Әртүрлі жас шамасындағы балалардың қарым-қатынас ерекшеліктерінің психологиялық-педагогикалық негіздері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.6

1 ӘРТҮРЛІ ЖАС ШАМАСЫНДАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНІҢ ҒЫЛЫМИ.ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Әртүрлі жас шамасындағы балалардың қарым.қатынас ерекшеліктерінің педагогикалық . психологиялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7.15
1.2 Бастауыш мектеп кезеңіндегі балалар қарым.қатынасының психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16.25
1.3 Өзара әрекеттестіктегі тұлғалық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... .25.41
1. ТАРАУ ТҰЖЫРЫМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42.44

2 ӘРТҮРЛІ ЖАС ШАМАСЫНДАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ ӨЗАРА ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЗЕРТТЕУ
2.1 Әртүрлі жас шамасындағы балалардың даралық, тұлғалық қасиеттерін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45.50
2.2 Балалардың топтағы қарым.қатынастарын бағалаудың талдамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51.59
2.3 Уақытша ұжымда психологиялық ахуалды қалыптатырудың жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60.66

2.ТАРАУ ТҰЖЫРЫМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..67.69

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70.72

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73.75

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76.98
КІРІСПЕ

Қазақстан Республикасының білім беру заңында көрсетілгеніндей, адамзат құндылықтарының, ғылым мен тәжірибе негізінде, жеке тұлғаны қалыптастыруға қажетті жағдайларды жасау - білім беру жүйесінің негізгі міндеті болып отыр.
Әлеуметтік экономикалық дамудың қазіргі кезеңінде, оқу-тәрбие жұмысының жаңару заманында ағарту саласының білім беру буынында шешуін күткен келелі мәселелер тұр.
Атап атқанда, ол балалардың жеке басын дамыту, психикалық дамуын, даралық ерекшеліктерін, ішкі потенциалын анықтап, жан-жақты зерттеу негізінде оқу-тәрбие жұмысын балалардың жақын арадағы даму аймағына бағыттау.
Балалар тәрбиесі, оқуы және дамуы жайлы теория мен тәжірибе қарым-қатынас мәселесінде қилысады.
Қарым-қатынас негізінде балалардың барлық жеке бас қасиеттері дамып, психикалық сапалары қалыптасады. Сонымен қатар қарым-қатынас балалардың танымдық үрдістерінің жетілуін қамтамасыз ететін бірден-бір фактор және жағдай болады. Ал балалардың өзін-өзі дамытып, жетілдіруі, реттей алуы - олай болса, өзіндік бағаның дұрыс болуын қамтамасыз ететін де балалардың ересектермен және басқа балалармен жасайтын өзара әрекеттестігі, өзара қатынасы және өзара ақпарат алмасуында болады.
Балалар қарым-қатынасының мәнділігі әркімге- психологтарға, педагогтарға, ата-аналарға белгілі және ол әртүрлі балалардың әлеуметтенуіне қатысты зерттеулерден белгілі болғанымен, балалар қарым-қатынасында шешілмеген мәселелер жеткілікті.
Әлеуметтенудің негізінде адам өмір сүруге, басқа адамдармен өзара әрекеттестікте болуға ыңғайланады. Осындай әрекеттестік қарым-қатынаста жүзеге асады.
Қарым-қатынас адамның тіршілік әрекеті мен әлеуметтік топтардың әр қырында көрініс беретіндігімен, бұл мәселе әлеуметтік психологияның жетекші міндеттерінің бірі болып табылады. Қарым-қатынассыз адам, басқа адамдардың арасында тіршілік ету, даму, жаңа нәрсені ойлап табу дағдыларынан айрылып қалады. Әлеуметтік топтардың өмір сүруі мен дамуы да қарым-қатынаспен тығыз байланысты. Кең мағынада, қарым-қатынас ұғымы адамдар арасындағы түрлі байланыстардың жиынтығын құрайды. Мұның барлығы қарым-қатынас процесінің жан-жақты қарастырылуын талап етеді.
Дипломдық жұмыстың барысында біз уақытша құрылған балалар ұжымындағы қарым-қатынас процестерін қарастырамыз.
Әлеуметтену процесінде жеке тұлға қоғамдық қатынастардың обьектісі мен субьектісі ретінде анықталады. А.В.Петровский /1/ жек
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ПЕДАГОГИКА ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ПСИХОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ
БІЛІКТІЛІК ЖҰМЫС
ӘРТҮРЛІ ЖАС ... ... ... ... ... ... ЖАС ... БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНІҢ ҒЫЛЫМИ-
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1. Әртүрлі жас ... ... ... ... - ... Бастауыш мектеп кезеңіндегі балалар қарым-қатынасының психологиялық
ерекшеліктері..........................................................16
-25
3. Өзара әрекеттестіктегі тұлғалық
қатынастар.................................25-41
1- ТАРАУ
ТҰЖЫРЫМЫ...............................................................
....42-44
1. ӘРТҮРЛІ ЖАС ... ... ... ... ... ... жас шамасындағы балалардың даралық, тұлғалық қасиеттерін
зерттеу..................................................................
..........45-50
2. Балалардың топтағы қарым-қатынастарын бағалаудың
талдамасы................................................................
...........................51-59
3. ... ... ... ... қалыптатырудың
жолдары..................................................................
............................60-66
2-ТАРАУ
ТҰЖЫРЫМЫ....................................................................
......67-69
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.......................70-72
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ..................................…...73-75
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
....................76-98
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасының білім беру заңында көрсетілгеніндей,
адамзат құндылықтарының, ... мен ... ... жеке ... ... жағдайларды жасау - ... беру ... ... ... отыр.
Әлеуметтік экономикалық дамудың қазіргі кезеңінде, оқу-тәрбие
жұмысының жаңару заманында ағарту ... ... беру ... ... келелі мәселелер тұр.
Атап атқанда, ол балалардың жеке басын дамыту, психикалық
дамуын, ... ... ішкі ... анықтап, жан-жақты
зерттеу негізінде оқу-тәрбие жұмысын балалардың ... ... ... ... ... оқуы және дамуы жайлы теория мен тәжірибе
қарым-қатынас мәселесінде қилысады.
Қарым-қатынас негізінде ... ... жеке бас ... ... ... ... ... қатар қарым-қатынас
балалардың танымдық үрдістерінің жетілуін қамтамасыз ететін бірден-бір
фактор және ... ... Ал ... өзін-өзі дамытып, жетілдіруі,
реттей алуы - олай ... ... ... ... ... ... де ... ересектермен және басқа балалармен жасайтын ... ... ... және ... ақпарат алмасуында болады.
Балалар қарым-қатынасының ... ... ... ... ... және ол әртүрлі
балалардың әлеуметтенуіне қатысты ... ... ... ... ... мәселелер жеткілікті.
Әлеуметтенудің негізінде адам өмір сүруге, басқа адамдармен өзара
әрекеттестікте болуға ыңғайланады. ... ... ... ... адамның тіршілік әрекеті мен әлеуметтік топтардың әр
қырында көрініс беретіндігімен, бұл мәселе әлеуметтік психологияның жетекші
міндеттерінің бірі болып ... ... ... ... ... ... ету, даму, жаңа нәрсені ойлап табу дағдыларынан айрылып
қалады. Әлеуметтік топтардың өмір сүруі мен дамуы да ... ... Кең ... ... ұғымы адамдар арасындағы түрлі
байланыстардың жиынтығын құрайды. Мұның барлығы қарым-қатынас процесінің
жан-жақты қарастырылуын ... ... ... ... біз ... құрылған балалар ұжымындағы
қарым-қатынас процестерін қарастырамыз.
Әлеуметтену процесінде жеке тұлға қоғамдық қатынастардың обьектісі
мен субьектісі ... ... ... /1/ жеке ... ... ... үш сатысын қарастырады: бейімделу, даралану
(индивидуализация) және интеграция. Балалық шақ кезеңіне тұспа-тұс келетін
бейімделу ... ... оның ... тәрбиешілердің,
мұғалімдердің және оған ... да бір ... ... бар ... ... бағытталады. Осы сатыда адамдар қоршаған ортаның ыңғайына
қалыптаса ... ... ... жүйесін, мінез-құлықтың ... мен ... ... рөлдерді меңгере бастайды. Адам жеке
тұлға қасиетіне ие болу ... ... ... дара ... ... қажетілігі
тудыратын, қандай да бір оқшаулану байқалады. Осы ... бір ... ... ... ... етеді.
Интеграция сатысы, адам мен қоғам арасындағы қандай да бір ... қол ... ... ... ... дара тұлғаның енжар және белсенді
позициясының динамикасы жүзеге асады.
Зерттеу жұмысының ... ... пен ... бір-бірін
қабылдау процестерін зерттеу.
Зерттеу жұмысының пәні. Жеке тұлға мен ... ... ... ... ... психикалық сипаттамалары, қарым-қатынас жасау
кабілеттері.
Зерттеу жұмысының нысаны. Балалар ... ... ... ... болжамы. Егер әртүрлі жас шамасындағы балалардың
уақытша топтарында қарым-қатынас процестерін зерттеп, кейін түзету ... бір ... ... ... ... әдіс тәсілдерді
жүйелі қолданса, онда ұжымның жағымды психологиялық ахуалы қалыптасады.
Зерттеу ... ... ... жеке бас ... мен ... жасау
қабілеттерін анықтау.
2. Уақытша ... ... ... ... ... ... ортаға біртіндеп бейімдеу.
3. Әр жас ... ... ... ... жетілдіру мақсатында, әдістемелік нұсқау ... ... ... және ... маңызы.
Дипломдық жұмыс балалардың уақытша ұжымындағы ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының нәтижелерін
ұжымның біртұтастылығын қамтамасыз ету, өзара қатынастарды жақсарту, түзеу
мақсатында, мектептерде, ... ... ... ... болады.
Зерттеу жұмысының негізгі әдістері.
Бақылау, социометриялық сауалнама, Г.Айзенктің жеткіншектерге арналған
сұрақнамасы”, “Индивидтің ... ... ... ... ... ... құрастырған “Орман ... атты ... ... ... ... ... қаласындағы
“Алатау ” балалар шипажайы.
Жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс ... екі ... 14 ... 2 ... ... ... ... тізімі
мен қосымша соңында берілді.
1 ӘРТҮРЛІ ЖАС ШАМАСЫНДАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНІҢ ҒЫЛЫМИ
– ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.
1.1. Әртүрлі жас ... ... ... ... - ... ... ... ортасында дүниенің әр түпкірінде қарым-қатынас
мәселесіне ... ... ... бір ... ... ... ... зерттеулер ішінде ... ... ... ... ... орын ... адамдардың өзара әрекеттестік және өзара ... ... ... ... /2/ ... қарым-қатынас ұғымы ... ... және ... байланыс ... ... ... ... педагогикалық зерттеулерде қарым-қатынас
ұғымы өзара ... ... ... ... ... Сонымен қатар қарым-қатынас контексінде өзара әрекеттесуді,
қатынасты ... ... ... тәсілдері, дағдылары, құралдары,
адамның ... мен ... ... ... ... қатынас мәселесін философия, психология, әлеуметтану, этика,
психолингвистика -- осы сияқты, ... ... әр ... ... Л.П.Буева /3/ іс-әрекет пен қарым-қатынас өзара байланысты,
сонымен ... ... деп ... М.С. ... /4/ қарым-қатынасты
адамның ... бір ... ... мен ... тән ... ... /5/ ... қарым-қатынасын коммуникативті іс-
әрекет, қатынас, өзара түсіну және ... әсер ... ... ... ... ... тұрғыдан
зерттеу әлемдік ғылымда ... ... ... ... ... болып көтерілді. Осы уақыттан бастап ... ... оны ... ... ... ... ... көп анықтамаларының арасында біз оны ... ... ... ... деп қарастыратын (А.Н.Леоньтев
/6/, М.И.Лисина /7/, Х.Т.Шерьязданова, Т.И.Суркова /8/, Д.А.Исмайлова,
Ж.А.Абишева /9/ және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... деп - екі (немесе одан да
көп) адамның ... ... ... мен ... нәтиже алуды мақсат
етіп, келісім мен бірлестікке бағытталған өзара әрекеттерін ... ... біз ... ... ... жағына, іс-
әрекет ... ... ... әр жас ... ... ... ... байланысын анықтауға,
балалардың қарым-қатынас қажеттілігі мен мотивтерін ... ... ... ... /10/ ... қай ... ... қарым-
қатынаспен қабаттас болады деп түсіндіреді. Ол ... ... ... ... ретінде қарастырады. А.Н.Леоньтевтің қарым-
қатынасты ... ... түрі деп ... ... /11/, ... /12/ коммуникативтік әрекет жайлы
ілімдері біздің ... ... ... ... отандық ғалым С.М.Жақыпов /13/ бүтіндей оқу-тәрбие үрдісініің
тиімділігін анықтайтын факторлардың бірі және ... мен ... ... ... деп ... ... ... іс-
әрекетті (совместно-диалогическая познавательная деятельность) тиімділік
критериі деп көрсетеді. Мұнда ... ... ... шешілгенде танымдық іс-әрекетті ... ... ... ... ... болатындығы дәлелденеді.
Б.Г.Ананьев, А.А.Бодалев ... ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие
үрдісіндегі ұйымдастырылатын қарым-қатынас тең ... ... ... ... ... Осы ... қарым-қатынасты жетілдірудің
өзі баланы коммуникативті ... ... ... қарау,
тану, дамыту.
Қарым-қатынас мәселесін талдауда оның ... ... алу ... арқау болатынын білдік. Бұл ... ... /14/ ... ... , ... /15/ ... ... индивидтердің бір-бірін қабылдай ... ... ... ... ... жасауды және ақпарат алмасу
үрдісі деп қарастырылады.
Балалардың ересектермен және ... ... ... әр-түрлі ғылыми позициядан түсіндіріледі. Сол кезден ... ... мен ... ... қарым-қатынас “бала-
бала(лар)” ... ... көш ... және жан-жақты
қарастырылған.
Қарым-қатынасты зерттеуде ең ... оның ... ... ... ... орай зерттеу барысында
Г.М.Андрееваның қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... және
перцептивтілік. Коммуникативті жағы мәлімет ... ... ... жақтың мәні ... ... ... ... ... ал перцептивті компонент-
адамдардың бірін бірі қабылдауы, өзара ... ... ... ... ... ғана ... ... үрдісінде оның 3
жағы да көрінетіндігін ... ... ... де осы ... ... ... ересектермен, басқа балалармен қарым-
қатынас жасауын зерттеуде ... ... және ... ... алға қойды. Бұл контексте қарым-қатынастың
теориялық ... ... ... жайлы түсінікті қабылдаймыз.
Біз балалардың қарым-қатынасын ... ... ... ... /16/ М.И.Лисина /17/ концепцияларына сүйенеміз.
Сонда қарым-қатынастың құрлымын анықтайтын ... ... ... коммуникативті іс-әрекет деп қарастырылады.
Әдебиеттерде қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас
әрекеті, міндеттері, құралдары мен нәтижесі де ... ... ... Біз ... ... жекелей
айқындадық.
Мұнда Т.В.Драгунова /18/ бойынша қарым-қатынастың пәні ... ... ... ... ... ... яғни ... жұптас адам болады.
Қарым-қатынасты зерттеу ... ... ... ... /19/, ... ... ... В.С.Мусина /21/, В:С.Мухина /22/ және т.б.) адамдардың ... ... ... ... басқа адамды танып-білуге ұмтылу,
ниет білдіру ... ... ... ... және т.б. еңбектерінде
қарым-қатынас ... ... ...... А.Н. ... негізделіп, адамның ... ... ... жеке бас ... ... ... ... топтары мен генезисі сипатталады.
Психология мен оған ... ... ... ... ... ... (А.А. ... қарым-қатынас құралдарының үш тобын эксперессивті-
мимикалық, заттық-әрекеттік және тілдік құралдарына ... ... ... үшін де ... ... ... жалпы нәтиже алу тәсіліне де
талдау жасалық. ... ... оның ... деп ... ... т.б.). Әдебиеттерде қарым-қатынас тәсілі
әрекеттік формада ... ...... әсер ... ... ... ақпарат беру тәсілдері (Е.Г.Макарова ), жалпы
нәтиже алуды қамтамасыз етуге ... ... ... әдіс пен
амалдар жиынтығы (Д.А.Исмаилова, ... ... ... ... ... әсер ету ... ... және еріктік деп үшке ... ... ... ... тәсілдерін жетілдіру – ең негізгі мәселе
болып табылды.
Қарым-қатынас анықтамасындағы (М.И.Лисина ... оның ... ... ... шығатын материалдық және ... ... ... Нақтыласақ, жалпы нәтиже - өзара қатынас
(Я.Л.Коломинский /23/), ... ... ... ... субъектілерінің бейнесі (А.А Бодалев,
Н.Н. Авдеева, А.Н.Силвестру) деп қарастырылады.
Әдебиеттерге ... ... ... ... ... ... ... өзара түсіністік сипаттайтын
күрделі психологиялық құрылым деп түсінеміз. Осы ... ... / ... ғалымдар топ ішіндегі және өзара қарым-қатынастың
меха/низмдерін көрсетіп, оларға ... ... ... ... ... ... ореол эффектісін
жатқызады.
Қарым-қатынас компоненттерінің дамуы, ... ... ... ... пайда болады. Ол коммуникативті іс-әрекеттің
даму деңгейін анықтайды. ... ... бұл ... ... онтогенезінің сатылары”, “қарым-қатынас
формалары” деп атаған. Біз өз ... осы ... ... /26/ ... ... жеке ... ішкі
жан-дүниесі қалыптасатындығын қарым-қатынас формаларын зерттеу арқылы
көз жеткізген. Көп ... ... ... ... “қарым-
қатынас стилі” деген ұғым да анықталынады, “қарым-қатынас стилі” деп
адамдардың ... ... ... не ... ... ... ... қарым-қатынас стилін “әлеуметтік” ... ... дара ... ... деп түсіндіріледі. 1930-шы жылдары
Н.Левин үш стилін ұсынғанды. Осыдан соң ... ... ... ... ... және ... ... жасаған еді. Қазірде Г.Андерсон, А.А.Бодалев, Р.С.Буре,
И.М.Юсупова, т.б. ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде педагог пен балалар
арасындағы қарым-қатынас ... ... орын ... Бұл қарым-
қатынасты анықтауда арнайы “педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... В.А.Петровский, А.А.Леонтьев /25/ т.б. ... ... ... ... сипаталады. Педагогикалық қарым-
қатынас педагог пен ... ... ... ... ... деп
түсіндіріледі.
Педагогикалық қарым-қатынас негізінде балалардың ... ... ... ... ... ... В.Ф.Моргун т.б.).
Педагогикалық қарым-қатынастың формасы - ... мен ... ... бірлескен әрекеттестіктері болып табылады.
Педагогикалық қарым-қатынас ... жеке ... ... әсер ... рөлі, яғни қарым-қатынас стилі арқылы әр
деңгейде көрінеді.
В.С.Мухина ... ... ... балаларға әлеуметтік
психологиялық әсер етуінің дара типологиялық ерекшелігі деп анықтайды.
Әдебиеттерге талдау ... ... ... коммуникациялық тәсіл, қатынас сипаты, даралық, балалар
ерекшелігі, әлеуметтік-адамгершілік ... ... рөлі ... көрінеді.
Әрбір қарым-қатынас стилі де педагогтың балаларға әсер етуін
байқатады. ... ... ... ... ... ... Онда ... балалардан бағынуды талап
етуі, не ... ... ... жазалау тәсілдерін қолдануы,
балалар инициативасын ... асты ... ... ... ... үміттенуіне әсер ету, тәрбиелеу тәсіліне айналады. Мұндай
жағдайда балалардың өз ... ... - ... ... алмауы,
қорқыныш-үрейлі күй кешуі, кез-келген іс-әрекетке ... ... ... ... зерттеулерде ... ... ... ... стилі педагог пен
балалардың ... ... ... қамтамасыз етеді. Педагог балалардың
жағымды эмоцияларды қажетсінуі мен ... ішкі ... ... ... ... ... ... дара стиль
арқылы балалардың ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұнда педагог сендіру және
иландыру тәсілдерін пайдаланып қарым-қатынас құрады.
Педагогикалық ... ...... стилі негізінде
балалардың өз міндеттерін түсінбеуі, ... ... ... ... ... ... бейімделе алмауы сияқты негативтер
болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... барлық стилдер
қолданылғанымен бірі басымдылау болады (А.В.Мудрик, /27/ В.С.Мухина).
Педагогтың қарым-қатынас стилі мен ... ... ... ... ... А.А. ... ... қарым-қатынасын зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... сандық, сапалық жағынан бақылауға, ... ... ... балалардың жас ерекшелігіне, тәжірибесіне байланысты
диагностикалық ... ... ... өтуі жөн ... Осы ... құралдар – аудио, видео, жазба, таспа, аппаратураларын –
қолдану аса ... ... Бұл ... ... арттырады. Балалардың белсенділігі қарым-қатынас жасауына, өз-
өзін танып білуіне ... ... Біз ... ... ... ... ... әдістемелерді толық (саны жағынан) қолданса
ғана ... ... ... ... ... ... деп ... Алайда, барлық қарым-қатынас компоненттерін
зертттеуге арналған әдіс ... ... ... ... ... ... ... даусыз. Екінші жағынан, әрбір бала
белгілі бір ... ... ... болады. Сол ортаның
құндылықтарын өзінің жеке басына “сіңіреді”, бұл ... ... ... ... ... ... ... құндылық
есебіндегі мінез-құлық, жүріс-тұрыс стандарттарымен әрленіп, ... ... ... ... Әсіресе ұлттық өзіндік сананың
интенсивті дамуына барынша жағдай жасалынып ... ... ... субектілерін ұлттық ерекшеліктерінен, салт-санасынан ... ... ... пенде күйінде қарауды, ... ... ғана ... ... ... басқа балалармен қарым-қатынас құру ... ... ... ... ... (И.И.Чеснокова, Т.В.Драгунова,
Д.Б.Эльконин, И.Непомнящая, және т.б. ). ... ... ... ... ... ... еңбектерінде сипатталынады. Ғалым баланың
басқа балалармен қарым-қатынас ... оның ... ... жағдай
жасайтынын тағайындайды.
Онда негізгі 3 жағдай баса көрсетіледі:
1. Баланың балалар тобымен ... ... ... жасалған қарым-қатынастан айрықша ... ...... ғана кейбір іс-әрекет түрлерін меңгеруге
болады, яғни ... ... ғана ... ... ... ... жаңғырта алады;
3. Балалар тобында ... ... ... мен
адамгершілік қасиеттерді қолданып, жаттығуға мүмкін болады.
1.2 Бастауыш мектеп ... ... ... психологиялық
ерекшеліктері.
Жан–жақты дамыған жеке тұлғаны тәрбиелеу, психология
ғылымының аса ... ... және ... ... бірі. Кеңес
психологиясында балалардың қабылдау мен ... ... ... ... ... “ процесіндегі қарым-қатынасқа ерекше
көңіл бөлінеді (Л.С.Выготский /26/, А.Н.Леонтьев, Д.Б.Эльконин). Сондықтан,
қоғамның қазіргі заманға ... даму ... ... ... міндеттерін шешу жолында, қарым – қатынас ... ... ... ... ... өмір ... бірі. Бұл құбылыс адам
өмірінің, іс - әрекет жағдайларының материалдық ... ... ... ... Біріккен іс - әрекет еңбек негізінде, ... ... ... ... ... ... ... М.И.Лисина /27/, А.А.Леонтьевтердің нақты ... бір ... ... пен ... ... ... ... осындай байланыстың сипатын әртүрлі зерттеушілер әрқилы
түсінеді .
А.А.Леонтьев, қарым-қатынас іс- әрекеті бұл–ең алдымен ... іс ... ... онда ... тән ... барлығы бар (әрекеттер,
операциялар, мотивтер және т.б.) десе, ... ... пен ... ... ... осы процестерді өзара байланыстырмай, адамның
әлеуметтік болмысының екі жағы ретінде, оның өмір ... ... ... ... ... ... мазмұны,
балалардың жетекші іс-әрекетінің сипатымен детерменделеді (М.И.Лисина,
А.Н.Леонтьев). Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... іскер және жеке мотивтері
көрінеді. Қарым-қатынас пен жеке ... даму ... ... ...... қатынас “ ұғымдарын пайдалануды болжайды. В.М. Бехтерев
/28/ пен А.Ф.Лазурский ... ... ... ... ашудағы орны
ерекше. Эксперименталды тұрғыда осы мәселені А.А.Бодалев, оқушылардың адам
қасиеттерін тәрбиелеу ... ... және ... ... ... ... ... мәселерімен
тығыз байланыста зерттейді. В.Н.Мясищев адамның ... ... ... ... жалпылылыққа ие болады ... ... ... ... эмоционалды компонентердің
қатысуымен сипатталады. В.Н.Мясишевтің пікірі ... ... әр бір ... жеке тұлғаның мәнін ашатын әрекет ретінде адамның
мінез-құлқын өз ... ... ... Жеке тұлға құрылымында
қатынастардың ... ... ... /29/ ... . ... ойынша, психологиялықтың негізі қоршаған
әлемге қатынасы арқылы анықталып, ... ... ... ... ... адам ... ... психологиясының өзегін құрайды. Адамдардың
қоршаған ортаға қатынасы бұл – ең алдымен оның ... ... ... ақиқатқа қатынасы. Бірақ, адамның тіршілік әрекетінің
бірінші міндеті ... ... ... ... ... бұл ... ... алғышарттарының қалыптасу аралығы болып табылады. В.В. Давыдов
бала мектепке келісімен оқу ... жеке ... ... ... ... ... ... адамгершілік) нұсқайды.
Д.Б.Эльконин бойынша, бастауыш сыныптағы оқушы өзінің мектептегі ... ... ... ... ... іс - ... ... қабылдай бастайды
да, оның бойында оқудың жаңа қоғамдық сезімдегі ... ... Б.Г. ... ... мектептегі оқу процесі олардың бүкіл
өмірін жаңаша ұйымдастырып, баланың жанұядағы орнын өзгертетіндігіне ерекше
көңіл ... ... онда ... тыс ... яғни ... оқу ... ... /30/ Психологтар бастауыш мектеп жасындағы оқушының жеке
тұлғасының қалыптасуындағы оқу ... ... ... ... ... ішкі позициясын қабыл алу“, (Л.И.Божович), ... ... ... ... ... жаңа ... ... мінез – құлық
мотивтерінің өзгерісі “ ... ... ... оқу міндетін“
сезінуде қамтылған қоғамдық орнының өзгерісі ... ... ... ... ... психологиясында мотивациялық сфера
өзінше қарастырылады, ол адамның ақиқатқа, өз-өзіне, басқа адамға белсенді
түрде ... ... ... ... ... әрі түрткілердің
әртүрін қамтиды (Л.И.Божович). Баланың қай мотивті ... ... ... ... ... ... оның адамгершілік позициясы ... ... ... ... ... ... ... - еріктік сферасына, оның ақыл-ой әрекетіне әсер ... ... ... ... әсер ... өте ... фактор
ретінде көрінетін “ педагогикалық бағамен“ анықталады.
Осы ... ... ... ... келе, Л.И.Божович, В.В.Давыдов, ... ... ... қарамастан ересек адам, әсіресе мұғалім олар үшін
бедел иесі болып ... ... ... “баланың
ересектермен қатынастарының барлық жүйесі жеке ... ... ... арқылы жанамаланады “ деген қорытындыға келеді. Баланың оқу іс-
әрекетіне енуі ... ... ... сана ... әсер ... ұлғайтады. Осындай көзқарастың негізінде ... ... ... ... ... ... ... қайшы екі
тенденциямен сипатталады. Бір жағынан ересектердің талаптарына мойынсыну,
бағыну міндеті айқын көрінсе, ... ... ... жеке ... ынтасын, хұқығын ... ... ... ... ... пайда болады. Бастауыш мектеп жасындағы оқушылардың,
ересектерге қатысты тәртіп ... әлі ... ... ... ... балалардың, сана сезімі жаңадан қалыптаса астайды. Жеке басының
жеткілікті дәрежеде жетілмеу себебінен, балалардың ... ... ... ... ... ... бастауыш мектеп жасындағы
балалардың өзара қатынастарының ... бет ... ... достық
қатынастарының сыртқы өмірлік жағдайлары мен кездейсоқ қызығушылықтарының
бірігіп ... ... ... ... ... бағалаудың
қалыптасуына негіз болмайды. Осы жас шамасындағы балалардың жетекші іс-
әрекеті оқу ... ... ... ... ... өз-өзін және
басқа адамдарды тану қажетілігін ... ... ... ... ... ... ... жеке қарым–қатынасының өзі оқу іс-әрекеті арқылы ... ... ... кейін өмірлік тәжірибесі
пайда болады, құрбыларының арасында өзіне тән нақты орынды иелену ... ... ... ... ... Б.Г.Ананьев).
Бастауыш мектеп жасында балалардың ... ... ... ... мәнге ие болады, өйткені осы жас ... ... ... ... ... өзінің іс-әрекетіне,
ересектермен және ... жаңа ... жаңа өмір ... ... ... ... меңгеру дайынығын қамтитын, оқушының
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... келу тілегімен қатар осы міндеттерді жүзеге асыра
алмаумен байланысты ... мен ...... ... ... адам баланы жаңа іс-әрекеттерді орындауға неғұрлым дұрыс үйрететін
болса, оқушының оқуға деген ... ... ... ... ... бір ... мотивациясы қалыптасады. /31/ ... аса ... ... сыныптағы оқушының жеке тұлғасының дамуы көбіне оқу іс-
әрекетінің мотивтерінің ... ... ... ... оның ... ... ... белгілі.
Ересек адам ... ... ... жетістіктерін табыс
етеді, адамның психикалық ... ... ... ... ... М.И.Лисина). Балада ... ... ... оның ... ... ... ... табылады. Бастауыш мектеп жасындағы балалардың ересектермен
қарым-қатынасы, олардың жеке тұлғасының қалыптасуының жетекші факторларының
бірі ... ... ... мен ... ... ... қарым–қатынасының жетіспеуі, олардың ... ... ... 30–шы жылдардың ... ... ... ... ... ... ... -
әсіресе ересектер тарапынан қарым–қатынастың, мейірімнің, ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда қалай
қойылмасын, махаббаттан, мейірімнен, көңілден айырылған баланың жаны ... де ... ... ... ... жеке ... толыққанды дами
алмайды, өткені әлеуметтік дағды тәжірибесі бірден жүдеп кетеді, ... жеке ... ... бағалай алмайды. (М.И.Лисина, В.С.Мухина,
С.Г.Якобсон).
Жас ерекшелік психологиясының пәні психологиялық құбылыстардың өзі
емес, ... ... ... жас ерекшелігіне сай өзгеруі болып табылады.
Психиканың түрлі формаларының адамдардың жас ерекшеліктеріне сай ... ... ... ... әртүрлі қарқындылығымен
ерекшелінеді, өмірдің жеке кезеңдерінде әртүрлі мәндеріне ие. Дипломдық
жұмысындағы ... жас ... сай ... ... ... өмірінің заңдылықтары жатыр.
Адам өмірі төмендегідей кезеңдерге бөлінеді:
1) пренатальды (құрсақтағы)
2) балалық шақ
3) ... ... ... ... ... егде шақ, қарттық
Балалық шақтың өзі 4 кезеңнен тұрады:
1 – нәрестелік кезең (туғаннан 1 жасқа дейін)
2 – ерте балалық щақ ... (1 ... 3 ... ...... пен сөйлеу тілінің даму кезеңі.
3 – Мектепке дейінгі балалық шақ ... (3 ... 6 ... ... ... жеке тұлғасы мен таным процестерінің дамуымен сипатталады.
4 – бастауыш ... жасы (6 ... 11-12 ... ... ... ... ... және ақыл-ой іскерліктері мен білімдерінің дамуына
сәйкес келеді.
Ересек балалық шақ екі кезеңге ... ... ... баланың жыныстық дамуына сәйкес келіп, 11
жастан 15 жасқа дейінгі аралықты қамтиды. Осы жас ... дене ... ... ... ... ... тануға мүмкіндік алады.
2) 16 жастан 23 жасқа дейінгі балғын шақ кезеңінде ... бет ... жас ... ... жас ... ... ... қоршаған ортамен
қатынастарының бұрынғы қалпының бұзылуымен және басқа адамдармен, ... ... ... жаңа ... ... ... орын алады. Мұның барлығы адамның өзі үшін және оның әлеуметтік
ортасы үшін ... ... ... ... жас, 3 жас, 7 жас, 13-14 жас, 17-18 жас ... сай ... зерттеу жұмысымыздың негізгі бөлігі – бастауыш мектеп жасы мен
жеткіншек кезеңіндегі балалар болғандықтан, осы жас ... ... ... ... ... ... іс-әрекет түрі оқу іс-әрекеті
болып табылады. Баланың мектеп табалдырығын аттатғандықтан, бұл ... ... ... ... ... ... ... негізінде бала адамзаттың өндірген іскерліктерін
меңгере бастайды, өз жұмысын көпшілік үшін ... ... ... ... бастайды. Баланың белгілі бір ережелерге бағына бастауы
оның ... ... ... алу ... қалыптасуына ықпал етіп,
осы жас шамасы үшін мәнді жаңа ұйымдардың бірі болып табылатын ырықты түрде
басшылыққа ... ең ... ... қол ... кепілі бола алады.
Балалардың басқа да танымдық процестерін алмастыратын сөздік-қисынды, ойлау
қасиеті ... ... ... ... оның ... қарым-қатынастарының шеңберін
кеңейтіп, “Мен-концепциясына” міндетті түрде әсер етеді.
Мектеп, баланың дербестілігіне, оның ата-аналарынан оқшаулануына
ықпал етеді, оны ... ... және ... әлемді зерттеудің кең
мүмкіншіліктерін қамтамасыз етеді./32/
Баланың ... ... ... ... ... ... ... әрі әр
сапалы өңделудің негізінде 6-7 жас шамасын әлеуметтік ... ... деп ... ... Адам ... мектепте өткен кезеңі оның екінші
сатысы болып табылады. Дамудың осы жас шамасында жеке ... және ... ... оқу ... қамтамасыз ететін психологиялық
құрылымдары қалыптаса бастайды. Осы жас ... ... бала ... әлемінде
тіршілік етсе, ендігі жолда ол ғылыми тұрғыда қатаң тәртіпте ұйымдасқан
қатынастар мен ... ... ... ете ... ... кезеңінде
іс-әрекет субьектісімен қатар жеке тұлға қалыптаса ... Осы ... ... ... ... тікелей (баланың
құрдастарымен және ересектермен ... және ... ... ... ... жанамаланған (кино, теледидар, шығармашылық
әдебиет және т.б.) сипатқа ие бола ... ... ... жеке ... ... ... ... көріністері, яғни мінезі, жалпы және
қосымша қабілеттері, ... ... ... ... алу іскерлігі мен
мотивациялық-қажеттілік сферасы, кәсіби бағытқа мойын бұра ... ... ... мен ... өз ... ... алу іскерлігі
қалыптаса бастайды.
Баланың әлеуметтік ортада бағдарлануы мен мінез-құлқының ... ... ... оның жеке ... ... ... Осы тұста қарым-қатынастың алар орны ерекше. Ең алдымен, баланың
ересектермен жанамаланған және тікелей қатынасы арқылы оған ата-бабалардың
көне ... ... ... Сонымен бірге тек қарым-қатынас арқылы ғана
психиканың әлеуметтік нормалары ... ... ... ... ырықты түрлері, жеке тұлғаның қасиеттері және т.б.) қалыптаса
алады. Қарым-қатынас ... ... ... ... жеке тұлғаның
адамгершілік қасиеттерінің сапаларының күрделі жүйесінің қалыптасуына
негіз болатын жеке тұлғаның ... ... ... ... тұлғаның басқа адамдарды тануының негізінде пайда болған қарым-қатынас
процесінде, оның сана ... ... ... мен кері байланыс қасиеттері,
жоғары дәрежедегі ... ... ... ... ... ... ұжымдағы топтар арасындағы қарым-қатынас, ұжым
арасындағы ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады.”/33/
Оқу, іс-әрекеттің негізгі түрі ретінде қарым-қатынас пен танымды
өзара байланыстырады. ... да, ... ... келу мерзімінен
бастап және олардың осы кезеңге дейінгі ойын ... ... ... ... ... ... ... қарқынды түрде
қалыптасу процесі орын алады. Оның оқу ... ... ... ... ... ... бала өміріндегі әлеуметтік жағдайлар
мен топтардың әр түрлілігінің ұлғаюымен, қарым-қатынастың формалары ... ... ... байланысты. Балалардың жанұядағы ... ... тыс, ... құрдастарына қатысты
қарым-қатынастың жаңа түрлері, және оқушылардың ... ... ... енуінің негізінде достық қатынастардың жүйесі де қалыптаса
бастайды.
Қарым-қатынастың осындай ... мен ... ... ... жүзеге асыру үшін, қарым-қатынас пен ... ... ... ... өте ... ... жеке ... түрлі әлеуметтік топтары бар
бүтіндей қоғаммен ... көп ... жеке ... ... оның жеке ... ішкі ... ... ерекшелік жіктеуде қарым-қатынас дербес іс-әрекет ретінде
анықталады: балалық шақтағы объекті ... Б – ... ... ... Б ... ... ... бөлігі болып табылатындықтан, оның
өмірін және ... ... ... ... ... /34/
1.3 Өзара әрекеттестіктегі тұлғалық қатынастар.
Қарым-қатынас адамның қоғамның ... ... ... ... қатынасының айрықша түрі; қарым-қатынаста адамның
әлеуметтік қатынастары жүзеге ... ... ... үш қыры бар екендігін ... ... ... ... қыры адамдардың бір-
бірімен ақпарат алмасу үрдісінде ... ... жағы ... ... әрекеттестігін ұйымдастыруда
көрінеді, мысалы, серігінің көңіл-күйіне, мінез-құлқына, ... ету ... ... ... ... ... ... үлестіріп,
қызметтерін бөліп алу қажет болған жағдайда: ал ... ... екі ... ... қабылдап, осының
негізінде өзара түсінісуінде. Қарым-қатынастың құралдары:
1. Тіл-сөздердің, ... ... және ... қарым-қатынаста
қолданылатын мағыналы сөз тіркестеріне (пікірлеріне) біріктіру.
2. Бір ғана ... әр ... ... ... ... ... айқындылық.
3. Қарым-қатынастағы адамның отырысы, бет әлпетінің көрінісі,
көзқарасы, сөз ... ... ... ... әрі ... алады.
4. Ым-ишара (жест) қарым-қатнастың құралы ретінде жалпыға ... ... яғни ... ... тән ... ... ... бір-бірінен алшақтығы--олардың
мәдени, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жіктеуге болады:
1. “Бет-перделердің байланысуы ”-- әңгімелесуші жеке ... ... ... ... ... формальды қарым-
қатынас. Үйреншікті бет-перделер қолданылады, ... ... ... ... ... сөздердің, ым-
ишаралардың жиынтығы.
2. Басқа адамды қажет немесе кедергі ... ... ... дөрекі қарым-қатынас; егер объект қажет болса,
белсенді түрде ... ... ... ... ал егер ... ... ... шеттетіп немесе дөрекі ... ... ... ... ... қарым-қатынас кезінде әңгімелесушінің жеке
тұлғасына емес оның ... ... ... ... ... қарым-қатынаста әңгімелесуші жеке ... ... ... ... ... ... ... басым.
5. Рухани қарым-қатынас бір-бірімен достық қатынастағы адамдар
арасындағы өзара ... ... бұл ... ... ... ... әңгіме өрбітуге болады. Сөздерді
пайдалану міндетті ... ... ... ... ... бір-
бірін ымынан, бет әлпетінен, көзқарасынан бірден түсіне алады.
6. Манипулятивті ... ... жеке ... байланысты түрлі ... ... ... ... алдау, арбау, мейірімділікті
таныту).
7. Зиялы қарым-қатынастың мәні оның ... ... яғни ... айтқаннан гөрі, сол жағдайға сай нәрселерді айтуға
тырысады.
Адамдар бір-бірін ... ... ... ... бөлігі ретінде танылып, перцепция деп ... С.Л. ... ... адам ... құлығының сыртқы көрінісінің негізінде оны
танимыз, оны сыртқы ... ... ... ... ... нәрселер қарым-қатынас процесінде маңызды реттеуші ... ... ... адамды тану барысында ... ... ... ... ... ... тану дәлдігінің өлшеміне онымен
келісілген әрекеттердің жетістігі ... ... ... ... ... тәсілдерінің бірі өзін-өзі ... ... қою. Бұл ... ішкі жай ... ... ең тиімді жолы. Өзіңді басқа адамның
орнына қоя отырып оны ... ... ... ... мәні ... ... ішкі әлеміне еніп, оның барлық сезмдері ... ... ... оны эмоцияналды түрде қабылдау қабілеті./35/
Өзінің және басқа адамдардың жеке ... ... ... яғни кері ... ... Бұл ... етіп ... өзінің серігімен қалай қабылданатындығын түсінуі. Рефлексия
басқа ... тану ғана ... ... ... ... ... ... білу, яғни басқа ... ... ... ... және ... да мәні ... басқа адамдардың тобы ... ... ... ... Әр түрлі топтағы адамдар бір-бірімен етене араласа,
жақындаса бастаса, ортақ мақсатқа ... ... өше ... ... ... өзін ... ... қылықтарын
білместен бағалау нақты жағдайларды толығымен талдамастан ... ... бір ... назар аудару және кез-келген
адамды ... ... ... ... ... адамның санадан
тыс даярлығы. Өзара қатынаста ашық жарқын бола білген жөн, өйткені жақын
қатынаста ... ... жылы ... екі ... ... ... ... түсіне білгісі
келген адам, олардың нақты ... ... ... ... ... жөн, яғни өз ... нәтижеге әкелетіндігін
ескеруі керек./36/
Өзара сенім кері ... ... ... ... бұл ... ... ... оны қалай қабылдағаным жайлы, оның
мінез-құлқы менде қандай сезімдарді ... ... ... ... ... күрделі әлеуметтік психологиялық процесс бола тұра
төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... және сөйлеу тілінің қатысынсыз ... ... тілі ... ... ретінде ақпараттың қайнар көзі ... ... әсер ету ... ... ... жұмыстарына сүйенетін болсақ, адам ... ... ... оның 7% ... дыбыстар мен дауыс
ырғағы 37%, сөйлеу тілінің ... ... әсер 33% ... ... ішкі ... ... бет әлпетіндегі бұлшық еттерінің
қозғалыстары, оның күнделіктерінің шынайы ... ... ... ... 70% құрайды. Яғни адамның көздері, көзқарасы, бет-әлпеті
оның айтылған сөзінен ... ... бере ... ... ... аузы ( ... көзі, мұрыны, иегі ) оның түр негізі ... ... ... ... ... ... ... бар. Осындай рөлдер жеке адам ... ... ... ... оны ... тұстарын жасыруы да мүмкін. Алайда
қандай рольді иеленуі адамның өзіне ... яғни оның ... ... ... ... ... сыншылдығына, мінез-
құлқының икемділігіне байланысты.
Адамның өзі және ... ... ... ақпараттары қарым-
қатынас тәсілдерін және мәнді ... ... ... Осы ... ... тұрғыда хабардар болуы керек.
Адамның ... ... ... ... ... ... анықталып, ең алдымен темперамент қасиеттерінде
көрініс табады.
Экстраверсия мен ... ... ... сипаттамалары
ретінде қарым-қатынас арасында айқын түрде ... ... ... ... ... ... ... экстраверсиялық
қасиеттері басым ... ... ... жеңіл тіл табысып кетеді,
әрі таныстарының ... кең ... ... адамдар айналасындағылардың
көзқарасына тәуелді, әсерін тез алмасытрып отыруға тырысады, әртекті
істерді ... әрі ... ... ... әлсіз тиіптегі адамдар; олар
өзінің ішкі жан дүниесіне ... ... ... шеңбері
өте тар келеді, қарым-қатынаста өз ... ... ... саны ... кетсе оларадан шаршап кетеді.
Адам біреуіне жақын болып осындай психологиялық ... ... сол ... ... ... ... түсіне
алмас еді.
Әлеуметтік өмір адамдар арасындағы ... ... ... ... ... ... әрекеттестігінің негізі
қалыптасады. Адамдар өзара әрекеттеседі, яғни ... ... ... ... ... ... басқа адамдарға
бағдарланудың негізінде жүзеге ... ... ... арқылы
ұласатын адамдардың байланысын әлеуметтік байланыс деп атаймыз.
Адам шын ... ... ... ... ... пен ... ... тіршілік ететін әрі қоғамдық, әрі ... ... ... ... ... ... әрқилы
формалары бар достық, махаббат, бәсекелестік, ... ... ... әсер ... ... діни әрекеттестік т.б.
Әлеуметтік топ әлеуметтік ... ... ... бірі ... анықталады. Оның әрбір мүшесінің ... мен ... ... ... ... ... ... міндеттеледі./38/
Адам өзін үнемі бүтіннің бөлігі ретінде сезінеді. Адамның жалғыз
қалғанымен ... ... ... ... арасындағы айырмашылық
жер мен көктей (біршама ... ... ең ... ... өзі де
өзгеріске түседі,-яғни оның қоршаған әлемге қатысты әсерлері, ... ... ... бет ... ... ... ... қарым-қатынас жағдайында ғана ... ... ... ... құбылыстар орын ала бастайды.
Адамдардың бір-бірімен араласа ... ... ... ... ... пайда бола бастайды. Топ бұл өзіндік күйі мен
құрлымы бар, қандайда бір бүтін ... Сіз ... әр ... ... әбден мүмкін алайда тікелей қарым-қатынастағы ... ... ... ... ... болжауыңыз қиынға соғады.
Кіші топтар ұжымның ... ... ... негізі
іспеттес. Ал ұжым өз кезегінде кіші ... ... ... ... Ол ... жерден пайда болмай, біртіндеп мақсатты түрде
қалыптаса ... ... ... ... ... және ... ... дәрежесі қандайда да бір ... ... ... ... ... ... ... ұжымында қағаз
жүзінде тіркелмеген, алайда жеке ... ... ... ететін, әрі
бүтіндей ұжымның ... ... ... ... ... ... ... отырады. Дәл осындай топтың бала үшін маңызы зор
болуы ықтимал, өйткені дәл осы ... оның ... ... мәні басқа топтарға қарағанда жоғарырақ болады.
“Біз”-деп ... ... ... дамуы мен мінез-құлқына
түбегейлі өзгерістер енгізуі ... ... ... бұл ... немесе эталон топ деп те атайды.
Референтті ... ... ... ... ... ойданда
шығарылуы да мүмкін, жағымды ... ... бола ... ... да ... ... ... ортақ.
1. Референтті топ жағымды не ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
2. Референтті топ адам бейімделуге ... ... ... ... нормативті қызмет атқарады.
Іс-әрекетті ұйымдастырудың сипаты мен ... ... ... ... ... ... ... тобы ұжымдық дамудың айқын көрсеткішінсіз тек ... ғана ... ... ... ... ... іс-
әрекеттің азынаулақ ... бар ... ... көре ... ... тобының өзіндік құрлымы, іс-әрекеттің ... ... ... әлеуметтік психологиялық бүтін бола алмайды.
3. Коорпорация (ұжымы) –топ ортақ ... және оны ... ... ... анықталады. Осындай топтарға
тән серіктестік, топ ... ... ... ... жеткілікті дәрежедегі топтық тәжірибені ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
4. Ұжым дамудың ең жоғары деңгейі. Іс-әрекеттің негізінде ... бар ... мен ... бар ... топ ... ... ең жоғары деңгейін ... Яғни ... ... тән ... ... ... ... тән.
Психологиялық біртұтастылық немесе коммуникативтілік, жүйенің
өзіндік реттеуін және өзіндік ... жүйе ... ... бағыттаудың әрекеттерін қамтамасыз етеді./40/
Бұл ... ... ... ... ... бірлігі-белгілер жүйесін бір түрге келтіру қабілеті,
топтың тілдің ... ... ... ... ... тәсілдерін анықтау.
o Эмоционалды ... жүйе ... ... ... ... ... ... және орнын
толтыру механизімдерін ... топ ... ... (күш қоймаларын) қалыптастыру қабілеттері.
o Еріктік бірлік-топтың ... ... ... ... ... ... анықталатын топ жұмысының “күн-
тәртібінің ” реттеушісі.
Ұжым іс әрекетінің ... оның ... ... ... ... ... ... Яғни іс-
әрекеттің заттары мен ... ... ... ... ... айқын ашық ... толы ... ... ... ... ... ... жағдайлар;
1. Басқа адамдармен өзара әрекеттестікте ... ... ... ... өзіндік айқындалуына жағдай жасалынытын психоролдік
жағдайлар. Балалар ... ... және ойын ... ... ... зор. ... жеке ... әр қырынан ашыла түеді,
біріккен күзелістерінің қажеттіліктері қанағаттандырылады. ... ... ... өзі ... ... ... шеше алады.
2. Музыкалық-психологиялық жағдайлар, жалпы әуеннің өзі де ... ... ... әсер ете алады.
Іс-әрекетті орындаудағы шабыттың ... ... ... ... ... ... музыканың алар орыны ерекше.
Таныс адамдардың бірігіп ән салуының өзі алғашындағы ... ... ... ... дыбыстары ұжымдық еңбектің ... не ... ... ... бәсекелестік - рух, пен ... ... ... ... ... ... ретінде
анықталады. Ол ұжымдағы эмоционалды ахуалдың туындап әсер ететін,
адамзат ... ... бір ... ... ... көңіл көтеру жағдайында ұмытпаған
жөн. Бір қарағанда ... ... ... жаңа әдіс-тәсілдерді
пайдалана отырып іс-әрекетті ұйымдастыру, ... ... ... бір ... ... әсер ... ... ұжым мүшелерінің
басқаларына да соншалықты әсер ете ... екі ... Бұл ... аз ғана ... ... ... ... топтарда байқалады.
Бастауыш мектеп жасындағы оқушылардан, ... жас ... ... ... ... ... көрінісі
біршама өзгеше болуы мүмкін.
Л.И.Уманскиймен оның қызметтестері ... ұжым ... ... оның төмендегідей белгілерін бөліп алады:
1. Топтың адамгершілік бағытындағы ... ... ... ... ... бірлігі).
2. Ұйымдасқан бірлік.
3. Кез-келген іс-әрекет түрінде ... ... ... ... ... ... ... еріктік).
Ұжымның екі жақты табиғаты бар. Бір жағынан оның ... ... ... ... ... мен сипаты мүшелерінің санын
анықтайтын педагогтың саналы әрі ... ... ... ... Екінші жағынан, балалар тобы өзгеше әлеуметтік психологиялық
заңдылықтарға сүйенген, ... ... ... ... ... бойынша сыртқы ... жеке ... ... ... ... оның өзіне айтарлықтай әсер ... ... ... даралығы іс-әрекеттің ұсынылған түрлерінің
өзара күрделі әрекеттестігіне тәуелді келеді.Ұжымдағы ... ... рөлі ... психологиялық ахуалмен сипаталатын ұжым ғана жеке тұлғаның
қалыптасуына ... ете ... ... ... ұжым ... ... жеке және іс жағдайындағы ... ... ... ... ... ... психологиялық
көңіл-күйі./42/
Ұжымның психологиялық ахуалы қарым-қатынас ... оның ... ... ... ... ... ... арасындағы және топтағы дау-дамайлар пайда ... ... ... ... өзара әрекеттестіктің жасырын, мәнді жағдайлары
айқын сипатқа ие ... ... ... ... бақталастық,
ұжымшылдық немесе топтық кепілділік, дөрекі қысым немесе саналы ... ... ... барлық жағдайлары өзара әсерлесетін төрт
негізгі ... ... ... ... атап ... ... ... және сендіру әрекеттері арқылы.
Үгіттеу – ... да ... ... ой ... ... келтіру, жеке тұлғаның эмоцианалды әрі рационалды қыры ... ... ... ... топқа әсер ету. Түсіністік пен күйзелістің
бірлігіне жетуді мақсат етуді көздеген екі ... ... ... ... жасырын айтысын яғни талқысын үгіттеу процесі деп атауға
болады, ... ... ... бола ... бұл ... түрде
диалог түріндегі пікірталас. Басқа сөзбен айтқанда үгіттеу ... ... ... ... ... жол ... ерекше қисынды
әңгіменің ырғағын таба білген жөн. ... -- ... ... ... ... ... ... саналы қатысын
болжайды.
Еліктеу -- индивиттің қандайда бір ... ... ... ... ... ... адам психикасына тән қасиеттердің бірі. Әдетте,
сенгіштік қасиет балаларда ... ... ... ... адамдардың өзара әсер ету процестерінің бірі ретінде ... ... ... ... ... болуы мүмкін, педагогикалық
тұрғыда сендіру амалы дұрыс ... ... ал өте ... ... ... еді.
Адамзат өміріндегі өзара қатынастардың шеңберінде өзара ... ... ... қолданылғанымен сендіру жетекші ... ... ... адамдардың бір-бірінің ... әсер ... ... ... ... ... ... яғни сол серіктердің қатысы екеуінің де ... ... ... ... ... яғни ... қатысу әрқайсысының іс-әрекетінде
қателердің пайда ... ... ... Бір ... ... – бір ... қатысы басқасының іс-әрекетін
жеңілдетеді. (мысалы, ересек пен бала ... ... ...... ... екіншісінің жұмысына кері
әсерін тигізеді.
5. Тәуелділік — екеуінің ... ... ... ... әсер ету ... көптеп кездесуі психологиялық
сыйысушылық деген ... ... бола ... ... ... ... әрекеттесуші адамдардың ең ... ... ... ... ... ... тұлға белсенділігінің дәрежесі ұжымның тұлғаға тигізер
әсерінің ... ... оның сол ... эмоцианалды саулығы мен
анықталады.
Әрбір тұлғаның ... ... ... және ... ... ... ... психологиялық ахуалды ұйымдастыруда топ
мүшелерінің ... ... ... ... ... ... басқаруына сүйене отырып, ортақ іс-әрекеттің
негізінде, ұжымның қалыпты психологиялық ахуалын қамтамасыз ете ... ... ... ... реттеушісі жоқ ”, “ ұжымдық іс-әрекет”
тәрбиелеуші фактор бола ... ... ... ... ... іс-әрекет өтеу актісі ... қана ... ... ... психология ғылымның аумағында еңбек, таным
және ойын, іс-әрекеттің ... ... ... ... Еңбектің, танымның және ойынның үйлесімі балалар ұжымы
тәрбиесінің тиімділігін арттырады.
Еңбек ... ... ... ... ойын-оны ұйымдастыру
тәсілі. Бастауыш мектеп жасындағы балалардың алғырлығы, ... ... ... ... ... ... ... әсіресе
ойынға тартуға болады. Ұжымдық, танымдық ойындардың түрлері әрқилы.
Ойынның ... бір ... ... ... шарт, мысалы: ұжымның
топтасуына ықпал етуі, танымдық мәнінің болуы, ... ... ... ... ... ой ... қамтамасыз
етуі, балалар шығармашылығына жағдай жасауы.
Әлеуметтену және тұлғалардың бірін-бірі өзара қабылдауы ... ... ... өте ... ... бірі ... өйткені тұлғалардың өзара қабылдауы бір мезетте әлеуметтену
құралы ретінде, әрі оның ... ... ... ... ... тұлғалардың өзара қабылдауы әлеуметтену бір ... ... ... жеке тұлға нормаларының құндылықтарының, ... ... оның ... ... міндеті шарты болып
табылады.
Тұлғаның басқа адамдардың ... ... ... мен ... жоғарыда аталған. Құрлымдардың ... жеке ... ... мектеп жасының, жеткіншек пен жас
өспірімдік ... ... ... ... жас ... - ... сана ... қарқынды түрде дамып,
бағдарлаушы іс-әрекеті күш ала ... ... ... ... “жаман- жақсы ”, “дұрыс-бұрыс” категорияларына
топтастырыла ... ... ... ... ... ұлғаюы, оқушы қабылдайтын ... ... ... Осы жас шамасында адамның ... ... әсер ... оның ... ... ... ... сезімнің дамуы әлеуметтенудің маңызды бір бөлігі ... Кері ... ... ... ... бала өз ойын
айналасындағылардың қөзқарасымен ... ... Осы ... ... адам ... неғұрлым маңызды ... өзін және ... ... ... ... ... Дәл осы шақта реңінің кемшіліктерінен, адамдармен тез араласа ... ... ... ... ... ... мүмкін. Көбінде ойдан
шығарылған осындай проблемалардың көпшілігі мінездің ... ... ... ... Басқалардың сені қалай ... ... ... ... бола ... Бір адамды басқа бір
адамның қабылдау бағасының парапарлығы адамдардың ... ... ... ... ... ... жеке ... қоршаған әлеуметтік
әлемді парапар қабылдауына ... ... ... дәл осы жас шамасында
оқушы айналасындағы әлеуметтік ақиқатты тануға, өзіндік танымға ... үшін өзі ... ... топ ... ... ... ... көрінеді. Ол жанұя, мектеп сыныбы, спорт ... ... ... бұл ... мәні бірдей болғанымен, тұлғаның ұжымға
сіңу ... ... ... ... және оның ... ... да маңызды.
Балалар шипажайының (шипажайы) аясында пайда болған ұжым - ... ... ... өз әсерін тигізбей қоймайды. Оның
тиімділігі, күші ... ... ... ... даму
заңдылақтарын орынды пайдалана білуде. Арнайы ... ... ... ... ... екі ... ... әлеуметтік-
перцептивті процестердің динамикасы, балалар ұжымындағы, оның ... ... ... аясындағы маңызды әлеуметтік психологиялық
мәселелердің бірі болып табылады. Оның ... ... ... ... ұжым ... ... ... анықтауға, ... ... мен ... ... бағдарланған педагогикалық ... ... әдіс ... ... ... жағдай жасайды.
Осындай ұжымның оқушының тұлғасына ықпал ету мүмкіншілігі мол.
Жұмыс ... тез ... ... ... ұжым пайда болады.
Осындай қарқынды даму ... ... ... ... ... ... Мұндай ұжымдардың негізгі ... ... ... және ... ... ... ... әлеуметтік психологиялық,
әсіресе әлеуметтік-прецептивті процестер ... ... ... ... ... ... баланың
айналасындағы құрбыларын тану ... ... Осы ... ... ... ... негізінде сіңірген тәжірибелерін алып келеді.
Әрқайсысының ұжымның ... ... жеке ... бар. ... ... қалыптасқан ұжымда, баланың сол өткен тәжірибесімен
алмасып, ... ... жаңа ... ... нормаларының
қалыптасуына ықпал етеді.
Әрине, осындай қысқа мерзімде ... ... ... Алайда, балалар арасында, қанық байланыстардың негізінде,
балалардың ... ... ... ... ... арқасында уақытша ұйым берік ұжымға айнала алады.
Біріккен іс-әрекет әлеуметтік–перцептивті процестердің детерминанты
ретінде ... ... ... ... ... ... береді.
Л.И.Уманский біріккен іс-әрекетті ... үш ... ... ... –дара
2. Біріккен-- жүйелі
3. Біріккен -- өзара әрекеттестік
Шынайы өмірде біріккен ... ... осы үш ... ... ... түре ... ... қарамастан, оның қандайда
бір басым түрін бөліп алуға болады.
Бірінші тарау ... ... ... әрекеттестік және өзара қатынас
жасаудың ерекше ... ... ... ... ... ... ... психология,
әлеуметтану, психолингивистика сияқты іргелі ғылымдар ... ... біз ... мазмұнды жағына, іс-әрекет
жүйесіндегі ... әр ... ... ... ... ... ... талдауға, балалардың қарым-қатынас қажеттілігі мен
мотивтерін анықтауға баса ... ... ... ... қай түрі ... ... ... деп түсіндіреді. Ол ... ... ... ретінде қарастырады.
Б.Г.Ананьев, А.Бодалев концепциялары ... ... ... ... ... зерттеуде ең алдымен оның ... ... ... ... Г.М.Андреева қарым-
қатынастың бір-бірімен байланысты үш ... ... ... және ... ... біз ... ... коммуникативті іс-
әрекет деп қарастыратын А.Н.Леонтьев пен М.И.Лисинанның концепцияларына
сүйендік.
Балалардың қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ... ... тестік
әдістерге, сандық, сапалық жағынан бақылауға, эксперттік бағалауға
негізделген.
Біз ... ... ... ... ... ... ғана ... коммуникативті іс-әрекетін
диагностикалық дәлдікке ие болады деп ... ... ... зерттеуге арналған әдіс-
тәсілдерді толық қолдану уақытпен де ... Ал, ... ... бала белгілі бір әлеуметтік ортаның ықпалында болады. Сол ортаның
құндылықтарын бала өзінің жеке ... ... ... ... ... құруы арқылы ... ... ... ... ... ... И.Непомнящая т.б.) . Адамның ... ... ... компонентердің қатысуымен сипатталады.
Баланың әлеуметтік ортада ... мен ... ... ... ... оның жеке ... ... бастайды. Осы тұста қарым-қатынастың алар ... өзін ... ... бөлігі ретінде сезінеді. Адамның
жеке қалғанымен, басқа адамдардың ... ... ... ... бар. ... ... өзі де ... түседі, яғни оның
қоршаған ... ... ... оның ... ... ... ... өзгереді; екіншіден, тікелей қарым-қатынас
жағдайында ғана көрініс ... ... жаңа ... ... ала бастайды.
Арнайы зерттеу жұмыстары көрсеткендей, іскер және ... ... ... ... да бір ... ... ... көрсеткіші болып табылады.
Балалар ұжымында қағаз жүзінде тіркелген, ... жеке ... ... ... әрі ... ... өмірін анықтайтын, өзара
түсіністіктің негізінде ... ... ... ... Дәл осындай топтың
бала үшін маңызы зор ... ... ... дәл осы ... ... бағаланатындықтан, оның мәні басқа ... ... ... ... топ. ... үшін өзі мүшелік ... ... ... ... ... ретінде көрінеді. Ол жанұя,
мактеп сыныбы, ... ... ... ... бұл ... мәні ... ... тұлғаның ұжымға
сіңу дәрежесі, ұжымның өзгеше ерекшеліктері және оның ... ... да ... шипажайында пайда болған ұжым - баланың жеке тұлғасының
қалыптасуына өз ... ... ... Оның ... ... ... қалыптасуымен психикалық даму
заңдылықтарын орынды пайдалана ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік перцептивті процестер ағымының
қарқындылығын, ... ... ... ... ... ... құбылыстарын тану құралы іспеттес. Осы ... ... ... ... негізінде сіңірген тәжірибесін алып
келеді. ... ... ... ... жеке ... ... ... арасында, қанық байланыстардың негізінде,
балалардың әртүрлі іс-әрекет ... ... ... ... ... ұжым - ... ... айналуы мүмкін.
2 Әртүрлі жас шамасындағы ... ... ... ... жас ... балалардың даралық, тұлғалық қасиеттерін
зерттеу.
Адам өз өмірінің ... ... ... ... қасиеттеріне
байланысты қайта өңдеп, өткен тәжірибесіне, ішкі ниеті мен сенімдеріне
сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... ... сәйкес талқыланды). Проективті әдістемелер
жанама түрінде адамның ... ... мен ... ... ... ... отырып, оның даралықтарын көрсетеді.
Балалар жеке ... ... ... ... ... ... арналған, алғаш ... ... ... атты ... ... ... К.Маховер осы тестің көмегімен
адам ... ... ... жағдай жасайтын белгілердің
жүйесін құрастырады. Тестің аз ғана ... ... ... ... ... өзгешелігі балаларды тексерудің ... ... ... ... әдістемесінің негізінде алынған мәліметтердің
сенімділігі күмән келтіргенімен, ... қай ... ... ... жайлы дәл жорамалды құрастыруға жағдай
жасайды. Зерттеу Алматы қаласындағы “Алатау” ... ... ... дем ... ... жас шамасындағы балалар тобымен жүргізілді.
Суреттердің біраз бөлігі Д қосымшасында берілген. ... ... ... мәліметтерге қол жеткіздік: суреттердің
көпшілігіндегі түзетулер жеке штрихтардан тұратын сызықтар. Мазасыздықтың
айғағы жиі ... ... ... ... ... ... тәжірибесінің, адамдармен
араласа алмау мен ... ... ... ... ... ... суреттер талқысының нәтижелері келтірілген.
Ермекбай Мөлдір. Жеке штрихтардан тұратын ... мен үзік ... ... ... ... кей ... ... түсуі
эмоцианалды лабильділіктің айғағы. Экстравертті позадағы ұзын ... ... ... қажеттіліктің көрсеткіші.
Ықыласов Жоламан. Түзетулерімен үзік сызықтарда мазасызданудың нақты
дәлелі. Суреттің безендірілуі, ... ... ... (сөмке,
әртүрлі түстер) өзін-өзі көрсету ұмтылысы қарындаш ... ... ... ... түсуі эмоцианалды лабильділіктің белгісі, бала көңіл-
күйінің еш себепсіз жиі ... ... Кең ... ... ... бірақ олардың қысқалығы және білектердің
салынбауы қарым-қатынас тәжірибесінің жетіспеуінің немесе ... ... ... ... ... ... үзік сызықтар мазасызданудың
белгісі. Адам бейнесіндегі үрей агрессивтілікті айғақтайды. Үлкен ... пен ... ойға ... ... Ұзын әрі қуатты
қолдар сыртқы әлем ... ... ... ... ... ... ... үстіртін қарым-қатынас пен ... ... ... ... ... кездеседі. Әшекейлер мен
ұқыптылықпен салынған еріндер өзін-өзі көрсету ... ... ... тұрақсыздықтың белгісі.
Шатпықова Зере. Қыз ұл баланың суретін ... Өз ... ... жоқ. ... ... ... қағаздың ¼ бөлігін алуы -
сарыуайымшылықтың белгісі. Жұмулы көздер ... ... ... ... ... айғағы. Адам қолдарының артқа тығылуы ешкіммен
араласқысы келмеудің дәлелі.
Психикалық ... ... ... ... ... атты проективті ... ... ... ...... ... бейнесі” әдістемесі бойынша анықталған ... ... ... ... ... пайыз |
| ... ... ... саны % |
| ... саны | ... ... |11 |55 ... ... |4 |20 ... | | ... ... ... |3 |15 ... | | ... ... |1 |5 ... | | ... ... ... Г.Айзенктің экстроверттілік пен
нейротизмнің екі факторлы үлгісін құрастырдық.
Балалар тұлғасының ... ... ... ... ... сауалнамасын қолдандық (Қосымша А). Адамның
өзінің жеке ... тән ... мен ... адамдардың
ерекшеліктерін жақсы түсіне білуі, ... ... ... жол ... ... ... ... жауап беру ұсынылды. Нәтижелер
2 – кестеде көрсетілген.
2 - кесте Г.Айзенктің ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... | | ... ... ... |2 |13 |10 ... ... ... |10 | | ... ... ... |8 | | ... ... ... |5 |15 |12 ... ... ... |7 | | ... ... ... |10 | | ... ... ... |4 |15 |11 ... ... ... |8 | | ... |Зайсанбек Жамбыл |4 |14 |13 ... ... ... |4 |16 |15 ... |Ермекбай Мөлдір |9 | | ... ... ... |5 |9 |9 ... ... ... |4 |7 |13 ... |Тоқтамысова Айнур |4 |11 |13 ... ... ... |4 |17 |9 ... ... Сара |5 |16 |10 ... ... ... |6 |9 |15 ... |Барлыбаева Раушан |9 | | ... ... Зере |5 |17 |15 ... ... ... |3 |19 |169 |
1 ... Г.Айзенктің экстраверттілік пен нейротизмнің екі факторлы
өлшемі.
Экстарверттілік пен нейротизмнің екі факторлы ... ... ... ... соң, ... ... бітістерінің
ерекшеліктерін атап өтуге болады.
Қожахметов Арман
Бала мінезіне тән көрсеткіштер.
Атаққұмар, қажымайтын, байыпты. Көңіл-күйі ... ... ... Көп ... ... ... ... Салыстырмалы түрде
негізді сұрақтардың шешімін табу мақсатында дербестілік ... ... ... ... ... жолдары: Өзін-өзі бағалау сапасын арттыруға баса ... ... ... ... болдырмаудың жолдарын іздестіру.
Барлыбаева Раушан
Бала мінезіне тән көрсеткіштер.
Үнемі еш нәрсеге ... ... ... тез ... ... ... Жиі ... түсіңкі, ызалы. Қызғаншақтың да белгілері
байқалады. Іске ... ... ... ... ... ... Топтан тысқары жүреді. Жағымсыз
жағдайларды ... ... ... алмай, ішіне сақтап жүреді.
Түзету жолдары: өзара сенімге сүйенген әңгіме кезінде ... ... ... ... жөн. Құрдастарымен қатынастарын қалпына
келтіру үшін, бүкіл ұжымның алдында ... ... ... ... ... ... өзара әрекеттестікте ерекше көңіл бөліп отыру жөн.
2.2 Баланың топтағы қарым - ... ... ... ... бірін-бірі өзара қабылдауы көптеген
факторларға байланысты. ... ... ... ... оның
негізгі факторы ретінде тұлғалар арасындағы ... ғана ... ... ... да әсер ете ... ... топты
қабылдауы, тұлғалардың өзара ... ... ... фон ... ... ... қабылдау мәселесі, тұлғалардың бірін-бірі
қабылдауда екі түрлі әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... индивидтің топты қабылдауының үш ... ... ... ... . ... ... іс-әрекетіндегі
топтың рөлі, қабылдау типінің көрсеткіші ретінде анықталады.
1 - тип. ... ... өз ... кедергісі ретінде
қабылдайды немесе оған бейтарап қатынаста болуы ... ... үшін ... ... жоқ. ... ... іс-
әрекеттің біріккен формаларынан бас тарту, дербес ... ... ... ... шек қою ... ... Бұл ... ”топ.
2 – тип Индивид топты қандайда бір мақсаттарға жетуге ... ... ... ... ... ... ... индивид
“пайдасы” жағынан бағалайды. Көмек көрсете алатын, қиын мәселелерді ... ... ... ... көзі ретінде топтың ... ... Бұл ... яғни ... тип.
3 -тип Индивид топты ... ... ... ... топқа ортақ және оның жеке мүшелерінің ... ... ... ... ... жетістігіне қызығушылық таныту және
топтың ... ... өз ... қосу ... ... түседі.
Жұмыстың ұжымдасқан түрлеріне қажеттілігі басым. Бұл “ұжымдық ” топ.
Жоғарыда анықталған үш типтің ... ... ... ... ... типін анықтауына жағдай жасайтын арнайы
анкета құрастырылған ... ... ... ... ... ... негізінде
индивидтің топты қабылдаудың әрбір үш типі ... ... ... 3 - ... ... - ... ... топты қабылдау типі.
|№ |Сыналушының аты жөні ... ... ... |Тип |
| | | |( ... | | ... ... ... |9 |1 |4 |Д ... ... ... |5 |2 |7 |Ұ ... ... ... |7 |4 |3 |Д ... ... ... |11 |1 |12 |Д ... ... ... |3 |3 |8 |Ұ ... |Есімжанова Жадыра |5 |5 |4 |Д+П ... ... ... |8 |4 |2 |Д ... ... ... |6 |3 |5 |Д ... ... ... |5 |2 |7 |Ұ ... ... |2 |8 |4 |П ... ... |6 |6 |2 |Д+П ... ... |4 |2 |7 |Ұ ... Махамбет |10 |2 |2 |Д ... ... |7 |3 |4 |Д ... ... |2 |5 |7 |Ұ ... Сара |5 |2 |7 |Ұ ... ... |0 |4 |10 |Ұ ... ... |1 |8 |5 |П ... Зере |2 |7 |5 |П ... ... |2 |5 |7 |Ұ ... ... ... ұжымдық типі 8 адамда байқалды
(40 %), Дербес тип 7 ... (35 %), ... ... ... (15 %) байқалады. Сонымен қатар аралас ... де ... ... 2 ( 10 %) ... ... өз құрылымы мен даму динамикасы бар іскер және ... ... ... жүйелері бар. Жеке өзара қатынастар ... ... мен ... ... айтарлықтай әсер етеді.
Топтың ішкі құрлымы жайлы және ... ... ... орны ... ... болмауынан ұжым мен жеке тұлғаның дамуын басшылыққа
ала алмас ... ... ... алу ... ... ... мен
өзіндік ерекшеліктерін зерттеу хақында, тұлғалар ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
психология ұсынады.
Қатынас - ... ... ... ішкі күй ... ал ... - ... бір-біріне деген нақты әсерлері ... ... ... ... болатын сыртқы процесс, сондықтан да бір
жағынан қатынас, екінші ... ... ... ... ... етеді. Қатынастар жайында ақпараттармен ... ... ... ... ... жағдай жасайтын ... ... ... жөн.
Біріншісіне сұрақнамалардың барлық түрлері жатса, ... ... ... және зерттеуші тарапынан туындайтын ... ... ... ... эксперименталды әдістер
жатады.
Педагогикалық психологиялық мазмұндағы ... ... мен ... ... ... ... ... түсетін объективті бақылау қолданылады.
Кіші ... ... ... үшін социометриялық
әдіс кеңінен ... яғни ... ... ” - әдіс ретінде кіші
топтардағы тұлғалар арасындағы өзара қатынастарды ... ... ... ... ... ... және ... Дж. Морено. Кеңес психологтары Е.С. Кузьмина, Я.Л.
Коломинский, В.Н. ... И.П. ... өз ... ... зерттеу
жұмыстарымен айналысқан. Социометрия ... ... ... ... жағдай жасайды (ұнату, ұнатпау, бей-
жайлық, шеттету т.с.с.) ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын қандай деңгейде екендігін
сұрағаннан гөрі, белгілі бір нақты іс-әрекетті қай баламен орындауға ... ... ... тиімді.
Адамның басқа бір адаммен нақты іс-әрекетті бірігіп орындау
ниеттері, ... ... деп ... Жиі ... зерттеу
жетістігі критерийлердің дұрыс таңдалуына байланысты. Таңдаудың ... және ... ... ... болады. Күшті критерийлер
адамдардың неғұрлым терең әрі ... ... ... және ... ... критерийлерін айыра білген жөн.Екі
жақты критерий өзара ... ... ... ... ... мұндай мүмкіншілікті бермейді. Жағымды критерийлермен қатар,
жағымсыз критерийлер де пайдаланылады. ... ... ... ... қатар, әрбір бала таңдауларының саны жайлы
мәселелердің басын ашып ... жөн. ... ... және ... ... ... әдістемелер түрлі жас шамаларын қамтыған
тұлғалар ... ішкі ... ... ... ... ... топтың ішкі ауызбірлігінің ... ... ... мен оның дау - ... ... ... үшін
қолданылады.
Әдістемені қолдану ережелері өте ... ... ... ... ... ... ... өңдеген соң диагностикалық ... ... ... ... жағымды деңгейін алуға болады.
Социометрияда өзара таңдаулардың көрсеткіші ... ... ... КВ=R1 /Rx100% ... ... R- ... ... R1-өзара таңдаулар саны
және “референтті топ индексі” -- ... ... ... ... ... ... ... санына қатынасы есептелінеді.
Оның формуласы КР=R1/Rx 100% топтың КВ мен КР ... ... ... оның ... үшін топ дамуының соғұрлым
жағымды ... ... ... ... таңдаулардың ең көп санына ... ... ... ... табылады.Топтың барлық мүшелері
нысананың шеңберлеріне, ... ... ... ... ... ... нәтижесінде тұлғалар
арасындағы өзара ... ... ... ... ... ... ... өзіндік орны жайлы мәліметтерді алуға болады.
Социометриялық зерттеудің негізінде балалар бірқатар сұрақтарға жауап
берді:
1. Кіммен бірге бір ... ... ... ?
2. Санаторийдің келесі маусымында кіммен қайтадан кездескің келеді ?
3. ... ... ... ... келеді ?
Социометриялық сұрақнамалардың негізінде төмендегідей ... ...... 13(8), ... 6(5), ...... 9(4), 16(4), 5(4), 8(4), 11(3),12(3);
3. – Шеңбер 4(2), 17(2), 7(1), 18(1), 14(1), ... ... 2(0), 15(0), ... Социометрия кестесі
6 – кесте Социограмма – нысана 1
Балалардың ... ... ... ... ... ... мектебі” атты әдістемені зерттеуіміздің
эксперименталды базасы ... ... ... ... ... ... шарты бойынша балалар бір сәт орманның ... ... ... әр бала ... өзі бейнелеген жануардың суретін
салуы қажет.
Суреттерді өңдеген соң “өзарақатынастардың бірдей бейнесі” ... ... ... ... көп ... салынған.
Суреттер балалардың жүзеге аспаған жағымды қатынастарын
айғақтайды. ... ... ... ... ... ... ... болмауынан олар байланыстарын
реттей алмайды.
4 Әдістеменің ... ... ... қатары
анықталды.
1. Мазасыздану 55 %
2. Агрессивтіліктің белгілері 5 %
3. ... ... 20 %
4. ... ... алмаушылық – 15 %
5. Зерттелінген топтың эмоционалды тұрақсыздығы – 14 %
2.3 ... ... ... ... ... қалыптастырудың
жолдары.
Зерттеу жұмысымыз әр жас ... ... ... бәріне бірдей ... ... ... ... ... ... орайда, балалар шипажайға алғаш келгенде әрқайсысының бойындағы
тұйықтықты, ұялшақтықты, тартыншақтықты, кейбіреулеріндегі мазасыздық пен
агрессивтілікті ... үшін ... ... ойын ... жөн ... Мәселен, “Айдаһардың құйрығы” атты тренинг
жаттығуында балалардың өз-өзіне деген ... ... ... ішкі ... ... ... балаларды мазасыздықты, қорқынышты жеңуге және ортаға бейімделуге
икемдеу мақсатында “Көбелекті ұстау” тренингі ... Бұл ... ... ... бірнеше рет қайталанып жүргізілді. Балалар бір-
біріне ... ... ... ... бір-бірін жақсы біле бастаған ... ... ... ... ... ... психологиялық ахуалды қалыптастыру мақсатында
жүргізілген ойындар мен тренинг-жаттығулармен қоса, балалардың ... ... ... белгілі бір ортақ істі түсіністікпен
ұйымдастыра алуларына жағдай туғызу мақсатында “Қыз сыны” ... ... ... ой ... “Тіл – халық қазынасы” атты интеллектуалды
ойындар, ... ... - ... ... ... сұхбат кеш, ұлттар
достастығына арналған “Тіл – татулық белгісі” атты байқау ... ... ... қосымшаларда берілген (Қосымша Б, В, Г, Ғ).
Осы іс-шараларды өткізгеннен кейін “Шипажай ... ... ... тақырыпта өз ойларын жазбаша түрде беру ұсынылды. ( ... ... ... ... ... нақтылау мақсатында,
балалардың шипажайға келген кездерінің алғашқы аптасында ... ... ... ... таман қайтара өткізу ұйғарылды.
Мәселен, социометриялық сұрақнаманы, “Адам бейнесі” атты әдістемесі,
“Индивидтің топты қабылдауы” әдістемесін жүргіздік.
Әдістемелердің алғашқы жүргізілгендегі нәтижемен, ... ... ... ... ... ... болады:
1 шеңбер – 13(9), 1(7), 3(7), 10(6);
2 ... – 4(3), 6 (3), 16 (3), 19(3), 20(3), 7(2), 8(2), ... ... – 2(1), 9(1), 11(1), 14(1), ... ...... – кесте Социометрия кестесі 2
8 – кесте ...... ... ... социометриялық сұрақнама бойынша топтың
ауызбірлік ... 8,8 %-ке ... 20%), ... топ индексі”9,7%-
ке (бұрынғысы23,5%), артты.
8 кесте Индивидтің топты қабылдауы
|№ | Балалардың ... ... ... ... | |
| ... | ... | | | |
| | | | | | | |
| | ... ... |35 |20 ... |40 |55 ... |15 |10 ... ... |10 |0 ... | | ... ... |0 |10 ... | | ... ... |0 |5 ... | | ... ... ... балалардың көпшілігінің топты қабылдауы
ұжымдық типке ... ... ... ... ... әдістемесінің нәтижелері
қарым-қатынастағы шиеленушіліктің 5% ке (алдыңғысы 20%), ... ... ... ... 5%), ... ... араласа
алмауын айғақтайтын суреттердің саны адамды, атап ... 10 % ... ... - ... ... ... атты ... әдістеме бойынша
анықталған ... ... (% ... ... ... психикалық |Балалардың саны |
|№ |күйлер ... ... |(% ... |
| | ... | |
| | ... ... ... ... ... ... |11 |9 |55 |45 ... ... |4 |3 |20 |15 |
| ... | | | | ... | Адам мен ... |3 |1 |15 |5 |
| ... | | | | ... ... |1 |0 |5 |0 |
| ... | | | | ... ... ... түрлі жас шамасындағы балалардың қарым-қатынасын ... және осы жас ... ... ... ... ... ... мақсатында біз проективті ... ... ... ... ... ... мен невротикалық реакцияларын зерттеуге жағдай ... оның ... ... жеке ... ... ... ... қабілеттерін зерттеуге арналған, Ф.Гудинаф ұсынған “Адамның
бейнесі” атты тест ... Бұл ... ... ... ... ... психологиялық кемшіліктердің байқалатыны жайлы
дәл жорамалды анықтауға жағдай ... ... ... анықталған психикалық күйлерді 11 – кестеден
қараңыз.
Социометриялық әдістемелер түрлі жас ... ... ... ішкі қатынастардың ... ... ... ... топтың ішкі ауыз бірлігінің дәрежесін, ... ... ... ... үшін ... ... социометриялық сұрақнама бойынша ... ... 8,8 %-ке ... 20%), ... топ ... 9,7%-
ке (бұрынғысы23,5%), артты. Әр жас шамасындағы ... ... ... ... социометриялық әдісті де қолдандық.
Алынған мәліметтер бойынша Г.Айзенктің ... ... екі ... үлгісі құрастырылды. (2-кесте) Г.Айзенктің
жеткіншектерге арналған сауалнамасын ... ... ... ... ұсынылып оның нәтижесін өңдегенде ... ... ... – 2,3., 46-47 ... тұлғалардың өзара қабылдауын анықтауда “Индивидттің
топты қабылдауы” әдістемесін қолдандық.
Бұл әдістеме негізінде ... ... ... үш ... ... ... көз жеткіздік. Қабылдаушының дербес ... ... ... ... ... көрсетікші ретінде
анықталады.
Осы 3 ... ... ... ... ... ... типін анықтауына жағдай жасайтын арнайы анкета
құрастырылған.
Әдістемені ... ... ... зерттеу нәтижесінде
алынған жауаптардың негізінде индивидтің топты ... үш ... ... есептелінеді. ( кестелер – 9, 10.,62-63 б.)
Индивидтің топты ... ... типі 11 ... ... ... тип 4 адамда (20%), прагматикалық (пайдакүнем) тип ... ... ... типтер: Прагматикалық (пайдакүнем)- ұжымдық тип-
2 (10%) адамда, дербес-ұжымдық 1(5%) адамда байқалады.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... “Орман мектебі” атты
әдістемені қолдандық.
Біз зерттеуіміздің эксперименталды базасы санаторий болғандықтан
әдістеменің ... ... ... ... тура ... ... уақытша балалар ұжымын зерттеу нәтижелеріне сүйене
отырып, мынандай тұжырымдар жасауға болады:
Балалардың ... ... 55 ... 45 ... ... ... 20 пайыздан 15 пайызға, адамдармен араласа
алмаушылық 15 ... 5 ... ... ... ... ... ... жоқ.
Қорытынды
Қазақсан Республикасының Білім беру заңында көрсетілгеніндей,
адамзат құндылықтарының, ғылым мен тәжірибе ... жеке ... ... ... жасау - білім беру ... ... ... ... ... ... ... жүзінде жеткіліксіз
қарастырылғандықтан, оның ... ... ... мәселелерінің
біріне айналуы үшін ... алар орны ... ... адам өмір сүруге, ... ... ... ... ... ... әрекеттестік қарым-
қатынаста жүзеге асады.
Әлеуметтену процесінде жеке ... ... ... мен ... ... ... ... жеке
тұлғаның әлеуметтену процесінде ... үш ... ... даралану (индивидуализация), және ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынастың өзара ... үш ... ... ... ... де осы ... негізге ала отрып, балалардың
ересектермен, басқа ... ... ... зерттеуде
коммуникация, интеграция және перцепция ... ... ... зерттеу жұмыстарымыздың нысаны балалар шипажайында
қысқа ... ... ... әр жас шамасындағы балалардың
ортаға бейімделуінің ерекшеліктері.
Дипломдық ... ... ... ... ... ... ... топтың ұйымдастырудың психологиялық мазмұны қарастырылды,
әрі топтың ... ... ... ... ... ... ... болды.
Осы орайда әр жас ... ... ... ... оның ... ... ... жұмылдырып,
уақытша ұжымда жарасымды психологиялық ахуалды тудыру мақсатында түрлі
әдістемелерді қолдандық. В.С.Мухина ... ... ... әсер ... дара ... ... деп ... “қарым-қатынас стилі” деп адамдардың ... ... не ... ... айтады, ал, Д.Б. ... ... ... ... ... қарым-қатынас құруы арқылы өз-
өзін тану, бағалау мүмкіндігіне ие ... деп ... ... С.Л. Рубинштейн, М.И.Лисина ересек адам ... ... ... ... етуі, адамның психикалық ... ... ... ... ... ... ... талдау жасай келе, әрі өзіміз
жүргізген әдістемелердің нәтижесін салыстыра отыра, ... ... ... туды:
1. Топтың уақытша әрі құрамалылығына әрі түрлі жас ... ... және ... ... әлеуметтік
құрлымының әртүрлілігіне, олардың кездейсоқ ... ... ... ... ұжым ... ... Л.И.Уманский мен оның қызметтестерінің топты ұжым ретінде сипаттай
отырып, оларды түрлі ... ... ... ... ... ( ... ... 25-29.б.).
3. Жарасымды психологиялық ахуалды қалыптастыру ... ... ... ... ... орта ... адамдармен қарым-қатынасқа түсуіне, тұрақты өмір сүру
ортасынан ажырауына ... әр ... ... ... ... бейімделе алатындығы айқындалды.
4. Жүргізілген түзету жұмыстарынан ... ... ... ... ... мүлдем жойылды;
ә) индивидтің топты қабылдауы көпшілігінде ... ... ... ... ... ... ... төмендеді.
в) өзара қарым-қатынастар деңгейі жоғарылады.
Зерттеу жұмысымызда ... ... ... ... ... бағытталған іс-шаралар мен ... ... ... құрал ретінде ... ... ... ... ... жағдайының оқу
кешенінде ... ... деп ... Әдістемелердің мәтіні ұлттық
рухтың ерекшеліктері мен ана ... ... ... ала отыра құрастырылғандықтан оның пайдалану ... ... ... деп топшалаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.Петровский А.В. Введение впсихологию.М., ... С.И. ... ... ... ... Буева Л.П. Человек: деятельность и общение.-М.,1978.-с.113.
4. Каган М.С. Человеческая деятельность.-М.,1974.-с.328.
5.Соковин В.М. О природе человеческого общения.-Фрунзе,1974.
6.Леонтьев А.Н. Вопросы ... ... М., ... М.И. ... ... и психика ребенка. М.,1997.
8.Шерьязданова Х.Т., Суркова Т.И. Педагогу о стиле ... с ... ... Д.А., Абишева Ж.А. Развитие личности ребенка в ... ... А., ... А.А. ... и ... ... философии.-1979.-№1. -с.
121-132.
11.Ананьев Б.Г. Избранные ... ... В 2-х ... М.,
Педагогика, 1980. -232.
12.Бодалев А.А. Общение и развитие психики. М., 1986.
13.Джакупов С.М. Психология ... ... ... ... 1992. – 195 ... В.В. Проблемы развивающего обучения: опыт теротического ... ... ... -М., 1986.
15.Андреева Г.М. Яноушек Я. Взаимосвязь общения и деятельности // ... ... ... ... М., ... А.Н. ... детской психологии. М.,1992.
17.Лисина М.И. Общение, личность и психика ребенка. М.,1997
18.Драгунова Т.В. Психологические особенности подростка. В кн:”Возрастная и
педагогическая психология” гл.5 ... ... и пути ее ... М.,1970.
20.Обуховский К Психология влечении человека. М.,1972.
21.Мусина И.А. Псиология в заданиях к психологической практике: Уч.пособие.
Дубна 1998.
22.Мухина В.С. ... ... М., ... 165-237, ... Я.Л. ... взаимоотношений в малых группах (общие и
возрастные особенноти). Минск, 1976.с.5-18, 50-80.
24.Кан-Калик В.А.Учителю о педагогическом общении. М., ... В.С. ... ... и внутригрупповые социально-
психологические процессы //Вест. МГУ.Сер.14. Психология 1983.№2.
26.Выготский Л.С. Собрание ... т. ... М.И. ... Специфика восприятия и общения у
дошкольников. Алма-Ата.,1989.
28.Бехтерев В.М. Коллективная ... С.Л. ... ... ... ... Н.П ... ... в коллективе. М., 1989.
31.Добрович А.Б. Общение:наука и ... М., ... ... межличностных отношений. Киев.,1990.
33.Психологиямежличностного познания. / Под. ред. Бодалева А.А. М., ... ... ... ред Игнатьева Е.И. М.,1960.
35.Развитие психики ребенка в общении со ... и ... ... А.И. ... ... ... М., 1979.
37.Мудрик А.В. Общение как фактор воспитания школьников. М.,1969.
38.Левитов Н.Д. Психолгические особенности младших ... М., ... Л.И. ... ... ... ... ... Л.П. Формирование межличностного восприятия у детей и
подростков. Ташкент., ... Л.И. ... ... ... активности группы как
коллектива М., 1971.
42.Конникова Т.Е. Роль коллектива в формировании личности ребенка. ... ... ... Сен өзіңе қатысты айналаңдағы думанды ұнатасың ба?
2. Иық сүйер достарыңның болғанын жиі қажет етесің бе?
3. Бір нәрсе жайлы ... тез ... ... ... ... Бір ... ... кездерің бола ма?
5. Көңіл-күйің жиі өзгеріп тұра ма?
6. Балалармен араласқаннан гөрі, кітап оқығанды жақсы көресің бе?
7. Әртүрлі ойлар ұйқыңды бұзатын ... жиі ... тұра ... Сен ... айтқанымен жүресің бе?
9. Біреуді күлкіге айналдырғанды ұнатасың ба?
10. Сен еш ... ... ... ... ... ... ма?
11. Сен өзіңді көңілшек, еті тірі адаммын деп ойлайсың ... Сен ... ... бұздың ба?
13. Сенің бір нәрселерге жиі ашуланатының рас па?
14. Саған барлығын тез қарқынмен орындаған ұнай ... Аяғы ... ... орын ала ... қиын ... ... күйзелесің бе?
16. Саған кез келген құпияны сеніп айтуға бола ... Сен ... ... ... ... көтере аласың ба?
18. Еш себепсіз жүрегіңнің соғысы ... ... Сен ... ... үшін тез әрекет етесің бе?
20. Өтірік айтқан күндерің болды ма?
21. Өзіңді немесе жұмысыңды сынға алғанда, тез көңілің бұзыла ма?
22. ... ... ... ... жиі ... бе?
23. Сен өзіңді жиі шаршағандай сезінесің бе?
24. Сен үнемі барлығын ... ... ... ... орындайсың
ба?
25. Әдетте бәріне көңілің толып, көреңкі күйде жүресің ... Сен ... ... Сен ... ... ... қатты үнатасың ба?
28. Туысқандарыңның үй шаруасына көмектесу жайлы сұрауларын ... ... ... ... ... ... бола ... Сенің әрекеттерің мен қылықтарың басқа ададарды ыңғайсыз жағдайға
қалтыратын кездерің бола ма?
31. Бір нәрсе жалықтыратындай күйді жиі сезінесің бе?
32. ... ... ... ... ... адамдардың арасында жиі үндемей отыра бересің бе?
34. Бір орында отыра алмай, қобалжитын ... бола ... ... сен тез ... қабылдайсың ба?
36. Мұғалім болмаған жағдайдың ... де, сен ... ... ... Сені жиі қорқынышты түстер мазалай ма?
38. Достарыңның ... ... ... ... ... ... Сені тез ренжітіп алуға бола ма?
40. Біреу жайында жаман айтқан кездерің болды ма?
41. Әдетте сен көп ойланбастан көңіліңдегіні тез ... тез ... ... ... ... ... ... жағдайларды ойлап, көпке дейін
күйзелесің бе?
43. Шулы, әрі көңілді ойындар саған өте қатты ұнай ма?
44. Сен саған ұсынған тағамдардың ... жей ... ... Бір нәрсені сұрағанда”Жоқ”деп жауп беруге қиналған кездерің болды
ма?
46. Жиі қонаққа барғанды ұнатасың ба?
47. Өмір сүргің келмей ... ... бола ... Сен ... ... ... ба?
49. Басқа балалар сені көңілшек, еті тірі адам де есептей ме?
50. Сабақтарыңды орындау барысында жиі көңілің бөліне ме?
51. Көңілді ... ... ... болғаннан гөрі, көрермені болғанды
ұнатасың ба?
52. Әдетте әртүрлі ... ... ... алмайсың ба?
53. Орындайтын жұмысыңа күшіңнің жететініне сенімдісің бе?
54. Жалғысырайтын кездерің бола ма?
55. Жаңа адамдармен бірінші ... ... ... ... Бір ... жөндеуден кеш қалып саныңды соғып қалған кездерің
болды ма?
57. Балалардың біреуі саған айғаласа сен де оған ... ... Еш ... ... ... ... көңілсіз сезінетін кездерің бола
ма?
59. Құрбыларыңның көңілді тобынан шынайы рахал алу қиын деп ... Бір ... ... ... жиі ... ба?
Қосымша Ә
Анкета
“Индивидтің топты қабылдауы”
1. Топтағы ең жақсы серігім:
А – менен көп білетін
Ә - барлық мәселелерді ... ...... ... ... Ең жақсы ұстаздар:
А – әр балаға жеке басының ерекшеліктеріне қарай қатынас
жасайтындар
Ә - басқалардың тарапынан жәрдем алуға жағдай жасайтындар
Б - ... өз ойын ... ашық ... ... Мен риза ... ... егер ... – менен көп біліп, маған көмектесе алса
Ә - ... ... ... ... ... жете ...... байланысты басқаларға көмек көрсете алса
4. Менің көңілімді толтыратын топтағы ... - ... ... ... - ... орындауға кедергі келтірмесе
Б – басқалардың даярлығы маған ... ... ... Мен көп ... қол ... алар едім, егер:
А – Басқалар жәрдемдесіп, қолдау көрсетсе
Ә - менің талабым тиісті бағасын алса
Б – барлығына пайдалы құлшынысты тудырар мүмкіншілігім ... ... ... ... өздіндік ерекшелігі:
А - ұжымның әр мүшесі басқаларының да жоғары нәтижеге қол
жеткізуге ынталы ... - ... ... ... ... ... ... іспен
шұғылданса
Б - әркім өзінің міндетін шешуде бақаларды пайдалана алса
7. Оқушылардың көзімен ... ең ... ...... ... ... ахуалын тудыратындар
Ә - оқушыларға тиісті көңіл бөлмейтіндер
Б – топтың өзіне көмектесуіне жағдай жасай алмайтындар
8. ... ... ... ... ... – ешкім кедергі келтірмейтін жұмысты орындау мүмкіншілігі
Ә - ... ... ... жаңа ... ...... адамдарға пайдалы іспен шұғылдану мүмкіншілігі
9. Адамның өмірінде ұстанған негізгі бағыт-бағдары.
А – басқалардың алдында ... ... бар ... ... - өз ... ... өмір ... беімделген адамдарды
тәрбиелеу
Б – басқа адамдармен қарым-қатынасынан жәрдем ала алатын
адамдарды қалыптастыру.
10. Егер де топтың ... ... да бір ... ... ... – оны басқалардың шешкенін қалар едім
Ә - басқаларға қарайламай ақ дербес шешуді ұстанған болар едім
Б – ... ... ... шешуде, өз үлесімді қосуға тырысар
едім.
11. Мен ... ... ... ... ... егер ...... жеке дара қарым-қатынас жасаса
Ә - басқалардың тарапынан маған көмегі тиердей жағдай жасаса
Б – Ортақ ... ... ... ... мадақтаса
12. Мен үшін ең сәтсіз жайт:
А - өз бетінше табысқа жете ... - ... ... керексіз екендігімді сезіну
Б – Егер айналадағылардың ешқайсысы жәрдемдеспесе.
13. Мен үшін ең құнды:
А – достарымның ... ... бар, жеке ... ... - ... өз үлесім бар ортақ жетістік
Б - өз күшімен қол жеткізген жетісген табысым
14. Менің қалауым:
А - Ынтымақты ... ... ... ... ... ... ету
Ә - мұғаліммен жеке жұмыс істеу
Б - осы ... ... ... ... болу.
Қосымша Б
“Алтын сақа” сайыс сабағы.
Сабақтың мақсаты:
а) ... ... ... ... ұлттық
ойындарының бірі-асық ату ойыны арқылы ... ... ... Ұмыт ... ... ұлттық ойынды насихаттау.
Б) дамытушылық: Ойын-сайыс түріндегі ... ... ... логикалық ойлауды қажет ететін түрлі
мазмұнды есеп, жұмбақтарды шешуде ... ... ... ... ... ... ... ... ... байланыстыра
отырып қызықты да қалжың есептердің шешімін дәл
таба білу.
Сабақтың көркемділігі:
1. “Атын сақа ” ойын ... ... мен ... ... ... ... ... “Қой асығы демей-ақ, қолың толса сақа тұт, жасы кіші ... ... аға ... ... ... сөздер: “Өнерлі бала сүйкімді”, “Әр нәрсеге асық болғанша, ... ... ... “Ата мұраң - асыл қазынаң”, “ Кісі ... ... ... ... ... ... ... Таратпа материалдар (конверт) жасау.
4. “Алтын сақа” эмблемасы, суретші: Амреева А.Е. “Алтын ... ... ... ... ... барысы:
1. Сабақтың мақсатымен таныстыру.
2. Ойынға ... ... ... шақырып, таныстыру.
3. Ойын шартын түсіндіру.
4. ұпай санын есептейтін ... ... ... ... сақа ” ... қатысушылар мен көрермендер !
Өздеріңіз тамашағалы отырған “Алтын сақа” ойынның басты ... ... ... болып табылады.
Асық ату ойыны – көшпенділікпен өмір кешкен ... ... ... ... ... ұлттық ойындар, әндер мен салт-
дәстүрлер тәрбиелеудің сипаты халықтық ... ... ... қоймай, балалық шақтан еңбекке қатысудың ... мен ... ... ... халқы-дене тәрбиесіне ертеден
көп көңіл бөлген. ... ат және жаяу ... ... ... шыдамдылықты, ептілікті, қозғалыстың ... ... ... ... ерік ... ... ойын барысында
адалдыққа, өзара ... ... ... ... ойын ... 3 ... бөлінеді:
1. – бөлік Көмбе алаңы.
2. – бөлік Олжа ...... 2 ...... ... алаңы.
Ойынға 8 оқушы қатысады. Ойын басталмас бұрын әр бала асық ... ... үшін ... ... анықтап алады. Көмбеде тігілген
7 асықта әр ойыншы құлататын болса 3 рет ... ... ... “Сиқырлы қоржынның” ішінде жатқан 8 асықтың бірі “алтын
сақаны” ... бала ... ... ... ... асықты
құлатса, 3 рет асықты ... ... бар. Асық ... ... ... 3 рет ... кездегі ұпай саны жиналады.
Ойын 3 рет айналады. Арасында ... ... үшін ... ... ... сұраққа 5 ұпай беріледі.
Сабақ соңында әр ойыншының ... ... ... ... “Мерген”
ІІ-орын: “Алғыр”
ІІІ-орын: “Епті”
Сабаққа ата-аналар, дәргерлер қатысып отырады. Сабақ қазақ және ... ... ... ... ... ... ребус, сөз жұмбақтар.
IV-Бөлімде
1. Жинаған ұпайлары бойынша ойыншылардың атағы мен ... ... 17 ... ... ... 3 ... “Мерген”.
2-орын 16 ұпай, Мәтенов Фархат 5 сынып “Алғыр”.
3-орын 15 ұпай, Қожанұлов Асқар 4сынып “Епті”.
2. Ойынға қатысқан ... ... ... ... Ойыншыларға музыкалық сәлем жолдау.
Өзбек биі: орындайтын ... ... ... сыны ... сұлу ... - қылығымен”
“Алатау ” балалар шипажайында өткізілетін “Қыз сыны ” сайысының
Жоспары.
“Қыз сыны” сайысының ... Қыз ... ... ... ... ... баулу.
“Қыз сыны” сайысының барысы:
1. Жүргізуші: “Аруларға ... ... ... нұрын шашып
Күн көзіне шағылады.
Бақыт осы ойнап күлген
Сұлулардың арасында
Қызғалдақтай жайнап жүрген
Арулардың бәрі осында.
“Гүл өссе жердің ... өссе ... ... ... Көктемнің алғашқы шуағымен “Қыз
сыны” сайысын бастауға рұхсат етіңіздер ... 6 ... ... ... ... ... ... таныстырып ортаға шақыру.
1. Ақылына көркі сай сұлу ... ... ... оқып ортасын таңдандырып,
Құрметке бөленіп жүр ару Дана.
2. Ән ... ... ... сұлу ... ... ... өнерімен
Қыз ару бізді бүгін қуантады.
3. Жарқырап ортамызда бірге жүрген
Шуақ ... ... ... ... ... жарқырап
Шолпан шықты алдымызға күлімдеген.
4. Бақыт осы ойнап күлген
Балдырғандар арасында
Қызғалтақтай мың құбылған
Карина тұр алдымызда.
5. Алатаудың ақ ... сұлу ... ... ... ... ... нұр алып.
2-Сайыста қыздар “Сән үлгісін” көрсетеді.
Жүргізушу: Көйлек киіп әдемі
Тамсамдырам елімді
Түрлі-түсті сән ... ... ... “Ән - ... ажары”
Жүгізуші: Құлақтан кіріп бойды алар,
Әсем ән мен тәті ... ... ой ... ... ... ... Абай атамыз айтқандай қыздар өз өнерлерін ортаға салады.
4-Сайыс: Арулар алдарына әр түрлі гүлдер беріледі, сол ... ... ... не ... не гүл ... өз ... көрсету
керек.
Жүргізуші: Қандай әсем көп гүлдер
Қызыл, жасыл, көпсіңдер
Келші жинап алайын
Тақияма салайын.
5-Сайыс: Ал ... ... ... өтер әлі де ... сын ... ал қоржыннан қымсынбай кеп,
Жауап қатсаң сұраққа, жарайсыңдар.
“Алтын қоржыннан” сұрақ алып ... ... “Ас ... ... атты ... қыздардың сүйіп жейтін
тағамының жасалу жолын айтып ... ... өнер әр ... ... ... бір жай ... ... аспазшы ғой
Сүйеді екен қай асты ... Осы ... ... ... - Арай ... аруларға арнап бір
өлең айтып береді.
Жүргізуші:
3. Кімдер жүйрік, өнерпаз, білейікші,
Аруы деп ... ... тек ... аруларға сәттілікті тілейікші.
4. Сарапшылар сайыс қортындысын шығарып, жүлделі ... ... ... мен ... ... мен кеш ... ... Г
“Ырыс алды- ынтымақ” (ертегілер елінде)
Құрметті ата-аналар, шипажай қызметкерлері, балалар!
“ Ертегі туған жерге деген ... ... ... халық шығармасы” – деген болатын тамаша педагог В.А. ... ... ... адалдық, отанға берілгендік сияқты
қасиеттері ... ... ... және өз ... осы ... ... балалар үшін олардың еліктейтін ... ... ... ... ... баланың қиялын дамытып, өзіндік пікірін
туғызады. Адам бойындағы қасиеттердің ... ... ... ... ... азық ... ... орай, қазіргі кезде ... ... ... қарым-қатынас жасауы айтарлықтай дәрежеде қысқарды. Оның орнын
жастардың санасына әсер ... ... ... ... ... ... бар теледидар басты.
Балаларға арналған телехабарлар балаға дүние ... ... ... ... ... де жоқ ... ... болғанда да, бұл хабарлар
жанды түрдегі танымды алмастыра ... ... ... ... көретін үлкен адамның қасында болу арқылы ... ... ... ... ... де тең ... түсіну
керек! Анасы баласының қолынан ұстап тұрып, оған құсты ... ... ... Оның оның екі қанаты бар. Ол биікке ... ... ән ... Оның өзі ғана ... ... ... шағын әңгіме болып ... Ал ... ... ... ... Ол ... танымдық қабілетінің дамуына
ықпал ... ... ... ... ... ... ... оянады.
Балалардың рухани-жан дүниесін оятып, ... ... ... естіп көріп және оны сахнада ойнау өте үлкен
тәрбиелік мәні ... ... ... ... олардың
білімін дамытуда сахналық ... ... ... мол ... өмір ... ... ... жағдайлардан
өз еркімен шығуына сахына өмірі үлкен әсер ... Әр ... ... ... әрекет жасай білуге, өзінің әрекеттерін басқалармен
өзара ақылдаса ... ... ... ... ... ... құйу да және оны сахнада
ойнауда өте маңызды екен. Олай ... ... ... ... куә ... Мұнда балалардың қиял ... ... ... ...... - алды ынтымақ”
Бұрынғы өткен заманда. Асқар тау бұйрат белінде, ... ... ... ... өте ... өмір сүріпті. Аңдардың
төресі айбарлы Арыстан болыпты. Орман төресі Арыстан ... әр ... ... ... ... талап етіпті.
Күндердің күнінде Арыстан аңдарды жиналысқа шақырыпты.
Түлкі:(Ортаға жүгіріп ... ... ... ... төрағалары
арыстан жиналысқа шақырады.
(жан-жақтан келеді).
(Орман аңдарының бәрі жиналады.)
Түлкі: Әй тасбақа тарбандамай болсаншы.
Тасбақа: ... ... ... ... деп келе ... Иә, ... ... Менің сендерді жинаған себебім. ... қыс ... ... ... шөп ... ... ... қысқа
жинауымыз керек.
“Қыс азығын-жаз жина” дегендей кәзірден қамдансаң деген ой болып тұр.
(Аңдардың бәрі келісіп, мақұлдайды).
Тасбақа: “Қар-қара ... ... ... қар ... соң азық ... ... Мұнауың дұрыс ақыл Арыстан жолдас.
Қасқыр: “Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей” ... ... ал онда іске сәт, ... өз ... ... жан-жаққа кетеді. Бір күні тасбақа мен ... ... бір ... ... ... ... ... қараса, қамыстың
арасында қоян жылап отыр екен.
Тасбақа: Иә достым қоян, саған не ... ... сен неге ... ... ... жылып) Иә достарым-ай, бұл, дүниеде менен ... ... ... ит те, құс та ... ал мен ... ... ... жоқ” деген
рас екен. Менің қыстық азығымды көкжал қасқыр тартып алды. Енді мен ... - деп, ... ... Өте қиын ... екен қоян ... ... дос үшін жан пида” қазір көкжал қасқыр ... ... ... ... сұғып-сұғып алам.
Тасбақа: Иә біз бәріміз доспыз, бірақ қасқыр ... ... ғой. ... ашу - дұшпан” дегендей сен кірпі, ашуға берілме. Төбелестен ештеңе
шықпайды. Одан да ... амал ... ... ойланады)
Кірпі: О, алақай! мен таптым, таптым.
Тасбақа: Е, тағы не ... ... Біз ... ... арыстан жолдасқа арыз жазамыз, Арыстан біздің
адал ғой. “Адалдық-өмірден қымбат” достар.
Тасбақа: Е, мынауың дұрыс ақыл екен ... ...... ... бір шешім айтса, сол Арыстан жолдас айтар. Кеттік достар!
Кірпі: ал онда арыз ... ... (Қол ... ... Тағы ... шығады).
Түлкі: Орман төресі айбарлы, Арыстан жиналысқа шақырады.
Жиналысқа келіңдер, ... ... ... ... ... Қасқыр қайда, шықсын ортаға. (Қасқыр ортаға шығады).
Арыстан: Иә, қасеке, сіздің үстіңізден арыз ... Ол ... сен ... ... азығын алыпсыз, бұныңыз дұрыс емес. Біз ... ... ... мына ... ... бәрі ... ... әр түрлі жазалар айтады)
Кірпі: Жардан итеру керек.
Тасбақа: Суға батыру керек.
Қасқыр: Кешір мені қоян, кешіріңдер достар, ... бір ... ... “Ойламай іс қылсаң, қор боласың”. Ойлану керек еді ... ... ... ... ... ... ... дегендей, кешір қоян, кешіріңдер.
Қоян: Қасеке, ... ... ... ... ... мен ... Ал ... қоян ханшайым кешірсе, бізде кешіреміз бе ?
(Аңдардың бәрі қормен “кештік” деп ... бәрі ... ... ақыл ... “Еңбек етсең ерінбей, тояды қарың тіленбей”
еңбек ету керек қасқыр.
Тасбақа: “еңбексіз өмір- сөңген ... ... ... ... тату ... ... ... мені, достар, мен енді бәрін түсіндім. “Сөз ... ... ... ... сүйегімнен өтті.
Арыстан: (орнынан көтеріліп ортаға тұрады).
“Ырыс ...... мол ... ... ... ... ... шынайы достық болсын жолдастар.
Ертегіге қатысқандар:
1. Арыстан-Еркебұлан
2. Кірпі- Айдос
3. ... ... ... ... бір ... ... – сайыс ойыны
Сайыс жоспары
(2 сынып оқушылары қатысады)
Сайыстың мақсаты:
1. ... ... ... бай, ... тіл ... ... ... ізденімпаз, ұлтжанды ұрпақ тәрбиелеу.
3. ой-өрісін дамыту.
Сайыстың ... ... ... ... ... ... өз бетімен жұмыс істеу,
шығармашылыққа баулу, т.б.
Өтетін орны:
Барысы: І кіріспе ... ... ... Өре ... ... 3 ... ... турға 3 оқушы қатысады. Оларға тұрақты сөз ... ... ... мағынасын қағазға жазады. (10 секунд) Әр турда 3 сөз ... ... соң ... ... ... ... ... жауаптарды оқиды.
І тур тапсырмасы (бірінші үштік).
1. қол байлау болу-бөгет болу
2. көзі тас төбесіне шығу – қатты ... ... ... ... ... үштікке
1. көзді ашып, жұмғанша- жылдам, тез
2. төбесі ... екі елі ғана ... ... ... иек астында (-ға жер) -жақын жерде
ІІІ үштікке
1. тасы өрге ... ... ісі алға ... жүрек жалғау- тамақтану
3. екі езуі құлағына жету-қуану, мәз болу.
Әр үштіктен бір ... ... ... өтеді. Кімнің үш жауабы
дұрыс, сол өтеді. (тең болған жағдайда, қосымша тағы сөз ... ... ... ... ... ... ... де ортақ) (сөз өнері туралы үш мақалдың ... ... 2 ... өзі ... ... ... ... жазуға 15 сек)
1. Қылыш жарасы бітер... (тіл ... ... Тіл тас ... ... (тас ... бас жарады)
3. Таза мінсіз асыл тас,
Су түбінде ... таза ... асыл сөз ой ... ... ... айтылады, сол жағдаяттың ... ... ... дәл тауып жазу.
Жағдаят:
Болат пен Қанат деген адамдар ... ... еді. ... ... жаздай тыным таппай, жеміс-жидегін ... оны ... ... сатып, балаларын да еңбектендіріп, алдындағы біраз малына шөп
шауып, қыстық азық дайындады, жылы орын ... ... ... ... ... ... қолындағы азығына
малды сатып алып, жеп ... құр ... ... ... ... ала ... ... еңбегінің нәтижесін
көріп, жемісін жеп, алаңсыз, мұртын балта шаппады. ... ... ... ... жеу ... ... ... қолдағы қалған бір-екі
түяғын да сақтай ... ... Ақыр ... Болат көршісіне барып
қарыз сұрап, бармағын ... ... ... ... ... ... ... Кім еңбек етсе, сол тоқ.
3. Еңбек етпеген-ішіп жемейді.
(Осы турдан соң үшеудің ең ұпайы азы шығып қалады.)

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
Тарихи-педагогикалық білім беруді жетілдіру71 бет
Тәрбие әдістері. Тәрбие әдістерінің түрлері . Әдістердің анықтамасы10 бет
"әртүрлі шет елдердегі жұмысшыларды ынталандыру және қызметтерін жетілдіру реформалары"13 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Балалардың жас ерекшеліктерінің сипаттамасы46 бет
Банк клиенттерінің әртүрлі төлемдерді орындауы үшін тіркелудің автоматты жүйесін жасау34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь