Абай философиясы

Ұлы Абайды өмір, қоршаған дүние, табиғат, болмыс сыры, олардың заңдылықтары көп ойландырған, ол дүние сырына бойлап, өзін мазалаған сауалдарға жауап табуға тырысқан. Мен осы кіммін? Жан иелері өмірінің түпкі мәні неде? Барлық адам баласы, жан-жануарлар да тамақтанады, ұйықтайды, қорғанады, артына ұрпақ қалдырады. Сонда адам баласының басқа жан иелерінен айырмашылығы неде? Міне, Абай әркімді де толғандыратын терең сырлы сұрақтарға жауап іздейді. Ол өзінің ілімінде, пәлсапалық шығармаларында адам баласының өмір сүру мақсатын, сол мұратына жету жолын, әлемдегі болмыстың мәні мен өзіндік ішкі байланысты, жалпы заңдылықтарын ашып көрсетеді.
Кемелдену, жетілу – адам өмірінің мақсаты екенін айтады Абай. Жетілу дегеніміз не? Түрлі жетілулер бар. Мысалы, спортпен шұғылданып өзіміздің денемізді, күш-қуатымызды жетілдірсек, ал ғылым-білім, өнерге үйрену арқылы ой-өрісімізді жетілдіреміз. Абай осыларды айта отырып, бұлардан гөрі маңыздырақ жетілу барын, ол – рухани жетілу, яғни жанды жетілдіру деп көрсетеді.
Абайдың айтуы бойынша жан жүректе орын тепкен. Жан адамның тыныс-тіршілігін, іс-әрекетін жүрек арқылы басқарады. Егер жан жетілмеген болса, онда адамның іс-әрекетінде де кемшілік болады. Ішкі дүниесі тазарып, жетілген адам ғана қателікке ұрынбай, өмірде жаңсақ баспай, дұрыс өмір сүре алады. Адам баласының бақыты оның жүрегінің тазалығымен тығыз байланысты деп үйретеді Абай. Сонымен, жетілудің негізі – женді, жүректі жетілдіру екен. Бұл – адамның ішкі нәзік болмысын тазарту деген сөз.
Абай өз шығармаларында жетілу жолдарын, олардың түрлі белестерін көрсетеді. Әрбір адам осы жетілу жолдарынан өте отырып өзінің қай деңгейде тұрғанын және өмірінің келесі белесін анықтай алады. Мәні терең ашылып, келешегі айқындалғанда ғана адам өмірі маңызды болмақ. Абай ілімі осылай әркімнің өмірінің мәнін ашып, оның келешектің жарқын жолына шығуына
        
        Абай философиясы
Ұлы Абайды өмір, қоршаған дүние, табиғат, болмыс сыры, олардың
заңдылықтары көп ойландырған, ол дүние сырына ... ... ... ... ... ... Мен осы ... иелері өмірінің түпкі мәні неде? Барлық адам баласы,
жан-жануарлар да тамақтанады, ұйықтайды, қорғанады,
артына ұрпақ қалдырады. Сонда адам ... ... ... ... ... ... Абай ... де
толғандыратын терең сырлы сұрақтарға жауап іздейді.
Ол өзінің ілімінде, пәлсапалық шығармаларында адам баласының
өмір сүру мақсатын, сол ... жету ... ... мәні мен өзіндік ішкі байланысты, жалпы
заңдылықтарын ашып көрсетеді.
Кемелдену, жетілу – адам өмірінің мақсаты екенін айтады Абай.
Жетілу ... не? ... ... бар. ... ... ... ... күш-қуатымызды жетілдірсек,
ал ғылым-білім, өнерге үйрену арқылы ой-өрісімізді
жетілдіреміз. Абай осыларды айта отырып, бұлардан
гөрі маңыздырақ жетілу барын, ол – рухани ... яғни ... деп ... ... ... жан ... орын тепкен. Жан адамның
тыныс-тіршілігін, іс-әрекетін жүрек арқылы басқарады. Егер
жан жетілмеген болса, онда адамның іс-әрекетінде де кемшілік
болады. Ішкі дүниесі тазарып, ... адам ғана ... ... жаңсақ баспай, дұрыс өмір сүре алады. Адам
баласының бақыты оның жүрегінің тазалығымен ... ... ... ... ... жетілудің негізі – женді, жүректі
жетілдіру екен. Бұл – адамның ішкі нәзік болмысын тазарту
деген сөз.
Абай өз шығармаларында жетілу ... ... ... көрсетеді. Әрбір адам осы жетілу
жолдарынан өте отырып өзінің қай ... ... ... ... белесін анықтай алады. Мәні терең
ашылып, келешегі айқындалғанда ғана адам өмірі маңызды
болмақ. Абай ілімі осылай әркімнің өмірінің ... ... ... ... ... шығуына мүмкіндік береді.
Ақын мұрасында бір жүйеге түсірілген көзқарасын ... ... ... жоқ. ... ... ... мен прозалық шығармаларында “… адам мен адамгершілік,
ар, ұждан, мораль философиясына төтелей қатынасы бар, толып
жатқан бөлек-бөлек бір көлемді, әрі сапалы ойшылдық
пікірлері бар ... ... Абай ... ... ... 1920-30 ... ақынның
идеялық мұрасы қызу айтыстар тақырыбына айналды, «Абай
философиясын» діншілдігі басым әдеттегі буржуазиялық
идеалистік философияның жамап-жасқаған біртүрі деп
дәлелдемек ... да ... ... З. ... ... ... және оған сын. «Советская степь»,
1928, 2 тамыз).
Көрнекті мәдениет қайраткерлері мен ... ... ... ... ... І.Жансүгіров
т.б. Абайдың ақындық мұрасын анайы-социологиялық шабуылдан
қорғап, мақалалар жазды. «Көзқарасының
қарама-қайшылықтарына карамастан, - ... ... - Абай бұл ... ... мәнінде ең озық
реалист-суреткер болды және сонысы үшін де біз оны құрмет
тұтамыз, сондықтан да оның ... ... біз үшін баға ... болып табылады, тап солай болғандықтан да қазақ ... ... аса ірі ... ... деп ... правда», 1934, 30 көкек).
Ақын шығармалары 19 ғасырда да ... ... ... ... ... ... болған
басты-басты идеялық үш қайнардан нәр алды:
1) қазақтың ауыз әдебиеті мен өткен замандардағы ... ... ... ... ... ... және орта ... Шығыс ойшылдарының таңдаулы
шығармалары;
3) орыстың материалистік философиясы мен демократиялық
мәдениеті, сол арқылы дүниежүзілік (ең ... ... ... ... ... бұл ... ... бір-бірімен табиғи ұштасып,
жалғасып кететіндігін айта келіп, Абай дәуірі үшін
осылардың ішінде үшінші қайнармен, орыс классиктерінің
шығармаларымен таныстықтың маңызы аса зор ... ... ... ... жандана
түсуіне ықпал еткенін атап көрсетті.
Ғалым Абайдың орыс әдебиетімен және философиялық озық ... оның ... ... ... ... ... ... идеясы ықпал етті деген қарапайым
түсініктерді еске алумен ғана ... ... қара ... пікірлерге» қарсы шықты.
Ол Абай шығармашылығының өткен заман ойшылдарының теориялық
мұраларымен байланысын анықтайтын мәселелердің тым ... ... ... ... орыс әдебиетіне
ғана емес, сонымен қатар адамзаттың бүкіл рухани
мәдениетіне қатынасын тұтастай даму ... ... ... халқының байланыстарын сол кезеңнің мазмұнын
анықтайтын саяси оқиғалармен тығыз органикалық байланыста
карастыратынының» ... ... аса зор. ... М. Әр
жылдардағы ойлары.-Алматы, 1961, 148-149 6.)
Өз заманының ғұламасы болған Абай көптеген орыс ... ... ... ... М.Ю.Лермонтовтың,
И.А.Крыловтың, В.Г.Белинскийдің, А.И.Герценнің,
Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың шығармаларын
оқып, зерттеді, орыс революционер-демократтарының озық ... ... ... үлкен ықпал етті.
Ойшыл-ақын ежелгі заман философтары Сократ, Платон, Аристотель,
сондай-ақ, Шығыстың ұлы ойшылы әл-Фараби мұраларымен де жақсы
таныс болды; Батыс Европа ... ... ... ... Г.Спенсер, Л.Фейербах еңбектерін
оқыды: «...өзінің рационалдық философиясын Абай кездейсоқ
жасай салған жоқ, алдымен осындай бай мектептердің оқуынан
өтіп алып, ... ... ... творчестволық өңдеуінен
өткізген соң ғана жасай алды» (Әуезов М. Жиырма томдық
шығармалар жинағы. А. , 1969, т.15 , ... Ч. ... даму ... мен ... ілім негіздерін
білді. Абайдың жаратылыстану ғылымындағы білімінің кеңеюіне
орыстың материалистік психологиясы, нақтырақ айтқаңда
И.М.Сеченов пен К.Д.Ушинский еңбектері маңызды қызмет
атқарды. Ақынның дүние-танымына сол кезеңде ... ... ... адамдарымен достығы игі әсерін тигізді.
Олардың арасында Е.П.Михаэлис, Н.И.Долгополов т. б.
демократтардың идеясында тәрбиеленген алдыңғы қатарлы
зиялы қауым өкілдері бар еді. ... ... ... ... ойлары, табиғатқа, таным, ақыл жайлы
толғаныстары көрініс тапқан:
«Өлсе өлер табиғат, адам өлмес»,
«Көк ... - ... ... заман» т. б., 45 «сөзден» тұратын
қара сөзбен жазылған «Ғақлиялары» - ... ... ... ... мәні мен ... жағынан ұлттық мәдениет шегінен әлдеқайда асып
түсіп жатқан маңызды мұра. Бұл «Сөздер» қазақ хапқының сан
ғасырғы ... ... ... ... әдет-ғұрып,
адамгершілік қасиеттер т. б.), адам және адамзат туралы
ойларынан сусындаған.
Абай дүниетанымының бағыттарын ... ... ... ... Ол ... ... ... мен 19 ғ-дағы көрнекті
орыс ойшылдарының шығармаларын салыстыра зерттеу арқылы
олардың терең тамырластығын ашып ... - ... ... - ... ... толқын - ағалар,
Артқы толқын - інілер,
Кезекпенен өлінер,
Баяғыдай көрінер...»
Абайдың философиялық көзқарастарын оларды тек өзіне ғана тән
ерекшеліктерімен, өзіндік ... және ... ... ... бір ... ... және ... танытатын нақты-тарихи ережелер жүйесін қаз-қалпында
қабылдаған күнде ғана дұрыс түсінуге болады. Абайдың
дүниетанымындағы айналадағы қоршаған әлемнің
объективті шындығы таным барысын ... ... ... ... ... ... көзқарасы
қарама-қайшылықта және күрделі болып келеді. Солай бола
тұрса да ақын кұдайды табиғат-адамзаттың болмысының алғашқы
себебі деп ... ол ... ... күш ... теріске шығарады. Әуезов айтқандай «... тіпті, оның
ақынның діни нанымы мен ... ... ... өзі ... ... ... ... кітаби қағидаларына қайшы
келеді». Ол бүкіл табиғатта орталық тұлға етіп адамды
қояды, философиялық ... ... де адам ... ... баса ... ... ... антропологизм, тіпті, Фейербахтың өзі де,
адамды абстрактылы түрде, жай ғана ... ... ... ... оның ... ... мен
ерекшеліктерін табиғи шығу тегімен ғана
түсіндіреді.
Адам мәселесін Абай әр түрлі: философиялық,
биологиялық-психологиялық, эстетикалық және
этикалық көзқарастан қарастырған. Абайдың адам туралы негізгі
түжырымдары Чернышевскийдің «Философиядағы ... (1860) ... ... ... ... ... түсіндіруінше болмыс бірыңғай
болған жағдайда адам басынан екі түрлі: материалдық (адам тамақ
ішеді, ... ... және ... тұрғыдағы (адам
ойлайды, сезеді, қалайды) құбылыстарды байқаймыз. Абай
Жетінші сөзінде: «Жас бала анадан туғанда екі ... ... ... - ... ... ұйықтасам деп
тұрады... Біреуі білсем екен демеклік. Дүниенің көрінген
Һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе,
адамдықтың орны ... - ... ... дүниетанымы шынайы заттарды тануға және адамдар бақытын
о дүниеден емес, жарық дүниеден іздеуі керектігіне бағытталды.
Ойшыл-ақын, әсіресе, ғылыми ақиқатты жоғары бағалады: «...
әрбір ... ... ... көзің жетсе, соны тұт,
өлсең айрылма!» Ол діни қағидалардың мәнін аша келіп, Алланың
«барлығының» ... оның ... ... деген сенімге күдік
келтіреді: «Дініміздің бір жасырын тұрған жалғаны жоқ болса,
ақылды, оны ойлама дегенімізге ... бола ма? ... соң, ... өзі ... ... Әуелі иманды
түзетпей жатып, қылған ғибадат не болады? Алла мен ... ... ... бұлайша түсіндіру, құдіреттің
ұйғарымынсыз ешнәрсе де жасалмайды деп пайымдайтын
Құран қағидасынан тікелей бас тарту болып табылады. Абай
дүниетанымы бұлжымайтын ... мен ... ... дін сияқты емес, санаға сүйенеді. Ол өзінің
бірқатар өлеңдеріңде молдаларды, мұсылмаңдық қағидаларды
уағыздаушы дін қайраткерлерін, ырымшылдық пен ... ... ... Абай ... ... мен логика
мәселелері ерекше орын алады. 19 ғ-дың 2-жартысында
Қазақстанның қоғамдық ... ... ... талаптар
ойшыл-ақынды заңды түрде таным мәселелеріне көңіл бөлуге
мәжбүр етіп, оған өзіндік көзқарасын айқындап берді.
Қоғамдық өмірдегі ғылым мен білімнің маңызын жоғары
бағалап, ... ... ... ... ақын ... ... ... дамуындағы басты күш деп есептеді. Ол
объективті әлемді тану ... және оның ... ... ... ... Оның ... қандай
да болмасын білімнің, ақиқаттың қайнар көзі адам өзінің сезім
мүшелері арқылы танитын объективті шындық. Біздің ... шама ... айта ... Абай «... хабарлардың
ұнамдысы ұнамды қалпыменен, ұнамсызы ұнамсыз қалпыменен,
әрнешік өз суретімен көзге түседі. Ол көңілге түсіруші...
бес ... ... соң, ... ... көңілде
суреттемекке», - деп атап көрсетті. Ол таным
мәселесін шешкенде ерікті адамның жеке басы мен ... ... ... ... сүйенеді. Адамды дәрменсіз,
әлсіз жан иесі деп қарайтын діни ілімдерге қарама-карсы
ойшыл-ақын адамды белсенді, саналы, жасампаздық ... ... ... күш деп ... Абай ... ... адам ... қарсы күресте, қажырлы еңбек
арқылы үнемі нығайтып отыруы керек деп есептейді. Бір
жағынан «сана ерікпен бірігуі қажет», екінші ... - ... ... ... бір ... ... ... Ары таза,
еңбекқор, білімді адамдар үшін табиғат құпияларын
танудың шегі жоқ. Ақын білімді адам құбылыстар мен
заттардың өзінен бұрынғы беймәлім жаңа қырлары ... ... кең ... ... атап ... ғылымды: «Адамның білімі хақиқатқа, растыққа құмар болып, әр
нәрсенің түбін, хикметін білмекке ынтықтықпен болады», - ... ... ... адамның бойына біткен табиғи қасиеті
деп есептеді ойшыл. Бірақ, оның бұл ... ... ... ... ... Бала ... қасиеттерін
жетілдіру үшін оның өзін қоршаған ортамен, оның
қасиеттерімен, адамдардың қызметімен танысуы
керек. Адам табиғат құбылыстарының құпияларын ұғу немесе
соған байланысты белгілі бір ... ... ... ... ... ... түседі: «Дүниенің көрінген Һәм сырын
түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе, ... орны ... ... соң, ол жан адам жаны ... ... жаны ... ол қоршаған ортаны тануға болатындығын мойындай
отырып, сонымен қатар таным қызметінің мүмкіндіктері
шектеулі екенін, барша танымның толық аяқталмайтындығын да
ескертеді. Ол мұның себебі ... ... ... ... ... деп ... «Бұл
ғаламды көрдің, келісті керімдігіне және қандай лайықты
жарастықты законімен жаратылып, оның ешбірінің бұзылмайтұғынын
көресің. ... ... ... ... және ақылың
жетпейді».
Данышпан нұсқаған жолмен жүріп, оның өсиеттерін бұлжытпай
орындаған адамның жан сарайы күннен-күнге тазарып,
кемелденудің биік деңгейіне шыға ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ философиясы және Абай"12 бет
Қазақ философиясы және Абай15 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет
Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу6 бет
Жаңа дәуірдегі философияның негізін қалаушылар6 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь