Абылай билігінің нығаюы


1. Абылайдың балалық шағы
2.Жоңғарлармен күресі
4. Абылай билігінің нығаюы.
Уәлибақыұлы Қанішер Абылай (т.ө.ж. б.) - 17 ғ-дың басында Сауран мен Түркістанды билеген қазақ сұлтаны, батыр. Үргеніш өңірінде туған. Абылай (Әбілмансұр) ханның туған атасы, Жәдік әулетінен. "Батырлығымен, батылдығымен аты шығып, сол үшін де канішер деген қаһарлы да, құрметті атаққа ие болған. Әбілмансұр - 23.5.1781 (Оңтүстік Қазақстан, Арыс жағасы) - ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат. Арғы тегі - Жошы хан, бергі бабалары Қазақ ордасының негізін салған Әз Жәнібек, одан соң Еңсеге
бойлы Ер Есім хан, Салқам іЖәңгір хан. А. – Жәңгір ханның бесінші ұрпағы.
Абылайдың шын аты -Әбілмансұрр. 1711 жылы әкесі Көркем Уәли Түркістанға сұлтан болып тұрған кезде дүниге келген. Бұл кезең қазақ халқы үшін өте қауіпті, ауыр кезең еді.
Қазақ халқының бағына ХVІІІ ғ 30 жылдарында тарих схнасына Абылай шықты. Әйгілі «ақтабан шұбырындыдан» кейін қазақтың ел болуының жалғыз жолы күш біріктіру еді.
Қалмақтар Түркістанды алып Уәли ханды өлтіріп, оның 13 жасар ұлы Әбілмансұрды тұтқындағы басқа адамдармен бірге Хиуа хандығы базарына апарып, құлдыққа стпақшы болды. Осы жерде ол тұтқыннан қашып, елге келіп, ауқатты адамдардың малын бағуға жалданады. Үйсін Төле бидің түйесін, одан соң Дәулеткелді байдың жылқысын бағады. Ұйпа –тұйпа болып жүргені үшін оны жұрт Сабалақ атаған. 1731 жылы Сабалақ ауыл адамдарымен бірге қалмақтарға қарсы шайқасқа қатысып, өзінің асқан ерлігімен көзге түседі. Осы тұста Абылай, Абылай деп ұрандап, жігіттерге жігер беріп жаудың тобына ұмтылған ол қалмақтардың әскер басшысын Шарыш батырды жекпе-жекте өлтіреді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 11 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






1. Абылайдың балалық шағы
Уәлибақыұлы Қанішер Абылай (т.ө.ж. б.) - 17 ғ-дың басында Сауран мен
Түркістанды билеген қазақ сұлтаны, батыр. Үргеніш өңірінде туған. Абылай
(Әбілмансұр) ханның туған атасы, Жәдік әулетінен. "Батырлығымен,
батылдығымен аты шығып, сол үшін де канішер деген қаһарлы да, құрметті
атаққа ие болған. Әбілмансұр - 23.5.1781 (Оңтүстік Қазақстан, Арыс жағасы)
- ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат. Арғы тегі - Жошы хан,
бергі бабалары Қазақ ордасының негізін салған Әз Жәнібек, одан соң Еңсеге
бойлы Ер Есім хан, Салқам іЖәңгір хан. А. – Жәңгір ханның бесінші ұрпағы.
Абылайдың шын аты -Әбілмансұрр. 1711 жылы әкесі Көркем Уәли
Түркістанға сұлтан болып тұрған кезде дүниге келген. Бұл кезең қазақ
халқы үшін өте қауіпті, ауыр кезең еді.
Қазақ халқының бағына ХVІІІ ғ 30 жылдарында тарих схнасына Абылай
шықты. Әйгілі ақтабан шұбырындыдан кейін қазақтың ел болуының жалғыз
жолы күш біріктіру еді.
Қалмақтар Түркістанды алып Уәли ханды өлтіріп, оның 13 жасар
ұлы Әбілмансұрды тұтқындағы басқа адамдармен бірге Хиуа хандығы
базарына апарып, құлдыққа стпақшы болды. Осы жерде ол тұтқыннан қашып,
елге келіп, ауқатты адамдардың малын бағуға жалданады. Үйсін Төле бидің
түйесін, одан соң Дәулеткелді байдың жылқысын бағады. Ұйпа –тұйпа болып
жүргені үшін оны жұрт Сабалақ атаған. 1731 жылы Сабалақ ауыл
адамдарымен бірге қалмақтарға қарсы шайқасқа қатысып, өзінің асқан
ерлігімен көзге түседі. Осы тұста Абылай, Абылай деп ұрандап,
жігіттерге жігер беріп жаудың тобына ұмтылған ол қалмақтардың әскер
басшысын Шарыш батырды жекпе-жекте өлтіреді. Атой салып ол ұрыста 3 рет
кірген жауды талқандап, жеңіске жетуге үлкен еңбек сіңіреді. Әбілмәмбет
хан жаудан жеңіспен оралған Сабалақтың туысы екенін түсінеді. Риза
болған ол оған Абылай деп ат беріп, хандық тағын ұсынады. Абылай есімін
алған Сабалақ хандық тағынан бас тартады, Әбілмәмбет қайтыс болғанға
дейін сұлтан дәрежесінде бас ақылшы, кеңесшісі болады. 1741 жылы жазда
Ұлытаудың маңында аң аулап жүргенде қалмақтарға қолға түскен Абылайдан
Жоңғарлардың ұлы қонтайшысы Қалдан Церен менің ұлымды өлтірген
сенбе? дегенде ол сенің балаңды өлтірген мен емес, халық, менің қолым
халықтың бұйрығын орындаушы ғана деп жауап берген.

2.Жоңғарлармен күресі
Жоңғар мемлекетінің ханы Қалдан Церен 1745 жылы өліп, оның
мирасқорларының арасында хан тағы үшін талас –тартыс басталады. Осы
орайда көрші жатқан Цин империясы жоңғарларға қарсы қайта –қайта соғыс
ашып, жоңғар мемлекетін әлсіретеді. Міне осы аласапыраннан жанталас
уақытты ұтымды пайдаланған Абылай қазақ жерін жоңғар қалмақтарынан
тазарту мақсатында Телікөлдің маңында үш жүздің әскери жасақтарын
жиып, Түркістан мен Сыр бойындағы қалаларды азат ету жорығына аттанады.
Бұл үш жүздің басы қосылған алғашқы жорығы еді.
Осы жорықта ерен ерлігі, тамаша батырлығымен көзге түскен
Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Кіші жүздің батыры Бұғыбай, Уақ
руының батыры Баян т.б. есімдері өшпес даңққа бөленді. Абылай бұл жорықта
қазақ әскерлерін 3 топқа бөлді. Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай
батыр басқарды. Оған атақты Үмбетей жырау қосылды. Бөгенбай басқарған
10 000 әскер болып Түркістанның Солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып
бекінуге тиісті болатын. Екінші қолды Жәнібек батыр басқарды. Ол
Сырдарияның төменгі сағасына қарай бет түзеді. Оған Тәтіқара жырау
қосылды. Үшінші негізгі қолды Абылай хан өзі басқарды. Жорыққа
қатысқандар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс жағына
қарай жылжыды. Бұл топқа қазақтың аты шулы батырлары Қабанбай, Баян,
Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ, Жәпек т.б кірді. Бұхар жырау науқастанып
келе алмағандықтан топқа 17 жасар Көтеш ақын қосылды. Жоңғар әскерін
басқарған Қалдан Цереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін 3-ке
бөлді. Ол өзінің басты күшін Абылай ханға қарсы бағыттады. Жоңғар
әскерлерінің қаруы - мылтық, найза, қылыш болды және түйе үстінен
орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақ,
кейбіреулері найзамен қаруланған болатын. Цевен Доржи өзінің ауыр қолымен
Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай
Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ
қанатына, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың Сыртынан 3000
қолы бар Малайсары, Оразымбет батырлардың әскерін топтастырды.
Абылай өзінің Сағымбай, Қанай, Жанұзақ сияқты сенімді батырларымен
және 17 жасындағы ұлы Жанаймен әскердің дәл ортасында жүрді. Бұл соғыс
2 айға созылды. Қазақ әскерлері Жаңақорғанды ,Шымкентті жаудан тазартып,
Түркістанға таяп барды. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды
босатты. Батыр Баян Талас өзеніне таяу барды. Жәнібек батырдың әскерлері
Қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы жағына
шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға мәжбүр
болды. Кесім бойынша Созақ, Сайрам, Манент, Шымкент қалалары қазақ хандығы
қарамағына өтті. Түркістан қаласы туралы мәселесі кейінірек шешілетін
болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің
бастамасы деп есептеді. 1745 жылы соғыс осымен бітті.

4. Абылай билігінің нығаюы.
Цин агрессиясына тойтарыс беру және Қазақстанның шығысындағы жерлердің
қайтарылуы Орта жүзде ғана емес, Ұлы жүзде де және ішінара Кіші жүзде де
Абылай сұлтанның билігін нығайтты. 1752 жылы Барақ сұлтан қайтыс болғаннан
кейін ол іс жүзінде қазақ жерлеріндегі бірден-бір толық құқылы билеушіге
айналды.
Сыр өңірінің жерлері Ұлы жүзге билік етуден дәмелі, сондықтан да
Абылай сұлтанның пікіріне амалсыздан құлақ асатын Ералы сұлтанның билігіңде
болды. Иелігі Арал өңірінде орналасқан Досалы сұлтан да іс жүзінде Нұралы
ханға тәуелді емес еді. Кіші жүзде мынадай жағдай қалыптасты: Ресей
әкімшілігінің қолдауына қарамастан Нұралы хан күрделі сыртқы саяси
проблемаларды жеке-дара, Абылайдың келісімінсіз және қолдауынсыз шеше
алмады.
Қартайған Төле бидің тікелей басқаруындағы Ұлы жүздегі жағдай
да сондай еді. 1758 жылы Орынбор кеңсесі жіберген М. Шихов былай
деп жеткізген: үлкен орда қазір өз ханы Төле бидің иелігінде болып
отыр, ол Сайрамға... жақын жерде көшіп жүреді, ал... Түркістан қаласына
Әбілмәмбет хан билік етіп отыр, ол Абылай сұлтанның ағасы және
оның Орта... ордасы көбінесе соны тындайды, ол, Әбілмәмбет хан, Түркістанға
жақын жерде көшіп жүреді ал көбінесе Түркістан қалашығының өзінде де тұрады
және оның тұрғындарынан барлық алымдарды
жинап алады.
Әбілмәмбеттің мәртебесі екі жақты болды. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Абылай ханның тарих сахнасына шығуы
Абылай ханның саясаттағы орны
Қазақ хандығының құрылуы туралы
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы (15-16 ғғ.)
Абылай хан туралы
Патша өкіметінің Қазақстандағы әскери – отаршылдық әрекеттерінің басталуы
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы
Қазақ хандығының мәдениеті
Қазақ хандығының этномемлекеттік шекараларының өсуі
Пәндер