Оңтүстік Қазақстан облысы экспорттық әлеуетінің деңгейін жоғарылату жолдары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

І. Аймақтың экспорттық әлеуетін
дамытудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.1 Сыртқы сауда: мәні, маңызы, оның дамуына
әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2 Экспорттық саясатты іске асыру қағидалары мен құралдары ... ... ... ... ..11
1.3 Халықаралық сауда теориялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

ІІ. Қазақстан Республикасы мен Оңтүстік Қазақстан облысы экспорттық әлеуетінің деңгейін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
2.1. Қазақстан Республикасы экспортының қазіргі күй.жайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
2.2. ОҚО сыртқы сауда айналымының 2005.2006 жылдардағы
жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

ІІІ. Оңтүстік Қазақстан облысы экспорттық
әлеуетінің деңгейін жоғарылату жолдары ... ... ... ... ... ... ...60
3.1. ОҚО.ның экспорттық әлеуетін мақта.тоқыма кластерін
қалыптыстыру арқылы дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60
3.2. Қазақстандағы тоқыма саласының қазіргі
жағдайы мен даму динамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..71
Кіріспе

Қазір Қазақстан егеменді ел ретінде толық қалыптасқан кезеңде, елдің сыртқы сауда байланыстарын орнықтырып, дамыту, бұл үшін әрбір аймақтың экспорттық әлеуетін тиімді пайдалану көкейтесті мәселеге айналып отыр. Біздің заманымыз өзара байланысты, экономикалық дамудың жалпыға ортақ заңдылықтарына бағынатын біртұтас әлем. Сондықтан еліміздің ойдағыдай өркендеп, гүлденуі үшін сырқы сауда қатынастарының маңызы зор. ҚР Президенті Н.Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауында жаңа кезеңдегі басты басымдықтар ретінде елдің экспорттық әлеуетін арттыру мүмкіндігін қарастыру қажеттігін атап көрсетті/ 1 /.
Әр түрлі мекемелер мен фирмалардың, сондай-ақ мемлекеттер арасындағы екі жақты, көп жақты экономикалық қатынастардың кең қанат жайып, тамырын терең тарта бастағанының куәсі болып отырмыз. Бұл процестер халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуінен, шаруашылық өмірдің интернационалдануынан, ұлттық экономикалардың мейлінше ашықтыққа ұмтылысынан, аймақтық халықаралық құрылымдардың жақындасып, өзара пайдалы көмек арқылы нығайып, дами бастағанынан көрінеді.
Әрине, аталған процестер оңайлықпен жүріп жатқан жоқ. Бұлар бәсекелі, қайшылықты, диалектикалық қозғалыс, құбылыстарға толы процестер. Сондықтан Қазақстанның жекелеген аймақтарының экспорттық потенциалын жан-жақты зерттеп, дамыту мүмкіндіктерін қарастыру мәселелері қазіргі таңда өзекті болып отыр. Бұл мәселелердің теориялық және тәжирибелік маңызы жоғарыда аталған тақырыпты таңдап алуымыздың негізі болды.
Зерттеу жұмысының объектісі Оңтүстік Қазақстан облысының экспорттық потенциалының қазіргі жағдайы, одан әрі дамыту жолдарын жан-жақты зерделеу болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы – Астана, 28 ақпан 2007ж.
2. Байгісиев М. Халықаралық экономикалық қатынастар. Алматы, 1998
3. Баймағамбетова Л.Қ.,Қамшыбаев Р.А. Халықаралық маркетинг. Алматы, 2003ж.
4. Доғалова Г.Н. Халықаралық экономика: Оқу құралы:Алматы,2000
5. Ихданов Ж.О., Құбаев К. Аграрлық сектор экономикасын мемлекеттік реттеу мәселелері. Алматы. 1997ж.
6. Ихданов Ж.О. Экономиканы мемлекеттік реттеудің өзекті мәселелері. Оқу құралы. Алматы. 2002ж.
7. Блеутаева К.Б. Аграрлық саладағы экономикалық тұрақтылық және даму жолы. // Аль Пари №3, 4. 2003ж.
8. Сатыбалдин А.А., Ажиметова Г.Н. Условия и уровень развития хлопководческого подкомплекса ЮКО. // Аль Пари. № 2. 2004ж.
9. Байзаков С., Райхан Н. Қазақстан экономикасын кластерлер көтереді. // Ақиқат. № 1. 2005ж.
10. Проблемы устойчивого развития аграрного сектора Республики Казахстан в условия вступления в ВТО. Под ред. О.Сабдена. Алматы. 2006ж.
11. Оңтүстік Қазақстан облысының агроөнеркәсіптік кешенін тұрақты дамытудың 2006-2010 жылдарға арналған аймақтық бағдарламасы.
12. Жолдасов С. Шежірелі Оңтүстік (Көне заманнан бүгінге дейін).Алматы-2002
13. Куватов Р.Ю. Повышение эффективности АПК. -Алматы :Кайнар, 1991.
14. Қабдиев Д.Қ. Экономикалық саясат.Лекциялар.Алматы,2002
15. Бисенгазиев М.Б. Оценка эффективности использования ресурсного потенциала. //Экономика сельскохозяйственных и перерабатывающих предприятий.//1994, №10.
16. Калиев Г.А., СатыбалдинА.А., Турсунов С.Т Казахстан: рынок в АПК. - Алматы: Кайнар, 1994.
17. Мадиярова Д.М.Сыртқы экономикалық саясат және экономикалық қауіпсіздік.Алматы, 2000
18. Қазақстан – цифрларда. Статистикалық жинақ. Алматы.2005ж.
19. Қазақстан және оның өңірлері. 2005ж.
20. Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы. Статистикалық жинақ. Шымкент. 2006ж.
21. Методическая инструкция СМК. Дипломное проектирование (дипломная работа) общие требования к организации, содержанию и проведению. МИ ЮКГУ 4.7.-007 – 2006. Шымкент.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
........................................6
І. Аймақтың экспорттық әлеуетін
дамытудың теориялық негіздері …………………………….........8
1. Сыртқы сауда: мәні, маңызы, оның дамуына
әсер ететін факторлар......................…………………………………………….8
1.2 Экспорттық ... іске ... ... ... ... сауда теориялары................………………………………..17
ІІ. Қазақстан Республикасы мен Оңтүстік Қазақстан облысы экспорттық
әлеуетінің деңгейін талдау…........................…..........31
2.1. Қазақстан Республикасы экспортының ... ... ОҚО ... ... айналымының 2005-2006 жылдардағы
жағдайын талдау.............................................
………………………………47
ІІІ. Оңтүстік Қазақстан облысы экспорттық
әлеуетінің деңгейін жоғарылату жолдары........ ……………….60
3.1. ОҚО-ның ... ... ... ... ... ... ... тоқыма саласының қазіргі
жағдайы мен даму динамикасы ……………………………………………...64
Қорытынды …………………………………………………………………..69
Қолданылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
71
Аннотация
Дипломдық жұмыстың тақырыбы: Оңтүстік ... ... ... ... ... жолдары.
Зерттеу жұмысының объектісі – Қазақстан ... мен ... ... ... ... ... одан әрі дамыту жолдарын
жан-жақты ... ... ... жұмыстың мақсаты – Қазақстан Республикасының бүгінгі
тәжірибесі негізінде аймақтың ... ... даму ... ... ... ... сыртқы саудасының қазіргі уақыттағы
жағдайын талдап, болашақта тиімділігін арттыру жолдарын ұсыну.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, 3 ... 7 ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Дипломдық жұмыстың жалпы көлемі – 71 бет
Қысқарған сөздер
ОҚО – Оңтүстік Қазақстан облысы
АӨК – ... ... - ... ішкі ... - ... ...... мемлекеттер достастығы
ДСҰ – дүниежүзілік сауда ұйымы
ЖШС – жауапкершілігі шектеулі ...... ...... ... аймақ
ҚҚС – қосылған құн салығы
Кіріспе
Қазір Қазақстан егеменді ел ретінде толық ... ... ... ... ... ... ... бұл үшін әрбір аймақтың
экспорттық әлеуетін тиімді пайдалану көкейтесті мәселеге ... ... ... ... ... ... дамудың жалпыға ортақ
заңдылықтарына бағынатын біртұтас әлем. Сондықтан еліміздің ойдағыдай
өркендеп, ... үшін ... ... ... ... зор. ... ... Қазақстан халқына Жолдауында жаңа кезеңдегі басты
басымдықтар ретінде елдің экспорттық әлеуетін арттыру мүмкіндігін қарастыру
қажеттігін атап ... 1 ... ... ... мен ... ... мемлекеттер арасындағы
екі жақты, көп жақты экономикалық қатынастардың кең қанат жайып, тамырын
терең ... ... ... болып отырмыз. Бұл процестер халықаралық
еңбек бөлінісінің тереңдеуінен, шаруашылық өмірдің интернационалдануынан,
ұлттық экономикалардың мейлінше ашықтыққа ... ... ... жақындасып, өзара пайдалы көмек арқылы нығайып, дами
бастағанынан ... ... ... ... жүріп жатқан жоқ. Бұлар
бәсекелі, қайшылықты, диалектикалық қозғалыс, құбылыстарға толы ... ... ... ... ... потенциалын жан-
жақты зерттеп, дамыту мүмкіндіктерін қарастыру мәселелері қазіргі таңда
өзекті болып отыр. Бұл ... ... және ... маңызы
жоғарыда аталған тақырыпты таңдап алуымыздың негізі болды.
Зерттеу жұмысының объектісі Оңтүстік ... ... ... ... ... одан әрі дамыту жолдарын жан-жақты зерделеу
болып табылады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты – Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді, аймақтың экспорттық әлеуетінің даму ерекшеліктерін
анықтау.
Осы мақсатты жүзеге асыру үшін біздің ... ... ... ... ... ұйымдастырудың теориялық негіздерін зерделеу;
- экспорттық саясатты іске асыру қағидаларын, құралдарын зерттеу;
- Қазақстан Республикасы мен Оңтүстік ... ... ... ... ... ... талдау;
- Оңтүстік Қазақстан облысының экспорттық мүмкіндіктерін анықтау,
болашақта дамыту жолдарын ұсыну.
I. Аймақтың экспорттық әлеуетін дамытудың теориялық негіздері.
1.1 ... ... ... ... оның дамуына әсер ететін факторлар.
Халықаралық экономикалық қатынастардың дәстүрлі және ең ... ... ... сауда жатады. Дүние жүзіндегі елдердің барлығы үшін
сыртқы сауданың рөлі ерекше маңызды.
Американ ғалымы Дж.Сакстың пікірінше «қандай бір ел ... ... ... ... ... ... ... экономикадан
оқшауланып, ешқандай ел дені сау, жөні түзу ... ... ... жоқ ... ... – еңбек бөлінісі негізінде әр түрлі елдердің тауар
өндірушілері арасында пайда болатын байланыстардың нысаны және ... ... ... ... ... – дүние жүзі елдері арасындағы төлемді,
жиынтық тауар айналысы.
ХХ ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... ... жедел дами бастады.
Халықаралық сауданың жедел өсуіне мынадай факторлар әсер етті:
1) халықаралық еңбек бөлінісі мен өндірісті интернационалдаудың дамуы;
2) экономикада жаңа ... ... ... және ... капиталды
жаңартуға игі әсерін тигізген ғылыми-техникалық революция;
3) дүниежүзілік рыноктағы трансұлттық корпорациялардың белсенді қызметі;
4) ... мен ... ... Бас ... шаралары арқылы халықаралық
сауданың реттелуі;
5) көптеген елдердің импортына ... ... ... ... еркін экономикалық аймақтардың құрылуы;
6) сауда – экономикалық интеграция процестері ... ... ... ... сыртқы рынокқа бейімделген экономикасы бар ... ... ... ... т.б.
Соңғы онжылдықтарда сыртқы сауда динамикасының әркелкілігі біліне
бастады. Бұл дүниежүзілік рынокқа ... ... ... ... ... ... әсер тигізді.
Егер 1950 жылы АҚШ-тың үлесіне дүниежүзілік экспорттық 3/1 ... 90 ... ол тек қана 8/1 тең ... ... Еуропа халықаралық
сауданың орталығына айналды. 80-жылдары халықаралық ... ... ... ... Бұл жылдары машина мен жабдықтарды экспорттауда
Жапония дүние жүзінде бірінші орынға шықты. Сол ... өз ... ... ... Жапонияға Азияның «жаңа индустриалды
елдері» - Сингапур, Гонконг және Тайвань ... ... ... ... төрт ... ... ... Олардың негізгілеріне жан басына шаққандағы табыс,
инфляцияның деңгейі және сыртқы ... ... ... Классификацияда,
аталғандардан басқа қазба байлықтар, инфрақұрылым, ... ... т.б. ... ... ғасырдың алғашқы жылдарында бәсекеге ең қабілетті елдер санатында
АҚШ пен Азиялық мемлекеттер ... ... ... ... ... 2030
жылы бәсекеге ең қабілетті үш мемлекеттің қатарында АҚШ, Жапония, Қытай
болмақ. Бұлардан соң Алмания, ... ... ... ... ... және ... ... мүмкіндіктері мол.
Дамушы елдердің өз экспортын диверсификациялауға (шаруашылық қызметіне
жаңа өріс табуға) ... ... ... ... тарапынан қандай
нысанда болмасын, қарсылыққа кездесуде. Дегенмен, кейбір дамушы елдер ... ... ... ... айтарлықтай жетістіктерге жетті.
Олардың экспорттарында ... ... ... ... ... ішінде
машиналар мен жабдықтардың үлесі артты.
Женевадағы дүниежүзілік сауда ұйымының деректеріне сәйкес ХХ ... ... ең ... ... мемлекеттердің қатарына мыналар
кірді.
1-кесте
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| | ... % ... |512 |12,3 ... |421 |10,1 ... |397 |9,5 ... |236 |5,7 ... |205 |4,9 ... |189 |4,5 ... |165 |4,0 ... |152 |3,7 ... |148 |3,6 ... (Люксембург) |131 |3,1 ... |121 |2,9 ... |96 |2,3 ... ... |96 |2,3 ... |93 |2,2 ... |73 |1,7 ... ... мемлекеттердің үлесі.
ХХ ғасырдың соңғы ширегінде ... ... ... ... ... аймағының рөлі күшейді. Дүниежүзілік банктің
есептеуі ... 2000 жылы ... ... ... 40% ... ... шоғырланды.
Өнеркәсібі дамыған елдер арасындағы халықаралық еңбек бөлінісінің
тереңдеуі олардың өзара сауда қарым-қатынастарын ұлғайтып, ... ... ... ... ... ... тасқыны «үлкен үштік »: АҚШ-Батыс
Еуропа-Жапония шеңберінде ағылып жатыр / ... ... ... іске ... ... мен ... сауда саясаты дегеніміз – мемлекеттің басқа елдермен жасайтын
сауда қатынастарына ... ... әсер ... ... ... ... әлемдік тәжірибесі 2 ... ... ... және ... ... осы ... іске ... уақытша
параметрлері бойынша, барлық мемлекеттер бір-бірінен өзгешеленеді. ... ... өз ... ... ... ... ... ал кейбіреулері оны толық ырықтандырудан бастайды.
Мысалы, Оңтүстік ... ... және ... ... ... ... ... экспорттық өндіріске арналған импорттық тауарларды шеттен әкелуге
жағдайлар ... ... ... ал экспорттық өндіріске қатысы жоқ
тауарлардың импорты шектелді немесе оларға тыйым салынды.
Осыған ұқсас әдістемені Тайвань қолданды. Ол ... ... ... ... Тым аса дифференцияланған әдіс-айлалар Малайзия
тәжірибесінде көрініс ... ... ... ... бір ... ... фирманың немесе жалпы саланың сандық параметрлеріне
байланысты белгіленді.
Сонымен бірге, сауда саясатының тиімділігі үшін ... ... ... ... ... өте ... көптеген елдер экспортты өңдеу дәрежесін ... ... де, ... ... ... ... (Аргентина), бұған
қарағанда Бразилия өз тауарларын терең ... ... жолы ... ... ... ... ... конъюнктурасы жағдайында
аргентиналық нұсқа экономика дамуының тежегіші болды, ал ... ... ... саналады, өйткені ол алғашында ... ... ... ... ... ... ... дамуын көздеген
еді.
Осы айтылғандардан мынадай қорытынды шығады: яғни ... ... ... ... ... жүзеге асыру жағдайында да, әр ... ... ... ... Бірақ мынаны атап өту ... ... ... байланысты, экономиканың дамуы үшін
бөгеттердің ашылуы, ... ... ... ... ... ... ... елдер үшін экономикалық ... ... әр ... ... ... ... ... кезде барлық постсоциалистік мемлекеттер сыртқы сауда
ұйымына кіру ... ... және ... ... ... қабылданған
міндеттемелердің қиындығымен кездеседі.
Әр түрлі елдердің сыртқы экономикалық ... ... ... анықталған, яғни дамушы әлем, әлемдік шаруашылық ... ... ... ...... ... ... түрде
кіруі сияқты оңтайлы нұсқаны пайдалану жолымен жүруі тиіс / ... ... ... ... саясатында осы үшін қабылданатын
шаралар келесі іс-әрекеттерден тұрады:
-экспорттық салалардың дамуы үшін ... ... ... ... ... ... ... дамуын бағалау және импорттық өндіріспен бәсекелесу
үшін мүмкіндігі жоқ салаларды жабу ... ... ... бір ... ... ... ... белгілі бір орынды
қамтамасыз ету мүмкіндігі болса, бірақта қазіргі таңда осы мүмкіндіктерді
жүзеге асыру жағдайы болмағанда:
1) кедендік ... ... және ... ... ... ... мен жеңілдіктердің басқа түрлерін құру.
Бұл жүргізілетін ... ... ... бар ... сауда
саясатының адекваттығын қажет етеді (интенсивті модернизацияны бастап
кешіріп отырған салаларды қорғау; ... елде ... ... ... ... ... ... қызмет ете алмайтын тауарлар
импортын ынталандыру).
Экспорттық-импорттық саясаты жүзеге асыру ... ... ... ... ... таңдалуы тиіс: нақты тауарға; оны өндірудегі
қалыптасқан жағдайға; ішкі ұлттық ... ... ... жеткізулері
құрылымындағы оның орнына; халықаралық еңбек бөлінісіндегі ... ... ... бір ... құрал протекционистік режимге, не
ырықтандыру режиміне қызмет көрсетеді.
Аталғандардың бірінші режимі өз тіршілігінде уақытша ... және қол ... ... ... әлсірейді, не толығымен тыйым
салынуы мүмкін. Бір мезетте, ... ... даму ... ... ... инвестициялық саясаттың басым объектісі болып табылады.
Осы ... ... ... ... ... ... тарапынан
болатын протекционистік режимдер өзіне қатысты қарама-қайшы ... ... ... кез ... ... ... ... тұтқалардың
(рычагтардың) қысымын басынан өткереді, ал оған жауапты ... ... ... үшін ... ... ... шаруашылық байланыстар интеграциясының тұжырымдамасын алға қою
өзара қарым-қатынастар векторының ақырындап өзгеруін қамтамасыз етеді.
Импорттық саясатты жүзеге асыру ... ... ... ... өндірісіндегі ұлттық мүмкіндікті талдау; оның ұлттық
экономика құрылымындағы, ... ... ... ... ... тенденцияларын талдау.
Төлем балансының тең болмауы, әкспорт тиімділігінің ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Белгілі бір нақты мақсат пен қорғау дәрежесіне қол жеткізген кезде
протекционистік ... бұл ... ... ... және реттегіштермен
ауыстырылады.
Мұндай мысал Латын Америкасында, Шығыс Азияда кең ... ... ... қажеттілігін сезіну ... ... ... ұзақ ... ... ... мемлекетті
бағыттады.
Құрылымдық қайта құрудың қажеттілігі бірқатар салалардың өзгеруін
қамтамасыз ... бұл ... ... тарапынан протекционистік қорғау
жүргізілді.
Бірақ мұндай реттегіштерді қолдану саналы шектеулерде жүруі ... ... ... ... ... ... ... жоқ, ол тек қана басым салалардың ... ... үшін ... ... ... ... қамтамасыз етті.
Сонымен қатар, мынаны атап өту керек, яғни ... ... ... мен ... ... ... ... валюталық және басқа да саясаттардың реттегіштерін іске ... ... ... ... ... зор, бірақ өз дамуында
белгілі бір күшті жинақталмаған салаларға ғана бағыттауы ... ... ... табысының құрамдас бөлігі болып табылатын салалар, еркін
сауда режимі салдарынан ... ... ... бейім болып келеді.
Инвестициялық саясаттың құралдары «даму локомотиві» болып қызмет ете алатын
салалардың ... ... ... ... ... ... ... шараларына,арсеналына төмендегі
құралдар кіретіндігін атап өту керек (2-кесте).Оларды 8 топқа топтауға
болады.
2-кесте
Сыртқы сауданы ... ... ... | ... шаралар: |
|- импорттық кедендік тарифтер |- ... ... ... |
| ... |
| ... ... лицензиялау: ... ... |- ... ... ... мен шетке|
|-импорттық тауарларды енгізу ... ... ... ... алынатын төлемдер; | |
|- ... ... | |
|- ішкі ... | |
|- ... ... | |
| ... ... ... ... ... |
|-демпингке қарсы; ... пен ... ... ... | ... ... | |
| ... реттеу: |Техникалық шаралар: |
| ... ... сапа ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ұйымының ережелерімен
реттеледі. Осы ұйымының ережелеріне ... ... ... ... ... ... ретінде кедендік тариф қолданылады. Сыртқы сауда ... ... ... мемлекеттер мүшеліктің қамтамасыз ететін
артықшылықтарын қолдана алмайды.
Бұл жағдайларда ... ... ... болып екі жақты сауда
келіссөздері мен келісімдері табылады. Оған өте ... ... ... (ҚЖР) ... ... ... қолданылатын ережелерде бір ізділіктің болмауы
протекционистік ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастық Кеңесі маңызды
рөл атқарады. Бұл Кеңес бірыңғай ережелерді белгілейтін тұжырымдамаларды
жасайды.
Дамыған елдердің халықаралық саудасы ... ... ... ұйымының
мүшелері болып табылады. Олар реттеудің төмендегідей тәсілін ... ... ... кедендік тариф құрылымына
мыналар кіреді:
- автономдық ... бұл ... елге өте ... ... (ҚЖР) ... ... ғана қолданылады;
- ҚЖР мөлшерлемері;
- дамушы елдердің тауарларына қатысты қолданылатын артықшылығы бар
мөлшерлемелер.
Сыртқы сауда ұйымына мүше елдер, ... ... ... ... ... ... қолданады, олар төмендегі ретпен жіктеледі:
- экономикалық мазмұндағы ... ... ... ... ... теңсіздігі, өнеркәсіптік саясатқа зияны), сонымен бірге
экономикалық емес сипаттағы шаралар;
- субъектілердің ... ... ... ... өз
еркімен шектеу;
- әділетсіз бәсекеге қарсы ... ... ... қоршаған ортаны қорғау, ұлттық қауіпсіздікті сақтау мақсатында
енгізілетін шектеулер.
1.3 Халықаралық сауда ... ... ... мен оның ... ... ... ... жүйелі экономикалық концепцияны құрастыру әрекеттері Еуропа
елдерінің феодальдық ұсақталуын жою кезінде ... Жеке ... ... шыға ... ... ... басшылары күшті әскер
мен флоттың көмегімен орталықтандырылған мемлекет ... ... ... де ... де ... сол кезеңде алтын мен күміспен ассоциаланатын
толыққанды ақшаны қажет етті.
Металл ақшаға – алтын мен күміске деген ... сол ... ... ілім – меркантилизмнің ... ... ... – феодализмнің ыдырауы мен қалыптасуы кезеңіндегі (15 –
18 ғ.ғ.) ... ... ... ... кескіндейтін экономикалық
ілім мен экономикалық саясат. ... ... көзі ... аясы ... аясы болады деген қағидаға сүйенеді; олар мемлекет ауқаттылығы ... ... - ... ... ... көп жиналғандығына
байланысты деп есептеді және елден ... ... елге ... көп ... қол ... тырысты.
Меркантилистердің ойынша, мыртқы сауда қалайда алтынды қолға түсіріп
алуға негізделуі қажет, себебі жай тауар айырбасы жағдайында (мысалы, жүнді
шарапқа ... ол ... ... да өз ... мүлде
тоқтатады.
Ең жоғары (максималды) пайда алу үшін мемлекеттің араласуы мен сыртқы
сауданың ... ... ... ... ... тауарларға кедендік жарналарды енгізу және
өз тауарлары үшін алты мен ... алу ... ... ... ... шектеуге бағытталған сауда саясатына қатысты ұсыныстар жасалды.
Осылайша, қатаң протекционисттік шаралар қолданылды және ... ... ... ... ... ... ... басқа мемлекеттер
есебінен алынатын артықшылықтарға ие болумен байланысты болды.
Протекционизм – елге әкелінетін тауарларға жоғары кедендік ... сол ... ... ... ... ... тыйым салу арқылы
отандық экономиканы шетел ... ... және оның ... ... мемлкеттің экономикалық саясаты.
Белгілі бәр мерзімде мателдың нақты көлемі сақталынғандықтан, алтынның
көп мөлшеріне ие болу үшін ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай ұлтшылдықтың дамуына, басқа елдер есебінен пайдаға
ұмтылуға және де ... өшіп ... ... ... ... енгізілген импорттық шектеулер халықаралық сауданы
қиындатып жібереді.
Мұндай іс-әрекеттер ... ... ... ... ... ... ... дамуына, халықаралық сауданың кеңеюіне
қайшы болды, сөйтіп жаңа ... ... ... ... және ірі ... ... көшу ... экономикалық қызметтің қарқынды дамуы ХVІІІ ғасырдың аяғында ғылыми
теориялың, ал ХІХ ... ... ... ... саясатының
бейнесіндегі «еркін сауда» принципінің ... ... әсер ... ... ... орын берді. Ал фритредерлік көзқарас ... ... және ... ... ... ... сауда
еркіндігі.
Фритредерліктің негізінде ағылшын саяси экономиясының классиктері
А.Смит пен Д.Рикардо жасаған салыстырмалы шығындар ... ... ... ... ... Смит халықаралық еңбек бөлінісі жөніндегі мәселелерді талдап,
қандай тауарларды экспорттау, импорттау ... ... ... өз ... тұжырымдады: «Егер бөтен бір мемлекет өзіміз шығара алатынымызға
қарағанда, арзан тауармен бізді ... ... ... болса, онда сол
тауарды өзіміз шағармай-ақ, шетелден сатып алу әлдеқайда тиімді»/ /
А.Смиттің «Халықтар ... ... мен ... ... ... ... ... (1776 жыл) басты идея – ұлттар мен халықтар байлығының
негізі еңбек бөлінісі екендігіне салды. ... ... ... ... еңбек бөлінісіне белсенді қатысып жатқан елдер пайда табады.
А.Смит халықаралық еңбек ... ... ... ... іске ... керек деп сендірді. Әр мемлекет ... ... бар ... ... мамандануы керек. Сондықтан, А.Смит
көзқарастары «абсолютті артықшылықтар» теориясы деп аталып кетті.
Мемлекеттің өзінің ... ... жоқ ... ... ... және ... ... өндірісіне ресурстарын жұмылдыруы өндіріс
көлемінің ұлғаюына және ... ... ... ... ... ... ... өндірушілері ұлттық тауар ... ... ... ... алса, онда ондай өнімді сатып алудан
тартынбау керек. Айырбас әрбір ел үшін пайдалы, бұл ... ... ... ... артықшылығын табады, оны протекционизм не шектеп, ... жоюы ... ... ... ... теориясының бастапқы
нүктесі болып табылады, ол еркін сауда саясатының кез-келген түріне ... ... ... көп ... жеткіліксіз, абстрактты болды. ... ... ... ... ше? Онда ... ... онымен сауда
жасасқысы келе ме? Егер ол өзі сата алатына қарағанда, сатып алуы ... ше? Бұл ... ... шетелге ағылуына әкелмей ме? Осы мәселелердің
барлығын сыртқы сауда шеше алатынының кепілі бар ма?
Абсолютті артықшылық теориясы осылайша тығырыққа ... ... ... ... ... ... ... және салық слудың принциптері» деген
еңбегінде (1817ж.) екі ... ... ... қай шектерде тиімді
екенін және халықаралық маманданудың критерийлерін айқын ... ... ... ... ... атап ... елдің ешбір өндірісте абсолютті артықшылығы
болмаса да, сауда екі жақ үшін де тиімді. ... ... ... жағдайда
да, екі ел арасындағы баға қатынасындағы сәл айырмашылықтың өзі әрбір ел
үшін ... ... қол ... яғни басқа тауарларға
қарағанда, өндірісі анағұрлым ... ... ... тап осы ... ... ... шығарылуы тиіс.
Сонымен, Рикардо салыстырмалы артықшылық заңын ашты: ол ьойынша, әрбір
елдің белгілі бір тауарды ... ... ... ... және ... кезінде басқа тауарларға айырбастау тиімді. Екі ... ... ... ... ... елдерде де тауар айырбасынан пайда ала
алады. Бұл заң тек ... ... ғана ... ... ... ... және ұлттық шаруашылықтар ішіндегі адамдар ... ... ... ... ... ... ... теориясы – халықаралық сауданың бағыттары
мен ... ... ... ... ... ... негіз
болып табылады.
Рикардо моделінде елдер жергілікті ... ... ... тиімді
қолданылатын тауарларды экспортқа шығарды және бұл еңбек ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда сол және
басқа да елдердегі өндіріс ... ... ... арқылы
анықталады.
Швед мектебі: «Өндіріс факторларын үйлестіру» теориясы.
ХІХ ... ... ... ... да бір ... ... салыстырмалы артықшылықтарының пайда болуын толығымен түсіндіре
алмайды. Смит пен Рикардоның ойынша, тауарлар өндірісіне басты әсер ететін
фактор – ... және ... өзі ... ... тәуелді болады, яғни олар
құнның еңбек теориясын жақтады.
Күнделікті өмірде сыртқы сауда тек қана еңбек ... ... ... оның ... әр түрлі елдердің шикізат қорларындағы
айырмашылықтар жатады. Канада АҚШ-қа орманды экспорттайтын, ... ... ... жоғарылығында емес, сирегірек қоныстанған Канаданың АҚШ-
қа қарағанда, орман қоры бір адамға шаққанда көбірек ... ... ... ... ... ... қоры ... байланыстыратын теория халықаралық экономиканың басты
теориясының бірі ... ... Оны ... екі экономисті құрастырады: 1.
Эли Хекшер, экономика тарихындағы атақты швед маманы. Ол 1919 жылы ... ... ... ... және 1977ж. Хекшердің оқушысы
Бертиль Олин осы ... ... ... ... ... ие ... бұл теорияны «Хекшер-Омин теориясы» деп атайды.
Бұл теория бойынша әрбір ел өзінің бар ... ... ... ... ... ... Мысалы, жерге бай, қаржы мен
еңбекке кедей Австралия өзінің Ұлыбританиямен ... ... ... шаруашылығына, мал азығын өндіру ... ... ... Ал ... мен ... бай, ал ... ... Ұлыбританияның мақсаты
Австралияға өнеркәсіп тауарларын сату болып табылады.
Хекшер-Олин теориясының ... ... ... ... экспортқа шығару тенденциясы байқалады. Оларды
дайындау үшін өндірістің артық факторы қолданылады ... ... ... ... ... керекті сирек фактор классикалық
экономикалық теория негізгі үш факторды бөледі: еңбек, жер, капитал.
2. Экспорттық ... ... ... ... айрбастауға болады.
Хекшер-Олиннің неоклассикалық теориясы дамыған елдерге келіп ... ... ... ... кері ... ... құрал-жабдық,
капитал әкетілетін метрополиялар мен колониялар арасындағы сауданың даму
себептерін түсіндіру үшін ... ... ... ... ... кей ... ел артықшылықтарын түсіндіру үшін пайдаланылады. Мысалы,
Оңтүстік Кореяның киім мен электрондық блоктар тәрізді ... көп ... ... ... ... ... арзан жұмыс күшінің
мөлшерден тыс артығымен түсіндіріледі. Ал ... ... құю ... ... ... төменгі дәрежедегі өндіріс шығындары
арқылы жоғары сапалы болат алуды қамтамасыз ... ... ... ... өте аз ... мен ... Канада мен
Норвегияның алюминий балқытудағы артықшылықтары арзан электр ... ... ... ... жағдайлардан туындайды.
Бұл теория шындыққа қаншалық жақын. Экономистер оның ... ... ... ... ... ... халықаралық
сауда құрылымын түсіндіруде негізгі құрал бола ала ма ... ... ... ... тапқан жоқ.
Тұжырымдар:
1. Салыстырмалы шығындар айырмашылығы сауданың негізі болып табылады.
Әрбір ел өндірісте ең биік ... ... ... ... керек
және сол тауарларды өндірісі минималды тиімділікке жеткен ... ... ... Яғни, сыртқы сауда сомасы нольге тең ойын
емес, бір жақты ұтысы екінші жақтың ұтылысы ... ... екі ... ... және осы ... қатысу екі жақтың да жағдайын едәуір
жақсартады.
2. елдер өндіріс факторларымен ... ... ... Сондықтан да
елдер өндірісте салыстырмалы түрде аз шығындарды талап ... ... және ... ... ... қатар
жетіспейтін өндірістік факторларды талап ететін тауарларды импорттауға
тырысады.
3. Хекшер-Олин теориясы ... ... ... ... түсіндіреді. Елдер іс жүзінде көбінесе өндірісте ел
иелігінде көп шикізатты керек ететін тауарларды экспорттауға ... ... АҚШ ... нарығында салыстырмалы артықшылықтарды
бір-жолата жоғалтты, Жапония өз алдына бұл салада ... ... ... та ... ... барлық мәселелер тұтастай сәйкес
келмейді. Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуден ілгерілеулерге сәйкес
келмейді. Статистика мәліметтері бойынша өндірісі ... ... ... ... ... ... ... Бұл
мәліметтер Хекшер-Олин теориясының қазіргі ... сай ... ... осы ... ... ... сәйкессіздіктерді осы
теорияны дамыту немесе өзгерту жолымен шешуге болады. Экономистер әлі ... ... ... ... технологиялық теориялар. Ғылыми ізденістерді, технологиялық құрал-
жабдықтарды қажет ететін салалардың (медициналық дәрі-дәрметкер, ЭЕМ ... ... ... және ... өнеркәсіп)
дамуы және олардың өнімдерінің халықаралық айырбасының қарқынды өсуі ... ... ... ... бірақ қайбірде бір-біріне қарама-
қайшы ... ... ... ... ... жаңа технологиялық
бағыттар теориясының қалыптасуына түрткі болды. Бұл теорияларда объект
ретінде жекелеген ел емес, ... ... ... етеді.
Зерттеушілер мынадай сұраққа жауап беруге тырысты: фирма қандай
жағдайда сыртқы нарыққа шығып, оны ... ала ... Осы ... жауап
беруге тырысқандардың бірі – американдық ғалым ... ... ... ... ... ... ... бұйымдарды
қолданыстағы қажеттілікке қарай, ең алдымен, ішкі нарық қажеттілігіне жауап
ретінде өндіре ... ... ... ең алдымен ұлттық өнімді нарыққа
арнап шығарып, тек екінші кезекте, яғни, өндірістің кезекті кеңейтілуінен,
ішкі ... ... ... ғана өз ... шет елге ... ... ішкі нарық сипаттамасы, әсересе, оның мөлшері ... ... ... Кең ... ... рынок иновациялар
(жаңартпа) енгізуге түрткі болып, көлемді үнемдеуді іске асыруға мүмкіндік
береді. Ол ұлттық ... сан ... ... өндіруге, кейіннен оларды
шағын рыноктарда сатуға жол ... Ал ... ... шағын елдерде
өндірушілер өздеріне жеткілікті көлемдегі рынокты қамтамасыз ету ... ... ... ... тауарлар өндірісіне
маманданады.
Фирманың шет елдік нарыққа шығуы оның ұлттық сатып алушыға дайындалған
тауар негізінде іске асырылады;
Импортқа шығарушы ... ... ... ... орналасқан елдің
тұтыну құрылымына неғұрлым жақындатылуы тиіс.
Технологиялық үзіліс теориясы өндіріс факторларына бірдей ие елдер
арасындағы сауданың ... ... ... ... ... ... да бір
салада туындайтын техникалық өзгерістер арқасында пайда болған ... ... ... ең ... бір елде ... ... басымдылыққа ие болады, яғни жаңа технология тауарларды аз шығындармен
өндіруге мүмкіндік ... ... сөз. Егер ... жаңа ... ... болса, онда кәсіпкер жаңашыл елдегі кәсіпкер ... бір ... ... деп ... ... ие ... яғни, ол жаңа
тауарды экспортқа шығара отырып, қосымша пайда алады. Демек, ... табу ... ... арзан затты өндіруде ғана ... ... ... қажет, бірақ әзірге ешкім өндіре алмаған тауар, бұйымдарды
шығаруда. Сөйтіп, бұл технологияны ... ... ... бойда, бұдан басқа
тағы да бір ... ... қолы ... ... ... қажеттілігі
туындайды.
Техникалық жаңалықтарды пайда болуы нәтижесінде осы жаңалықтарға ие
және ие емес ... ... ... ... ... ... Бұл үзіліс
біртіндеп жойылады, себебі басқа елдерде жаңашыл ... ... ... ... ала ... Бірақ әзірге үзіліс
жойыла қоймағандықтан жаңа технология бойынша шығарылған жаңа тауарлар
сауда-саттығы жалғаса ... ... ... ... ... ... 1966 жылы
американдық ғалымдар Реймонд Вернон, ... және ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл алғашында американ нарығы үшін
қарастырылып, АҚШ-та ... ... ... ... ... ... басқа дамыған елдерге де тарай ... ... ... кезең еді.
Аталған теорияға сәйкес әрбір жаңа өнімді өндіру: оның ... ... ... және ... ... кезеңдерін қамтитын
циклден өтеді. Технология дамуының дәрежесі мен ... ... ... ... ... ішкі ... үшін өндіре бастаған циклдің бірінші кезеңінде
оған деген сұраныс аса үлкен емес. ... ... ... ... алу ... ... оның бағасына ерекше мән бере қоймайтын табысы ... ... ... ... ... ... сайын нарық өндірісінде
жаңа технологияны қолдануға байланысты елеулі шығындарды соғұрлым қажет
ететін жаңа ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлерді көптеп пайдалануды көздейді. Бірінші ... ... ... ... ... ... кезеңде ішкі нарықтағы сұраныс жедел өсіп, өнім көпшілікке
танымал бола бастайды. Жаңа ... ... ... топтап шығару
жүзеге асырылады. Жаңа тауар шет елде де сұранысқа ие ... ... ... есебінен қанағаттандырылып, кейіннен өндіріс технологиясын ұсыну
арқылы жаңа ... шет елде де ... ... ... ... («кемелдену») ішкі нарық қанықтығы ... ... ... ... ... ... Бұл біліктілігі
төмендеу жұмыс күшін пайдалануға өндіріс шығындарын, бағаны төмендетуге,
тауар пайда болған елдің ішкі ... ене ... шет ел ... ... ... ... тауар өндірісіне қол жеткізулеріне
мүмкіндік береді.
Циклдың соңғы кезеңінде өнім «қартаяды», оны өндіру ... ... ... әрі ... ... кезеңіндегі сияқты сұраныстың
өсуіне әкелмейді.
Жаңа өнімнің өмірлік циклден өту схемасы осындай. Осы модельге ... ... да бір ... ... әр ... ... ... мен
экспортқа шығаруға маманданады. Мұның мысалы ... ... ... елдері дамуын мысалға келтіруге болады. Бұл ... ... жаңа ... ... ... (Оңтүстік-Шығыс Азия
мемлекеттірінің ассоциациясы: Индонезия, Малайзия, Сингапур, ... ... ... ... ... ... бір кезеңдерінде
біртіндеп өтуді үздіксіз процесі жүреді. Мысалы, қазіргі таңда АСЕАН ... ... жаңа ... ... кешегі ісін қайталап,
соған ұқсас «мамандану сапасын» жүзеге асыруға тырысады. Бұл ... ... ... ... ... ... ие болды.
Тауарлардың белгілі бір кезеңдерін өтуінің классикалық мысалы ретінде
электроника дамуының ... ... ... Екінші дүниежүзілік соғыстан
кейінгі алғашқы жылдарда АҚШ ... ... ... ... ... ... әлемдік нарығында үстемдік жүргізді.
Жапония арзан жұмыс күшін пайдалана отырып, арзан және ... ... кем ... радиоқабылдағыштарды өндіруді қамтамасыз ете алды. Өз
кезегінде ... ... ... ... ... келтіре
отырып, өнімнің өмірлік цикліндегі келесі айналысты жасады. Жапония бірнеше
жылдардан кейін транзисторлардың ... ... ... арқылы
АҚШ-ты қуып жетті және халықаралық нарықтың елеулі бөлігін басып ... ... ... ... ... мен қазіргі радио өндірісіне
арналған миниатюрлендірудің басқа да түрлерін өндірумен байланысты болды.
Теорияның кемшіліктері немесе оның қосымшасының шектеулілігі:
Тауарлардың ... ... ... ... элитарлық тобының
сұранысына бағытталған яхта, автомобильдер мен т.б. қымбат тауарлар) тар
ауқымды мамандандырылған ... ғана ... ... ... ... ... да мойындалған жетекшілік жағдайын нығайта түсті. Бірақ
соңғы кездері кейбір ... ... ... өндірістің белгілі бір
түрлеріне мамандана ... ... қуып ... ... ... ... ... артықшылықтар» теориясы.
Американ экономисті М.Портер 1991 жылы «Елдердің ... ... ... жариялады. Зерттеуде халықаралық сауда
мәселелері мүлде жаңа қырынан ... ... ... ... ... түседі. Елдің бұл процесте алатын орнын анықтау үшін
фирманың бәсекелістік артықшылыққа қалай қол ... және оны ... ... түсіну керек.
Портер өз үлестеріне экспорттың ½-і келетін 10 ірі ... ... ... Ол осы ... ... ... ... нарықтағы
бәсекелестік қабілеті соларға бағынышты негізгі параметрлерінің өзара
байланысын ... ... ... ... ... деген
теориясын тұжырымдады.
Портер қазіргі сыртқы сауданың дамуын анықтайтын 4 негізгі параметрді
көрсетті:
➢ факторлық шарттар;
➢ сұраныс шарттары;
➢ жақын ... және ... ... ... ... стратегиясы және бәсекелестік.
Портер бірінші параметрдің – саны жаңа шарттардың ... ... ... ...... ... Неоклассикалық
теория негізін қалаушылар өзгешілігі – ол аталған ... ел үшін ... ... ... ... процесінда пайда болады деп
санады. Мысалы, Жапониядағы жер ... ... ... ... ... үшін ... ынталандырушы күшке айналды. Бұл
кейін ... ... ... ... ие ... Ал ... фирмалары
соғыстан кейінгі жылдары жұмыс күшінің жетіспеушілігі салдарынан еңбек
өнімділігін көтеру бағытын таңдады
Екінші ...... ... – ішкі ... ... Олар ... даму барысын айқындап, оның болашақта әлемдік
нарықтың әлеуеттік ... ... ... ... ... ... ... отырып, компания қызметіне ықпал
жасайтын ішкі нарықтың қажеттіліктерін аса ... ... ... ... ... бөлмелерде тұратын жапондықтар Жапон өнеркәсібі
шығара бастаған энергия қуатын ... ... ... тұтынуды
қолайлы деп санайды кейіннен мұндай кондиционерлер экспортталуын Жапондық
компаниялар қамтамасыз ету ... ... ... ... пайдаланылатын
болды.
Үшінші параметр – жақын орналасқан және қызмет көрсететін салалар –
фирма ... ... әсер ... ... ... ... ... бұйымдар өндіретін Итальяндық фирмалардың гүлденуінің себебі:
Италия асыл тастармен металдармен өндеу ... ... ... ... ие ... отыр.
Төртінші фактор – фирма стратегиясы және ...... және ... ... ... Бұл ... ... және универсалдық жүйелерін ерекшелеп бөлуге болмайды.
Мысалы, ... ... ... беру ... буып-түю машиналары
өндіріснде жеткешілік орындағы Итальяндық фирмалар өзгерістерге ... ... ... ... икемділігімен
ерекшеленеді. Ал оптика, дәлме-дәл машина құрылысы өндірісне бейімделетін
Неміс фирмалары үшін ... ... ... ... үйреншікті жайт болып
табылады. Ішкі нарықта бәсекелердің бар болуы өте маңызды.
Ішкі нарықтағы күшті ... ... ... ... ... ... ... ынталандырады, ішкі нарықтағы бәсекелестік тауардың
жетклікті дәрежедегі бәсекелестік қабілетілігі ... оның ... ... ... ... ... ... тигізеді.
Фирмалар өз саласында жаңа бәсекелестік әдістерді ... ... ... яғни ... ... ... ... онда
бәсекелестік артықшылықтарға қол жеткізе алады.
Бәсеклестік артықшылықтарға жетідегі жаңалықтардың (нованиялардың)
пайда болуын типтік себептері мынадай:
➢ жаңа ... ... ... жаңа ... ... ... саланың жаңа сегментінің пайда болуы;
➢ өндіріс құнының немесе оның құрамдас бөліктерінің өзгеруі;
➢ өкімет ... ... ... ... ... ... ... және т.б.)
Бәсекелестік артықшылықтарды ұстап ... ... ... ... ... тәуелді болады.
Арзан жұмыс күші немесе шикізат ... ... ... ... де ие болу ... ... ... электроника өндірісі). Бұл деңгейдегі артықшылықтарға жаңа
технологиялар немесе құрал-жабдықтарды ... ... да қол ... ... ... артықшылықтарды (патенттелген технология,
өндірісі бірегей тауарлар немесе бірегей қызмет көрсету, ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы ұстап тұруға
мұндай артықшылықтарға ұзақ мерзімді және ... ... ... жағдайында қол жеткізуге болады. Мұның өзі:
➢ фирманың қолда бар айқын бәсекелестік артықшылық көздерінің санына;
➢ өндірісті тұрақты түрде жетілдіріп және ... да ... ... ... ... елдегі даму жағдайларына қатысы шамалы және
оған фирмада, ... көп ... ... ете ... ... оқиғалардың
атқарар рөлін атап көрсетеді, олар:
➢ өнертапқыштық;
➢ ірі технологиялық табыстар;
➢ әлемдік қаржы нарығындағы немесе ... ... ... ... әлемдік немесе жергілікті сұраныстың күрт жоғарылауы;
➢ шетелдік үкіметтердің саяси шешімдері;
➢ соғыстар.
Бәсекелесуші фирмалардың нарықта орналасуына ... ... ... тигізеді.
Қазіргі кезде тұтас бір елдің мамандануы жөніндегі пікірді жоғарыда
қарастырылған ... ... ... ... ... ... жекелеген салалар мен жекелеген фирмалардың мамандануы
жөнінде әңгіме ... ... да ... ... бірде бірі өзіндік актуалдығын ... жоқ: бірі ... ... ... даму тенденциясын көбірек, келесісі
азырақ дәрежеде ... ... ... ... тереңірек түсіну үшін өз
үлесін қосады.
ІІ. ... ... мен ... ... ... ... ... талдау
2.1 Қазақстан Республикасы экспортының қазіргі күй-жайын талдау
Қай елдің ... ... ... ... ... бірі ол ... ... соның ішінде экспорт көлемінің өсуі.
Қазақстан Республикасы сыртқы сауда ... ... ... он жылдағы өзгеруі елдің экономикалық әлеуетінің
едәуір өскенін айқындайды.
1995 – 2004 ... ... ... ... ... 3,6 есе ... 2004
жылы 32877,5млн. АҚШ долларын құрады (2003 жылмен салыстырғанда 54 пайызға
өсті). ... ... ... 2000 жылы 50%, 2004 жылы - 56%
болды. Сыртқы сауда айналымының ... ... және ... өсуі әсер ... сауда айналымының 1995 – 2004 жылдар аралығындағы ... ... ... ... сауда айналымының динамикасы.
Бұл суреттен экспорт операцияларының көлемі он жылда 4 есеге ... ... (1995 жылы ... АҚШ ... ... 2004 жылы ... ... жеткен). Импорттың көлемі де тиісінше 3807 млн. доллардан
12781 млн. ... ... ... ... және ... ... тобының заттай
және құндай көлемдерінің өсуіне талдау ... 2.1 – ... ... ... ... түрлерінің экспорты
| | | ... |2004ж. |2005ж. | |-ға, |
| | | | |% |
| | ... ... млн. долл. |
| |2003ж. |2004ж. |2003ж. |2004ж. |2003ж. |2004ж. ... ... |38637,8 |47742,9 |100,0 |100,0 |168,7 |226,4 ... |7774,1 |15171,6 |20,1 |31,8 |160,2 |212,8 ... |4673,5 |9575,4 |12,1 |20,0 |163,4 |244,6 ... |1299,3 |5520,1 |3,4 |11,6 |193,6 |264,2 ... ... |3925,7 |3979,5 |10,2 |8,3 |146,0 |191,8 ... |1780,8 |2382,5 |4,6 |5,0 |171,4 |206,2 ... |863,5 |1787,8 |2,2 |3,7 |151,0 |206,1 ... |317,3 |1245,6 |0,8 |2,6 |174,9 |257,1 ... |270,0 |1219,0 |0,7 |2,5 |198,1 |261,3 ... (2.2) шикі ... ... ... үлес ... көруге болады.
Сурет 2.2
Шикі мұнай экспортындағы елдердің үлес салмағының өзгерісі (пайызбен)
2004ж.
2005ж.
Кестеде көрсетілген 8 елдің үлесіне 2005 жылы ... ... ... 85,6 ... ... ... ішінде, әсіресе, екі елдің: Швейцария
мен Италияның үлесіне 51,8 пайызы келеді. Оффшорлық ... ... ... ... үлесіне 8,3 пайыз келеді. Ал ... жылы ... ... ... ... 11,0 млн. ... мұнай экспортқа
шығарылып, ол аралдардың үлесі 28,5 пайызды ... Сол жылы ... 3,9 млн. ... ... ... оның үлесі 10,1 пайызды
құрағанды, сонда осы аталған екі ... ... ... ... ... келген-ді. Оффшорлық аймақтың үлесі азайғанмен әлі де олар қатардан
қалар емес. ... ... 1 ... ... келсек, 2005 жылы
негізгі мұнай сатып алушы елдердің арасындағы баға айырмашылығы үлкен емес,
Виргин аралдарындағы 191,8 ... ... 264,2 ... ... ... айырмашылығы 37,7 пайыз. Ал 2004 жылы ең жоғарғы баға Бермуд
аралдарында 199,1 доллар, ең ... баға ... 115,9 ... ... ... ... сатып алушы елдер арасындағы баға айырмашылығы 71,8
пайыз болған еді. ... ... ... ... ... ... ... басқа тауарлардың көбі бойынша жағдай мұндай емес.
Мәселен, табиғи газдың бір текшеметрі 2005 жылы ... 12,4 ... ... 51,9 доллардан, Словакияға 31,8 доллардан саттық.
Ферроқорытпаның Ресейге 1 тоннасы 810,9 ... ... ... ... ... Қара ... ... илегі Ресейге 1 тоннасы 601,7
доллардан сатылса, Қытайға 248 ... ... ... ... ... 230,4 ... ... Ресейге қара металл жайма
илегімен бірге ақ қаңылтыр да сатылуы мүмкін, ... ... ... ... ... ... бұл арасы ашып көрсетілмеген.
Тазартылған мырыштың 1 тоннасы Италияға 2659 доллардан ... ... ... сатылды. Қара металл қалдықтары Ресей мен Қытайға 1 тоннасы
86 доллардан ... ... 112 ... сатылды. Бидайдың 1 тоннасы
Әзербайжанға 157,5 доллардан сатылса, Қырғызстанға 126,5 доллардан сатылды.
Ірі қараның терісінің 1 ... ... 978 ... ... 190 ... ... ... талшығының 1 тоннасы Қытайға 1447
доллардан сатылды. Бұл ... ... ... ... бір ... ... ... баға айырмашылығының үлкен болуы, біздің экспортқа тауар
шығарушыларымыз әлі де болса әлемдік ... ... ... ... ... ... Республикасының экспорттық іс-әрекеттерін талдау жасағанда
туындайтын мәселелерді қарастырайық.
Сауда ... ... ... ... ... сөз ... екі
әріптесіміз туралы айта кету керек. 2005 ... ... ... ... ... шикі ... болса, соның үлкен бөлігі оффшорлық аймақтар
Бермуд, Виргин ... ... ... келген-ді. Екіншісі – ... ... ... әрі ... ірі ... әрі достығымыз мықты
және ұзақ мерзімді, әрі экономикалық бір қауымдастықта боламыз деп жүрген
Ресеймен ... ... ... 2003 жылы 2002 ... 4651,4 млн. ... млн. ... дейін немесе 15 пайызға азайып кетіп еді. 2004 жылы
сауда айналымының көлемі 5241,9 млн. долларға ... ... 29,7 ... 2005 жылы ... – 7652,1 млн. ... және 45,8 ... болды. Екі ел
басшылары 2004 жыл Ресейдің ... жылы ... ... екі ел ... ... қатынастың нығаюының басты
көрсеткіштерінің бірі ретінде сыртқы сауда айналымының өсуін екі ... ... деп атап ... Ал осы сыртқы сауда айналымының құрамына екі
ел тұрғысынан қарасақ, ... үшін ... ... ... болып
көрінеді. Біздің елдің барлық сыртқы сауда айналымының құрамында 2005 жылы
экспорттық ... 61,1 ... ... ... 38,9 ... ... ... сомасынан 7314,9 млн. долларға артық, оң таңбалы сальдоның сыртқы
сауданың жалпы сомасындағы үлес ... 22,2 ... ... Бұл ел
экономикасы үшін тиімді көрсеткіштер. Ал Ресеймен ... ... ... ... ... (ол Ресей үшін импорт) үлес салмағы 37
пайыз, импорттың (Ресей үшін экспорт) ... 63 ... ... Бір қарағанда
экспорт пен импорттың мұндай ара салмағында тұрған ... жоқ ... ... ... ... ... ... сатып жатырмыз, өзіміз
Ресейден қандай тауарларды, ... ... ... алып ... ... ... екі ел арасындағы сауда Ресей үшін тиімдірек, ... ... ... ... жасыруға, көрмеуге болмайды. «Саудада
достық жоқ» дегендей, ол екі ел үшін ... ... ... тиіс. Бұл
пікірімізді кейбір нақты мысалдармен дәлелдеп көрейік.
Бірінші ... 2005 жылы ... ... 22,3 млн. ... ... 1 ... 9,7 доллардан шығарып отырып, Ресейден 420,6 мың тонна
көмірді әр тоннасын 40,7 доллардан импорт жасадық. Осында ... ... есеп бар? Газ ... біз Ресейге шығаратынымыздың,
Ресейден ... ... ... ... Бірақ біз Ресейге оның
1 тоннасын 2005 жылы 124 доллардан саттық та, Ресейден 157 ... ... ... ... ... ... 2005 жылы Қазақстан Ресейге небары 8,3
мың тонна ... ... ... әр тоннасын 121 доллардан, ал өзі
Ресейден 1766,8 мың ... ... ... 458,6 млн. ... ... әр тоннасын 259,6 доллардан... Өзіміздегі мұнай ... ... ... мұнай өңдеуші зауыттарға 2-3 млн. тонна мұнайды
артық бөлгізіп, өз ... ... ... ... толық қамтамасыз
етіп, өзімізде өндірілетін басқа тауарларды, жүк және жолаушы тасымалын
арзандату ... ... неге ... шешпейді? Бұл сауал экономистерді
ғана емес, автокөліктеріне күнделікті қымбат мұнай өнімдерін сатып құйған
сайын әр азаматтың көкейінде ... да ... мен ... ... газды өзара экспорт-импорт жасауы қажет
екені түсінікті. Бірақ 2004 жылы қазақстан Ресейге 6,6 ... ... 82 млн. ... яғни әр ... 12,4 доллардан экспорт жасады,
өзі Ресейден 6,4 млрд. ... ... 169,2 млн. ... яғни әр
текшеметрін 26,4 долларға импорт жасады. Тек осы ... 90 млн. ... ... зиян ... ... мысалды
ферроқорытпаның экспорты мен импортынан да басқа ... ... ... болады. Екінші мысал, Ресейге кейбір өнімдерді басқа елдерге
қарағанда арзанырақ бағамен сататынымыз да бар. ... 2004 жылы ... 1 ... ... 124,4 ... ... Финляндияға 202,4
доллардан саттық.
Үшінші мысал. ... ... ... ... ... жасалатын кейбір өнімдерді көп жыл бойы Ресейден үлкен ... ... ... ... алып ... Мәселен, қара металдан және
шойыннан жасалған құбырлардың 2004 жылы 435,4 мың ... 487,7 ... әр ... 1120 ... Ресейден импорт жасадық. Сол
құбырларды толықтай болсын, жартылай болсын өзімізден неге шығармасқа?
Бұл саяси ... ... ел ... ... ... ... Ел
Президенті Н.назарбаев кейінгі кезде олигархтардан халық ... ... сай ... ... ... ... жүрген пікірін Үкімет
басшылыққа алып, тиісті экономикалық ... мен ... ... даму стратегиясына сәйкес нақты істерге көшсе,
жоғарыда ... ... ... ... ... ... сыртқы сауда айналымы 2005 жылы Қазақстан экспортқа
шығарған шикізаттарға бағаның тым жоғары өсуіне сәйкес қатты өскен. Бағаның
өсуі ... ... ... де ... Бірақ еліміздің әлі де болса
шикізат өндіруден дайын өнімдерді өндіруге көше ... ... да ... ... өнім ... оның ... көлемін арттыру, ол өнімнің
бәсекеге қабілетті болуын қамтамасыз ету ел экономикасын дамытудың ... ... Осы ... ... өз ... мұнай, қара және түсті металл ... ... ... ... айта ... ... Қазба байлықтың, ірі
кәсіпорындардың тұтастай шетелдік компаниялар мен жекелеген ... ... өте ... олар үшін өте пайдалы, біз үшін пайдасы
көпшілікке белгісіз жағдайда 30-40 ... ... ... ... ... ... амал жоқ. Осы ... қалай шығудың жолын үкімет табуға
тиіс. Мұны халық мүддесі, мемлекет мүддесі ... ... ... ... құрылымын талдау жасайық. Қазақстаннан
сыртқа шағарылған өнімнің жалпы ... ... ... салыстырғанда
минералдық өнімдердің үлесі елеулі артып (1995 жылы – 29,2% дан 2004 жылы ... ... ... өнімдерінің үлесі азайған (1995ж. – 41,2%-
дан 2004ж. – 19,4%-ға дейін). Бұл келесі суреттен (2.3.)көрінеді.
Экспорттың құрамында минералдық өнімдердің үлесінің өсуіне шикі ... газ ... ... өсімі ғана емес, олардың бағасының өсуі де
әсер етті.
Тамақ өнімдерінің жекелеген түрлерінің экспорт көлемі өткен жылдармен
салыстырғанда едәуір ... ... ұн), ... ... ... (бидай, арпа, ет, ет өнімдері) азайған.
Сурет 2.3
Қазақстан Республикасы экспортының ... ... жылы ... ... ... 171 елде ... іске ... (1995 жылы - 146). Өткен жылдарда экспорттың
географиялық құрылымында елеулі өзгерістер ... ... ... ... ... 2.4
Қазақстан Республикасы экспортының географиялық құрылымы
1995ж.
2005ж.
2005 жылы Қазақстандық өнімді ... ... ... ... (15,5%), Ресей (14,1%), Қытай (9,8%), ... (7,3%), ... (3,8%), Иран (3,5%), ... (2,3%), т.б. елдер.
Жоғарыдағы суреттен соңғы он жылдықта республика ... ... ... анық ... ... ... ТМД елдерінің үлесі 1995 жылы 58% болса, 2005 жылы 20% болды,
оның есесіне Еуропа ... ... ... ... 55 ... ... ... ТМД елдеріне экспорт операцияларының
динамикасы келесі кестеде (2.3) ... ... ... ... Республикасы экспортының динамикасы
| |1996 |1997 ... |15,1 |22,1 ... |8,3 |11,0 ... |10,7 |29,6 ... |7,2 |134,0 ... |1,4 |87,2 ... |1,4 |139,2 ... 2005 ... ... ... ұн ... ... 139,2 мың
тоннасын құрады.
Өзіндік құны мен ассортиментке бәсекелестіктің ... ет ... ... (импорт) көлемі ұлғайып отыр. (негізінен құс еті). Ет және
ет өнімдерінің (таза салмақты) сырттан әкелу көлемі 101,4 мың ... ... ... - 85,2 мың тонна ет, оның ішінде құс еті 80,7 мың ... ... ... ... 94,7 ... ... жылы 2002 ... салыстырғанда сырттан әкелінген құс еті 167
пайызға өсті. Жұмыс істейтін құс ... 100,0 мың ... құс ... ... ... сырттан әкелінген құс еті (80,7 мың тонна)
республикада өндірілген құс етінің көлемінен (41,3 мың тонна) 2 есе ... жылы тірі ... ... ... ... 559,8 мың АҚШ ... Мал ... өнімі, тірі мал, сиыр мен шошқа еті мына ... тірі мал, сиыр мен ... еті – ... және ... ...... құс еті мен жұмыртқа – Қырғызстан, тері шикізаты - ... ... ... ... жүн – ... Қытай, Өзбекстан,
Беларусь(кесте2.7).
Мал шаруашылығы саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында
және экспорттық әлеуетті ... ... ... ... аясында
әлемдік стандартқа сәйкестендірілген ет, сүт және сүт ... ... ... ... ... ... Мал шаруашылығы өнімінің импорты, тонна
| ... |2004ж. %-бен |
| |2000 |2001 ... |2001 |2002 |2003 |2004 |2000 |2001 |2002 |2003 | ... еті ... |623,4 |42,5 | | | | | | |Қой еті |9,8 |2,5 |50,7 |- | | | | | ... еті |552 |2602,4 |256,7 |487,8 |219,0 |39,6 |8,4 |85,3 |44,9 ... еті |54,2 |- |31,5 |84,7 | | | | | | |Ет ... (етке есептегенде)
|373,3 |136,6 |137,7 |7,4 |1169,6 |313,3 |8,6р. |84,9 |158. | ... ... |1100 |622,4 |1388,6 |106,8 |31,6 |126,2 |223,1 | ... ... ... |176,1 |615,8 |881 |- |- |- |- |- |- | ... кезде өзекті мәселелердің бірі шет елдерге арзан
бағамен кетіп жатқан жүн және тері ... ... ... ... ... ... Түркістан, Арыс қалаларында дәстүрлі түрде мал
шаруашылығы дамығанымен, ол жерлерде мал ... ... ... 2002 жылы шет елдерге 1888,2 тонна, немесе 2420 мың дана тері
және 2674 ... жүн, ал 2003 жылы 1479,5 ... ... 2515 дана тері ... ... жүн ... шығарылған, яғни 2002 жылы барлық өндіріген ... 74-80 ... ал 2003 жылы 82-98 ... ... және тері шикізатымен негізінен “Шымкент былғары аяқ-киім
зауыты”, “Леон”, “Сейхун”, ... ... ЖШС мен 10 ... ... Бұл ... жүн мен ... ... өңдеуден өткізеді.
Кәсіпорындарда құрал-жабдықтардың , материалдардың және қаржы
көлемінің болмауынан тері және жүн өнімдері ... ... ... ... ... ... төменгі сапа
дәрежесінде болуынан және елді ... мал ... ... ... шығарылған шикізаттың сапасы төмен.
“Шымкент былғары аяқ-киім зауыты “ ЖШС-де 1,4 млн.дана ұсақ мал
және 1млн. дана қара мал терілері және 1мың ... жүн ... ... 2
мың тонна ет көлемінде мал сойылады. Мекемеде қаржы тапшылығы себебінен
2003 жылы 202,1 ... ... ... ол 2002 ... салыстырғанда 27,7
млн.тг кем. Бұл мекеме даму бизнес планын жасап, қазіргі кезде “Қазақстан
даму банкісінде” қаралып ... ... ... шығарылатын шикізаттарды
(өнімдерді) толық өңдей ... егер ... ... ... жоғары болғанда (мал арнайы мал сою
пункттерінде даярланса) ;
-кәсіпорындарға технологиялық ... ... ... даярлауға арзандатылған несие бөлінсе;
-“Фараб Ко ЛТД” ЖШС-гі жүн мен теріні терең өңдеуге соңғы 2 ... ... ... сұрап ала алмауда;
Оңтүстік Қазақстан облысының сыртқы сауда ... ... ... ... ... жасауға болады:
Күрделі мәселелер:
транспорттық тасымалдауда жоғарғы тарифтер, ... ... ... ... ... өндірісін алдын ала болжауда жоғарғы сенімді
әдістердің жоқтығы;
ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасының ішкі және ... ... ... ... тәуелділігі,
республикадағы ауыл шаруашылығы өнімдері рыногының көрші елдер
рыногының жағдайына тәуелділігі;
еліміздің ішкі ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуде ауыл шаруашылығы өнімдері
экспортының ... ... ... шектейтін шаралар тетігінің жоқтығы;
отандық ауыл шаруашылығы өнімі сапасының төмендігі;
ауыл шаруашылығы өнімін дайындау, сақтау және ... ... мен ... ... ... өнімі экспортының шикізаттық сипаты.
Шаралар:
ауыл шаруашылығы өнімін экспортын қолдау жөніндегі, оның ... ... ... ... шараларды қарастыратын,
бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру;
тарифтік реттеу шараларын әзірлеу және іске ... ... ... ... ... ... ауыл ... өнімін өндіру мен ... ... ... ... ... ... ... өнімділікті сорттар мен тұқымдар енгізуді ынталандыру.
Күтілетін нәтижелер:
отандық ауыл шаруашылығы өнімін және оны қайта ... ... ... ... экспорт көлемін ұлғайту;
Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылық саласын ДСҰ ... ... ... ... қаржылық-экономикалық жағдайын
нығайтуға валюталық төлемдер түсуінің өсуі оң көрініс береді;
республиканың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, ішкі ... ... ... / 13,14 /.
ІІІ. Оңтүстік Қазақстан облысы экспорттық әлеуетінің дейгейін
жоғарылату жолдары
3.1. ОҚО-ның экспорттық әлеуетін мақта – тоқыма кластерін қалыптастыру
арқылы ... ... ... экспортқа шығаратын екі өнімнің ... ... Ал ... ... өнім ... өте ... Мақтадан дайын өнім
шығарып сатсақ, жаңа жұмыс орындары пайда болады, жұмыссыздық азаяды, ... ... ішкі ... ... экспорттың көлемін арттырады. Мақта өнімін
терең өңдеу тоқыма өнеркәсібі арқылы іске асырылады. ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігінен бұл
бағалы тауар шикізат түрінде шетелдерге шығарылып, одан ... ... ... ... шығаратын шетелдік кәсіпорындар көруде.
Оңтүстік Қазақстан облысының экспорттық әлеуетінің бірден-бір маңызды
факторы – мақта өндірісі мен оны терең өңдеу салаларының ... ... ... ... ... дамыту болып табылады.
ҚР мақта-мата өнеркәсібінің негізін мақта құрайды. 2004 ж.
мақта өндірісі 466,2 мың тоннаны ... 1998 ... ... 304,6 ... ... 2,6 ... артқан. Жыл сайын мақтаға егілген жер ... ол 1998 ж. 118 мың ... ... 2003 ж. –196 мың ... ал ... 222,9 мың гектар жерді құраған. 19 мақта тазалайтын кәсіпорындар
жылына 800-950 мың ... ... ... 130-150 мың ... ... талшығын
даярлай алады. Қазақстандағы барлық өндірілген мақта талшығының 98 пайызы
экспортқа шығарылады, тек 2 пайызы ғана (№20/ 1, 20/2) ... және “Ақ ... ... Cotton Plant”, “Меланж” мақта иіру кәсіпорындары ЖШС-і ... ... ... ... және ... ... ... тоқыма- мата өндірісі іске қосылды.
Бүгінгі күнге компаниялар арасында нақты ынтымақтастық пен ... ... және ... дүниежүзілік тоқыма рыногінің өркендету
тенденциясы байқалады. Қазірге компаниялар арасында нақты ... ... ... ... жарлығымен 2005 жылы
“Оңтүстік” ЕЭА құрылды. ЕЭА-қа ... ... ... 200 ... ... онда 15-20 ... ашылып, матадан жіп, тоқыма, ... ... және даяр ... ... деп ... Олар қосымша құн
салығынан, корпоративтік, мүлік, жер салықтарынан және ... ... ... ... ... облыста Үйлестіру кеңесі және
“Оңтүстік” ЕЭА ... ... ол ... ... ... ... және инженерлік коммуникацияларды қосуды ұйымдастыруда. Бұл мақсатқа
Үкімет тарапынан 821 млн. тенге ... / 16 ... ... ... ... мен ... мақта-тоқыма өнеркәсібінің шикізат негізі – мақта болып
саналады . 2005 жылы Қазақстанда 402 мың ... ... ... ... ... 19,5ц. құрады. Қазақстанда даярланатын мақта шикізаты,
мақтаның орта талшықты түріне жатады.
Қазақстанда даярланатын мақтаның 98 ... ... ... тек 2 ... ғана “Ақ жіп” АҚ, “Almaty Cotton Plant”, “Меланж” ,
“Ютекс” және ... ... ... компаниялары ЖШС-і қатты
тоқыманың ... ... ... ... таза және ... мата ... 78 ... мақта-
қағаз талшықтарынан құралады. Негізгі мата ... ... ... Plant” ... ... ... қаңтар- мамыр айларында 6738,8 мың шаршы метр
мақта-қағаз матасын өндірген, ол өткен ... осы ... ... ... кем. ... ... ... аталған өндіріс бөлігі енді
дамуда. Мата өндірісі мен “Меланж” АҚ айналысуда. Мата ... ... ... ... ... “Ютекс” және “Қазақ-Ресей текстиль
альянс”ЖШС зауыттары іске ... ... ... ... даярлауда
зауыттар әлемдегі озық құрал-саймандармен жабдықталған.
Бүгінгі күнге компаниялар ... ... ... пен ... ... және ... дүнежүзілік тоқма рыногінің өркендету
тенденциясы байқалады. Қазірге компаниялар ... ... ... ... Кәсіпорындағы тоқыма құрал-жабдықтарын тез ... ... ... ... ... мүмкіндігі төмен болып
саналатындықтан, рыноктың ... ... ... ... ... ... бояу, басу және өңдеу қызметі.
Матаны өңдеуді жүзеге асыратын саланың ... ... ... ... ... әкеп ... Дегенмен де мақта-қағаз
матасының өндірісінің дамуы өзекті мәселе болғандықтан осы ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, болжамдар
бойынша бұл сегмент жеткілікті табыс көзі болғандықтан, ... ... көп ... қаржы тартуды керек етпейді. Бұл сегменттің
өркендеуі тоқыма саласында бәсекелестікке алып ... ... ... өндіру, үлгілеу және тігу.
Дайын өнімдердің кең ассортименті ішкі киім, тоқыма бұйымдары,
киімдер, ... және ... ... және ... ... ... және ұзақ мерзімде пайдаланатын заттардан тұрады. Әрине, мақта
шикізат ретінде ұсынылады. Сондықтан оған ... даяр ... ... ... ... ... ... өндіріс циклі
болмағандықтан, өндірісте тұтынатын даяр ... ... даяр ... ... ... ... ... болуына
және импорттың көлемінің өсуіне әкеп соқтырады.
ОҚО-да өндірістік тізбектің осы ... әлі ... ... ... мен киім ... ... ... мәселелері бұл
шикізатті жеткізушілермен байланыстың болмауынан туындаған. ... ... ... киім ... ... дайын маталарды Ресей,
Турция және Қытайдан алып келуге мәжбүр болады, ал бізде ... ... ... ... сұраныс болмағандықтан оны шет елдерге апаруға
мәжбүр. Мақта-мата тоқыма сегменттеріне төмендегідей мәселелер орын ... ... ... ... ... білмеуі, жоғары
дәрежедегі мамандардың жетіспеуі, заңсыз тауарлардың ішкі рынокқа келуі,
баж салықтарын төлемеуі, өндірілген өнімнің сапасының төмен ... ел ... ... ... ішкі ... ... және киім
өндірісінің ауқымының өте шектеулі ... ... ... ... ішкі рыногінің қысқаруына әкеп соғуда. Сала экспорттық
рынокты ... ... ... оған ... ... ... білмеуден,
бизнес саласын дамытуға стратегияның ... ... ... ... болуынан,толыққанды дами алмай отыр.
Қазіргі кезде тоқыма өнеркәсібінің дамуына жеткілікті ... жаңа ... ... және жаңа технологиялық құрал жабдықтарды
сатып алуда ауқымды жұмыстар жүргізілуде. Қазіргі уақытта бұл салаға ... ... ... ... ... тоқыма өнеркәсібін
бәсекелестігін арттыруда 2005 жылдың қаңтар айынан бастап әртүрлі талшықтар
бойынша белгілі ... ... ... ... ... тоқыма өнеркәсібіне тарту қажет болып тұр.
3.2.Қазақстандағы тоқыма саласының қазіргі жағдайы мен даму динамикасы
ҚР статистика ... ... ... ... көрсеткіші 2003 ж. жалпы республикалық ЖІӨ көлемінің 0,4
пайызын (17949,6 млн. тг) ... ... ... көлемінің –1,3 және
0,08 пайызын (688 млн. тг.) бұл сектордың экспортын құраған.Бұл көрсеткіш
өте ... деп ... ... (ІЖӨ - ге үлесі) және өте төмен деп (экспорт
үлесі ). Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... тап ... отыр . 2003 жылы тоқыма және тігін
өнеркәсібінің қосынды шығыны – 230,1 млн тг ... , ал ... ... ... – 2053,3 млн ... ... ... қарамай , соңғы 5 жылда бұл саланың ... ... ... ... , тоқыма өнеркәсібінің үлкен ... ... ... ... . 1998- 2002 ... ... жылдық орта
даму көрсеткіші 20,58 пайызды құраған .
Оңтүстік Қазақстанда тоқыма кластерін дамытудың алғы ... ... ... ... дамыту мүмкіндігін ОҚ облысында орын
алған , ол үшін облыста төменгі ... ... ... ... ... – ОҚО , Өзбекстан , Тәжікістан ,
Түркіменстан .
- Бар ... ... ... құру және ... салу
- Дамып келе жатқан инфрақұрылым
- Адам күш ... ... ... ... болуы (НИОКР)
- Төменгі деңгейді шаруашылық ... ... ... мол ... ... ... , Азия , ... Европа , Таяу Шығыс елдері) жақын және көп ... ... ... ... осы ... ... өркендеуіне
үлкен мүмкіншілігі бар, олар өндірілген өнімге шығынның аз жұмсалуы,
шикізат көздерінің ... ... (ОҚО, ... , ... ... және өндірілген өнімдердің сату әлеуеттерінің ... ... ... , ... , Азия , ... , Таяу ... елдері).
Қазақстанда өндірілген мақта-мата жібіне сұраныс өте көп , Азия -
Тынық Мұхит аймағының өзі ... 16, 5 млн ... ... ... , ... –0,6 млн ... және Таяу ... едері – 100 мың тоннаны қажет
етеді . Сондықтан , ... ... ... ... экономикалық
тиімділікпен экспорттай алады .
Мұнымен бірге бұл мемлекеттер де апарылған өнімдердің ... ... ... ... ... қоюда .
Қазақстанда тоқыма кластерінің ... ... ... ... даму ... ... бәсекелестікке үш бағытта әсер ... ... ... мен ... ... ... ... соның
әсерінен :
2- Кластер кәсіпорының нығаюына , иновациялық ... ... ... , ... :
3- ... жаңа ... ... , өркендеуіне мүмкіндік жасайды ,
мекемеге инвестиция құюға мүмкіндік туады.
Құрылатын кластердің бәсекелестігіне ... ... ... ... Қазақстанда ... ... ... ... алғы шарттары
бар:
- Шикізат бағасының арзан , шикізат көздерінің жақын болуы;
- Бәсекелестікке шыдамды табыс көзі;
- ... ... сату ... жақын болуы;
- Жаңа шаруашылық қуаттылығын іске қосуы;
- Энергия көздеріне қосылу мүмкіндіктерінің болуы
Қазақстан тоқыма ... ... ... бірге , мына төмендегі алғышарттарға көңіл бөлген жөн, олар:
- Тоқыма фабрикасында еңбек өнімділігін арттыру;
- ... ... Шет ел ... ... ... қою;
- Өндірістік стандарт сапасын арттыру
Салалық мамандырылған тоқыма өнімдерінің кластер өндірісі.
Тоқыма өнеркәсібіне жеңіл өнеркәсібінің бір топ ... ... ... ... жіп пен ... ... ... жатады
.
Тоқыма өнеркәсібінің алғашқы кластерлік даму жолында мақта, қағаз,
жіп, мата өндірісіне ден қойылады ... ... ... ... ең ... шыдамды деп
саналатын сала болып ... . ... ... ... ұлғаюда және
көп көлемде экспортқа шығарылуда. Онымен бірге елде тігін компаниялары
бар олар, ішкі және ... ... әр ... өнімдерді шығара алады .
Бәсекелестікке шыдамды тоқыма бөлігін сегментін құру Оңтүстік
Қазақстан ... ... ... толық өндей алады. Сол
себептен, қажетті ... ... ... ,тігін кәсіпорындарында ары
қарай өндей алады , тауарға ... құн ... ... ... стратегиялық басымдылығы
Қазақстан Президентінің Қазақстан халқына арналған «Бәсекелестік
Қазақстан үшін , ... ... ... бәсекелестік ұлт үшін»,
Жолдауындағы Қазақстан Президентінің Қазақстан ... ... ... , республика Үкіметінің Қазақстан экономикасының
бәсекелестікке төзімді секторларының ... және ... ... ... ... іске асырылуда.
Кластер жұмыстарының негізін қалаушы бағамдар
«Кластер» термині бір саланың үш ... ... және ... шектелген географиялық аумақта орналасып , шикізат ... ... ... , ... пайдаланып бәсекелестікке тән
артықшылықтары ... ... ... ... кластерлік кездесуге қатысушылар Қазақстанда тоқыма
өндірісінің өнімдеріне ... ... ... ... ... мен осы ... ... септігін тигізетін ... ... салу ... 9- негізгі мәселерді анықталды:
1. Өте төмен мемлекеттік техникалық реттеу (көп дәрежеде декларациядан
өтпеген импорттың әкелінуі) .
2. Жеңілдетілген , ұзақ ... ... ... несиелердің
шешілмеуі .
3. Заңдардың қайшылықтары мен орындалмауы
4. Төменгі ... , ... қол – ... Стандарттардың жоқтығы мен сәйкессіздігі
6. Тиісті техникалардың жоқтығы
7. Сапа ... ... ... ... ... ... ... сапасының төмендігі
Шаралар
Тоқыма өнеркәсібіне кадр даярлауды мамандандырылған техникалық білім
беру жоспарын түзу және дамыту ... ... ... ... ... , ... , ... арасында қарым – қатынастарын жақсарту , Казагро- маркетинг
АҚ–ы мақта-тігін секторына маркетингттік зерттеулерді жүргізуді қосу;
Мақта ... ... ... ... ... ... ;
Мақта тұқымын өндіріп сататын элиталық тұқым шаруашылықтарын дамыту
және оларға қолдау көрсету. ... ... ... ... ... ... ... тұқымына , мақта шикізатына , мақта талшықтарына дүниежүзілік
талаптарға сай ... ... ... / 19,20 ... ... мақта тұқымдарының өндірісі мақта талшығын өндіретін элита-тұқым
шаруашылықтарын ... ... ... экспортқа шығару бағытынан алшақтау;
-Мақта өндірісінің жыл сайын өнімділігін 6-7%-ға өсіру;
-Тоқыма саласындағы мақта талшығын қайта ... ... 80%-ға ... ... ... облысында экспортқа шығаратын екі өнімнің бірі-
мақта талшығы. Тоқыма өнеркәсібінде мақтаны терең ... ... ... бұл бағалы тауар шикізат түрінде
шетелдерге шығарылып, одан ... ... ... дайын бұйымдар шығаратын
шетелдік кәсіпорындар көруде.
Оңтүстік Қазақстан облысының экспорттық әлеуетінің бірден-бір маңызды
факторы – мақта өндірісі мен оны терең өңдеу ... ... ... ... тоқыма кластерін дамыту болып табылады. Бұл үшін облыста
қажетті алғышарттар бар:
- шикізатқа жақындығы (мақта)– ОҚО, Өзбекстан , ... , ... бар ... ... ... құру және жаңасын салу;
- дамып келе жатқан инфрақұрылым;
- ... ... ... ... ... барынша мол сатуға рыноктердің (Қытай, Азия, Ресей ... , Таяу ... ... ... және ... көп ... бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін аймақтардың
экспорттық мүмкіндіктерін ... ... оның ... ... ... ...... қосылған құны жоғары өнім алу үшін
тереңірек өңдеуді ... және ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік кластерлерін
қалыптастырып дамытуды талап етеді.
Қорыта келе, Оңтүстік ... ... ... ... ... бірден-бір тиімді жолы мақта-тоқыма кластерін
дамытудың болашағы бар деп ... ... ... ... Жаңа ... жаңа ... ҚР ... Н.Назарбаевтың Қазақстан
халқына Жолдауы – Астана, 28 ақпан 2007ж.
2. Байгісиев М. ... ... ... Алматы, 1998
3. Баймағамбетова Л.Қ.,Қамшыбаев Р.А. Халықаралық маркетинг. Алматы, 2003ж.
4. Доғалова Г.Н. Халықаралық экономика: Оқу ... ... Ж.О., ... К. Аграрлық сектор экономикасын мемлекеттік реттеу
мәселелері. Алматы. 1997ж.
6. Ихданов Ж.О. Экономиканы мемлекеттік реттеудің өзекті ... ... ... ... ... К.Б. ... ... экономикалық тұрақтылық және даму жолы.
// Аль Пари №3, 4. 2003ж.
8. Сатыбалдин А.А., ... Г.Н. ... и ... ... подкомплекса ЮКО. // Аль Пари. № 2. 2004ж.
9. Байзаков С., Райхан Н. Қазақстан экономикасын кластерлер ... ... № 1. ... ... ... ... ... сектора Республики Казахстан в
условия вступления в ВТО. Под ред. О.Сабдена. Алматы. 2006ж.
11. Оңтүстік Қазақстан облысының агроөнеркәсіптік кешенін тұрақты
дамытудың 2006-2010 ... ... ... бағдарламасы.
12. Жолдасов С. Шежірелі Оңтүстік (Көне заманнан бүгінге дейін).Алматы-2002
13. Куватов Р.Ю. Повышение эффективности АПК. -Алматы :Кайнар, ... ... Д.Қ. ... ... ... М.Б. ... эффективности использования
ресурсного потенциала. //Экономика сельскохозяйственных ... ... ... ... Г.А., ... Турсунов С.Т Казахстан:
рынок в АПК. - ... ... ... ... Д.М.Сыртқы экономикалық саясат және экономикалық
қауіпсіздік.Алматы, 2000
18. Қазақстан – цифрларда. Статистикалық жинақ. Алматы.2005ж.
19. ... және оның ... ... ... ... облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы.
Статистикалық жинақ. Шымкент. 2006ж.
21. ... ... СМК. ... ... (дипломная
работа) общие требования к организации, содержанию и проведению.
МИ ЮКГУ 4.7.-007 – 2006. Шымкент.
-----------------------
30 - сурет
Өнім ... ... ... ... ... ... заманғы
жабдықтар мен
технология
Отандық өнімдердің бәсекелестік факторы

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ерекше балаға – ерекше мектеп15 бет
Ландшафттың классификациясы3 бет
Сынау және сертификаттау жөніндегі Еуропалық ұйымның функциялары4 бет
Шет мемлекеттердегі стандарттау және сертификаттау4 бет
Қызметкерлерді басқаруды жетілдіру жолдары21 бет
Өнім сапасын жоғарылатудың қажеттілігі46 бет
Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану арқылы білім беру деңгейін көтеру11 бет
Барабанынды бу генераторында су деңгейін реттеуді автоматтандыру жүйесі86 бет
Бастауыш сыныпта математика сабақтарында оқушылардың білім деңгейін арттырудағы мұғалімні іс-әрекеті19 бет
Бастауыш сыныпта математика сабақтарында оқушылардың білім деңгейін арттырудағы мұғалімнің іс-әрекет13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь