Шыңғысханның алтын әулеті

Жоспар

I Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

II Негізгі бөлім:
1. Шыңғысханның алтын әулеті, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
2. Батысқа Ұлы жорық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
3. Алтын Орданың саяси тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
4. Алтын Орда мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
5. Алтын Орданың ыдырауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

Қолданылған әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

Қосымшалар
Кіріспе
Бұл жұмыс XIII – XIVғғ. пайда болған және құрамында батыста Дунайдан, шығысында Алтай мен оңтүстігінде Кавказ бен Хорезмге дейінгі барлық халықтарды біріктірген мемлекет – Алтын Орда мемлекеті тақырыбына арналған. Көптеген мектеп оқушылары тарих пәнінің оқулықтарынан сол кездегі Евразия материгіндегі ең ірі мемлекет туралы мәлімет білгенмен, бүгінгі күнге дейін Алтын Орданың тарихында көптеген ғылымға белгісіз кезеңдер бар.
КСРО кезінде ең алғашқы болып осы мәселені көтерген М.Н. Тихомиров: «Алтын Орда бүкіл Еуропа мен Азия тарихының маңызды бөлігі. Оның құрамында болған халықтардың шежіресінен қалайша ең маңызды кезеңді алып тастауға болады?»1
Алтын Орда құрамында Еуропа мен Азия кірген ортағасырлық ең ірі мемлекеттерінің бірі болатын. Оның әскери күші әрдайым көршілес мемлекеттерін қорқынышта ұстады да, көптеген жылдар бойы ешкім онымен бәсекеге түспеді. Алыс хандықтар Алтын Ордамен достық қарым-қатынас орнатып оны үзбеуге тырысқан. Үлкен олжаны көздеген саудагерлер Шығыс пен Батыс арасындағы ең ірі сауда-саттық орталығы атанған Алтын Орда астанасына бет алатын. Саудагерлер мен саяхатшылар бүкіл дүниежүзі бойынша Ордада тұратын халықтар, олардың көшпелі өмірінің ерекшеліктері мен салт-дәстүрлері, Орда байлары мен хандарының сансыз малдары мен кең байтақ даласы туралы аңыздарды таратты. Осы аңыз-әнгімелер Алтын Орданың жойылып кеткеннен кейін де көптеген жылдар бойы ауыздан-ауызға таралды.
Бүгінде де Ордаға деген қызығушылық өшкен жоқ. Көптеген мемлекет ғалымдары Алтын Орданың тарихын зерттеуде.
Мысалы, осы тақырыпқа арналған толықтай дерлік мәліметті 1950 жылы А.Ю. Якубовский мен Б.Д. Греков бірігіп дайындаған «Алтын Орда және оның күйреуі» кітабында табуға болады.
Солардың қатарында Қазақстандық ғалымдар да бар. Мысалға, Қайрат Бегалиннің 2007 жылы шыққан кітабы. Бұл кітапта Алтын Орданың тарихы мен билік еткен жетпіске жуық хандардың тізімі жазылған. Ол «Алтын Орда хандары» деп аталады.
Алтын Орданы билеген хандардың тізімін алғаш рет 1798 жылы Жозеф Дегин жасаған. Оның жұмысында алтынордалық 28 ханның есімі аталған болатын.
Тек 1960 жылы ғана тарихшы М.Г. Сафаргалиев жазба деректерге сүйене отырып, Алтын Орданың 38 ханының аты – жөнін, олардың билік құрған жылдарын нақтылауға қол жеткізді. Кейін шыққан зерттеулердің авторлары көбінесе осы жұмысқа сүйенген.
Ал 2001 жылы жарық көрген Ж.Егінбайұлының Жошы хан кешенінің археологиялық зертеулері Алтын Орда кезіндегі жерлеу рәсімі туралы мәлімет береді. Оның арқасында мемлекетте болған сенім – нанымдар туралы тұжырым жасуға болады.
1 «Ежелгі Русь және Ұлы Дала» Л.Н Гумилев 1992 Москва 3-бет
Қолданылған әдебиеттер

1. Қ.И. Бегалин «Алтын Орда хандары» Алматы, 2007 жыл.
2. Якубовский А.Ю және Греков Б.Д. «Алтын Орда және оның күйреуі» Мәскеу, 1998 жыл.
3. Гумилев Л.Н. «Ежелгі Русь пен Ұлы дала» Мәскеу, 1992 жыл
4. «Қазақ совет энциклопедиясы» Алматы, 1972 жыл
5. «Оқушы энциклопедиясы» Санкт – Петербург, 2004 жыл.
6. «Дәуір» баспасы «Қазақстан тарихы» Алматы, 1994 жыл
7. С.Г. Кляшторный және Т.И. Сұлтанов «История трех тысячалетий» Алматы, 1992 жыл
8. Ж. Егінбайұлы «Жошы кешенінің археологиялық зерттеулері» Отан тарихы, 2001 жыл
9. http://www.dis.ru/books/katalog/0288_6.html
        
        Жоспар
I
Кіріспе.....................................................................
...................3
II Негізгі бөлім:
1. Шыңғысханның алтын әулеті,.......................................5
2. ... ... ... Орданың саяси тарихы.......................................8
4. ... ... ... ... ыдырауы.............................................20
ІІІ
Қорытынды...................................................................
.........23
Қолданылған
әдебиет.................................................................24
Қосымшалар
Кіріспе
Бұл жұмыс XIII – XIVғғ. пайда болған және құрамында батыста ... ... мен ... ... бен Хорезмге дейінгі барлық
халықтарды біріктірген мемлекет – Алтын Орда мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... сол кездегі Евразия
материгіндегі ең ірі мемлекет туралы мәлімет білгенмен, ... ... ... ... тарихында көптеген ғылымға белгісіз кезеңдер бар.
КСРО кезінде ең алғашқы болып осы мәселені көтерген М.Н. Тихомиров:
«Алтын Орда ... ... мен Азия ... ... ... Оның ... ... шежіресінен қалайша ең маңызды кезеңді алып тастауға
болады?»1
Алтын Орда құрамында Еуропа мен Азия ... ... ең ... бірі ... Оның ... күші әрдайым көршілес
мемлекеттерін қорқынышта ұстады да, ... ... бойы ... ... ... Алыс ... ... Ордамен достық қарым-қатынас орнатып
оны үзбеуге тырысқан. Үлкен ... ... ... ... пен ... ең ірі сауда-саттық орталығы атанған Алтын Орда астанасына ... ... мен ... бүкіл дүниежүзі бойынша Ордада тұратын
халықтар, олардың көшпелі өмірінің ерекшеліктері мен салт-дәстүрлері, Орда
байлары мен ... ... ... мен кең ... ... ... ... Осы аңыз-әнгімелер Алтын Орданың жойылып кеткеннен кейін
де көптеген жылдар бойы ... ... де ... ... қызығушылық өшкен жоқ. Көптеген мемлекет
ғалымдары Алтын Орданың тарихын зерттеуде.
Мысалы, осы тақырыпқа арналған толықтай ... ... 1950 ... ... мен Б.Д. Греков бірігіп дайындаған «Алтын Орда және оның
күйреуі» кітабында табуға болады.
Солардың қатарында Қазақстандық ... да бар. ... ... 2007 жылы шыққан кітабы. Бұл кітапта ... ... ... ... ... ... жуық ... тізімі жазылған. Ол «Алтын Орда
хандары» деп аталады.
Алтын Орданы билеген хандардың ... ... рет 1798 жылы ... ... Оның жұмысында алтынордалық 28 ханның есімі аталған болатын.
Тек 1960 жылы ғана тарихшы М.Г. Сафаргалиев жазба деректерге ... ... ... 38 ... аты – ... олардың билік құрған жылдарын
нақтылауға қол жеткізді. Кейін шыққан зерттеулердің авторлары көбінесе осы
жұмысқа сүйенген.
Ал 2001 жылы ... ... ... Жошы хан ... ... ... Орда ... жерлеу рәсімі туралы мәлімет
береді. Оның арқасында мемлекетте болған сенім – нанымдар туралы тұжырым
жасуға ... ... Русь және Ұлы ... Л.Н ... 1992 ... 3-бет
Сонымен қатар, Алтын Орда туралы деректерді Қазақстан – ... ... ... Ондай жұмыстарға Т.И. Сұлтанов пен ... ... трех ... ... ... болады.
Мемлекетті көптеген ғалымдар зерттесе де, зерттеулерде қарама-қарсы
көзқарастар кездеседі. Сонымен қатар, Алтын Ордамен байланысты қалыптасқан
стереотиптер мен ... емес ... да көп. Бұл ... оның
территориясымен және шекараларымен, мемлекет атауымен, ... ... ... ... – ақ саяси тарихымен ... ... ... ... ... ... менің ойымша оған себеп –
тарихта маңызы зор бұл мемлекеттің ... ... ... ... Орда ... ... ... зерттеліп, бұл
мемлекет туралы деректер нақтыланады деп үміттенемін.
Бұл курстық жұмыстың мақсаты, Ұлы Дала ... ... ... ... ең ірі мемелекет Алтын Орданың тарихын деректер
арқылы көрсету.
Курстық жұмыс кіріспеден, бес тараудан, қорытындыдан және ... ... мен ... ... ... ... әулеті.
Орыс қалаларының маңында көшпелі ордалардың пайда болуына дейін отыз
жыл бұрын, 1206 жылы, Онон ... ... ... ... ... жиналған құрылтай өтті. Осы құрылтайда жаңа құрылған Моңғол
мемлекетінің қағанын сайлау ... ... ... ... ... Темучин сайланады, осыған ешкім күмән келтірген жоқ. Өйткені ұзаққа
созылған күрестің арқасында Тимучин бір – ... ... ... ... ... ... ... мемлекетке айналдырды. Қаған болып
сайланғаннан кейін даланың ең ... ... ... ақ ... ... сонды болмаған Шыңғысхан деген лауазымды береді.
Біріккен Моңғолияның алғашқы билеушісі ... ... ісін ... ... күш ... Ол моңғол тайпалары мен ... ... ... ... ... ... ... Мемлекетте сауда керуендерін тонау, руаралық қақтығыстар
аяқталды.
Сонымен қатар Ұлы хан мемлекет ішіндегі наразылықтарды басу үшін ... жеке ... ... ... ... ... ... сәл кінәлі
әскери адам өлім жазасына кесілді.
Темучиннің таққа отырғанына бес жыл ... ол ... ... ... – 1211 ... ... Шыңғысхан Сібір мен Шығыс Түркістанды
мекендеген буряттарды, якуттарды, ойраттарды, қырғыздар мен ұйғырларды
бағындырады. 1215 жылы ... ... ... Ал 1217 жылы ... ... ... ... көшті. 1219 жылы Корея патшалығы Ұлы ханның
әскеріне тізе бүгеді.
Қытайды ... ... ... ... ... бір ... 1218 –
1219 жылдары Жетісуды, 1219 – 1221 жылдар аралығында ... мен ... ... ... ... жерлерді Шыңғыс хан ұлыстарға бөліп, ... ... ... Орал ... одан оңтүстікке қарай Каспий мен
Арал теңіздеріне дейінгі жерлер, Орта ... ... ... мен Сырдария аймағы, Шағатайға ... ... ... ... Монғолия мен Тарбағатай берілді. Төле ... ... ... алды.
Өзінің билік еткен жылдары Шыңғысхан тек қана Монғолиямен ... ғана ... ... ... ... Орта Азия мен Еділ өзенінің батыс
жағалауында мекендеген елдерден тұратын империяның территориясының негізін
қалады. Ұлы ... ... ... оның ... ... аттарының
тұяғы жетер жерде билік орнату» туралы арманын орындауға көп үлес қосты.
Бірақ ішкі тартыстарға байланысты XIII ғасырдың ... ... ... ... ... да, ... ... құрамында болған Алтын
Орда, Юань, Қытай және тағы басқа мемлекеттер бір ... ... өмір сүре ... ... Шыңғыс әулетінің жеке тармақтары – Шағатай
әулеті, Жошы әулеті, Құлағу әулеттерінің ұрпақтары ... ... ... ... мақсатында жүргізілген бірнеше ... ... ... үлкен табыс әкелмеді.
Батысқа ұлы жорық.
Жағдайды 1235 жылы бүкіл моңғол ақсүйектері бірігіп өткізген құрылтай
өзгертті. Осы ... ... ... ... ... Жошы ... – Ежен мен Батуға көмек көрсету туралы мәселе қарастырылды. Олардың
әскерлерін ... ... ... ... ... 1236 ... көктемінде моңғол әскері Батысқа аттанды.
Оған Шағатайдың, Үгедейдің, Толуйдың ... ... ... ... Бату ... ... болды.
Бату ең бірінші Жайық пен Еділ аралығындағы бүкіл аймақты бағындырды.
Бұлғарлар бір жыл бойы ... ... ... ... ... ... Бұлғарияның астанасы Бұлғар қаласы алынды. ... екі ... ... ... ... пана іздеп, куман даласына қарай кетсе,
қалалықтар орыс жеріне барды.
Орыс жылнамаларында қашқан ... ... ... ... ... ... жер ... айтылады. Бас князь Юрий Всеволодович
оларды ... ...... ... ... Бұл Бату ... ... басып кіруіне себеп болды.
Осы жылдың күзінде Бату әскері Еділден өтіп, екі ... ... ... ... солтүстік Кавказға, ал Бату бастаған екінші
жартысы бұлғарлардың ізімен орыс ... бет ... Жол ... ... жаппай қырып – жойып, бүтіндей бір қалаларды жермен –
жексен етті.
Ең бірінші алынған қала Пронск болатын. ... ... қала ... Қала Ока ... тік ... жағалауында орналасқан болатын. Қаланы
басқыншылардан құтқару үшін Пронскіден, ... ... ... басқа князьдер де келеді. Бірақ Рязань бар болғаны бес ... ... ... 1238 ... ... ... ... қаласын немістер
мен орыстардың біріккен құрама әскері үш айға жуық уақыт бойы ... ... ... мыңдай адам қаза болады. Орыс жылнамаларында қорғаныстың
әскербасы Филипп Нянка болғанын айтады3.
Осы жеңістен кейін 1238 ... ... ... басында Бату хан
Владимирге ... Қала ... ... ... ... басшылық
етті. Бірақ қала қорғанысы көпке ... ... төрт ... ... Сол ... Суздаль да беріледі.
2 «Алтын Орда хандары», 37-бет 3 ... Орда ... ... ... бет алады, жолда Торжок қаласы тізе ... 1238 жылы ... ... ... Оның артынан Тверь қаласы мен
ондаған шағын елді мекендер де берілді.
Бірақ Новгородқа жол ашық болғанмен Бату хан оған 65 ... ... ... ... ... ... ... оған себеп
болған ауа райы деп жазады. ... ... орыс ... бар ... ... ... үйірлерінен тұратын, ал көшпенділер ол хайуанның
етін харам деп жемейтін. Сондықтан, Новгородты алу ... ... ... ... ... ... азық – ... тасуға жол қолайсыздық тудыратын.
Бату хан 1238 жылдың жазын Еділдің төменгі жағында өткізеді. Осыған
дейін Мөңке Солтүстік кумандарды ... Олар ... екі ... ... ... ... ... кумандар Дербентті шабуылмен алады да, әрі
асады. Мөңке қашқындарды ... 1239 жылы ... ... ... ... ... ... ханы Құтан халқының екінші ... ... ... ... ... ... ... Бату хан оңтүстік славян князьдіктеріне басып
кірді. 1239 жылы наурызда Переяславльді бағындырды. ... ... ... өз ... ... жылы ... Бату Владимир – Суздаль князьдігінің ... ... Оған ... қарсы шықпады, екеуі салық төлеп тұруға келісті.
Енді Бату хан Киевке кіруді жоспарлады. Ол жараланғандар емделіп,
аттар ... ... де, тек 1240 ... күзінде Киевке бет алды.
Киев қаласының қорғануы үш айға ... ... 1240 ... ... қала ... құлады.
Киев алынғаннан кейін, Русьқа қарсы соғыс аяқталды. Тек қыстың ... хан ... ... Ол Киев ... ... жетті. 1241 жылы
польшаның бірінші жаулап алған ... ... еді. Осы ... ... ... ... ... сұрап, 1241 жылдың көктемінде поляктар
мен немістердің біріккен әскері Бату ханға қарсы шықты. ... ... ... ... бастаған алғы шеп құрамасы қарсы алады. ...... ... ... ... 1240 ... ... айында олар
жеңіліс табады. Осыдан кейін Бандар түмендері Чехия жеріне келіп кірді. Ал
Батудың негізгі күші ... таяй ... ... ... ... ғана
қалды.
1241 жылы Бату хан Будапешт қаласын екі ай бойы ... ... ... ... IV Бела ... ... ... Хорватиядан Коломанның
өз әскерімен келе жатқанын білген Бату жауын ашық алаңға алып шықты. ... ... ... мен ... алпыс бес мыңдық әскерін жеңеді.
Деректерге ... осы ... елу алты мың ... ... ... ... Бела ... Загреб бекінісіне қарай қашып аман қалады.Осы жеңістен кейін
Бату хан Будапештке кіреді. Осы жылдың жазы мен ... Бату хан ... ... ... ... ... «Қазақстан тарихы» 33-бет
1242 жылдың қарашасында Қадан бастаған алғы шеп құрама Дунайдан өтіп,
аз уақыт ішінде Словения мен ... ... ... да, ... жетеді.
Әскер қаланы қоршауға алады.
Желтоқсан айында Бату әскерінің негізгі күштері де ... ... ... 1242 ... ... ... ... IV Бела әскерлеріне
күйрете соққы бергенімен, король тағы да ... ... ... ... ... қуады. Ол әуелі Адриат теңізіндегі Сплит айлағына, содан ... ... ... Одан кейін Рабе аралына барып, сонда ... ... ... ... ... мен Сербияны бағындарсын және
одан әрі Болгарияға бұрсын деген бұйрық түскен соң негізгі ... ... ... ... бұйрық түседі6. Ал бұл уақытта Бату хан ... ... ... ... ... секілді қалаларды алып, бүгінгі
Австрия жеріне кіреді. Венаға содан кейін Словенияға өтіп, ... ... ... әскерінің негізгі күштері 1242 жылдың көктемінде ... ... өтіп бара ... ... Қарақорымнан Ұлы ханның қайтыс болғаны
туралы хабар келеді.
Үгедей ханның қазасына байланысты Бату хан жорықтарын ... ... Ол ... ... ... қарай бет алады. Болгария мен Галицияны
Жошының шөбересі Ноғай ноянға тапсырады.
Әскер 1234 жылы Еділ бойына жетеді. Бату осы ... ... Орда ... ... ... қақты.
Алтын Орданың саяси тарихы.
Жаулап алулармен байланысты барлық мақсаттарға жеткен Бату хан енді,
жаулап алған жерлерді басқару жүйесін ... ... ... ... ... ... ... жұмысын және жиналатын салықты
бақылау үшін әкімшілік аудандарын ... Бұл ... ... ... ... бар «дарұға» басқарған.
Мемлекет көпұлтты болды. Мемлекетті негізінен, қыпшақтар, бұлғарлар,
орыстар мекендеді. Сондықтан, ... ... даму ... ... оның ... туралы сұраққа жауап беру ... Бұл ... ... белгілі Алтын Орда туралы жазылған ортағасырлық құжаттарда Алтын
Орда деген атау кездеспейтініне байланысты ... Осы ... ... ... болады: мемлекетті тұрғындар қалай атады, оны ... ... ... және ... жойылғаннан кейін қандай атты
иемденді.
XIII ғасырларда пайда ... ... ... ... келе
жатқан тектеріне байланысты атауларды пайдаланды. Мемлекет басшысы болса,
оған ... ... ... ... тек қана ұлыс деп атаған. Осыған мысал,
Қыпшақ жерлеріне ие болған Жошы хан ... ... Жошы ... деп ... ... ... 65-бет
Тек, Тоқтамыс ханның Ұлы Ұлыс деп қойған атауы ғана көпке сақталып
қалды. Ұлыстың беделін көрсететін осындай ... ... ... хат алмасу
кезінде басқа хандар да пайдаланды.
Ал ортағасырлық еуропа мен ... ... Жошы ... ... Араб көне ... мемлекет белгілі бір уақыт аралығында
билеген ... ... ... ... ... ... ұлы ... хан, татарлардың ханы».
Басқа жағдайларда ханның атымен бірге, оның билік жүргізген жерлері де
айтылатын, «Өзбек, солтүстік ... ... ... хан, ... жерлі
мен Сарайдың ханы», «Дешті – Қыпшақ даласының билеушісі — Тоқта». Кейбір
кезде, араб пен ... ... ... Орда Жошы ... Бату ұлысы, Берке
ұлысы, Өзбек ұлысы деген атпен аталады. Осы атау жиі ханның тек билеген
жылдары ғана ... ... ... оның ... ... де қолданған, «Өзбек
хан, Берке мемлекетінің билеушісі».
Бүкіл Орданы жүріп өткен еуропалық саяхатшылар, ... мен ... атау үшін ... ... немесе «татрлар державасы» деген ескі
терминдерді қолданады. Бенедикт XII өзінің ... Жошы ... ... деп ... Орыс ... ... ... атау үшін этникалық атаулар ... Тек XIII ... ... ғана оған Орда ... атау ... де, мемлекет жойылып
кеткенге дейін бұл атау ... ... ... кеткен «Алтын Орда» деген атауға Бату хан ... ... ізі ... кезде ғана қолдана бастайды. Бұл атау ... рет XVI ... ... ... ... ... ... Осы жылнамаларда бұл атау «Алтын Орда» және «Ұлы ... ... ... Бұл атаудың пайда болуына ханның Еділ мен Жайық
арасындағы алтынмен әшекейленген ордасы ... ... ... ... ... 1234 жылдың қысына қарай, жас мемлекет ... ... оның ... сауда басты орынға ... Жаңа ... ... күшті болады. Даланың алып мемлекетімен ... ұсақ ... ... – қатынас орнатуға асығады. Алғашқылардың
бірі болып, Бату ... ... ... ... ... ... ... – ақ, алым – салық төлеп тұруға келіседі. Оған Ұлы Владимир –
Суздаль жері мен Киев ... ... ... ... ... сол ... Орда және басқа да Шыңғыс хан ұрпақтары билік етекен мемлекеттер
Моңғол империясының құрамына енетін. ... ... ... құрған
мемлекеттерде пайда болатын барлық маңызды саяси сұрақтарын Қарақорымдағы
орталық шешетін. Ясының бір ... ... ... ... ... бір ... ... ханға өтетіні туралы айтылған. Сонымен қатар, әр
ұлыста Шыңғыс ... жеке ... ... Және де тек ... ... ... саяси маңызды шешімдерді қабылдай алатын. Бір –
бірімен ... ... ... ... құру ... тәуелсіз
мемлекеттерге бөлінуден сақтау керек еді. ... Бату ... ... ... ... ... ... бекітуі тиіс еді. Князь Ярослав Қарақорымға
аттанады да, рұқсап алып ... ... жылы ... ханы болып Туракин ханумның баласы Күйікке
өтеді. Бірақ оның өлімінен соң, тақ ... ... 1250 жылы ... ... маңында құрылтай өткізілді. Бектер мен нояндар Бату ханды
Ұлы хан сайламақ болады, бірақ Бату хан бұдан бас тартып, ... ... мен ... ... бұл мәселеге келіспей, Жошы мен ... ... ... ... шығады. Осы бүліктерден кейін, 1251 ... ... ... ... ... ... Соңында Ұлы хан болып
Мөңке сайланды.
Алайда, Моңғол империясының заңды мұрагері, Үгедейдің немересі Ширамун
империяда жаңа ... ... ... ... ... ... ... Мөңке
хан жағдайды кезінде естіп, бүлікті тоқтату үшін Ширамунның ... ... мен ... ... ... жеті сұлтан, мырзасы және жесір
ханым Огул – ... өлім ... ... Мөңке хан бүкіл империя
бойынша тексеру жүргізеді. Мұның кесірінен, Шағатай мен ... ... ... ... ... ... ол жерлерге жаңа басшылар келе бастады.
Нәтижесінде, Үгедей ... ... ... ... ... ... ... Ал Мөңке өзінің жерін оңтүстік – ... ... ... Бату хан ... шегі ... Шу ... қарай жақындады.
Ол сондай – ақ, Мауреннахр мен Кавказ ... өз ... ... Орда ханы ... ... кіші ... ... табыстады.
Мәуреннахрдағы өкілі Масыдбек болады. Ол әйгілі саудагер Махмұд Ялавачтың
ұлы деген мәлімет ... хан ... ... ... ... ... ... алып
мемлекет болатын. Ол шығысы Ертіс өзенінен батысы Дунайға дейінгі арлықты
алып жатты. Бату хан билеген ... ... ... ісі ... ... ... шеткері орналасқан аймақтармен де байланыс күшейе түсті. Халық санағы
жүргізіліп тұрды, салық ... ... ... ... ... жалпыға
ортақ заң бекітілді. Сондай – ақ, әлем тарихында алғаш рет ... ... ақша ... ... ... ... Еділ мен ... ортасында орналасқан Ескі
Сарай немесе Бату ... ... ... ... ... нәтижесінде,
бұл қала ортағасырлық ең ірі қалалардың бірі болатын.
Алып империяның негізін ... Бату хан 1255 жылы ... ... жасында
дүние салды. Оның өлімінен кейін тікелей билікке талас басталады.
Ол заманда Алтын Орданың әміршілерін Ұлы ханның өзі ... ... хан ... ... ... 1258 жылы Мөңке хан ... ... ... өте ... тұлға болатын. Ол туралы деректер тек орыс, араб
жылнамаларында ғана ... ... – ақ, ... ... ... хан тірі ... де ... Моңғол империясында беделді
саясаткерлердің бірі болатын. ... ... ... ... ол ... ... ... Сонымен қатар, Берке мұсылман дінін қабылдаған алғашқы
алтынордалық хан болатын.
1259 жылы Берке хан, ... ... ... Новгородта халық санағын
өткізуді ұйымдастырады. Осы халық санағын новгородтықтар көтеріліспен ... Сол жылы ... ... орыс жеріне жорыққа шығып, одан Польшаға
қарай өтеді. Жазалау жорығынан ... орыс ... ... ... қатыгез,
қоластындағылардан қапысыз бағынуды талап ететін әмірші ретінде бейнелейді.
Бұл ... Ұлы хан ... 1259 жылы ... ... ... ... хан ... империясында болып жатқан оқиғаларды назарында
ұстады. 1260 жылы Ұлы хан болып Құбылай сайланады. Ол ... ... ... ... ... ауыстырды және сол жерде чжунтун («ортаңғы
әмірші») лауазымын қабылдады.
Осы әрекетті ... етіп ... хан ... ... ... деп ... ... бас тартты. Моңғол ақсүйектері де Құбылайға қарсы жаппай
көтерілді.
1260 ... ... ... Құбылайдың қарсыластары оның ... ... Ұлы хан етіп ... Осыдан Моңғолияда билікке талас басталады.
Мөңкенің екі інісі Құбылай мен Арық Бұғы ... ... деп ... ... ал ... Ханбалықта билік құрды.
Берке хан Арық Бұғаны жақтады да, Алтын Орданы Моңғол империясының
құрамынан ... ... күш ... Осы ... ... мен Үгедей ұрпақтары
елдегі ішкі тартысты пайдаланып, өздерінің бұрынғы ұлыстарын ... ... Жошы ... Мәуреннахрдағы ықпалдарынан айырылып, ол
жерлерді тастап шықты.
1960 жыл – Моңғолия империясы ... ... жыл ... Ол ... бес ... ... ... Шыңғыс хан ұрпақтарының есімімен
аталады. Моңғол ... ... ... әр ұлыс өз ... ... ... ... Крестшілер жорықтары мен Құлағу әскерлері ислам дініне
жойылып кету қаупін ... Осы ... ... ... атты ... оны Сұлтан Бейбарыс билейді. Бұл тарихқа «мәмлүктер» деген атпен
енді. Мәмлүктер Алтын Орда ханы Берке ханымен достық қатынаста ... жылы ... ... Ордаға қосу мақсатымен Құлағу әулетіне
соғыс жариялайды. Екі мемлекет арасындағы ең алғашқы ірі ... 1264 ... ... Орда әскері толық жеңіске жетті. Осы шайқастан кейін Алтын
Орда мен ... ... ... ... ... ... жылы ... Құлағу дүние салады. Енді билік оның баласы Абаға
өтеді. ... ... екі ... арасында достық қарым – қатынас
орнаған еді.
Осы уақытта Берке хан әскерін Кавказ жеріне қарай бағыттады. Ол ... көп ... ... 1266 жылы ... хан ... шыққан жолда
дүние салды. Деректер бойынша оның денесін Бату ... ... ... Енді Алтын Орда тағына Менгу – Темір отырды.
Менгу – Темір – Тоқтайдың ұлы, Батудың немересі.оның есімі Алтын Орда
тарихында тәуелсіз ... ... ... ... ... Ол өз
атынан ақша шығару арқылы, Алтын Орданың толық тәуелсіз екенін көрсетті.
Билік басына отырған соң, ...... ... бас етіп Тоқа ... ... ... ол Феодосияны басқаратын болады. Осы істері
арқылы басқа елдермен сауда ... ... ... ... ... жылдары Алтын Ордадағы ең ықпалды тұлға түменбасы Ноғай еді. Ол
Дунай мен ... ... ... ... мен Молдавияны бақылайтын. Сондай –
ақ ол ықпалын ... да ... ... Осыны пайдаланып, Менгу –
Темір 1266 жылы Бұлғар хандығына ... ... онда екі жыл ... жылы хан Әзербайжанға таласып, Абағамен соғысты. Бір жылдай уақыт
өткен соң Менгу – Темір хан мен Абаға арасында бейбіт келісім орнатылады.
XIII ... 70 – ... орыс ... жаңадан халық санағы
жүргізіледі. Осы жылы ...... ... ... ... ... ... орыс князьдерінің қызметкерлері жинады.
Менгу – Темір есімімен ... Орда ... ... үш ... ... ... ... сауда жүйесі пайда болды, бұл
Қырымның тағдырында ерекше рөл ... ... ол орыс ... ... яғни ... ордалық салық жиюшылардың езгісінен құтқарды.
Үшіншіден, Менгу – Темір кезінде ... ... ... кейін ол Алтын
Орданың батысында ... ... жеке ... құрды.
Ноғай алып Дала империясының ресми әміршісі болған емес, алайда қырық
жылға жуық Алтын Орданың ... ... ... ... ... қол ... Мегу – ... қайтыс болған соң, оның орнына билік басына
інісі Туда – Менгу келгенін жазады.
Биліктің өзгеруі орыс жерінде ... ... ... жол ... араздық толқыны түменбасы Ноғайды жоғары көтерді. Оны Дон мен ... ... ... ... ... ...... өзінің билігін күшейту үшін 1283 жылы ... ... ... жаңартылды. Сол жылы Туда – Менгү ислам дінін
қабылдады.
Осыған ... Туда – ... ... баса ден ... ... ... Ол ... баласы Төле – Бұғаға тапсырады.
Басқа деректер бойынша ...... ... Туда – ... ... деп, ... ... тайдырады.
Менгу – Темірдің ұлы Төле – Бұғаның дәл қай кезде ... Орда ... ... ... ... ... ... билік иесі Туда – Меңгу
атынан басқарған. Алайда ол кезде ... ... пен ... күш ... ... ... және ол үшін ... – Темір ұлдарының арасындағы
алауыздық қолайлы болды.
Ақыры, ... ... ... ... Осы ... ең ... ... жері
Русь, онда князьдер екі ұдай болып жарылды. Бір жағы ... ... ... топ тек хан ... ғана бағынды. Бұл аразылықтың
алғашқы нышандары 1284 жылы көрінді. Осы жылы Курск ... ... ... ... бас ... ... князьдердің өздері
жинайтын болды.
Төле – Бұға хан аразылықты басу үшін ортақ жауға қарсы бүлікші ... ... ... мен Төле – Бұға ... ... ... ... мен Мажарстанға жорық жасайды да, Мажар елін ... жылы ... мен Төле – Бұға ... ... ... оралады.
Бірақ екі басшының арасында болған келіспеушілік арқасында Польша аман
қалады. Осы жылы Туда - ... ... ... да, оның ... Төле – ... отырғанына бір жыл болған соң Төле – Бұға хан ... ... ... ... ... ... ... Бұл Алтын Орда ішінде
жаңа наразылық толқынын тудырады.
Ноғай түменбасы өз кезінде ықпалын одан әрі ... ... Ол ... қосып алып, бірнеше жыл қатарынан Польшаға, Силезияға және
Мажарстанға жорықтар ... ... ... Орыс ... ... адамдар билігін жүргізді. «Хиуалық ... Олег ... ... екі ... кент ... Осы жағдай туралы князьдер
Төле – Бұға ханына шағымданады, хан оған ... ... ... ... ... ... Ноғай мен Төле – Бұға арасында кекілжің мұнымен тоқтамады, 1291
жылы Ахмат ... ... ... Төле – Бұға өлім ... ... Тоқтаны Алтын Орда ханы етіп сайлайды.
Жазба деректерде Тоқтаның толық аты – жөні ... әд – Дин ... ... ... оның өзі ... ... «Әділ Тоқта» деген жазу
бүгінгі күнге дейін сақталған.
Хан тағына отырмай ... ... ... Орда ханның Солтүстік Кавказдағы
аймақ басшысы болатын. Визвнтия императорының некесіз қызына үйленген. Осы
саяси некенің арқасында Алтын Орда мен ... ... ... ... ... биік ... отырған жылдары Құлағу мемлекеті басшысының
ауысқан кезіне ... – тұс ... Жаңа ... ... ... ... ... отырғанда Алтын Орда мен Мәмлүк сұлтандығымен бейбіт келісім жасасты.
Бұл келісім саудагерлер мен ... ... ... ... келген
Кавказ таулары арқылы сауда керуен жолдарын жандандырады.
Осы жылдары Ноғай өз беделін одан арман нығайтады. Тіпті сол ... ... екі ... ... ... ... Тоқта хан, екіншісін Ноғай
түменбасы басқарады. ... дала ... ... оған ... мен корольдіктердің алдағытарихына тигізетін әсері көп.
Хан билігін нығайту үшін ... өзі ... ... ... ... өлтіруді бұйырады. Өзінің адалдығының белгісі ретінде Тоқта
хан біраз түменбасылардің өмірін қияды. Осы ... ... ... ... соң,
Тоқта хан Ноғайға өштеседі.
Бұдан кейін Алтын Орда ханы беделді түменбасыға қарсы ... ... ... ашық ... жылы ... ... ... Құлағу мемлекеті мен Мәмлүк
сұлтандығында ауысады. Көршілес мемлекеттердегі биліктің ауысуы Алтын Орда
ханы өз ... ... ... ... ... ... аударуға
итермеледі. Сонымен қатар, Ноғайға қарсы қол астына әскер жинай ... жылы ... мен ... ашық ... ... Прут ... ... өткен
ұрыста Тоқта хан толық жеңіліске ұшырады. Осы ... ... ... ... ... ... ... жібереді.
Бұл уақытта Алтын Орда ханы Тоқта қайта ... ... ... ... ... Екі әскер Қуқанлық (бүгінгі Қағанлық) деген жерде кездесті.
Тоқта Ноғай әскерін күйрете жеңді. Осы соғыста ... оқ ... ... жылы 28 ... ол ажал ... ... өлімін білген оған тәуелді елдердің басшылары
Ноғайдың өкілдерінен ... ... ... Мысалы, Қырымда Ноғай
ұрпақтары құғынға ұшырады. Олардың орындарына ... ... ... ... ... ... Орда ханы Тоқтамен күресте жеңіліс тапқанмен, көзі
тірісінде әйгілі түменбасыға бағынған көшпенді тайпалар ... ... аман ... ... ... қол ... олар кейінірек
ноғай деген атпен тарих сахнасына жеке халық ретінде шықты.
1311 жылы аяқ ... ... хан ... ... Ол ... ... соңғы
жылдарды Алтын Орданың гүлдену дәуіріне дайындық кезеңі жесе болады. ... өз ... ... ... оң ... қойып, қолөнер мен қала
мәдениетін көтерді.
Тоқта хан дүниеден өткен соң, тақ ... ... ... Хан ... әд – Дин ... ... ұлы, Менгу – Темірдің немересі
сайланады. Ол жастайынан ерлігімен ауызға ілігіп, ... ... атқа ... Осы ... ... ... Орда тарихына ең құдыретті билеушілердің
бірі ретінде енді.
Билік етекен алғашқы ... ... хан ең ... ... ... ... ... ауыстырды.
Сосын Өзбек исламды мемлекеттік дін деп жариялайды. Бұл қадам Алтын
Орданы Шығыстағы ірі мемлекеттермен арадағы ... ... ... ... және ... Кавказдағы христиан елдері Ұлы Дала
империясына жат көзбен қарайды.
Осыған қарамастан Өзбек хан тұсында ... Орда ... ең ... ... жылы Ханбалықта Моңғол империясының картасы жасалады. Оған Юань
әулетінің билігіндегі Қытай жері, Шағатайдың бір ұрпағы Дува – ... ... ... Азия хандығы, Құлағу ұрпағы илхан Әбу – Саид басшылығындағы
Персия, Жошы ... ... ... ... ОРда ... Деректерге
қарағанда Өзбек хан иелігіндегі солтүстік – батыс бөлігі «А – ло – ... деп ... ... XІV ... ... жартысында Шыңғыс ханның бүкіл
ұрпақтары Юань әулеті императорына ... бір ту ... ... Ұлыс ... өз ... сақтап қала алған.
Өзбек хан Алтын Орданы жеке – дара өзі билеген. Өз ... ... Бату ... ... ... ... Мокша, Қырым, Тана және Хорезмде
ақша бастыратын орындар болды.
1332 жылы Өзбек хан ... әл – ... ... Сарай) қаласының негізін
қалады, кейінірек ол Алтын ... ... ... жылы Құлағу мемлекетінің соңғы билеушісі Әбу – Саид қайтыс болып,
мемлекет тарих ... ... ... ... ... ... билікке Чобан әулеті кеді. Бұған қоса, Құлағу мемлекетінің
жерінде Сербердар мемлекеті ... ... хан ... ... бүлікті пайдаланып, Әзербайжанға жорық
ұйымдастырды. Осы жорықтан кейін қайтқан Өзбек хан ... ... ... ... ... ... Ал 1337 жылы империя ... ... ... жылы ... хан ... аттанды. Жорыққа, негізінен, орыс
жасақтары шығады. Олар Литва әскерлеріне соққы бере ... ... хан ... ... ... ... және Батыс Русь жерінен
дәмеленбейтін етті.
Литвада билік ауысып, билік ... ... ... ... Ол ... жылдары Русьпен, Алтын Ордамен қақтығыс көп болады.
1341 жылы ... ... ... хан ... ... ... өлімінен кейін оның баласы Тыныбек хан билік басына
келеді. Тыныбек хан тұсында ... ... ... ... ... ... ханнан кейін 1342 жылы, Алтын Орда билігі Жәнібек ханның
қолына ... ... хан ... Жайық жағасындағы Сарайшыққа ауысады. Осы жалдары
Сарайшық қаласы гүлдену ... ... ... Дала ақсүйектері мұнда
зәуілім үйлер, сарайлар, кесенелер ... хан ... ... ... Ордаға қосылады. Ол әмір Ашрефпен
Уджан қорығының аумағында өткен ұрыстан кейін болады. Хан, ... ... ... ақша ... бастайды.
Ақша одан басқа Сарайда, Бұлғарда, Мокшада, Қырымда, Азовта, Хорезмде
және Гүлістанда басылатын. Енді осы қалалар ... ... де ... ... ақша тек 1356 жылы ғана ... ... сол жылды Алтын
Ордада берік билік болған соңғы жыл деп есептейді.
Әзербайжанға жорықтан кейін ... хан ... ... ... ... ... оның баласы Бердібек хан отырады.
Алтын Орданың мемлекеттік құрылысы.
Алғашқы жылдарда Алтын Орда тәуелсіз ... ал оны ... ... хан ... Бұл Жошы хан мен ... да нояндардың билік жүргізген
жерлері Шыңғыс хан құрған алып ... ... ... ... ... ... ғасырдың 60 – жылдары өзінің тәуелсіздігін жариялағанға дейін
Алтын ... ... ... ... ... өзіндік құрылысы
болды. Әрине, ол негізінен ... ... үшін ... ... ... ... жүйенің негізі барлық халықты әскердегідей ондықтарға бөлу
болатын. Осыған орай бүкіл мемлекет оң және сол ... ... ... оң қанатты Бату ханның қоластындағы ... ... ... ... Сол ... оның үлкен ағасы Орда ханның қоластында
болды. Оның қоластына Қазақстанның ... мен ... ... ... ... ... ... оң қанат Ақ – Орда деп аталса, сол
қанат Көк – Орда деп ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттік территориялдық жағынан синонимдер емес ... ... ... екі ... тәуелсіз екі ханның билеген жерлерге
айналса да, Көк – Орда ханы ... ... ... тәуелді болатын.
Өз алдына Бату билік еткен территория да екі: оң және сол қанатқа
бөлінетін. Алтын Орда ... ... ... екі ... мемлекеттің ең
жоғарғы әкімшілік бірлігі болып саналатын. ... XIII ... ... олар тек қана ... ... ... сақталады.
Әкімшілік жүйеде оң және сол қанаттар Сарай, Дешті – ... ... деп ... төрт ... ... ... ... бақылаған.
Мемлекетті басқарудың осындай түрі ана – ғұрлым қолайлы болатын.
Осы жүйе көшпенді феодалдар ханнан немесе ... ірі ... ... жерді иемделу құқығын ала алу негізінде құрылған. Осы ... ие ... ... жер ... ... ... бір адам санынан тұратын
толық қаруланған әскери құрамды беріп, түрлі салықтық және ... ... ... ... ... ... бұл жүйе моңғол әскерінің құрылысынан айырмашылығы
болған жоқ: барлық мемлекет – Ұлы Ұлыс – ... ... ... ... ... соғыс басталғанда әр ауданнан он, жүз, мың
және он мың ... ... ... соғыс алаңына жіберілетін. Осыған
қарамастан ұлыстар әкеден балаға ... ... және де хан ... басқа
ұлысқа ауыстыра алатын, немесе мүлде феодалды ұлыссыз қалдыра алатын.
Алтын Орда құрылған ... ... саны 15 – тен ... ... ... ... ... Осыдан көшпелі халықтың
бағзадан келе жатқан қарапайым әкімшілік бөліндіні көруге болады.
Қалалардың ... ... ... ... ... танысқаннан
кейін және ислам дінін қабылдағаннан кейін ... ішкі ... ... хан ... келе жатқан орталық азияның дәстүрлерінен
бірте – бірте алыстай бастайды.
Жоғарыда айтылып кеткендей, территорияны екі ... ... ... ... жүргізетін төрт ұлыс ... ... ... ... жеке ... ... Ол ... жағалауынан Камаға дейінгі жерлерге
дейін жайғасты. Әр ұлыс бірнеше «облыстардан» тұратын. Оларға беделі төмен
феодалдар ... ... ... ... Орда ... осындай «облыстар» саны 70 – ке
жуық еді. ...... ... ... мемлекетті басқарудың
аппараты да құрылды.
Берке мен Бату ... ... ... жылдарын билікті орнату жылдар
деп атауға болады. Бату хан одан кейін де, ... ... ... ... ... ... ... жүргізген жерлері бекітіліп, әкімдер
аппараты құрылып, астананың негізі ... ... – ақ ... мен заңдар қабылданып, ұлыстар арасында экономикалық байланыс
орнатылды.
Үкімет пирамидасының үстінде болған хан тек қана ... ... ... ... мезгілдерін көшулерде өткізетін. Хан ордасының көшіп
– қонуы мемлекет көшпелі негізде құрылғанын айқындайтын. Әрине көшіп жүрген
ханға мемлекетті ... ... ... бүкіл әскері әскербасы – түменбасылардың қоластында болды.
Кейбір кездерде, түменбасы беделі хан ... ... ... ... ... ... түменбасылары хандарды өздері тағайындайтын.
Мемлекеттің ішкі саясаты күшейгенде билік жүргізу ... ... ... ... ... ... ... алынған Хорезмшах
мемлекетінің басқару жүйесін алады. Бұл ... ... ... ... мемлекеттің бүкіл ... емес ... ... ... мен оның ... ... мемлекеттік кеңес қаржы,
салық, саудамен байланысты мәселелерді шешетін. ... ... ... ... оның ең ... кеңесшілері, сонымен қатар түменбасылары айналысатын.
Алтын Орда мәдениеті.
Жошы ұрпақтарының қоластында көшпелі және отырықшы, сонымен қатар түрлі
тілдерде ... ... даму ... ... емес, тіпті әр – түрлі
дінді бағыштайтын халықтар болды.
7 «Алтын Орда хандары» 71 бет
Мәдениеттің даму ... ... ... ... ... мен
көшпелі әскери өмір сүру ... ... ... ... Жошы
Ұлысының мемлекеттік
құрылымын өзгертпеді. Әкімшіліктің қолдауымен ондаған ірі қалалар
қарқынды дамып, өзіндік Жошы ... ... ... ... Алтын Орданың дамуындағы ерекшелігі көне қалаларды жанарту
мен жаңа қалалардың негізі қалануы мен қарқында ... ... ... ... ... ... ... Ордада болған қалалар мен
халық қоныстанған аймақтардың саны жүз онға жуық ... ... бұл ... ... және ... ... қалдықтарының саны.
Алтын ақшаны шығару құқығы бар ең ірі қалалар: Сарай, Сарай әл ... ... Орда – ... Бек – ... ... Сарайшық, Моқшы, Шехр әл -
Жедід және басқалары болған. Осы қалалар тек қана ... және ... ғана ... ... қатар ірі әкімшілік, мәдени орталықтар да
болған. Қазіргі кезге дейін сақталған материалды мәдениетке ... ... ... өмір салты басым болған, қала құрылысы жақсы дамыған мемлекет
болған. Осыған орай мемлекетте ... ... ... ... деректер сол
кездеі мәдениеттің даму деңгейін көрсетуге көп үлес ... ... ... саны ... хан мен ... хан ... еткен кезеңде
өскенін айтады. Плано Каприни 1246 – 1247 жылдары барлық Алтын ... ... және ... ... қарай өткен жолында бір де бір адам
кездестірмегені туралы жазса, алты ... ... осы ... ... өзінің
зерттеулерін өткізіп, жаңа қалалардың ... ... ... ... ... Орда ...... қаласы туралы ең алғашқы деректерді
Рубрук қалдырды. Ол осы қалада 1254 жылы ... ... ... қала және ауыл ... ... аймақтар пайда бола
бастады. Олардың қатарына Еділ ... ... ... ... ... ... ... үстінгі және ортанғы ағысын,
Қырымның ... ... ... ... ... Орда кезінде ерекше
қала мәдениеті қалыптасты. Бұл мәдениеттің дамуына Шығыс Еуропа, ... ... мен ... Аралды мекендеген барлық елдер үлесін қосты.
Алтын Орданың саяси негізгі қалаларында ірі көшелер болатын. Ал ... суды ... ... ... ... мен ауылдарда моншалар
болатын.
XIV ғасырдың басында ислам дінін қабылдау рұқсат етілді, бұл исламның
мемлекеттік ... ... ... Осы жай ... ... ... тектес халықтарының дамуына үлкен үлес ... ... ... Жошы ... ислам дінін қабылдау мемлекеттің саяси дамуын
өзгертпегенімен Өзбек ханның ... ... Орда ... ... ... ... Орданың ірі қалаларында, Бату Сарайда, Бұлғар қаласында,
Солтүстік Кавказда ірі мұсылман ... ... ... ... ... діни орталығы Сарайшық қаласы болатын. Мұнда ислам
накшбенди, ... және ... ... ... ағымдардың ықпалымен
дамыды. Бұл діни – философиялық ілімдердің ... ... ... және олар ... ... ... дін мен исламның қосындысы іспетті
болды.
Осыған дәлел ретінде ... Орда ... ... бола ... ... ... Алтын Орда қорғандарында алтын, күміс тиындар
табылды. Бұл табылған ... ... ... бөледі. Бірінші топ, әшекей
ретінде қолданған тиындар. Екінші топ, қайтыс болғадардың «тұмары» болып
саналады.
Бірінші топ тиындардың екінші ... ... ... ортасында
тесілген жері болатын. Ал екінші топ тиындардың тесілген жері болған жоқ
және олар барлық қорғандарда бірдей ... ... ... ол ... ... ... ... қорғанның түбінде табылатын.
ХIII-ХIV ғасырларда Алтын Ордада сауда – ... пен ... ... ... үй ... ... де пайда бола
бастады. Сонымен ... ... ... ... ақша бірлігі пайда болған соң,
тиындар қазылған ... ... ... ... діні ... ... екі ... қояды, біріншісі, қорғанда сабаннан басқа ешқандай
заттардың ... ... ... ... яғни, қайтыс болған
адамның беті Меккеге ... жаңа дін ... соң, ... ... адамның жанына тиын салу
рәсімі өзгеру немесе жойылып кету керек. Ғалымдардың айтуы бойынша ... ... ... ... ... міндеттелген ақша тарату рәсіміне
айналған деп болжам айтады.
Ислам дінін қабылдау Алтын Орданың дамуына үлес қосты. Ол ... ... ... де әсерін тигізеді. Мысалы, көптеген ... ... ... ... ... ... ... түрік
тіліне аударады.
Өкінішке орай Алтын Орда дәуірінде өмір сүрген ақын-жазушылардың,
жасалған жазба нұсқалардың, әдеби ... көбі ... ... Тек кей жазушылардың лақап аттары мен тек бір — екі шығармалары
сақталған.
Рабғұзи ... ғғ.) – ... ... ... ... лақап аты. Рабат шаһарының оғызы деген сөздерден қысқартылып
құрастырылған. Тарихта ол көбінесе осы ... ... ... қалған
әдеби мұра – «Қиссасу-л-анбия» атты үлкен жинақ. Онда ... ... ... ... ... ... тарих, шежіре, мақала бар. Оларда жер,
көк, адамзат, әулие-әнибелер, пайғамбарлар, ... ... ... адамгершілік, зұлымдық, қайырымдылық, махаббат, ғадауат, қастық,
достық т.б. сөз етіледі.
Әли (XIII-XIV ғғ.) – Хорезмнен шыққан ... ... ... ... дастаны
қалған. Онда Фирдауси жырлаған Жүсіп пен Зылиха ... аңыз ... мен ... жөнінде осыдан басқа мәлімет жоқ.
Хорезми (XIV ғғ.) – ... ... ... атты ... ... ... ... жасадым. Мұхаббатнама сөзін сонда бірінші
рет айттым8» дейді. Сыр ... ... ... тұрған сияқты.
Шын аты – ... ... ... ... «Мұхаббатнама» мақсатына жете
алмаған жігіттің ғашығына айтқан арнау сөзі түрінде жазылған. Он ... он ... ... Өлең ... ... он бір ... болып,
маснауи, қасида, ғазал түрінде қиыстырылған. Сюжеті
қисынды, қызықты, тілі көркем поэма. «Мұхаббатнама» - ... ... ... ең ... ... (XIV ғғ.) ... Шырын», «Фархад - Шырын» дастандарын ... ... ... ... бұрын баяндалған тақырыпты өзінше
жырлайды. Бұл екі шығарманы осы аттас Низами поэмалардың түрікше нұсқасы
десе де ... (XIV- XV ғғ.) ... ... ... ... өткен ақындары
жырлаған «Жүсіп - Зылиқа» аңызын түрік тілінде дастан ... Оны 1409 ... ... ... ... ... ... жоқ.
Сақақи (XV ғғ.) Сырдария мен Амудария аралығын мекендеген ру-
тайпалардан ... ... Орда ... ... ... ... Өлеңдер
жинағын шығарған. Сақақи өлеңдері көбіне дүние жайында және лирикалық ... ... Орда ... оның қол ... ... улкен-
кішілі бірсыпыра ақын-жазушылары, тума әдебиеті болды. Онда ... да ... орын ... ... ... жылы ... ... ханның баласы Бердібек отырады. Бердібек хан
тұсында ... Орда ... ... Оның ... ... ... ... Солтүстік Кавказға дейін ғана болады. ...... ... ... ... ... ... кетеді. Осының кесірінен 1358
жылы ақсүйектер қолдауымен Алтын Орда тағынан екі үміткер шығады. ... мен ... ... ... өз ... ақша ... ... жылы Бердібек хан қайтыс болады. Бердібек ханның өлімінен ... яғни 1360 ... 1380 ... ... 20 жыл Алтын Орда тарихында «Ұлы
Бүлік» деген атқа ие.
Осы жылдары империяда жиырмаға жуық хан ауысты. Таққа ... Жошы ... ұлы – Орда ... ... Шайбани және Тоқа – Темірден тараған ... ... ... ... ... Орда жеке ... ... Ең алдымен Хорезм бөлінді, одан кейін кезек Қырым мен Еділ
Бұлғариясына келді. ... ... Русь ... Орда ... ... ... Тіпті, Жайық пен Еділдің төменгі жағындағы жерлер де үнемі бір
ханның билігінде ... ... ... Совет Энциклопедясы» 112- бет
Осы кезеңде Ордадағы ең беделді адам Мамай түменбасы болатын. ... оның ... ... ... және оның ... болғанда бітті деп
айтуға да болады.
«Ұлы Бүлік» кезінде ол хан ... ... ... ... ... де арттыруға тырысыты. Ол үшін Мамай түменбасы орыс
канязьдіктеріне жорықтар ... ірі және ... ... 1380 жылы ... оң жағалауында болды.
Деректер бойынша Мамайдың екі жүз мың ... ... Осы ... ... ... Ал орыс ... ... князь Дмитрий Иванович
Донской деген атқа ие болды.
Осы жылы таққа Тоқтамыс хан ... Ең ... ... ... ... ... ... дейінгі Еділ бойы ғана емес, Солтүстік Кавказ да,
Еділ мен Қырымның батыс аймағы да түгел ... ... ... ... ... ғана шет ... ... келген соң Тоқтамыс көрші елдермен және тәуелді
князьдіктермен дипломатиялық қатынасты ... ... ... ... оның ... ... үшін ол Руське жорық ұйымдастырады.
Тоқтамыс хан 1382 жылы ... ... ... ... ... Ал,
1383 жылы Хорезмде өз атынан ақша шығарады.
Тоқтамыс хан кезінде, Әмір – Темір Алтын Ордаға екі рет ... ... ... 1391 жылы ... сол ... ... ... жерде
өтеді. Жылнамашылар оны «Ұлы шайқас» деп атайды. Өйткені, бұл ... ... да екі жүз ... ... ... Осы ... Тоқтамыс қолы
жеңіледі. Бірақ ол бас ... ... ... ... ... жеңіліс тапқан Тоқтамыс Алтын Орданы қайтадан қалпына
келтіруге тырысты. Осы жылдары дала ... ... ... ... басшылығымен өрбіді.
Сонымен қатар, XV ғасырда Алтын Орда арқылы өтетін тауар түрлері
азайып кетті. Бұл мемлекет ... ... ... ... ... ... Енді билікке үшін талас Темір – Құтлұғ пен ... ... ... ... хан Литваға қуғындалып, Темір – Құтлұғ хан тағына
отырады.
Бірнеше ... соң ... хан ... ... Оның ... ... деректер сақталмаған.
Ары қарай империяны Едіге би басқарады. Оның ... ... Орда ... өтсе де, ... ... би ... тарихында өшпес із қалдырды. Едіге
би 1419 жылы Тоқтамыстың Қадірберді деген ұлының қолынан өлді деген дерек
бар.
Едіге Алтын ... ... ... аз ғана уақытқа болса да, өз ... ... ең ... ... болды. Оның өлімінен кейін, елде
ыдыраудың жаңа кезеңі басталды.
Едіге, ... ... ... өзі ... хан атынан билік жүргізді.
Жошы Ұлысын ... ... ... ... ол ... ... жылы ... Бұлғардға жорық ұйымдастырып, оны талқандайды. 1408
жылы Руське шабуыл жасайды. Ол ... орыс ... ... Мәскеуді
қоршауға алады. Бірақ, Мәскеуді жаулап ала алмайды. Өмірінің ... ... ... ... ... ... Алтын Орда қалпына келе алмайды.осыған орай XV
ғасырда ол Ноғай Ордасына (XV ғасырдың басы), Қазан ... (1438 ... ... (1443 жыл), ... ... ... ... хандығына
(XV ғасырдың соңы) және тағы басқа хандықтарға бөлінеді.
XV ғасырдың басында Ақ Орда бірнеше ұлыстарға бөлініп кетеді. Олардың
ең ... ... ... мен ... ... ... ... Ордасы Еділ мен Урал
арасындағы жерлерді алған. Негізінен Өзбек хандығы ... ... ... 1502 жылы ... ханы ... ... соңғы ханы Шахмат
ханын жеңеді. Осы қақтығысты көтере алмай Алтын Орда тарих ... ... Орда XIII ... ... кең ... ... Орта
Азия, Шығыс Еурпа жерлерін моңғолдардың жаулап алу негізінде құрылып, XV
ғасырдың аяғына дейін өмір сүрген алып ... ... ... ... ... даму ... қалыптасқан
бірыңғай мемлекет емес, жаулап алулардың нәтижесінде көптеген халықтарды
біріктіру арқасында қалыптасқан ... ... Бату ... ... Алтын Орда шекарасы
Ертістен Днепрге дейін созылды.
Алтын Орда астанасы Еділ ... ... ... болатын. Көп
кешікпей ол Азиядан Еуропаға баратын ... ... аса ірі ... ... ... этникалық жағынан біркелкі боған жоқ. ... Еділ ... қала ... ... ... ... мен алан ... хорезмдіктер тұрды. Далалық өңірді негізінен мал
шаруашылығымен айналысқан түркі тілдес ... ... ... ... ... уақ және тағы ... ... мекендеген. Дешті Қыпшақ пен
Еділ бойына қоныс аударған моңғолдар аз ... ... олар ... ... ... ... кетті.
Алтын Орда саясаты көптеген қалалардың ... ... ... ... қала мәдениетін қалыптастырды. Мемлкетте көптеген жылдар
бойы өмір ... ...... жүйесі қалыптасты.
Сонымен қатар, мемлекетте түрлі діни конфессиялар бір – ... ... ... Ол ... ... ... мемлекеттердегідей провославты
христиан, будда діндеріне жүктелетін арнайы салықтардың ... ... XIII – XVI ... ... Қазақстан мен ТМД – ге кіретін
мемлекеттердің территориясында өмір сүрген ... Орда ... ... бай ... мұра ... Бұл мұра ... ... болған елдердің
қалыптасып, дамуына үлкен үлес қосты. Жаңа ... ... бірі ... ... Қазақтардың халық ретінде қалыптасуы Дала
империясының ыдырауымен тығыз байланысты.
Ол негізінен қазақ қоғамның саяси дамуына әсерін тигізді. ... ... ... ... ... ... ... Шыңғысхан ұрпақтары
болатын. Оларды негізінен «сұлтандар» деп атаған және олар ... ... яғни ... ... ... – ақ, ... ғалымдар
Шыңғысхан құрған яссы заңдары кейін Қазақ хандығының негізгі ... ... ... бір ... ... қалғанына сенімді.
Осыдан, Алтын Орданың қазақ тайпаларының бірігіп, бір этнос құруындағы
үлкен рөл ... ... ... ... Қ.И. ... ... Орда ... Алматы, 2007 жыл.
2. Якубовский А.Ю және Греков Б.Д. ... Орда және оның ... 1998 ... ... Л.Н. ... Русь пен Ұлы ... ... 1992 жыл
4. «Қазақ совет энциклопедиясы» Алматы, 1972 жыл
5. «Оқушы ... ...... 2004 жыл.
6. «Дәуір» баспасы «Қазақстан тарихы» Алматы, 1994 жыл
7. С.Г. Кляшторный және Т.И. Сұлтанов «История трех ... 1992 ... Ж. ... ... кешенінің археологиялық зерттеулері» Отан
тарихы, 2001 жыл
9. http://www.dis.ru/books/katalog/0288_6.html
XIII ғасырдағы Алтын Орда шекарасы
Батый ... ... ... Орда ... хан ... Ежен Бату хан ... хан Берекешар Шайбани ... ... ... ханның ұрпақтары
Бату хан
(1227-43)
Тұтықхан Аюхан ... хан ... ... ... Туда Меңгү
(1266-1281) (1281-1287)
Төле Бұға ... хан ... ... Тоқтай) Торғылжын
(1287-1291) (1291-1311)
Өзбек хан (Глас әд-Дин Мұхаммед)
(1311-1341)
Ерен бек
Тыныбек ... ... ... ... ... ... хан Абдаллах хан Бердібек ... ... ... ... ... ... Орда ханы Сасы – ... ... Орданы билеген ұрпақтары
Сасы-Бұға хан
Хузра хан ... хан ... ... хан (Амурат)
Қажы хан ... ... ... ... әд-Дин Қадіберді хан ... ... хан ... Сейіт-Ахмет ... ... ... ... ... ... әлі ... хандар
Темір-Мәлік ... ... жылы ... хан ... ... ... ... Әзиз ... ... Қажы ... жылдары Қаған – бек хан
1369 жылы Шынтек хан
Темір-Құтық ... хан ... ... ... ... ... ... (1423-1428)
(1417-19)
1420-1446 ... ... хан ... Орда ... ... аралығында Дәулет-Берді хан
Темір хан Булат хан ... ... ... хан ... ... (1460-1473)

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Алтын орда."6 бет
М.О.Әуезовтың өмірбаяны8 бет
Монғол дәуірі5 бет
Моңғол-татардың Қазақстан жеріне басып кіруі12 бет
ХІІІ ғасырдың әлемдік деңгейдегі тұлғасы-Шыңғыс хан және оның заманы13 бет
Шыңғыс хан11 бет
Шыңғысхан15 бет
Шыңғысханның дүниежүзін жаулап алу саясаты және моңғол – татар шапқыншылығының тарихта алатын орны17 бет
Қыпшақ дәуіріндегі Қазақстан7 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь