14-15 ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер


1 Мемлекеттердің саяси құрылысы
2 Ақ Орда мемлекеті
3 Әбілхайыр хан мемлекеті
4 XIV—XV ғасырлардағы мемлекеттердің құрылымындағы монғол дәстүрлерінің әсері
XIII ғасырдың басында Солтүстік және Орталық Қазақстанның далалық кеңістіктерінде Ертістен Батысқа қарай қыпшақтардыңмемлекеттік бірлестігі орналасты. 1210 жылы Жетісудағы қарақытайлар аумағының бір бөлігін наймандардың жол бастаушысы Күшлік жаулап алса, Жетісудың Солтүстік бөлігі Қарлұқ ханы Арсыланға бағынды. Сырдария алабы, Мәуереннахр өзіне тиесілі аудандармен қоса Хорезм шахы Мұхаммедтің қол астына қарады. Алтын Орданың мемлекеттік-саяси құрылысын еске түсірер болсақ, Шыңғыс хан әскері 1219—1224 жылдары Қазақстан мен Орталық Азияны жаулап алды. Монғол шапқыншылығы аймақтың саяси қартасын толығымен өзгертті.
Басып алған жерлерді Шыңғыс хан Жошы, Шағатай, Үгедей ұлыстарына бөлді. Жошы ұлысы оның баласы Батый хан тұсында экономикалық және әскери күш-қуаты толысып, мемлекет жерінің көлемі ұлғайды. Ұлыс иелігі Шыңғыс хан ұрпақтарына мұрагерлік жолмен, кейде мемлекетке сіңірген қызметтері үшін де берілді.
Ұлыстар өз кезегінде неғұрлым ұсақ үлестерге бөлінді. Ұлыстар мен үлестер ханға бағынды. Хан оларға елді басқаруға, елден салық жинауға ресми қағаз беретін болды. Хан жанынан хан кеңесі шақырылды. Оған хан туыстары, дінбасылар қатысты.
Шыңғыс ханның тұсында 1206 жылы қабылданған "Йасы" заңдар жиынтығы жұмыс істеген. "Йасы" заңына бағынған барлық көшпелілер бір халық деп есептелді.
Шығыс Ертістен Батысқа Дунайға дейін созылып жатқан орталығы төменгі Еділде орналасқан көлемді мемлекет орыс жылнамаларында "Алтын Орда" деп аталған.
Алғашқы орталықтандырылған мемлекет ретіндегі "Алтын Орда" Қазақстан тарихында ерекше орын алады. Оның тұңғыш билеушісіБатый мен оның ағасы Берке кешпелі дәстүрлер мен Шыңғыс ханның Йасы ережесіне сүйене отырып, мемлекеттіліктің негізін қалады. Бүкіл мемлекет екі қанатқа бөлінді, сол жақтағы "Көк Орда" және оң жақтағы Ақ Орда, сондай-ақ "ұлыстар" деп аталған кептеген біршама ұсақ үлестерге белінді.
Үлестер табыс кезі қызметін атқарып, империя басшысына бағынды. Шығыстықтардың басшысы Ұлы хан болды. Мемлекет басшысы ретіндегі оның құқығына әскери, заңды және әкімшілік билік кірді. Монғол империясының саяси өмірінде құрылтай үлкен рөл атқарды.
Құрылтай — бұл шыңғыстықтар мен монғол көшпелі ақсүйектерінің жалпы империялық жиналысы. Құрылтай сөз жүзінде жоғарыбиліктің ұйымы. Үлес билеушісінің қарамағында елеулі әскери күш болды, олар өз ұлысын толығымен дербес ұстады, сондай-ақ үлестерді тәуелсіз иелік жасауға ұмтылды.
Алтын Ордаданың ішкі басқару жүйесінде қызмет ететін адамдар, сондай-ақ әскери-көшпелі ақ сүйектен тұратын әкімшілік-шенеунік аппарат жүйесінде маңызды орын алды. Ерекше лауазымды қызметтерге тағайындалды.
Көшпелі-әскери шонжарлардан құрылған әкімшілік-шенеунік аппарат жұмыс істеді. Шыңғыс ханның "Йасы" заңы негізінде әскери істі — беклербегі, азаматтық істі — уәзірлер, салық жинауды — даругалар, басқақтар аткарды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат




14-15 ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер

Мемлекеттердің саяси құрылысы

XIII ғасырдың басында Солтүстік және Орталық Қазақстанның далалық
кеңістіктерінде Ертістен Батысқа қарай қыпшақтардыңмемлекеттік бірлестігі
орналасты. 1210 жылы Жетісудағы қарақытайлар аумағының бір
бөлігін наймандардың жол бастаушысы Күшлік жаулап алса, Жетісудың Солтүстік
бөлігі Қарлұқ ханы Арсыланға бағынды. Сырдария алабы, Мәуереннахр өзіне
тиесілі аудандармен қоса Хорезм шахы Мұхаммедтің қол астына қарады. Алтын
Орданың мемлекеттік-саяси құрылысын  еске түсірер болсақ, Шыңғыс хан
әскері 1219—1224 жылдары Қазақстан мен Орталық Азияны жаулап алды. Монғол
шапқыншылығы аймақтың саяси қартасын толығымен өзгертті.
Басып алған жерлерді Шыңғыс хан Жошы, Шағатай, Үгедей ұлыстарын а
бөлді. Жошы ұлысы оның баласы Батый хан тұсында экономикалық және әскери
күш-қуаты толысып, мемлекет жерінің көлемі ұлғайды. Ұлыс иелігі Шыңғыс
хан ұрпақтарына мұрагерлік жолмен, кейде мемлекетке сіңірген қызметтері
үшін де берілді.
Ұлыстар өз кезегінде неғұрлым ұсақ үлестерге бөлінді. Ұлыстар мен
үлестер ханға бағынды. Хан оларға елді басқаруға, елден салық жинауға
ресми қағаз беретін болды. Хан жанынан хан кеңесі шақырылды. Оған хан
туыстары, дінбасылар қатысты.
Шыңғыс ханның тұсында 1206 жылы қабылданған "Йасы" заңдар
жиынтығы жұмыс істеген. "Йасы" заңына бағынған барлық көшпелілер бір халық
деп есептелді.
Шығыс Ертістен Батысқа Дунайға дейі н созылып жатқан орталығы
төменгі Еділде орналасқан көлемді мемлекет орыс жылнамаларында "Алтын Орда"
деп аталған.
Алғашқы орталықтандырылған мемлекет ретінде гі "Алтын
Орда" Қазақстан тарихында ерекше орын алады. Оның тұңғыш билеушісіБатый мен
оның ағасы Берке кешпелі дәстүрлер мен Шыңғыс ханның Йасы ережесіне сүйене
отырып, мемлекеттіліктің негізін қалады. Бүкіл мемлекет
екі қанатқа бөлінді, сол жақтағы "Көк Орда" және оң жақтағы Ақ Орда, сондай-
ақ "ұлыстар" деп аталған кептеген біршама ұсақ үлестерге белінді.
Үлестер табыс кезі қызметін атқарып, империя басшысына бағынды.
Шығыстықтардың басшысы Ұлы хан болды. Мемлекет басшысы ретіндегі оның
құқығына әскери, заңды және әкімшілік билік кірді. Монғол
империясының саяси өмірінде құрылтай үлкен рөл атқарды.
Құрылтай — бұл шыңғыстықтар мен монғол көшпелі ақсүйектерінің жалпы
империялық жиналысы. Құрылтай сөз жүзінде жоғарыбиліктің ұйымы. Үлес
билеушісінің қарамағында елеулі әскери күш болды, олар өз ұлысын
толығымен дербес ұстады, сондай-ақ үлестерді тәуелсіз иелік жасауға
ұмтылды.
Алтын Ордаданың ішкі басқару жүйесінде қызмет ететін адамдар, сондай-ақ
әскери-көшпелі ақ сүйектен тұратын әкімшілік-шенеунік аппарат
жүйесінде маңызды орын алды. Ерекше лауазымды қызметтерге тағайындалды.
Көшпелі-әскери шонжарлардан құрылған әкімшілік-
шенеунік аппарат жұмыс істеді. Шыңғыс ханның "Йасы" заңы негізінде әскери
істі — беклербегі, азаматтық істі — уәзірлер, салық жинауды — даругалар,
басқақтар аткарды.
Кез келген мемлекеттің қазынасын толтыру көздерінің бірі — жергілікті
тұрғын халықтан, сондай-ақ, өзіне бағынышты аумақтың халқынан
алынатын салықтар болып табылады. Бұдан басқа қосалкы және төтенше бірқатар
міндеткерліктер мен алым-салықтартүрлері де болды. Олардың ішінде
әскерлерді, поштаны, шенеунік аппаратты жабдықтауға арналған салықтар бар.
Бұл салықты малшылар 100 бастан 1 бас мөлшерінде төлеп отырған, ол купчур
деп аталды. Отырықшы халық жер салығын харадж төледі (егіннің 110 — 15
бөлігі). Әскерлерді астықпен, малмен және т.б. жабдықтау үшін заттай алым —
тағар белгіленді.
Зерттеушілердің есебі бойынша, монғолдар дәуірінде алым-салықтардың 20-ға
жуық түрі болған.
Жалпылғанда, Жошыұрпақтарының мемле кеті экономикалық жағдайларының едә уір
ала-құлалығына қарамастан, саяси құрылысы жағынан әдеттегіүлгі дегі көшпелі
мемлекет екенін көрсете білді.
Алтын Орда ыдырағаннан кейін (XV ғасырдың 30—70-жылдары) оның
үйіндісінде жаңа мемлекеттер: Қырым хандығы, Қазан хандығы,Астрахан
хандығы, Сібір хандығы, сондай-ақ Қазақ хандығы мен Ноғай Ордасы құрылды.
Олардың бәрі хан атынан елді басқарды. Енді XIV—XV ғасырлардағы жеке
хандықтардың тарихына арналған кестеге назар аударыңдар.

Ақ Орда мемлекеті

XIII ғасырдың ортасынан бастап Алтын Орданың Шығыс Дешті Қыпшақ
аумағында — Ақ Орда мемлекеті өмір сүрді. Бұрынғы Қыпшақхандығының жері Ақ
Орданың негізгі аумағын құрады.
Түркі және түркіленіп кеткен жергілікті шонжарлардың саяси-экономикалық
жағдайының нығаюы нәтижесінде, Ақ Орда XIV ғасырдың ортасында Алтын Ордадан
біржола бөлініп шықты. Ақ Ордада Жошының баласы Орда
Ежен әулеті билік құрды.
Шығыс Дешті Қыпшақ, Солтүстік-Шығыс Жетісу, Ертіс өңірі алғашқыда Жошының
үлкен ұлы Орда Ежен ұлысына қарады және Көк Орда деп аталды.
Ал Жайық, Ырғыз, Тобыл, Сарысу өзен дері бойындағы иеліктер, Арал өңірі
далалары, Сырдарияның төменгі ағысы Жошының басқа баласы — Шайбани ұлысы
құрамына еніп, Ақ Орда деп аталынды.
Осылайша, XIV ғасырда Жетісудан басқа Шағатай мемлекетінің құрамына
енген барлық аумақ іс жүзінде Ақ Орда құрамында- болды. Орталығы —
Сығанақта орналасты. Ақ Орданы Орыс хан (1361—137677 жылдары), оның баласы
Барақ (1423—1428 жылдары) билеген жылдарда Шығыс Дешті Қыпшақтағы
қуатты мемлекетке айналды.
Ақ Орда — монғолдардан кейінгі кезеңде Қазақстан аумағында жергілікті
этностық негізде құрылған тұңғыш ірі мемлекеттік құрылым. Онда қыпшақ
бірлестігінің құрамына кірген халықтардан
басқа наймандар, арғындар, үйсіндер , қарлұқтар, т.б. мекендеді.

Әбілхайыр хан мемлекеті

XIII ғасырдың ортасынан бастап Алтын Орданың Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында —
Ақ Орда мемлекеті өмір сүрді. Бұрынғы Қыпшақхандығының жері Ақ Орданың
негізгі аумағын құрады.
Түркі және түркіленіп кеткен жергілікті шонжарлардың саяси-
экономикалық жағдайының нығаюы нәтижесінде, Ақ Орда XIV ғасырдың ортасында
Алтын Ордадан біржола бөлініп шықты. Ақ Ордада Жошының баласы Орда
Ежен әулеті билік құрды.
Шығыс Дешті Қыпшақ, Солтүстік-Шығыс Жетісу, Ертіс өңірі алғашқыда
Жошының үлкен ұлы Орда Ежен ұлысына қарады және Көк Орда деп аталды.
Ал Жайық, Ырғыз, Тобыл, Сарысу өзен дері бойындағы иеліктер, Арал өңірі
далалары, Сырдарияның төменгі ағысы Жошының басқа баласы — Шайбани ұлысы
құрамына еніп, Ақ Орда ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
11-15 ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер
ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы әдебиет
ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалысы
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті
XVI ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекеті
20-шы ғасырдың бірінші жартысындағы тарихи оқиғаларды
19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар
ХҮІІІ – ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ қоғамы
XVIII ғасырдың бірінші ширегіндегі Қазақстан
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь