабілетіне сүйеніп қолданудан кейін шығады.
Өмірдегі таныған әрбір ұғым жаңа атаумен атауды ... ... Ең ... сөз бір ғана ұғымды я құбылысты біддіру үшін жұмсалған ... ... ... ... білдіру үшін қолданылады. Бұған, ... ... өмір ... ... ... білуі, сезінуі әсер еткен болса,
екіншіден, оның мағына жағынан қорланып дамуына, оның алғашқы тура мағынасы
негіз ... ... ... пен ... көру ... көз ... Сонымен қатар иненің көзі, есіктің көзі, терезенің ... ... ... көзі деп те ... ... ... ... жағынан байып көбеюіне себеп болған сөздін ең алғашқы атауыш
(еркін) мағынасы екендігі даусыз.
Сөздің семантикалық құрылысы ... ... әрі бай ... ... (көп ... сөздердің) тілдегі атқаратын қызметі ... ... ... көп ... ... ... құрамдағы синонимдердің
көбеюіне үлкен ықпал етіп отырады.
Омонимдер
Көп мағыналы ... мен ... ... ... ... ... ұқсастығы бар. Сөздердің дыбыстық кұрылымы жағынан бұлар нақ ... ... ... мен көп ... ... бір-бірінен өзгешелігі
тұлғасыңда емес, мағынасында жатыр. Көп мағыналы сөздердің екі я одан ... ... ... ... ... әр сөз ... ... бір ғана сөз табына
қатыстады. Сондықтан да көп мағыналы ... бір ... ... ... мағыналардың өзара жақындығынан, ұқсастығынан бірден
танып білуге болады. Мәселен, майда тac, ... шөп ... ... ... ... ... ұн, ... сөз дегендерден жұмсақ биязы дегенді
түсінеміз. Ал мінезі ... ... ... ... дегенді аңғарамыз. Бұл
мағыналар бір ғана сеөз табына қатысты болып, бір негізден ... ... ... тұр. Бір ... ... ... ... ауыспаты мағына
тудырудың белгілі бір тәсілі ... ... ... ... біркелкі дыбысталып айтылатын, бірақ ... ... ... білдіреді. Бұлардың білдіретін ұғымы бір сөз табына да, әр сөз
табына да қатысты болып дараланып, бөлініп-жарылып ... ... ... ... ... ... ... мүлдем сезілмейді. Қайта бір-біріне
соншалықты алшақ кереғар екендігі аңғарылады. Мысаты: Ара 1. Ағаш ... ... ... ... Ара II. Гүл ... бал жинайтын қанатты
жәндік. Ара III. Екі орта, аралық (екі ауылдың ортасы). Ана I. ... ... II. ... ... (она жақ, ана ... ана ... Айт I. Діни мейрам.
Айт II. Сөзбен ой-пікірін ... ... деу. Айт III. Итті ... қосу
үшін айтылған одағай.
Соңда омоним дегенміз түрлі себептермен, дыбысталуы ... ... ... ... болып шығады. Қөп мағыналы сөздер омонимнің
барлық түрімен тығыз байланысты. Тілдің даму барысында сөздің ... ... ... ... Сөз семантикалық жақтан үздіксіз дами
келе, мағыналық шеңберін ... ... әр ... ... өзара
алшақтай бастайды. Бара-бара ондай мағыналардын бір негізден шыққандығы
мүлдем ұмтылып, тұлғасы бірдей, ... ... ... ... ... ... өмір сүре ... Міне, осындай шығу тегі, жасалу тұрғысынан
полисемия құбылысымен белгілі бір байланысы бар омонимдер ғана көп ... ... ... ... ... белуге келгенде қиындық
тудырады.
Мәселен, малдың көктемде қырқылатын (не түсетін) жүнін қазақ ... ... ... алты айдан асып, қысқа іліккен кұлынды да жабағы деп
атаған. ... шығу ... ... сөз жоқ, ... бір ... ... ... мұндай байланыс қазіргі кезде ... ... ... ... бір ... ... жай көзге қазір байқалмайды
да. ... ... ... көп ... сөздер тобынан шығарып,
омонимдер тобына қосу ... ... ... Тіл біліміңде
полисемантизмді омонимдерден ажыратудың ... жолы ... ... мен ... негізгі тірек ету болып саналады. Егер
мағынатардың арасында семантикалық байланыс тақа ... ... ... онда ... ... бір ... әр ... мағынасы ретіңде қаралып,
көп мағыналы сөз деп танылады. Ал егер ... ... ... бір жола үзіліп, әр мағына өзінше дараланып, бір-бірінен ажыраған
болса, ... ... ... ... деп ... ... бір адамның
омоним деп таныған жеке бір сөзі екінші біреуге омоним болып көрінбейді ... ... ... әр ... талас пікірлер туып жатады. Сөздің мағынасына
қарап, бірде омоним немесе бірде көп ... сөз деп ... өзі ... ... ... ... бірде бірге жазылғаны сияқты шартты ... ... ... ... ... ... қатар кейбір зерттеу
еңбектерде ай деген сөз ... ... ... көп мағыналы сөз ретінде
қаралып, екі түрлі ... ... ... бұл ... мағыналары әлі
күнге тиянақталмағандығын байқатады.
Қазақ тіліндегі омонимдердің жасатуынын әлденеше амал-тәсіддері бар,
солардың ішіндегі негізгі жолдары ... ... көп ... ... есебінен сөздің семантикадық жақтан дамуы
арқылы келіп шыққан омонимдер. Бұл тіліміздегі ең өнімді ... ... ... ... ... ... ... түрлерін
лексикатық тәсіл арқылы жасалған ... ... ... Жал I. ... ... ... қыл. Жал II. Ұзыннан ұзақ созылып жатқан белес,
қырқа. I. Көгерген түс. Көк II. ... әуе. ... ... ... ... I. Ыстық пен суықтың аралық қалпы, қан жылым. Жылы II. Жыны қалыпқа
келу, жыну. Ық I. Жауын-шашьшның ... қаға ... жер, ... Жаңа ... ... ... ... Құндақ ІІ. Мылтықтың ұңғысын ... ... ... ағаш. Көз көрмей көздегенмен не ғып тисін? ... ... тузу ... ... Сөздің осындай мағыналық жақтан дамуы
арқылы омонимдердің келіп шығуы тілдегі сөз тудырудын бір ... ... ... фонетикалық өзгерістерге ұшырап: дыбыстық құрамы жағынан
бірдейлесуі ... ... ... ... сөздер мен оның
грамматикалық құрылысының ертедегі қалпы мен қазіргі күйі нақ бірдей ... ... Дәл ... дейін олар не қилы даму ... ... Сан ... ... өзгерістердің нәтижесінде кейбір сөздер ең
әуелгі дыбыстық тұлғасын жаңартып, басқадай сөздермен дыбысталуы жағынан
үйлесіп келген де, ... ... даму ... ... ... ... әрбір омоним
сыңарларын айқындай отырып, солардың өзгеруіндегі заңдылықтардың сырып ашу
қажет.
Қазақ тіліндегі атқа салатын ер ... ... ... ... ... онан кейінгі тілдің даму барысында сөз ... г ... ... қалу ... егер сөзі ер формасында ауысқан. Осылайша
сөздік құрамда өмір ... келе ... ... ... ... ұғымында
жұмсалатын ер деген сөзбен бірдей болып айтылып, ... ... Сол ... ... ... ... ... ту етістігінін көне
тұлғасы тог, дог болған, матадан істелген «байрақ жалау» мағынасыңдағы ту
зат есімінің көне ... туқ, туг ... ал ... ... ... ... ту сын есімнін көне тұлғасы тун, тул ... ... сөз етіп жүр. ... бір ... ... үш
түрлі сөз өзгере, дами келе кейінгі уақытта біркелкі дыбысталып омонимге
айналып кеткендігі байқалады. ... ... туу ... ... ту ... Ту ... ту сонадан дегеңдегі ту сөзі де омонимдік қатарға
қосылып ... ... ас, қыс, бас, қус ... зат есім ... ... өзге
туыстас түрік тіддерінің көпшілігінде аш, қыш, баш, қуш ... ... ... ... түрік тілдеріндегі тіл алды ш дыбысына аяқталған
сөздердің варианты бұрын шыққан да, тіс ... с ... ... ... ... ... ... кейін пайда болған.
Қазақ тіліңде ш дыбысының с дыбысына ... ... жаңа ... ... ... ... көреміз. Мәселен, жоғарыдағы ас, қыс,
бас, қус деген ... ... ... ... ... дыбысталуы бірдей
етістік сөздермен әрдайым омоним болып жұмсалады. Қазақ тілінде екі адам
бір есімге ... ... ... ... адас ... Адас ... сөз аттас деген
сөздің конвергенциялык озгеріске үшырауынан ... ... ... ... «жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен бірге адас» (мақал) дегеңдегі адас
деген етістікпен омонимдік топ ... тұр. ... ... ... ... ... тілімі де аз емес екеңдігі аңғарылады.
3.Аффикстер жалғану арқылы жасалған туынды омонимдер. Түбір сөзге ... ... ... нәтижесінде пайда болған омонимдер туынды омонимдер
делінеді. Туыңды омонимдерге ... ... ... бай. Бұлар мына сияқты
өнімді жұрнақтар арқылы келіп ... а) ... ... ... ... ... I. ... бұрылатын жері,
бұрылыс. Жарқ етіп айналмадан шыға келді. Көңілі тасығандай алып - ұшып ... ... II. Мал ... ... ... ауырған малдың басын
итке тастамай, жатып жіберу керек (Ә. Әбішев). Баспа I Газет, журнал, ... ... ... мекеме. Республикада баспасөз бен баспа ісін
жақсартуға бағытталған едәуір жұмыс істейді ... ... ... П. Тамақ
ауруы. Тамағы баспа болып ауырған адам суық ... ... ... ... ... ... аркылы жасалған. Атыс I. Ұрыс, соғыс. Би,
болыс ... ... ... Баспашы атаман да атыста өлген (Д.
Еркінбеков). Айтыс II, Жанжал салып, ... ... ... Он ... ... ... хан білгенде, қырық жылдай атысқан, ... ... ... ... I. ... ... жіп ... жер. Етіктің
тігісін сыртына қаратып, былғарыдан тікті (Қазак ССР тарихы). Тігіс ... ... ... ... ... ... келіп үй тігісті
(ауызек тіл).
б) Омонимдер-б» -к,-к ... ... ... ... I. Мал ... мол жер. ... жайылған мал боранды аса елей қойған жоқ.
(С. Бегалин). Қорық II Үрейлену, зәресі ұшу. Су ... бір өгіз ... ... ... қорқыт тарбақтап, Қашып шықты әр жаққа (Абай). Ашық I.
Аузы жабылмаған, тебесі жок. ... ... ... ашық (М. Әуезов). Ашық
II. Қарны ашу, тамақтан тарығу. Алыңар, күні бойы ... ... ... ғой! (С. ... ... I. Көңіл көтерушілік, ... ... ... ... мен ... ... ... болып кеттім
(С. Мұқанов). Желік II. ... ... ... ұсақ-ұсақ бөрткен. Денеме
желік шығып, түнімен қышып ұйықтатпады (ауызекі тіл).
4. Өзге тілдерден ауысқан сөздердің ... төл ... ... ... ... ... ... омонимдер.
Қазақ тілінде араб-парсы және орыс тілдерінен ауысып келген қыруар
кірме сөздер бар. Солардын ... ... түп ... ... ... ана тіліміздегі бұрыннан келе жатқан ... ... ... ... омонимдер жасалған: а) Араб және ... ... ... ... ... күш, жігер мағынасыңдағы
қайрат (гайрад) сөзі қазақ тіліндегі қайрат ... ... ... ... келу ... омоним жасалған. Қырықтың бірі қыдыр
(мақал) дегендегі қыдыр (хызыр) — араб ... Бұл сөз ... ел ... ... ... дыбысталуы бірдей келу салдарынан омоним пайда
болған. Мекеге барып, пірге қол тапсырып ... ... қажы ... ... ... хажи ... ... өзгерген түрі. Бұл сөз «Қар тепкенге қажымас
қай-ран жылқы» (Абай) дегендегі қажы ... ... ... ... ... және ... ... жасалған омонимдер. Мысалы: Біреуге
деп көр қазба, өзің ... ... ... көр ... гөр ... ... түрі. Бұл сөз «Қалқамның нусқасын, Көр көзім, бір кенел»
(Абай) дегеңдегі көр ... ... ... ... ... Сол ... парсының әуен, ырғақ мағынасындағы саз деген сөзі
қазақ ... ... Әнге ... ... кейде сөзбен қосылып отыр ел (Ә.
Сәрсенбаев). Бұл сөз ... ... лай, ... ... саз ... ... келіп, омоним жасаған. Сондай-ақ мекен, орын мағынасындағы
жай сөзі парсы ... джай ... ... ... ... ... жай үш
үйден құралған (М. Әуезов). Бұл сөз қонақтарға дастарқан жайды, қол ... жай ... ... ... ... айналып кеткен.
б) Орыс және қазақ сөздерінен жасалған омонимдер. Мысалы: өгіздің ... ... ... ... ... ... ... ярмо деген
сөзінің өзгерген түрі. Шу-шумен жармадағы өгіздерін Алдырды анда-санда өгіз
демін (Д. Әбілев). Бұл сөз ... ... ... арпа ... ... ... ... бірдей келіп, омоним жасалған. Сол ... ... атшы ... ... ... сөзі ... ... деген сөзінен
алынған. Сенсең тондарына оранып, шана ішінде қалғып отырған ... де ... (М. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің ұқсастықтары мен айырмашылықтары20 бет
Сөздің анықтамасы. Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер5 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер6 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер9 бет
Көпмағыналы сөздер45 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
"әдеби көркемдеу құралдары және әдеби көркем тіл."28 бет
«Айналайын» ұғымының ассоциативтік өрісі50 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь