Топырақ туралы түсінік, топырақтану ғылымы

КІРІСПЕ 3

ТОПЫРАҚ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК, ТОПЫРАҚТАНУ ҒЫЛЫМЫ 3
ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫ 3
Василий Васильевич Докучаев (1846.1903). 9
Топырақтану ғылымының негізін салушы ғалым 9
1 БӨЛІМ 11
ТОПЫРАҚТАНУ НЕГІЗДЕРІ 11

1 .тарау. ТОПЫРАҚТЫҢ ТҮЗІЛУІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚҰРАМЫ 11
1.1. Топырақтың түзілуі 11
1.2. Топырақ түзуші факторлар 13
1.3. Топырақ түзілуінің материалдық негіздері 16
1.4. Топырақтың фазалық құрамы 19
1.5. Топырақтың минералдық құрамы 19
1.6. Топырақтың органикалық бөлігі 22
1.7. Топырақ ылғалы 24
1.8. Топырақ ауасы 25
1.9. Топырақтың тірі бөлігі 25
1.10. Топырақтың механикалық құрамы 29
1.11. Топырақтың химиялық құрамы 30

2.тарау. ТОПЫРАҚТЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ 32
2.1. Топырақтың морфологиясы 32
2.2. Топырақтың физикалық қасиеттері 34
2.3. Топырақтың сіңіру қасиеті 37
2.4. Топырақ ортасының реакциясы 39
2.5. Топырақтың радиоактивтігі 40
2.6. Топырақ құнарлылығы 43
2.7. Топырақ сапалылығы (бонитировкасы) және жерді бағалау. 46
2.8. Топырақтарды классификациялау (жүйелеп жіктеу) 48

3.4. Топырақты географиялық аудандастыру 50
4.тарау. ТМД ЕЛДЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ТОПЫРАҚТАРЫ 53
4.1. Зоналық топырақтар 53
4.2. Зонааралық (интразоналық) топырақтар 62
4.3. Зонасыз топырақтар 66
III БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН ТОПЫРАҚТАРЫ 66

5.тарау. ҚАЗАҚСТАН ТОПЫРАҚТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ЖОЛДАРЫ 66
5.1. Жазық территориялардың топырақтары 66
5.2. Таулы алқаптың топырақтары 70
5.3. Қазақстан топырақтарын пайдалану жолдары 71
5.4. Қазақстан топырақтарының экологиясы 78
5.5. Қазақстан топырақтарын мелиорациялау мәселелері 81
5.6. Қазақстанның суармалы егіншілігі 83
5.7. Сортаңданған жерлерді игеру 89
5.8. Егіншіліктің ауыспалы жүйесін қолдану және топырақты эрозиядан қорғау 91
5.9. Бүлінген жерлерді қалпына келтіру 94
5.10. Топырақты тыңайту мәселелері 96
5.11. Қазақстанда топырақты бағалау жұмыстары 98

IV БӨЛІМ. ӘЛЕМНІҢ ЖЕР ҚОРЛАРЫ ЖӘНЕ ОЛАР ҚАНША ХАЛЫҚТЫ АСЫРАЙДЫ 100
КІРІСПЕ
ТОПЫРАҚ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК, ТОПЫРАҚТАНУ ҒЫЛЫМЫ
ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫ
Топырақтану - топырақ және оның құрылымы, құрамы, қасиеттері және географиялық таралу заңдылықтары, түзілуі, табиғаттағы орны, экологиясы, тиімді пайдалануы мен жақсарту жолдарын зерттейтін ғылым.
Топырақтану ғылымының қалыптасуы орыстың аса дарынды табиғаттанушы ғалымы В.В.Докучаевтың (1846-1903) есімімен тығыз байланысты. В.В.Докучаевтан кейін оның енбегін көптеген талантты шәкірттері жалғастырды. Генетикалық топырақтану ХХ ғасырдың басында табиғаттанудың жаңа бір саласы ретінде қалыптасты. Генетикалық деген түсінік "генезис", яғни топырақтың пайда болуы, дамуы деген ұғымды білдіреді.
Топырақ туралы түсінік. Қазақ халқы жерді - ана, егістікті - асыраушы деп айтады, өйткені адамзат қажетті азықты, жеңіл өнеркәсіп үшін шикізатты өсімдік және жануарлар көмегімен топырақ арқылы алады. Жер бетінде топырақ нағыз асыраушы болу үшін, оны терең білу кажет, оның құнарлылығын кемітпей, үздіксіз арттыра отырып пайдалану керек. Сондықтан бұл мәселелерді шешу жолдарын адам ба.ласы үнемі іздестіріп келеді.
Адам баласы ең алғаш жерді егіншілікке пайдалана бастағанда, топырақ туралы түсінік болмаған, топырақ жер деген үғым ретінде қалыптасқан. Бұл жай түсінік бірнеше мыңдаған жылдар қажетке жараған, өйткені адамзаттың алдында соңғы жүз жылдықта туған проблемалар ол кезде жоқ еді. Соңғы ғасырларда ашаршылықтың кейбір аймақтарда орын алуы, жердің жетіспеуі, эрозия, құрғақтану, топырақтын құнарлылығының азаюы т.б. осындай мәселелерді шешу үшін топыраққа назар аударыла бастады.
XIX ғасырдың орта кезеңінде агроном, агрогеолог, агрохимиктердің енбектерінде топырақ туралы алғашқы түсініктер жазыла бастады. Олар топырақтың жоғарғы кабатының құрамындағы органикалық және минералдық қалдықтарға көңіл бөлініп, топырақ деген жердің тек жыртылған, өсімдіктердің тамырлары жайылған қабаты деп есептеді. Топырақ дегеніміз не деген сұраққа берілген осындай анықтама, В.В.Докучаевтың ғылымға жаңа өріс әкелген кезеңге дейін өріс алып келді.
1879 жылы Санкт-Петербургте болған табиғат зерттеушілері қоғамының геология және минералогия бөлімінің мәжілісінде В.В Докучаев баяндама жасап, топыраққа бірнеше анықтама берді. Кейін бұл пікірлер әрі қарай дамытылып, жетілдіріле түсті.
Қазіргі түсінік бойынша топырақ - жер бетінің майда ұнтақталған құнарлы қабаты, тірі және өлі табиғатқа тән бірнеше сипаттары мен қасиеттері бар ерекше құрылым. Топырақтың негізгі қасиеті – құнарлылығы деп, оның өсімдіктерді барлық қоректік заттармен және ылғалмен қамтамасыз етуін айтады. Табиғаттың жоғарғы туындысы – адам топырақ құнарын өсімдіктер мен жануарлар дүниелері арқылы өз мұқтажына пайдаланды. Өсімдіктер құнарлы топырақ қабатынан тамыр жүйелері арқылы қоретік затарды алып, суды бойына сіңіріп, жапырақтанына түскен күн сәулесі мен ауадағы көмірқышқыл газы арқылы жүретін фотосинтез нәтижесінде денесіне өте мол органикалық биофильді минералды заттар жинап, едәуір энергияны шоғырландырады. Осы энергиялар, яғни органикалық және органо-минералдық қосылыстар бүкіл жан-жануарлар, адамзат тіршілігі үшін өмір өзегі болып табылады. Топырақ – асыраушы ана, күш-қуаттың қайнар бұлағы, тіршіліктің тірегі, ауылшаруашылығы өндірісінің негізгі өндіргіш күші. Егіншілік, мал шаруашылығының өркендеуі топырақ құнарлылығына тікелей тәуелді. Ескеретін жай, топырақтың басқа өндіргіш құралдардан (машиналар, станоктар т.б.) айырмашылығы сол, оны дұрыс күтіп, баптап пайдаланса, ол қоғам үшін үздіксіз құнарын беріп халықты асырайды, машиналар сияқты моралдық және физикалық жағынан азып тозып істен шықпайды. Баршаға белгілі табиғат қорлары сарқылмайтын және сарқылатын болып екіге бөлінеді. Сарқылмайтын қорларға, мысалы ғарыш, климат қорлары жатады. Сарқылатын қорлар өзінше екіге бөлінеді: қалпына келетін және қалпына келмейтін қорлар. Қалпына келмейтін қорлар қатарына мұнай, көмір т.б. кендер, ал қалпына келетіндер катарына өсімдіктер, жануарлар, су қорлары және топырақтар жатады (Банников,1977). Бірақ та топырақты калпына келетіндер қатарына қосқанға келісу қиын. Мысалы, биыл орылған шөп келесі жылы қайта шығады, тіпті бір жылдың ішінде кейбір өсімдіктерден бірнеше өнім алуға болады. Кесілген ағаш қалпына келу үшін бірнеше жыл керек, мал төлінің жетілуі үшін екі-төрт жыл керек. Құнарлы қабаты бір себептерден шайылып кеткен топырақтардың қалпына келуі үшін өте ұзақ уақыт керек. Табиғи жағдайда топырақтың түзілуі ұзаққа созылатын құбылыс. Мәселен, қалыңдығы 20 см жыртылатын топырақ қабаты түзілуі үшін табиғи жағдайлардың өзгешеліктеріне қарай 3-7 мың жыл уақыт керек.
Құнарлы қабаты түгелдей жойылған топырақтар болжамды уақыттарда өз-өзінен қалпына келмейді. Сондықтан да адам өзінің тыныс-тіршілігінде топырақтың құнарлы қабатын су және жел эрозиясынан, басқа да экологиялык апаттардан қорғай отырып, топырақ құнарын жылма-жыл арттыру және жақсарту шараларын іске асыруы қажет.
Топырақтын табиғаттағы орны мен маңызы. Топырақ планетарлық қабаттардың (литосфера, атмосфсра, гидросфера) шекарасында жайғасып, солардың бір-бірімен өзара қатынасынан дамып, геосфераның ерекше кабығы педосфераны, яғни Жердің топырақ жамылғысын түзеді. Сонымен бірге топырақ жер шарының тіршілік дамыған аймағы - биосфераның негізгі компоненті. Топырақтың табиғаттағы рөлі өте зор. Ол жер бетінде тіршіліктің дамуына қолайлы орта. Топырақ - өзі тіршіліктің туыңдысы бола тұрып, сол тіршіліктің өмір сүруінің де негізі. Топырақ арқылы жер бетінде заттардың үздіксіз үлкен геологиялық және кіші биологиялық айналымы өтеді. Биологиялық кіші зат айналымы кезінде, ең алдымен, аналық тау жынысынан, кейін топырақтан өсімдіктермен коректік элементтер алынады. Олардан суға ерімейтін күрделі органикалық қосылыстар түзіледі. Әр жылы өсімдіктерден қурап түскен органикалық қалдықтардан қоректік элементтер бірге түсіп, топыраққа қайтып оралады. Биологиялық кіші зат айналымның негізгі нәтижесі - коректік элементтердің топырақтың жоғарғы тамырлы қабатында шоғырлануы, құнарлы топырақтың түзілуі. Ал геологиялық үлкен заттар айналымы жер қойнауындағы және жер бетіндегі тау жыныстарының өзгеруі мен қозғалуын қамтиды, құрғақ жер мен теңіз арасындағы геологиялық үлкен зат айналымы нәтижесінде борпылдақ үгілу қабаты құралып; топырақтын түзілу процесінің негізі қаланады. Жер бетіндегі осы екі айналымның арасындағы байланыс топырақ арқылы өтеді.
Топырақтын тағы бір функциясы - ол ауа және су сферасының химиялық құрамдарын реттейді. Фотосинтез арқылы өсімдіктер тотыққан көмірді сіңіреді де көміртегі тотығынан құралатын органикалық қосылыстар синтезін өткізеді. Жапырақтары меи тамырлары СО2 көміртегі тотығын және судан келетін сутегін пайдаланып, атмосфераға еркін молекулалы оттегін О2 бөліп шығарады. Жалпы топырақ арқылы жер бетінде бүкіл биосфералық құбылыстар реттеледі. Топырақ - адамзат үшін өлшемі жоқ, баға жетпейтін байлық және құрлықтағы биоценоздар тіршілігінің негізі.
Топырақтану ғылымы
Топырақтану ғылымының негізін қалаған орыстың дарынды табиғаттанушы ғалымы В.В.Докучаев (1846-1903) болды. Докучаевқа дейіи топырақ агрономия мен геологияның бір саласы ретінде зерттеліп келді. Сондықтан алдымен В.В.Докучаевқа дейінгі топырақты зерттеуге байланысты көзқарастарға қысқаша тоқталып өтейік.
Батыс еуропалық агромәденихимиктер мен агрогеологтардың топырақ туралы зерттеулері. Адам баласының әр түрлі құрылыстар салып, егін егіп, өнім алған жер бетіндегі тіршілігі мыңдаған жылдарға созылғаны мәлім. Алайда топырақ туралы ғылыми түсінік көпке дейін қалыптаса қойғаи жоқ. Егіншілікпен адам баласы ондаған
        
        СОДЕРЖАНИЕ
КІРІСПЕ 3
ТОПЫРАҚ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК, ТОПЫРАҚТАНУ ҒЫЛЫМЫ 3
ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫ ... ... ... (1846-1903). 9
Топырақтану ғылымының негізін салушы ғалым 9
1 ... ... ... 11
1 -тарау. ТОПЫРАҚТЫҢ ТҮЗІЛУІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... 11
1.2. Топырақ түзуші факторлар 13
1.3. Топырақ түзілуінің ... ... ... Топырақтың фазалық құрамы 19
1.5. Топырақтың минералдық құрамы ... ... ... ... 22
1.7. Топырақ ылғалы 24
1.8. Топырақ ауасы 25
1.9. Топырақтың тірі бөлігі ... ... ... құрамы 29
1.11. Топырақтың химиялық құрамы 30
2-тарау. ТОПЫРАҚТЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ 32
2.1. ... ... ... ... ... қасиеттері 34
2.3. Топырақтың сіңіру қасиеті 37
2.4. Топырақ ... ... ... ... ... 40
2.6. Топырақ құнарлылығы 43
2.7. Топырақ сапалылығы (бонитировкасы) және жерді бағалау. ... ... ... ... ... ... ... географиялық аудандастыру 50
4-тарау. ТМД ЕЛДЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ТОПЫРАҚТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... 62
4.3. Зонасыз топырақтар 66
III БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН ТОПЫРАҚТАРЫ ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ЖОЛДАРЫ 66
5.1. Жазық территориялардың топырақтары 66
5.2. Таулы ... ... ... ... ... ... ... 71
5.4. Қазақстан топырақтарының экологиясы 78
5.5. Қазақстан топырақтарын ... ... ... ... ... егіншілігі 83
5.7. Сортаңданған жерлерді игеру ... ... ... ... ... және ... эрозиядан
қорғау 91
5.9. Бүлінген жерлерді қалпына келтіру 94
5.10. Топырақты ... ... ... ... ... ... жұмыстары 98
IV БӨЛІМ. ӘЛЕМНІҢ ЖЕР ҚОРЛАРЫ ЖӘНЕ ОЛАР ҚАНША ХАЛЫҚТЫ АСЫРАЙДЫ 100
Ескеретін жағдай "экологиясы" ... ... ... ... аса терең
емес, шартты түрде мән беруді өтінеміз. Себебі уақытша бұл салада ... ... ... ... ... тек ... сипаттағанда біршама мәліметтер келтірілген. Жердің ішкі
байлығы - оның ... ... ... ... ... байлығы құнарлы топырақ.
Топырақ жердің құнарлы қабаты бола тұрып өсімдіктер өсіп, фотосинтез арқылы
органикалық заттар ... ... ... ... ... ... ... беретін қабат. Осы бағалы қабатты ұтымды пайдаланып, оның
құнарын сақтап, арттыру үшін топырақтың ... мен ... ... білу
керек. Бұл баршаға ортақ мақсат, әсіресе осы саладағы болашақ мамандарға
ауадай қажет. Сонымен ... бұл ... ... қорғау мәселелерімен
айналысып жүрген ғалымдарға, экологтарға, осы ... ... ... ... оқырмандарға оқу құралы немесе көмекші құрал
болатынына сенеміз.
Ескеретін тағы бір басты ... бұл оқу ... ... ... ... стандарт бойынша жоғары оку орындарындағы географ
мамандар үшін бекітілген ... ... ... ... ... географиясы" оқулығы негізге алынғанымен, бұл оқу құралы
Қазақстан ... ... ... Әңгіме тек Қазақстан топырақтары
жайында жаңа ... ... ... ғана емес, жалпы оқу құралы
топырақтану тарихынан ... оның ... ... ... ... мәселелері тек Қазақстан мысалында толық баяндалған. Оқу құралының
соңындағы ... ... ... ... ... ... кезегімен
келтірілген. Оқу құралы ретінде бұл еңбек екі рет ... ... ... кетті. Қазіргі географ және биолог ... ... ... біршама сәйкестендіріліп оқу құралы ретінде үщінші рет
ұсынылып тұр. Бірақ-та мұнда ... ... жоқ деп айта ... ... ... ... ... сын пікірлерді алғыспен
күтеміз.
КІРІСПЕ
ТОПЫРАҚ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК, ТОПЫРАҚТАНУ ҒЫЛЫМЫ
ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫ
Топырақтану - ... және оның ... ... ... ... ... заңдылықтары, түзілуі, табиғаттағы орны, экологиясы,
тиімді пайдалануы мен жақсарту ... ... ... ғылымының қалыптасуы орыстың аса дарынды табиғаттанушы
ғалымы В.В.Докучаевтың (1846-1903) ... ... ... кейін оның енбегін ... ... ... ... ... ХХ ... ... табиғаттанудың
жаңа бір саласы ретінде қалыптасты. Генетикалық деген ... ... ... ... ... дамуы деген ұғымды білдіреді.
Топырақ туралы түсінік. Қазақ халқы жерді - ана, егістікті - асыраушы
деп ... ... ... ... ... ... ... үшін шикізатты
өсімдік және жануарлар көмегімен топырақ арқылы алады. Жер бетінде топырақ
нағыз асыраушы болу ... оны ... білу ... оның құнарлылығын кемітпей,
үздіксіз арттыра отырып пайдалану керек. Сондықтан бұл мәселелерді шешу
жолдарын адам ба.ласы үнемі ... ... ... ең ... ... егіншілікке пайдалана бастағанда, топырақ
туралы түсінік болмаған, топырақ жер деген үғым ... ... ... ... бірнеше мыңдаған жылдар қажетке жараған, өйткені адамзаттың
алдында соңғы жүз жылдықта ... ... ол ... жоқ еді. Соңғы
ғасырларда ашаршылықтың кейбір аймақтарда орын ... ... ... ... ... ... азаюы т.б. осындай
мәселелерді шешу үшін топыраққа назар ... ... ... орта ... агроном, агрогеолог, агрохимиктердің
енбектерінде топырақ ... ... ... ... ... ... жоғарғы кабатының құрамындағы органикалық және минералдық
қалдықтарға ... ... ... ... ... тек ... ... жайылған қабаты деп есептеді. Топырақ дегеніміз не
деген сұраққа берілген осындай ... ... ... жаңа ... кезеңге дейін өріс алып келді.
1879 жылы Санкт-Петербургте болған табиғат зерттеушілері қоғамының
геология және ... ... ... В.В ... ... топыраққа бірнеше анықтама берді. Кейін бұл пікірлер әрі ... ... ... ... ... топырақ - жер бетінің майда ... ... тірі және өлі ... тән ... ... ... бар ... құрылым. Топырақтың негізгі қасиеті – құнарлылығы
деп, оның өсімдіктерді барлық қоректік ... және ... ... ... Табиғаттың жоғарғы туындысы – адам ... ... мен ... ... ... өз ... ... құнарлы топырақ қабатынан тамыр жүйелері арқылы қоретік затарды
алып, суды бойына сіңіріп, жапырақтанына түскен күн ... мен ... газы ... ... фотосинтез нәтижесінде денесіне өте ... ... ... заттар жинап, едәуір энергияны
шоғырландырады. Осы энергиялар, яғни ... және ... ... ... ... тіршілігі үшін өмір өзегі болып
табылады. Топырақ – ... ана, ... ... ... ... ... өндірісінің негізгі өндіргіш күші. Егіншілік, мал
шаруашылығының өркендеуі топырақ құнарлылығына тікелей тәуелді. Ескеретін
жай, ... ... ... ... (машиналар, станоктар т.б.)
айырмашылығы сол, оны дұрыс күтіп, баптап ... ол ... ... ... беріп халықты асырайды, машиналар сияқты моралдық және
физикалық жағынан азып ... ... ... ... белгілі табиғат
қорлары сарқылмайтын және сарқылатын болып екіге бөлінеді. Сарқылмайтын
қорларға, мысалы ... ... ... жатады. Сарқылатын қорлар өзінше
екіге ... ... ... және ... ... ... Қалпына
келмейтін қорлар қатарына мұнай, көмір т.б. кендер, ал қалпына ... ... ... су ... және ... ... ... та топырақты калпына келетіндер қатарына қосқанға
келісу қиын. Мысалы, биыл орылған шөп келесі жылы қайта ... ... ... ... ... өсімдіктерден бірнеше өнім алуға болады. Кесілген ағаш
қалпына келу үшін бірнеше жыл керек, мал төлінің жетілуі үшін ... ... ... ... бір ... шайылып кеткен топырақтардың қалпына
келуі үшін өте ұзақ ... ... ... ... топырақтың түзілуі ұзаққа
созылатын құбылыс. Мәселен, қалыңдығы 20 см жыртылатын топырақ ... үшін ... ... өзгешеліктеріне қарай 3-7 мың жыл уақыт
керек.
Құнарлы қабаты түгелдей жойылған топырақтар болжамды уақыттарда өз-
өзінен ... ... ... да адам өзінің тыныс-тіршілігінде
топырақтың құнарлы қабатын су және жел эрозиясынан, басқа да экологиялык
апаттардан ... ... ... құнарын жылма-жыл арттыру және жақсарту
шараларын іске асыруы қажет.
Топырақтын табиғаттағы орны мен ... ... ... (литосфера, атмосфсра, гидросфера) ... ... ... ... ... ... геосфераның ерекше кабығы
педосфераны, яғни Жердің ... ... ... ... ... топырақ
жер шарының тіршілік дамыған аймағы - биосфераның негізгі компоненті.
Топырақтың табиғаттағы рөлі өте зор. Ол жер ... ... ... ... ... - өзі ... ... бола тұрып, сол
тіршіліктің өмір сүруінің де ... ... ... жер ... заттардың
үздіксіз үлкен геологиялық және кіші биологиялық ... ... кіші зат ... ... ең ... аналық тау жынысынан,
кейін топырақтан өсімдіктермен коректік элементтер алынады. Олардан ... ... ... ... ... Әр жылы ... түскен органикалық қалдықтардан қоректік элементтер ... ... ... ... Биологиялық кіші зат айналымның негізгі нәтижесі
- коректік элементтердің топырақтың жоғарғы тамырлы қабатында ... ... ... Ал ... ... заттар айналымы жер
қойнауындағы және жер бетіндегі тау ... ... мен ... ... жер мен теңіз арасындағы геологиялық үлкен зат айналымы
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... процесінің
негізі қаланады. Жер бетіндегі осы екі ... ... ... ... ... тағы бір ... - ол ауа және су ... химиялық
құрамдарын реттейді. Фотосинтез арқылы өсімдіктер тотыққан көмірді ... ... ... ... ... қосылыстар синтезін өткізеді.
Жапырақтары меи тамырлары СО2 көміртегі тотығын және судан келетін сутегін
пайдаланып, атмосфераға еркін ... ... О2 ... ... ... ... жер ... бүкіл биосфералық құбылыстар реттеледі. Топырақ
- адамзат үшін өлшемі жоқ, баға ... ... және ... ... ... ... ғылымының негізін қалаған орыстың дарынды табиғаттанушы
ғалымы В.В.Докучаев (1846-1903) болды. Докучаевқа дейіи ... ... ... бір ... ... ... ... Сондықтан алдымен
В.В.Докучаевқа дейінгі топырақты зерттеуге ... ... ... ... ... агромәденихимиктер мен агрогеологтардың топырақ
туралы зерттеулері. Адам баласының әр түрлі құрылыстар ... егін ... ... жер ... тіршілігі мыңдаған жылдарға созылғаны мәлім.
Алайда топырақ туралы ғылыми ... ... ... ... қойғаи жоқ.
Егіншілікпен адам баласы ондаған ғасыр айналысып ... тек ... аяғы мен XIX ... бас ... ғана ... туралы ғылым -
агрономия дүниеге келді. Бұл кез ... ... ... ... капиталистік өндірістік қатынаспен ауысу кезеңі еді.
Ғылыми агрономиямен алғаш ... ... ... ... XIX ғасырдың басында кейбір жүргізген тәжірибе жұмыстарына сүйене
отырып, неміс ғалымы А.Тэер өсімдіктердің органикалық заттармен ... ... ... байланысты ірі химиктер И.Берцелиус, К.Шпренгель
т.б. топырақтың қара шіріндісі - гумуспен айналысты. Олар ... ... ... және ... ... ... ... әр түрлі химиялық құрамы мен қасиеттерімен ерекшеленетінін анықтады
(Д.С.Орлов, 1974).
Алайда кейінгі зерттеулер гумус қоректік қасиеттерге ие ... ... тек қана ... емес ... көрсетті. Сонымен А.Тэердің
өсімдіктердің органикалық қоректену теориясы енді өсімдіктердің минералдық
қоректену теориясымен алмасты. Соңғы ... ... ... ... ... 1840 жылы оның ... ... пен физиологияда
пайдалану" деген енбегі жарық көрді. Осыдан кейін бұл теорияны колдаушылар
көбейіп, агромәденихимия ... ... бет ... ... ... станцияларында тынайтқыштардың өсімдіктерге
тигізер пайдасы жөнінде тәжірибелер өріс алып, онын ... ... ... ... ... ... калий мөлшерлері анықталды.
Топырақтанудың алғашқы бұл бағытын негіздеушілер батыстың ірі ... ... ... химиктері), М.Бертолло, Ж.Бусенго (француз
химиктері) болды. Бұлар топырақ өсімдіктер тамырлары ... ... ... және ... ... ... ... деп пайымдады.
Топырақ қабатын олар тек жыртылған қабатпен шектеді. Топырақтарды ... ... ... ... ... ... сұлыға, картопқа т.б.
жарамды деп бөлді.
Осы кездерде жоғарыда айтылған ... ... ... мен
топырақтанудың геология бағыты да өріс алды. Оның ... ... ... ... ... ... еді. Олар топырақ деген
түсінікке жер бетінің үгілу қабатын жатқызды. Мұны орманшылар қолдай кетті.
Әсіресе қоштаушылардың бірі ... ... ... ... ... ... орман топырақтануын дамытты. ... ... ... дене деп ... бұлар кейінірек топырақ құрамындағы органикалық
заттарды, топырақтың агрономиялық ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Бұл бағыт тек Батыс
Еуропада ғана емес, ... ... ... ... ... ... т.б. өріс ... ғылымының Ресейде (В.В.Докучаевке дейін) дамуы. ... ... ... пен ... ... ... ... ауылшаруашығы қауымы - Ерікті экономикалық қоғам ұйымдастырылды.
Оның құрамына негізінен табиғат зерттеушілері мен ... ... қара ... тек Ресейді ғана асырап қойған жок, сонымен қатар онда
өсірілетін астық, бидай Еуропамен ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі алғашқы дұрыс болжам айтқан
орыстың ұлы ғалымы М.В.Ломоносов (1763). Ол «Жер ... атты ... ... ... ... минералды емес, табиғи екі патшалықтан
өсімдіктер мен жануарлардан пайда болғанын барлықтарымыз мойындаймыз» деп
жазды. В.В.Докучаев бір ... ... ... негізге алды. Қара топырақтар
туралы XVIII ғасырда профессорлар М.А.Афонин, И.М.Комовтар да жазды. ... қара ... ... ... ... ... ... қоғамның бағдарламасына әр түрлі топырақтардың
агрономиялық қасиеттері туралы мәліметтер сұрақ-жауап ... ... әр ... мен ... ... жер ... оның ... калай деген мағынада болатын.
Ерікті экономикалық коғаммен қатар топырақ ... ... ... ... ... ... ... Осы материалдарды жинастырып, 1851 жылы К.С.Веселовский Ресейдің
Еуропалық бөлігі топырағының сызба-нұсқа түріндегі картасын жасады. Ал 1879
жылы ... дәл осы ... ... ... ... ... ... көрді. Шаруа мен диқаншылардан салық жинау
мақсатында құрастырылған бұл карта ғылыми тұрғыда негізделмеген, бір жүйеге
келтірілмеген ... ... ... ... ... ... П.А.Костычев
(1845-1895) топырақтанудан алғашқы оқулық жазды (1886). Батыс ... ... ... ... ... ... қасиеттерін өсімдіктер және микроорганизмдер
өмірімен тікелей байланыстырды. Ол орыс қаратопырағын зерттеуге үлкен ... 1886 жылы ... ... ... ... шығарып, онда
қаратопырақтағы топырақ шіріндісінің түзілуі, оның топырақ құрылымына әсері
мен осы топырақтардың құнарын ... ... ... ... топырақтануды тек агрономиялық қана емес, сонымен қатар
оны биологиялық ... ... ... ең ... ... П.А.Костычевті топырақтанудың ғылыми негізін салушылардың бірі
деп бағалаған.
В.В.Докучаев - ғылыми ... мен ... ... ... ... ХIХ ... көптегеп табиғаттанушы саяхатшылардың
(Б.С.Паллас - табиғатшы, Э.И.Эйхвальд ... ... ... каратопыраққа біршама көніл аударып, оның пайда болуы туралы
өздерінің болжамдарын (мұхиттардан, батпақтардан, жербеті ... ... ... шын ... ... болуы
олардың таралуы мен қасиеттері, көп жыл бойы бидай егістік пайдаланудан
топырақ ... азаю ... осы ... 80-ші ... шейін
белгісіз болып келді. Міне осы мәселелерді шешу үшін Ерікті ... 1876 жылы ... ... ... ... ... Комиссия
жұмысына Петербург университетінің геология және минералогия кафедрасында
қызмет істейтін жас геолог В В Докучаев шақырылды. Бұл ... ... еді. ... ол ... ... ... ... Петербург
табиғат зерттеушілер мен минералогтар қоғамдарының белсенді мүшесі болып,
осы қоғамның қаржыларымен ... ... ... жакын
мәселелермен, дәлірек айтсақ төрттік дәуірдің шөгінділерімен, өзен арналары
мен сай-салалардың құрылысы және пайда болуы мәселелерімен шұғылданған.
Мұнда келген соң ... ... ... ... ... және ... ... жасады. 1877-1878 жылдары далалық ... ... ... ... ... Қаратопырақты
облыстарға, негізінен ат көліктерін пайдаланып, мыңдаған ... ... ... ... ... және ... ... жасалды, жер бедері, өсімдіктері туралы да мағлұматтар жиналды.
Физика-химиялық талдауға әр жердің топырақтары мен тау ... ... ... ... 1877-1878 жылдары жүргізілсе, одан кейінгі
1879-1881 жылдары ... және ... ... ... ... 1883 жылы В В Докучаевтың тарихта топырақтану жөніндегі
әлемге әйгілі ... ... ... ... енбегі шықты. Бұл туралы
В.В.Докучаевтың шәкірті, аса дарынды ғалым геохимик В.И.Вернадский (1904)
кезінде ... ... ... ... дамуы үшін қаратопырақ, кальцит
кристаллографияның, бақа физиологияның, ал ... ... ... ... ... ... Бұл ... нәтижесінде Докучаев тек
қаратопырақтың пайда болуы ғана ... ... ... оның ... ... ... ... анықтай келіп, жалпы
топырақ туралы жаңа ... ... ... ... ... жаңа
топырақ-географиялық салыстырмалы зерттеу әдісін ұсынды. Докучаев
топырақтың табиғаттын ерекше ... әрі ... ... ... ... өте ... құрылымы екенін, ол өзін түзген тау жыныстардан
морфологиялық көрінісі және химиялық құрамы жағынан жақсы ... ... тек ... ... ... ... ... топырақтың қара шіріндісіне боялған А қабаты 0-40 (60) ... ... В ... ... ... қара шіріндісі бар және жоғарғы
қара шіріндіге бай ... ... ... ... қара қошкыл «тілдері»
және бозғыл тартқан әк қосындылары бар. Оның тереңдігі 40-60 см-80-100 см-
ге шейін, одан төмен топырақ ... ... ... - С ... өтеді.
Докучаев қаратопырақтар тек дала зонасында шектелмейтінін анықтады. Бұл
зонада қаратопырақ қабаттарының қалыңдығы ... және жер ... ... әр ... ауытқулары болғанымен жалпы қаратопырақ
пішіні сақталатынын дәлелдеді. Қаратопырақтың қара шіріндісінің ... ... ... ... ... ... қарай жылжыған
сайын, климаттың құрғақтана бастағанына байланысты азаятындығы - ... ... ... Бұл ... ... ... ... үлкен теориялық тұжырымдар жасады. Топырақты жер бетінде жоғары
көпжылдық топырақ түзуші ... ... ... нәтижесінде
пайда болған дене деп қарады.
Топырақ түзуші факторларға ол: климат, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... жер ... және аймактың
геологиялық жасын жатқызды. Бұл факторлардың табиғаттың зандылығына, яғни
топырақ түзуші факторлардың үйлесімді сәйкестігінс ... ... ... ... В.В.Докучаев шәкірттсрі Н.М.Сибирцев,
К.Д.Глинка, П.В.Отоцкиймен бірге Ресейдің көптегеи губернияларында ... ... ... жалғастырды.
1888 жылы Ерікті экономикалық қоғам ... ... ... Топырақ комиссиясы құрылды. Бұл комиссия жұмысына тек
ғалымдар ғана емес, топырақтануға ... бар ... ... ... ... ... алдымен Ресейдің Еуропалық бөлігінің топырақ картасын
жасады. 1889 жылы Топырақтану комиссиясы «Топырақтану» журналын шығарды. Ол
журнал күні ... ... ... ... академиясының ТМД елдерінде осы
саладағы жалғыз журнал.
189І жылы Ресейдің қаратопырақты зонасының негізгі жерінде ... ... ... ... ... ... мен
қазіргісі» деген классикалық еңбегінде Ресей диқаншыларының егіншілікті
дұрыс жүргізбей, топырақты тоздырғаны ... сөз ... ... ... бір ... бір ... ... еге бергені, ылғал сақтау
шараларын колданбау, ол үшін ... ағаш ... ... ... да ... (В.В.Докучаев. 1951).
1892-1895 жылдары В.В.Докучаев Ново-Александр ... ... ол ... ... ... ... қызмет атқарып, ауыл
шаруашылығы жүйесіне дұрыс білім беруге біршама үлес қосты. Институтта
әлемде бірінші ... ... ... ... ... ... Н.М.Сибирцев (1860-1900) басқарды. Ол 1900 жылы
Докучаевтың топырақ жайындағы ... ... етіп ... алғашқы
«Топырақтану» оқулығының авторы болды.
1898-1900 жылдары Докучаев Кавказ тауларының ... ... ... ... ... ... ... Репетек
құмдарын, гипсті топырақтарды зерттеді. Докучаевтың бұл әр түрлі аймақтарды
зерттеуі оның ... ... ... ... ... ... Бұл
топырақтың, жалпы ландшафтардың көлденең және тік ... ... ... ... Оның осы ... негізгі енбегі «Табиғат
зоналығы туралы ... ... және тік ... зоналары» (Докучаев,
1899). Сондай-ақ оның Жердің терістік жарты шарының сызба-нұсқалық топырақ
картасы Парижде өткізілген ... ... (1900) ... ... ... «Табиғат зоналары туралы ілім» (1899) деген мақаласын
былай бастайды: «Табиғатты, оның күшін, апатын, ... тану үшін ... алып ... ... ... мұны ... ... ғасыры деуі жай емес. Дегенмен адамзаттың осы ұлы білім жеңістеріне
назар аудара отырып... әсіресе Лавуазье, Лайэл, Дарвин, ... ... ... аса ... әрі мәнді кемістікті ... ... әр ... ... - минералдар, тау жыныстары,
өсімдіктер мен жануарлар және олардың болмысы, кейбір табиғи заттар - от,
су, жер, ауа ... Тек ... ... пайда болулары, ғасырлық,
әрдайым заңды табиғат күштері мен денелері, тірі мен өлі ... ... мен ... ... Ал шын ... тек осы ... заңды қарым-қатынастар мен бір-біріне әсері табиғаттанудың негізін
құрайды, табиғаттанудын ең бір тамаша әрі ... ... өзі ... ... ғылым - топырақтану ғылымы жоғары
жіберілген кемістіктерді ескеріп, табиғаттағы бұрыннан бар тірі ... тірі мен өлі ... ... мен ... ... ... ... Докучаев осы терең ғылыми түсініктермен
табиғат ландшафтары ... ... ... Ландшафтағы топырақ
маңызын айта келіп, ... ... ... деп ... ... ... ... (1846-1903).
Топырақтану ғылымының негізін салушы ғалым
Топырақтану ғылымының XX ... ... ... XX ... ... ... ... негізінен топырақтың географиялық жұмыстарымен
байланысты болды. Топырақтану саласында кейін аса ... ... ... ... Л.И.Прасолов, ... ... ... ... ... ... ... 1908
жылы Ресейдің бас көші-қон баскармасы Сібір мен Орта Азияға ... ... ... ... Бұл ... басқарды. Экспедиция мақсаты - Ресейдің Еуропалық бөлігінен
халқы аз Азиялық бөлігіне көшіру, топырақ жер ... ... еді. ... ... ... ... енбектерде, ал ен сонғы нәтижелері
1920 жылдары К.Д.Глинканың авторлығымен бірнеше монографияларда ... 1923). Бұл ... ... ... ... ... ... қара қоңыр, сұр, сортаң және сор топырақтар)
кездесіп картаға түсірілді. Бұл зерттеулер ... ... жер ... ... ... ... 1913 жылы Ерікті экономикалық
қоғамның топырақ комиссиясы өз алдына жеке Докучаев ... ... оны ... ... пен С.С.Неуструев басқарды. Комитет
топырақтану саласында экспедициялар ұйымдастырып еңбектерін жариялап тұрды.
Сонымен қатар топырақтанумен ... ... ... ... ... ... П.С.Коссович, академик К.К.Гедройц
шұғылданды. XX ғасыр басында Мәскеу университетінде топырақтану кафедрасын
талантты ғалым А.Н.Сабанин ... ... ... ... жалғастырды.
Мәскеудегі топырақтанудың тағы бір орталығы Тимирязев атындағы ... ... ... ... аса ... ... - академик
В.В.Вильямс (1863-1939) еді. Ол топырақтанудың биологиялық бағытын қолдады.
Топырақтың құнарын ... ... ... жүйесін ұсынды.
Егіншіліктің бұл жүйесі ТМД елдерінің көп аймактарында осы күнге шейін
қолданылып келеді.
Топырақтану ... ... ... ... 1925 жылы ... ... комитеті, КСРО Ғылым академиясының В.В.Докучаев
атындағы топырақтану институты ... ... ... Оның ... болып
академик К.Д.Глинка тағайындалды. Кеңестік заманның әр кезендерінде КСРО-
ның әр ... да ... ... және ... ... ... зерттеу жұмыстарын бастады. Бұлардың барлығына
В.В.Докучаев атындағы ... ... ... ... ... байтақ Кеңестік елдердің басым территорияларында топырақ -географиялық
зерттеулер өріс ... ... ... ... ... ... жүргізіле басталды. Еліміздің ылғалы мол батыс
аймақтарында ... ... ал Орта ... ... ... ... ... суару мелиорациялары дамыды.
Осы кездегі топырақтанудағы ірі тұлға К.К.Гедройц (1872-1932) болды.
Ол топырақтану ... ... ... ... топырақтың сіңіру
комплексін, сор топырақтар мен ... ... ... аса ірі
теориялық жетістіктерге жетті (К.К.Гедройц, 1933). Топырақтану, жалпы ... ... ... ірі ... ... ... ... Бұл
екеуінің кейінірек академик болып сайлануы кездейсоқ емес екені анық.
Кеңестік заманда топырақтың органикалық ... ... ірі ... ... жетсе, топырақтың географиясы саласында академиктер
Л.И.Прасолов, И.П.Герасимов, ал топырақ ... ... ... пен ... ... ... жүргізіп, көптеген
жаналықтар ашты. В.В.Докучаевтың шәкірті академик ... ... - аса ... әрі өлі, әрі тірі ... тело") дене.
Сондықтан оны зерттеу де оңайға түспейді. Бір жағынан оған геологиялық
ғылымдар әдісі ... ... ... ... ... ғылымдар әдістерін
қолдану қажет. Алайда топырақ таза геологиялык та, таза биологиялык. ... ... оны ... ... ... ... нәтижелер бере
бермейді. Топырақ сияқты күрделі денеге екі әдіс жеткіліксіз.
Топырақ осындай ... дене ... осы ... шейін оны
белгілі бір ғылымдар қатарына жатқызу туралы ... ... ... ... ... ... 1948 жылға шейін топырақтану ғылымы Жер туралы
ғылымдарға жатқызылып, ол саладағы мамандар ... оку ... ... ... дайындалды. 1948 жылы Бүкілодақтық ... ... ... ... ... ... ғылымы
бірауыздан биологиялык ғылымдарға жатқызылды. Мамандарды да дайындау оку
орындарының биология-топырақтану ... ... ... ғылымы аса күрделі және өте қажетті ғылым. ... күн ... ... ... әл-ауқатының көтерілуі үшін топырақтанудың
маңызы жылдан-жылға арта бермек.
Топырақтану ғылымы ... ... ... қатарына қосыла
тұрып, оның қолданбалы ғылымдар ішінде және халык шаруашылығының басқа|
салаларында алатын орны да ... Бұл ... ... ... ғылымының халықаралық мәселелерін шешу үшін Халыкаралық
топырақтанушылар ... бар. Бұл ... 1924 жылы ... ... ... ... XV конгрестері болып, оның екеуі
бұрынғы Одақ ... ... (1930, 1974 жж.) ... Одақ кезінде бүкілодақтық. қоғамы жұмыс атқарды.
Бұл қоғамның Одақ кезінде VIII съездері өтті. Бұл форумдарда Топырақтанудың
бүкілодақтық мәселелері талқыланып, съезд ... ... ... ... экскурсиялар арқылы танысатын. Кезінде Алматыда 1971 ж.
Бүкілодақтық топырақтанушылардың IV съезі өткен. ... әр ... ... елдерден келген 1000-нан аса қонақтар жер шарындағы табиғаттың биіктік
белдеу зоналығының бір ... ... ... Іле Алатауының топырақ
климаттық зоналығымен көзбе-көз ... ... ... ... ... Бұл ... ... ССР Ғылым академиясының топырақтану институты туралы ... ... ... ... ... ... қалануы Өмірбек
Оспанұлының есімімен тікелей ... ... ... ... академиясының топырақтану және агрохимия мамандығын алған ... ... КСРО ... ... ... атындағы Топырақтану
ииститутының аспирантурасына түсіп, 1936 жылы ... ... ... ... шықты. Бұл кезде Ө.Оспанов
топырақтану саласынан өз ұлтымыздан шыққан, алғашқы ғылыми ... ... ... ... айтамыз.
Ғылыми дәрежесі бар ғалым алғаш КСРО Ғылым академиясының қазақ
филиалында геология секторында аға ... ... ... ... ... ... Осы кездері филиал төралқасының ... ... бола ... ... ... ... ... қалауда көптеген ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді. ... ... ... ... ... көтеріп, оған
басшылық ету үшін елімізге аты белгілі профессор А.И.Безсоновты шақырды (5-
сурет). ... ... ... зерттеуші алғашқы ғылыми ұжым пайда
болды (1939). Бұл топқа Отан ... ... ... ... ... КСРО ... ... Докучаев атындағы Топырақтану институтының
директоры Л.И.Прасолов бастаған, кейінірек академик болған ... ... ... т.б. қосылды. Сонымен Қазақстан
топырақтары жан-жақты ғылыми негізде зерттеле бастады. ... ... ... Қазақстан жерінің топырақтары туралы ... ... ... ... ... жерінде ХVIII-ХІХ ғасырларда Ресей ғалымдары тарапынан
жасалған ғылыми экспедициялар - ... ... ... Краснов,
Мидлендорф, Пржевалский, Уәлиханов, Семенов т.б. ... ... ... ... ... еді. Ал тікслсй
топырак. кыртысып Казакстанда зсртгеу осы устімізлегі ғасырдың ... ... ... ... Еуропалык бөлігінсн шаруаларды шығыска,
Казакстан мен Сібірге көшіру максатымсн құрылған ... ... ... жұмыстар Докучаевтың дарынды шәкірті, топырақтаиу саласындағы
алғашқы академик К.Д.Глинканың ... ... Бұл ... ізбасары, кеінірек елімізлің көрнекті топырақтанушы ғалымдары:
С.С.Неуструев, Л.И.Прасолов, А.И.Безсонов, ... оте ... ... Осы ... ... ел ... ... пайдалануға жарайтын көптеген аймақтар анықталды. Ескеретін
жай, осы ... ... ... ... ... үлес ... осы ... анықталған топырақ аттары дүниежүзілік топырақтану
терминдеріне енді. Мәселен, С.С.Неуструевтың Шымкент ... ... ... ... ... аты - "сұртопырақ" (серозем), Перовск
(Қызылорда) уезіндегі Қазалы ... ... ... аты ... қазірде әлемдік терминдерге айналған (Неуструев С.С., 1910).
Топырақтану секторының Мәскеу ... ... ... ... енді ... ... ... негіз болды. Мұндай
институт Ғылым академиясының құрамында 1945 жылы ... ... ... мына ... ... Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі
Ө.Оспанов (1945-1968), академик ... ... ... ... Ж.У.Аканов (1984-2000), ... ... ... ... ... ауыл ... ... профессор А.Сапаров баскаруда (6-8-суреттер).
Институт осы салада республикадағы ғылыми-методикалық орталығы бола
тұрып, топырақтану ғылымының дамуына өте үлкен үлес ... ... ... әр ... кезеңдерінде, институт
өндірістің талаптарына сәйкес топырақтанудың іргелі және ... ... ... ... өрге басуына көп
септігін тигізді. Осы еңбектері үшін ... 1974 жылы ... ... ... ... ... жай, ... саласы және оған қоса
топырақ агрохимиясы ғылымы ... ... ... ... ... ... атындағы астық шаруашылық институтында,
Қазақтың ұлттық ... ... ... өріс алып, дамып келеді.
1996 жылы Қазақ республикасының ... ... ... 50 ... ... Топырақтану институтын үйымдастыру мен дамытудағы аса
ірі еңбектері үшін және ғалымды мәнгі есте қалдыру мақсатында, ... аты ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚҰРАМЫ
1.1. Топырақтың түзілуі
Топырақ - табиғат туындысы, табиғи әрі ... ... Бір ... ... ... ай ... ландшафты сияқты топырақсыз, өсімдіктерсіз,
ауасыз, тіршіліксіз тып-типыл, мүлгіген дүние болған. Жер ... ... ... ... тау ... тұрды. Бұл тау жыныстары алғаш
өздері пайда бола ... ... ... ... ... тау ... үстіне топырақ түзіле қоймайтыны белгілі. Топырақтың
түзілуі үшін, ең алдымен, қатты тау жыныстары майда ... ... ... ... ... Жер ... ... тау жыныстары табиғат
күштерінің ғасырлар бойы үздіксіз әсерінен ... ... ... жыныстарға айналды. Бұл құбылысты геологияда ... деп ... ... ... ... түзілунен бұрын болған, сөйтіп ол топырақтың
түзілуіне жағдай жасады.
Табиғат күштерінін, әсіресе температураның, судың, ... ... ... мұздардың топыраққа әсері ерекше.
Үгілудің физикалық, химиялық және биологиялық түрлері бар. Тау
жыныстарының ... ... ... деп оның ... ... ... ... түрлі механикалық бөлшектерге бөлінуін айтады. Физикалық үгілулерге
қатысатын негізгі күштер – ... жел ... ... ... мен көшпелі
мұздар. Физикалық үгілудің қарапайым мысалын келтірейік. Мәселен, әр түрлі
температура әсерінен тау жынысында жарылған сызат пайда ... ... ... келе оған ... ... ... ... мұзға айналып, ісінеді де әлгі
сызат үлкен жарыққа айналып, қатты тау жынысын әрі ... ... ... жиі-жиі жауған жаңбырдан немесе қар қабаттарының көктемде бір
мезгілде тез еруінен сел тасқындары болмай тұрмайды. Оның күшімен ... ... ... да ... ... ... соғылған тастар жаңғақша шағылып,
майда жыныстарға айналады.
Химиялық үгілу - тау жыныстары құрамындағы әр түрлі ... ... ... суда, қышқыл мен сілтіде еруінен және ауадағы ... ... ... құбылыс. Мұның нәтижесінде химиялық құрамы жағынан
жаңадан минералдық заттар ... ... Бұл ... ... суда ... ... ... қарай әр жерлерге түрліше шөгеді. Физикалық
және химиялық үгілу процестері, әдетте, қосарласа ... ... ... ... ... климат жағдайларына тікелей байланысты. Алайда,
әр аймақтың климат жағдайларына қарай оның бір түрі ... ... ... ... Мысалы, ылғалы мол, әрі күні жылы тропиктерде химиялық
үгілу құбылысы белсендірек өтеді. Ал ауа райы аса суық ... ... ... ... ... өте аз шөлді аймактарда физикалық ... ... ... және ... үгілулердің нәтижесінде таулар бұзылып,
шыңдар мүжіледі. Құм мен ... суға ... су ... кемуіне
және жер бедерінің ыңғайына қарай шөгеді. Жел ... ... ... Бұл ... бойы үздіксіз құбылысты ештеңе де тоқтата алмайды.
Нөсерлетіп құйған жаңбырдан, қатты соққан желден жер беті ... ... Ескі ... тірі ... мен ... болмаған кезде майда
ұнтақталған жыныстарды біріктіріп, желімше ... ... ... ... ... ... ... топырақ та пайда болмады.
Физикалық үгілу болсын, химиялық үгілу болсын ... ... түзе ... ... ... - ... та емес, химиялық та емес, биологиялық
құбылыс екен. Үгілу ... ... тау ... ... ылғал
сіңіргіштік, су өткізгіштік қасиеті бар ұнтақталған жыныстар пайда болады.
Әдетте, ... және ... ... ... ... суға ... ... минерал заттар ауқымды геологиялық заттар айналымына
түседі де әр түрлі су ... ... ... ... ... ... жыныстарға айналады. Осы қопсыған, ұнтақталған ... ... ... ... ... , ... олардың денесіне
керекті заттар өсімдіктер мен микроорганизмдердің таңдамалы сіңірулерінің
нәтижесінде көлемді геологиялық ... ... ... яғни ... зат ... кіші ... зат ... көшеді.
Органикалық заттар суда ерімейтін ... бұл ... қоры ... ... береді. Сонымен құрамында коректік заттары жоқ тау жынысы тірі
организмдер мекендегеннен ... ... ... ... ... азотты заттардың қорына айналады. Басқаша айтқанда, ... ... ... құнарлы топырақ пайда бола бастайды.
Үгілген тау жыныстарында ... өсе ... - ... ... ... ... тау жынысында өсімдіктердің мекендей
бастауы жалпы физикалық, химиялық ... ... ... ... Ең ... ... өсе бастағаннан кейін олар тау
жыныстарынан көптеген биофильді элементтерді өз денелерінен жинап, ал күн
сәулесінің күшімен жапырақтары ... ... ... ... ... жер ... ... тамырлары тараған жер қабатына, олардың
қорларын жинайды. Ал ол ... ... ... шіріп алғашқы топырақ
шіріндісін (гумусты) түзеді. Бұл құбылыс - топырақ түзілуінің алғы шарты.
1.2. Топырақ түзуші факторлар
Топырақ түзуге негізгі алты ... ауа ... тау ... ... ... ... өсімдік пен жануарлар дүниесі, жер ... ... жасы және ... ... күші ... ... ... организмдер мен олардың топырақ түзілуіне әсері. Жер бетінде
алғашқы ... ... тірі ... ... те, ... те емес -
ультрабактериялар. Олар өздері өмір сүретін ортаға өте ... ... ... ... ... да өсе ... Олар ... керекті
көмір қышқылы газы мен азотты ауадан ғана ... ... да ... ... ... ... ... бұзып, бүлдіре бастады. Ал үгілген ұнтақталған
тау жыныстары оларға таптырмас мекен болды.
Бұл микроорганизмдер табиғаттың ыстык-суығын, оттегінің ... ... ... ... я ... ... ... да олар
табиғатта кез келген жерде кездеседі. Оларға су мен ... ... ... ... ... тау ... балдырлар,
санырауқұлақтар да өсіп-өнді.
Бұлардың артынша бүлінген тау жыныстарында ... мен ... ... ... сөлінде қымыздық қышқылы болғандықтан, қынаның тау
жынысының бұзылуына әсері ... ... ... ... ... ... жер ... Тау щыңдарында онын сөлінің
тасты ерітіп, орнында майда шұңқырлар қалдыратынын көруге болады.
Сонымен алғашқы тірі организмдер, су, жел және ... ... ... ... ... ... өлгеннен кейін шіріп, ыдырап қарашірінді
(гумус) құрады. Шырын желім тәрізді болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... құнары аздау
топырақтар пайда бола бастады. Бұл құбылыстар ... бойы ... ... мен төменгі сатылы өсімдіктер өздерінен кейінгі
дамып өсетіндерге жағдай жасады. Құнары аз ... енді ... ... ... аз да ... мүмкіндіктер туа бастады. Осы алғашқы
топырақта өскен шөптер мен бұталар тастардың жарықтарына да шығып, ... ... мен ... бүлдірумен қатар өсімдіктер өзі түзген топырақты
қорғай да алады. Қарашірік пен ... ... ... ... жымдастырып, желден, судың жуып-шаюынан сақтады.
Тау жынысының үгілуінен бөлінетін қоректік заттардың бір бөлігі ... ... көзі ... ... ... ... ... бастады.
Ал олар өліп, ыдыраған кездее, топырақтың жоғары ... және ... ... ... ... ... топырақ құнарлылығын арттырды.
Бұл келесі өсетін өсімдіктергс колайлы жағдай жасады.
Сонымен араға ғасырлар салған уақыт өте келе ... ... ... ... шын ... ... топыраққа айналды. Оларда өсетін
өсімдіктер, мекендейтін жәндіктер көбейді, төменгі ... ... ... ... ... ... тірі жәндіктер мен жануарлар ... ... онда ... ... ... жай ғана әсер етіп ... топырақтағы қосылыстардың бағытына,
олардың қасиеттеріне зор ықпал ... ... ... әр ... ... ... ... граммында мыңдаған, миллиондаған, тіпті
миллиардқа шейін микроорганизмдер кездеседі. ... ... ... ... ... бүкіл органикалық заттарды ірітіп-шірітіп, ... әр ... ... ... ... ... органикалық заттардан
күрделі топырақ шіріндісін (гумусты) түзетін де осы - ... тек ... ғана ... сонымен катар онда мекен
ететін көптеген зоофауналар, қарапайымдылар төменгі және жоғары сатылы ... ... ... көп. Мысалы, жауын құрты әр ... ... ... ... ... органикалық заттарға бай,
суға шыдамды топырақ түйінділерін ... ... ... ... ... ... ... ондағы су - ауа режимін жақсартады. Осыған
байланысты Ч.Дарвиннің «Топырақты адам қоғамы ... ... ... бойы
жыртып келеді. Ал оған дейін топырақты бірнеше мыңдаған жылдар осы ... ... ... деген тамаша айтылған сөзі бар (Ч.Дарвин. 1986).
Қазіргі кезде топырақта өмір сүретін ... тек ... ... иесі ... ... оның бір ... деп қарайды, яғни
бұлар да топырак құрамына кіреді деген сөз. Сондықтан да ... ... деп ... ... ... ... ғылымдар емес,
биологиялық ғылымдар қатарына жатқызылуы да осыдан болса керек.
Ауа райының топырақ түзудегі рөлі ... зор. ... яғни ... ... ... ауа ... ... суығына, үсіксіз
уақыттың қысқа немесе ұзақтығына қарай әр жерде әр ... ... ... мен
микроорганизмдер тіршілік етеді. Олардың әрекетінен әр жерде әр ... ... ... ... шөл ... ... ... мәңгі
тоң астында дамымаған, мәңгі жас, құнары аз ... ... ал ауа ... одан түсетін
ылғалы мол, күн сәулссі ... ... ... мол ... ... ... жылдамдығы (белсенділігі) ғарыштан келетін
күн сәулесінің қуатына тікелей байланысты. Күн ... ... ... ылғал қажет, осыған| байланысты топырақ түзілу ... ... әрі ... мол аймақтарда өте жоғары, ал керісінше, ылғалы аз,
күні суық немесе ыстық аймақтарда бұл құбылыстардың белсенділігі ... ... де ... ... ... ... және минералдық
құрамдары тікелей байланысты.
Күні жылы, ылғалы мол аймақтарда топырақ минералдары негізінен қатты
үгілген, балшықты ... ... ал күн райы ... ... ... өте аз ... топырақ құрамындағы минералдардың басым бөлігі,
жөнді үгілмеген алғашқы минералдардан ... мол ... ... суға ... тұздар аз кездессе,
керісінше құрғақ, шөл аймақтар топырақ құрамы суға ... ... ... Ауа ... жиі ... ... келуі де топырақтағы құбылыстарға, онын
құнарына көп әсер етеді.
Топырақ түзуші тау ... ... ... ... ... химиялық, минералдық жәнс механикалық құрамы өзін түзген тау
жыныстарының ... өте ... ... ... ... тау ... ... аналық жыныс деп атайды. Осыдан топырақтың өзін түзген аналық
жынысына ұқсас болуы ... ... ... ... ... түзуші тау жынысы
өзі түзген топырақтың ... ... ... және ... анықтайды. Тіпті кейбір аймақтарда топырақ ... ... ... ... бұл ... тән емес құрамы басқа топырақты
түзеді. Бұған ... ... ... ... кең ... ... аймағында кездесетін қара шірікті, әктасты ... ... Бұл ... топырақ түзуші тау жыныстарының әкті ... ... ... ... терістік аймаққа тән емес, қарашірікті, ... бай ... ... әсер етеді. Тау жыныстарының өзі түзген
топыраққа әсері, ... ... ... ... ... ... ... ауадан түсетін ылғал аз болғандықтан, ... ... өте ... ... тау ... оның әсері аз тиеді. Сондықтан
тау жыныстарының құрамына күрделі ... ... ... ... оның ... ... жер ... тигізетін
әсері маңызды орын алады. Жер бедерінің әр түрлі болуына қарай, оған ... ... ... ... ... ... келуі, тіпті күн сәулесінің
түсуі түрліше болады. Тегіс жерлерге ауа ылғалы жақсы сіңеді. Ал ... ... ... ... сіңбей, су ойпатты жерлерге жиналады. Жер
бедеріне қарай күн сәулесі де бір тегіс түспейді. ... ... ... ... күн ... аз, ... ... мол түседі. Жер
бедерлерінің біркелкі болмауы топырақ түзілуге және ... ... ... ... жер ... әсері туралы айтқанда, оның аса биік
(макро) немесе орта (мезо) немесе ... ... деп ... ... жөн. Аса ірі ... ... ... зоналық
зандылықтар жазық аймактардағы топырақтың таралу заңдылығына сәйкес келе
бермейді. Бұл ірі биік таулы ... ... ... ... ... қарай таралып, өзгерулері табиғаттың белдеулік ... (ол ... ... ... ... сөз болады). Ал топырақтың
мезо және микро жер бедерлеріне қарай өзгерулері зоналық топырақтарға
әртүрлі ... ... мен ... ... ... ... ... геологиялық жасының әсері. Геологиялық жаңа
аймақта ... та жас, яғни жаңа ... ... топырақ, ал геологиялық
ескі аймақтың топырағы да ... ... осы ... алғанда кең байтақ ТМД
елдерінің теріс ... жаңа жас ... ... ... ... ... ... келе жатқан топырақтар кездеседі. Себебі ... ... жағы ... ... ғана ... арылған. Ал оңтүстік
аймақтардың мұздан ... ... ... ... ... оңтүстік
аймақтың көп жерлерін мұз баспаған. ... бұл ... ... ... ерте ... Осыған қарап, жалпы оңтүстік өңірлерде
жаңадан түзіліп ... жас ... жоқ деп ... ... ... ... шегініп бара жатқан Арал теңізінің суы тартылуынан оның бұрынғы
түбінде жаңадан топырақ түзілу ... ... түзу ... адам ... ... ... Адам ... әрекеттерінің нәтижесінде жерді ... ... ... ... ... ... даму ... көп өзгерістер енгізді.
Бұл өзгерістердің көбі - топырақтың ... ... ... ... ... ... ... жыртылып, топырақ өңделгеннен кейін табиғи өсімдіктер ... ... ... ал олардың табиғи өсімдіктерге қарағанда топыраққа
тигізетін әсері әрине, өзгеше.
Топырақтарды көп жыл бойы ... ... ... ... ... қасиеттері өзгеріске түсіп, жаңа
"мәдениеттелген" ... ... ... ... Орта Азиядағы көп
жылдар бойы суарылып келе ... ... ... ... ... ... саналы әрекетінің арқасында, табиғи жағдайда құнарсыз
жатқан топырақтар (шөлді, ... ... ... ... ... ... айналды.
Дегенмен осы әрекеттердің барлығы оң нәтиже беріп жүр деп айтуға
болмайды. ... ... ... ... және жерді
мелиорациялаудағы ... ... ... тұзы ... топырақтың
екінші рет сорлану құбылыстары басталып ... ... ... ... ... ... ... жағдайлардың да болып тұратыны рас.
Ал кейде жыртуға жарамсыз, механикалық құрамы женіл ... ... ... одан ... жел эрозиясына ұшырап, пайдаға аспай
қалатын жерлер қаншама. Мәселен, Қазақстанда 1950 ... тың ... ... ... ... Павлодар облысында мыңдаған гектар
жыртуға жарамсыз жеңіл топырақтар мен ... ... ... ... ... ... ... жыртылып көптеген зиян шектік.
Осы сияқты халық шаруашылығына зиян келтіретін жайларға жол берілмей,
керісінше топырақты ... ... ... оның ... ... тиіс.Ол үшін әрбір аймақтың өзіндік ерекшелігін,
топырағының қасиеттері мен құрамын жете ... ... ... үдеу мен ... ... ... топырақ түзу құбылысын, оның құнарын арттыру жолын бүтіндей өз
қолына алып, жаңа ... ... ... ... күштерінің дамуымен
көптеген қолдан ... ... ... ... ... ... Бұл жөнінде біз кейінірек сөз етеміз.
Ертеректе адам қоғамының топыраққа әсерлері негізінен жергілікті
мелиорацияланған жерлермен ... Ал ... ... ... жалпы табиғатқа тигізетін әсерлері ... Тек ... ... құрғатылған) жерлермен ғана шектелмей, тіпті
жыртылмаған жерлерге де тиюде, яғни әлемдік деңгейде ... ... ... ... ... нәтижесінде игерілген
топырақтардың тек ылғал ... ғана емес ... ... әр ... ... арам ... күресу үшін улы ... ... ... ... ... ... белгілі.
Осы кезде өндірістің дамуымен көптеген жылу-электро-станцияларынан әр
түрлі зауыттардын биік ... ... ... ... ... ... жеткілікті. Ол газдар ауа тамшыларымен ... кең ... ... ... ... ... құрамына мол өзгерістер енгізеді. Сонымен
қатар көптеген аймақтарда топыраққа атом жарылыстарының әсері де аз ... бұл ... ... ... ... ... құрғақ жерлердің барлық аймақтарыңың топырақ
түзілуіне әсер ететін негізгі факторлар ... Ал ... ... әсер ететін жергілікті (локалды) факторлар кездеседі. Мәселен,
кейбір алқаптарда ... ыза ... ... ... ... ... ... шалғынды топырақтын түзілуіне әкеп соғады. Өзен бойларындғы біраз
алқаптар жыл сайынғы су тасқындарының әсеріне тап болады.
1.3. Топырақ түзілуінің материалдық ... ... ... сипатталған топырактүзуші факторлармен
қатар, оның түзілуіне тікелей қатысы бар материалдық негіздердің ... ... ... ... ... ... тау жынысы, осы
қабаттағы ауа құрамы мен ылғал, мекендентін ... ... және ... организмдер қосындылары жатады. Табиғаттың ауа райы мен жер
бедерлерінің ... ... әр ... ... ... жай, бұл ... түзуші материалдық негіздердің кейбіреулері,
мәселен, ... ... тірі ... ... ... әрі ... ... факторлар, әрі топырақ түзуші
материалдық ... ... ... ... олардың қай ролде маңызы
басымырақ екенін бөліп айту ... Ол ... тек ... ... ... бір ... ... қатысатын материалдық негіздерінің үлесін
зерттеу олардың химиялық құрамын анықтаудан ... ... ... ... ... құрамын сипаттағанда, оның
құрамындағы әр түрлі элементтердің орта ... ... ... ... ... Жер ... ... орташа құрамын 1924 жылы
алғаш есептеп шыққан американдық ғалым Ф.У.Кларк еді. ... ... ... деп ... жана қосылған мәліметтерге байланысты бұл кларк көрсеткіштері
бірнеше рет ... ... 1934- 1939, ... ... қатар ауа құрамындағы, судағы және тірі ... ... да ... ... ... орташа химиялық құрамы. Тау жыныстарындағы химиялық
элементтердің кларк үлестеріне байланысты олар үш топқа бөлінеді:
1. Мол элементтгер, кларк көрсеткіштері - ... Аз ... ... ...... Өте аз ... кларк көрсеткіштері - n10-3-n10-5 ... ... ... ... ... % есебімен, (А.П.Виноградов,
1962; М.А.Глазовская, 1981 оқулығынан). Е ~
Мол элементтер (n10-n10-2)
0-47 С а-3,29 Ті - 0,45 К, - 0,06 ... N3-2,5 Н - 0,15 S-0,047 Сі ... К - 2,5 Mn-0,10 Sr -0,035 Sr - ... - 4,7 Mg -0.87 Р - ... ... (n10-3-10-5)
Lі, Ве, В, N. Sе, Ү, Сг, Ni, Са, Zn, Са< Рb, Сa, Nb, V, Lа< Nd, Тһ82 ... ... ... ... ... ... уран (жартылай бөліну мерзімі Т1/2=4,5109 жыл) актиний
(Т=7,1108 жыл) және ... ... жыл). ... ... ... ... (гелийдің ядросы), кейбіреулері бета- және гамма-
бөлшектерін шығаратын 17, 14, 12 радиоактивті изотоптар кіреді. Бөлінген ең
соңғы ... - ... ... ... 206Рв, 207Рв, ... арасындағы изотоптар аз уақыт қана болады және олардың пайда болуы
аналық ... ... тау ... әр туынды радиоактивтігінде тепе-тендік
жағдайы байқалады. Ол кезде барлық туынды мүшелерінің саны ... ... ... тепе-теңдік сақталмайды, өйткені радиоактивтік
туыстық құрайтын түрлі ... ... ... әр ... ... әрбір туыстық арасындағы шығатын газ түріндегі ... ... көп ... ... ұшуы ... - табиғи уран 234U (0,0058%), 236U(О,71%) және ... ... Уран ... тау ... ішінде кездеседі, ал
топырақтарда тұрақты ... Онын ... ... фосфаттарда көп.
Сондықтан да фосфор тынайтқыштарында және ... тау ... ... көп ... - ... ... ... бар 226Rd ауыр химиялық элемент. ... ... ... ... ... ... яғни
биофильді кальций, магний элементтерінің аналогы. ... ... ... ... типке айналғанда көп мөлшердс жылу бөліп
шығарады. Оны радийлі ... ал ... ... ... деп атайды.
Торийдің тау жыныстарындағы мөлшері едәуір. Торий топырақта және
топырақ - өсімдік арасында ... ... баяу ... ... бірақ та топырақтың жалпы радиоактивтігіне қарағанла бұл элементті
де қоса қараған дұрыс.
Топырақ түзуші тау ... ... ... ... ... 1988 бойынша)
|Тау жыныстары ... ... |
| | |
| |40К |232Th |238U ... астынан аткылаған: |1100 |1000 |70 ... | | | ... |900 |40 |30 ... |180 |30 |5 ... | | | ... |110 |9 |35 ... | |10 |32 ... |450 |14 |23 ... |900 |55 |55 ... ... ... ... уранға ұқсас сондықтан да
көбінесе бір ... ... және ... - ... ... ... ... үлес қосатын және ұзақ уақыт өмір сүретін ... ... ... ... ... ... 40К ... анықтауға болады. (40К -
жалпы калийдің 0,0118% ... Бұл ... ... радиоактивтік ішінде кең
тараған изотоп. Бұл элементке қарағанда рубидий-87-нің рөлі аз, ... ... ... ... ұзақ болады.
Көмір-14 және тритий - ... ... ... ... топыраққа маныздысы көмір-14 және ... ... ... ... Бұлар атмосферада ғарыш сәүлелері нейтрондары мен азот
ядросының әрекеттесуінен пайда болатындықтан, топыраққа ауадан ... да ... ... ... көлемде болады.
Топырақтағы антропогендік радиоактивтік изотоптар
Антропогендік жағдайдан пайда болған радиоактивтік ядролық жарылыс,
атом өндірістерінің қалдықтары т.б. ... ... ... ... Атом ... пайда болған радиоактивтік заттар
ауамен таралып жауын-шашынмен жерге түсіп, топырақты және ... ... ... ... ... ... изотоптар
туралы айтқанда Қазақстан жерінің басым бөлігінде олардың көп ... жөн. Оның ... ... қазақ жерінде ураннын негізгі кендері
табылды. Одақ кезіндегі атомдық сынақ ... да ... ... ... ... қосылып, жануарлар денесіне, олар арқылы
адамның денесіне еніп, жайылып радиоактивтік сәуле тигізеді.
Ең қауіптісі стронцийдің ... (90Sr), ... ... ... ... ... ... өте ұзақ (90Sr - 28 жыл, І37Сs - 33 жыл)
және олардың сәуле шығару күші ... ... ... ... ... бұл ... топыраққа сіңіру заңдылықтарын олардың
топырақта жылжу тәртібін жақсы білу ... Бұл ... ... ... ... ... толық сініріледі, сол себептсн 80-90% топырақтың
жоғарғы қабатына жиналады. Онын ішінде гумустың ... ... ... ... балшықты минералдарға бай топырақтарға мол
сініріледі. Стронцийдін көп қасиеттері кальцийге, ал ... ... ... ... бұл ... ... ... осы айтылған элементтердің тәртібіне ұқсас болады.
Радиоактивтік элементтердің топырақта таралуы
Топырақтағы және тау ... ... ... ... ... бар екені анықталды. Ең көп тараған
литосфераның жыныстары гранит пен ... - ... n/n Ті, 7510-6 ... 310-6 n/n 40К, ... n/n және 10-12 n/n Ка бар. ... ... таралуы литосферада шамалы, сондықтан осы көрсеткіштерді ... ... ... көрсеткіштері деп есептеуге болады.
Топырақтағы радиоактивтік элементтердің мөлшеріне әсер ететін
жағдайдың бірі - ... ... ... аналық тау жынысының өзгеру
деңгейі. Мысалы, элювиалды карбонатты жыныстардан түзіліген топырақтарда
ТРЭ мөлшері, ... ... ... ... ... ... есе көп
болады, себебі топырақ түзілу процесіндегі карбонаттардың үгілулері ТРЭ-нің
көбеюіне әкеледі. Топырақ құрамы өзі ... ... ... ... ... және ... ... элементтердің мөлшерлері
өте алшақ болады, мысалы, шымтезекті топырақтарды алсақ, ТРЭ-нің топырақ
қабаттарында тереңдеген ... ... ... ... ... байланысты. Карбонатты топырақтарда жоғарғы гумус қабатында
ТРЭ мөлшері жоғары болып, төмендеген сайын азаяды. Күлгіндеу, ... ... ... ТРЭ ... ... ... глей
қабаттарына ауысады. оның; мөлшері 1,5-3 есе артады. Орманды-дала, қара
топырақ, қара ... ... шөл ... ... ... тәртібі анық белгіленбейді. Жалпы табиғи радиоактивті элементтердің
топырақ қабаттарында таралуы ... ... және ... ... таралуымен байланысты.
Соңғы кезде топырақтағы радий мен уранның арасындағы, торий мен
уранның ... ... ... ... процесінің көрсеткіштері
ретінде пайдалану керек деген пікір ... жүр. Бұл ... және ... ... топырақтардағы ... ... ... топырақтарда бұл көрсеткіштердің өзгеруі анық
байқалмайды, ТРЭ ... ... ... ... ... құбылысына катысып, топырақтың құрылымын жақсарта
алады деген де ... бар. ... ... ... реакциялық
жоғары белсенділігіне байланысты, сондай құбылыстар өтуі ... ... ... та ... ... ... ... жаксартудың мүмкін
еместігі, оған табиғи радиоактивті элементтердің ... ... ... ... ... ... Топырақтың табиғи
радиоактивтік қасиетін тау жыныстарының және топырақтардың жасын анықтау
үшін пайдаланады. ... ... ... уран-қорғасынды, калий-
аргонды, рубидий-строниий, радиокөміртегін пайдаланады. Топырақтың жасын
анықтауда радиокөмір-текті ... ... ... бұл ... жасы ондаған млн жыл, кай топырақтың болса да жасынан артық.
Қазіргі кездегі топырақтардың жасы бірнеше жүз ... ... мың ... ... Яғни көміртегінің айналымы күлгін
топырақтарда қаратопыраққа қарағанда тезірек болады.
2.6. Топырақ құнарлылығы
Топырақтың басқа ... ... ... - оның ... ... ... ... өніп-өсуіне қажетті қоректі
элементтермен және ... ... ету ... Жер ... ... пен жануарлардың өмір суруі топырақтың осы ... ... Көне ... ... ... ... ... күнмен,
сумен теңеп, оған табынған болатын. Көне Мысырда құнарлылықтың ... ... ал ... - ... ... Біздін дәуірге дейінгі IV
ғасырда Қытайда топырақтарды «ақ», «көк», «сары» деп, ... ... ... ... деп ... Грек философтары Аристотель, Феофраст,
Лукреций, Вергилий, Колумелла, Плиний т.б. топырақ құнарлылығы ... ... ... Сол ... топырақ құнарлылығынын көздері туралы
ойланып, топырақ неге ... ... оны ... ... ... деген
ойлар туа бастады. Феодализм мен капитализм кезеңінде әр түрлі топырақтар,
құнарлылығына қарай бағаланып, сол бойынша ... салу ... ... ... ... ... ... және экономист ғалымдар
да назар аудара ... ... ... ... табиғат зерттеу ғылымдары дами
бастағаннан соң, топырақ құнарлылығына да көзқарастар ... ... ... ... құнарлылығының кему себебі оның ішіндсгі «майлар»,
«тұздар» тағы ... ... ... деп есептелді, кейінірек
құнарлылықтың себептері «су», «қарашірінді», «минералды элементтер» деп
саналды. Содан ... ғана ... ... ... ... ... Осы көзкарастармен бірге, топырақ құнарлылығы деген
түсініктер де өзгерді. Гумус ... ... ... ... (1830)
топырақтың құнарлылығы - топырақтың өсімдіктерді қара шіріндімен қамтамасыз
етуі, ал Либих (1840) ... ... ... ... ету ... айтты.
Осы заманның ғылыми әдебиеттерінде топырақ ... ... ... (1936 ж.) ... ... Онын ... құнарлылығы дегеніміз -топырақтың өсімдіктерді бір мезгілде
үздіксіз сумен және ... ... ... ... ... ... ... кең ауқымды түсінік. Мысалы,
борпылдақ тау жыныстарында да ... және ... ... бар, бірақ жалаңаш тау жыныстарына өсімдіктердің тұқымын ... ... Тек ... ... ... та ... ... тұқымдар
көгергенмен өсімдік шықпайды.
Өсімдіктерге ылғал мен тамыр арқылы берілетін ... ... ... ... оттегі қажет, ал оның көк бөлімдеріне көміртегі керек.
Топырақ - әрі тірі, әрі өлі ... Оның ... ... ... тірі ... бар. Олар құнарлықты
қалыптастыруда үлкен рөл атқарады. Күн сәулесі топырақтың ... ... бұл да ... ... ... ... ... ол ылғалдың булануына барлық физикалық-химиялық ... ... әсер ... ... ... ... ... олардың белсенділігіне әсер ететін күн сәулесіне байланысты.
Сонымен топырақ аналық организм сияқты ... ... ... ... заттары мен элементтерін пайдаланып, оларды күрделі
биофизикалық-химиялық процестер нәтижесінде ... ... ... ... ... ... орай ... құнарлылығы -
топырактың өсімдіктердің өніп-өсуінс керекті жағдай туғызу ... ... ... - ... күн сәулесінен өтетін
фотосинтез арқылы органикалық заттардың синтездеуі деген сөз.
Топырақ құнарлылығының мынандай категориялары ... 1. ... 2. ... ... ... 3. ... Бұл түсініктерді
өз мағыналарына сәйкес үғыну қажет. Табиғи құнарлылык ... ... адам ... ... ... құнарлылық. Жасанды құнарлылық
негізінен адам әрекетінің нәтижесіндс (мелиорациялау, тыңайту т.б.) ... ... Ал ... ... ... алынған өнімді
бағалау.
Сонымен топырақ құнары дегеніміз оның өзінде ... ... өсу даму ... ... ... ... заттармен, ылғал, күн
сәулесі және ауамен қамтамасыз етуі.
Жоғарыда топырақтың ... әсер ... ... ... сипаттама бердік. Топырақтардың ол қасиеттерін ... ... ... ... ... оның суға ... құрылымы, ауа
өткізгіш кеуектілігі, ылғалды жақсы сіңіріп, оны ұстап тұру, оңай өңдеуге
болатын ... ... ... ... жатады.
Топырақтардың химиялық және физика-химиялық қасиеттеріне: топырақта қара
шіріндінің молдығы, өсімдіктерге сіңімді азот, ... ... ... неғұрлым жеткілікті болуы, топырақ ортасы реакциясының
ыңғайлылығы, ... ... ... ... катионына қанық болуы,
топырақтың ауамен қамтамасыз етіліп, оның ... - ... мол ... ... суға еритін тұздардың неғұрлым аз болуы
немесе болмауы жатады.
Топырақтың биологиялық қасиеттеріне: ... ... ... ... ... ... ... ауадан азот
жинаушы микроорганизмдердің, биологиялық белсенді ферменттерді шығаратын
микроорганизмдердің, топырақ ... және оны ... әсер ... сатылы жәндіктердің болуы.
Бүкіл өсімдіктердің өсіп-өнуі мезгілінде гидротермикалық режимнің болуы,
яғни өсімдіктерді кажетті ылғал мен жылумен ... ... ... ... ... құнарлылығын анықтайды. Көп
жағдайларда топырақ құнарлылығы ... ... ... қамтамасыз
етілген. Алайда топырақтардын әр түрлі табиғи зоналарда орналасуына қарай
олардың жоғарыда ... ... ... әсер ететін қасиеттері әр
түрлі. Мәселен, бір зоналарда ылғал жетіспейтін болса, керісінше, кейбір
зоналарда күн ... ... Ал ... ... ... ... ... қосындысы тым мол. Осы жағдайларға байланысты әр түрлі табиғи
зоналарда топырақ құнарлылығының әр ... ... ... ... ... ... құнарлылығының өте жоғарылығымен көзге түседі. Мұндай
топырақтар қатарына
В.В.Докучаев «топырақ патшасы» дсп атаған ... ... ... ... өлшеміне: оның биологиялық өнімділігінің деңгейі,
яғни белгілі бір ... ... ... ... ... көлемі
есептелінеді. Бұл көрсеткіштер өсімдіктердің әр ... ... ... ... әр түрлі. Олардың өнімдері гектарына бірнеше ондаған
центнерден бастап бірнеше жүздеген, тіпті мыңдаған ... ... өнім ... ... немесе мүмкіндік (потенциалды)
құнарлылығы жағдайында алынған өнімдер. Топырақтың ... ... ... оның ... ... ... құнарлығы болады.
Топырақ құнарлылығы адам қоғамының белсенді араласуының ... ... Адам ... ... ... ... бірнеше ғасырларға
созылып келеді. Егіншілік өнімін ... ... ... ... енгізіп, әр түрлі жақсарту шараларын қолданып, топырақтардың
қажетті қасиеттерін өз мұқтаждығына қарай өзгерту - адам ... ... келе ... ... Игерілген топырақтар бұрынғы табиғи дене
ғана емес, бұл енді адам қоғамының өндіргіш күші ... ... ... ... ... топырақтардың табиғи құнарлылығы деген түсінік
орнына енді адам ... ... ... тиімділік немесе
экономикалық құнарлылык түсінігі пайда болады.
Адам қоғамының ... ... ... ... ... ... ... топырақтың тиімділік құнарлылығы
дәрежесі коғамның ... ... ... мен оның өндірістік
қатынастар дәрежесіне тікелей ... Бұл ... адам ... ... ... ... бастап, қазіргі ғылыми-техникалық
прогреске жеткенше қаншама кезендер өткені белгілі. Бұл ... ... ... ... ... де қоғамның даму құбылыстарына
сай, агрономия ғылымының бірте-бірте өрістеуіне жетеді. Алғашқы ... ... ... тек ... арқылы онын табиғи құнарын пайдаланып, бір
жерлердің ... ... оны ... ... ... ... ... бұл жағдайлардың тиімсіз екендігін түсінген адам
қоғамы. өндеген жерлерлі оларға әртүрлі ... және ... ... арқылы тұрақты пайдалану мүмкіндігін түсінді. Бұл
салада ... ... ... ... пайда болып, оның дамығанына ... ... ... ... ... ... ... өсуі топырақты тиімді
пайдаланудың басқа жолдарын қарастыруға мәжбүр етті. Осы бағытта ... ... ... (минералды және органикалық тыңайтқыштар) камтамасыз
етумсн қатар олардың топырақ құнарының бір негізі - ... ... ... ... ... Бұл ... құрғақ және шөлді топырақтарды
қолдан суару әдістсрі қолданылса, ылғалы мол батпақты топырақтарды қолдан
құрғату ... ... ... ... бұл ... ... су
мелиорациясы деп атайды.
Топырақ құнарына олардың химиялық құрамы да көп әсер етеді. Мәселен,
құрғақ, шөлді аудандар ... ... ... суға ... ... жиі ... ... сумен шайып, артық ... ... ... ол ... жақсы өнім алынбайды. Сонымен
қатар кейбір топырақтардың сіңіру комплекстері натрий катионына қаныққан,
(сортаң) ... ... ... ... олардың физикалық қасиеттері
өте нашар, ылғалы жоқ ... ... ал ... ... ... ... болады. Керісінше, кейбір топырақтардың сіңіру комплексі,
сіңірілген сутегі, біршама ... ... ... ... зонаның
күлгін топырақтары), олардың топырақ ортасының реакциясы ... ... ... ... үшін ... ... Міне осы ... жақсартпайынша, бұл топырақтардан жақсы өнімдер алу мүмкін емес.
Сондықтан осындай топырақтар кездесетін ... ... ... ... ... ... ... химиялық мелиорациялау (гипстеу,
әктендіру) арқылы жақсарту шаралары ... ... ... бұл ... ... ... деп, ... шұғылданатын
ғылым мелиоритивтік топырақтану деп аталады.
Топырақ құнарлылығына әсер ететін жағдайдың бірі оның ... Бұл ... бойы ... жиналған топырақтың құнарлы беткі
қабатының қатты соққан жел-дауылдың ... ... ... ... ... тез ... ... кей жағдайларда суармалы егістік
жерлерді суару кезінде суды мөлшерден артык жіберудін нәтижелерінде ... ... ... ... жел ... да, су эрозиясына да
ұшыраған алқаптар аз смес. Сондықтан да ... бұл ... ... ... бір саласы.
Әлемдегі ғылыми-техникалық прогрестің нәтижесінде, әсіресе өндірістің
қарышты дамуынан табиғатқа, онын ішінде топырақ құнарына зиянды әсері ... ... ... ішіндегі ең негізгілері жер қойнауының әр түрлі
тереңдігінде ... ... ... ... ... алу және ... ... құнарлы топырақ қабаттары бұзылып, жер бетіне жер ... тау ... ... ... жерлер құнарсызданады. Оған қоса
көптегсн зауыт-фабрикалар мен жылу электростанциялардан ... ... ... құнарларынан айырылатын жерлер баршылық. Осындай
жерлеріміздің ... ... ... ... қайта культивациялау
(рекультивация земель) деп ... ... ... шын ... адам колынан жасалған антропогенді ... ... бұл ... ... ... жылдары қолға алына бастады.
Сонымен топырақ құнарын тиімді пайдалану, оны арттыру жолдары жалпы
ауылшаруашылық ғылымдар жетістіктеріне агрономия, агрохимия ... ... ... ... ... ... топырақ эрозиясы
және одан қорғау, топырақты қайта ... ... Бұл ... ... ... арта ... Табиғат қорларының барлық салаларын,
онын ішінде жер қорларын сақтау, оны ... ... ... ... ... ата заңдары мен табиғатты және оның барлық салаларын
қорғау туралы арнайы заңдарында ... ... ... оның ... жағдайларын жақсарту, жер қорларын сақтап тиімді
пайдалану туралы арнайы заңдар қабылданған. Мәселе - осы заңдарды бұлжытпай
орындау.
2.7. ... ... ... және ... бағалау.
Жер кадастры
Топырақ сапалылығы, яғни бонитировкасы деген ұғым латынша bonitas
деген сөзден шыққан. Топырақтың сапалылығын бағалау дегеніміз - ... ... ... өнім беру ... ... ... ... салыстыра бағалау. Топырақтың бонитировкасы
топырақтың іс ... ... ... ... қарап дәрежеленуі деп қарастыруға болады. ... ... - ... ол балл ... ... Ең ... ... 100-ге теңеп, басқаларын сонымен салыстырады (Гаврилюк Ф.Я., 1970).
Бонитировка жұмысын жасағанда топырактың обьективті көрсеткіштерін,
қасиеттерін, оның көп ... ... ... Бұл ... ТМД елдерінде
ертеден басталған. XV, XVI, XVIII ғасырларда алғашқы ... ... ... Онда ... шалғынды, орманды, батпақты жерлер
есептелген. Әсіресе ... ... ... ... көп ... Олар ... бойынша 3 категорияға: "жақсы", "орта", "арық" деп
бөлінген. Одан ... ... ... ... ... жанынан арнайы жерді бағалайтын комиссиялар құрылды. Олар
кадастрлық жұмыстар жүргізді (саdastr франц. - есеп, салық үшін жер ... және ... ... ... ... осы Жер ... Бонитировка деген ұғымға карағанда жерді экономикалык ... ... ... Ол ... тек ... ... ғана ... жамылғысының экономикалық құндылығын бағалайлы. Ал ... ... ... тек қана бір ... ... ғана емес,
оған қосымша барлық географиялық кеңістікті (экономикалык аспектісі)
көлемі, жол ... ... ... ... ... ... тұтынушыларға алыс-жақындығы, аумақтың экологиясы т.б.
қарастырылады.
В.В.Докучаев кезінде осы ... ... ... ... Олар ... ... ... көптеген мәліметтер жинаған. Осы
Жер кадастрының дамуының ... ... ... ... деген саласы туды.
Топырақты бағалаудың жаңа жүйесін XIX ... аяқ ... ... Ол ... ... ... ... назарға
алды. Жерді бағалау жұмыстарын бір-бірімен байланысты екі бағытқа бөлді: 1)
топырақтардың ... ... ... 2) ... ... ... ... бағалауы бойынша топырақ бонитировкасында топырақтың
құнарлылығына әсер ететін мына қасиеттер ескерілуі керек:
1. Морфологиялық, ... ... ... ... ... ... жынысы т.б.
Химиялық қасиеттері.
Топырақтың сіңіру қасиеті.
Физикалық қасиеттері.
Осы барлық қасиеттер өзара ... ... онын ... 100-
ге теңеп, есептеп, басқа да топырақтардың балдарын осымен салыстырып
анықтауға мүмкіндік береді. Осы ... төрт ... ... ... есебі топырақтың бонитеттеу бағасы болып саналады. Осындай жолмен
есептелген балл көрсеткіштері көп ... ... ... ... ... Кеңестік заман кезінде жерге деген
жекеменшік жойылып, ол ... ... ... ... болатын.
Сондықтан жерді сатуға, сатып алуға болмайтын. Осы ... ... ... ... көп жылдарға тоқталып, тек І950 жылдардың аяғы ... ... ... ... ... Кеңес Одағында Жер ... ... ... ... кадастрының шаралары: |Жерді бағалау шаралары: ... ... ... ... ... бонитировкасы. |
|Кадастрлық карта. ... ... ... ... ... рұқсат құқық актісі|Топырақтың агроөндірістік тобы. |
|Кадастрлық кітап. ... ... ... |
|Жерді пайдаланудың жоспары. | ... ... ... және ... пайдалану шаралары.
Жер қоры (фонд) оның халық шаруашылығында ... ... 5 ... ... ... ... жерлер.
Өндірістік, транспорттық, курорттық, ... т.б. ... ... ... орман қоры.
Мемлекеттік қор.
Көрсетілген жер қорының категориялары жерді пайдаланушыларға бөлініп,
мемлекеттік актілермсн бекітілген.
Топырақты агроөндірістік топтастыру - ... ... және ... ... өзгешеліктеріне қарай ірі
аймақтық топтарға біріктіру болып табылады. ... ... ... ... беріледі. Топырақтың агроондірістік
топтастыруы ауыл шаруашылығы дақылдарының өніп-өсетін ... ... ... ... ... ... топырақ түзілуінің гидротермикалық ... ... ... ... ... механикалық құрамы,
қоректік тәртібі, су-ауа режимі, физикалық қасиеттері ескеріледі. Сондай-ақ
агроөндірістік топтастыру батпақтануға, ... ... мен ... ... көрсетіп, топырақты тиімді пайдалану мәселелерін шешуге
септігін тигізеді.
Бонитировка және агроөндірістік топтастыру ... ... ... ... ... ... ... экономикалық бағалау
дегеніміз - жер ... ... ... ... тиімділігін анықтау.
Экономикалық бағалаудың әдістемелік негізі табиғи және жасанды топырақ
құнарлылығының бірлігі. Экономикалық ... тек ... ... қана ... ауыл ... ... ... құралы ретінде
белгілі территорияның өнім алудағы шығыс мөлшерін анықтайтын құрлықтағы
өзгешеліктерін жер бедері, ... ... өнім ... ... ... ... т.б. есептейді. Экономикалық бағалаудағы
есептер бағамен ... ... оның ... ... ... ... бағасы (табыс), түсім алуға шығарған шығынның жалпы көлемі
және таза ... ... ... есептеу
Топырақтың әр жинақталған көрсеткіш қасиеттері үшін ... ... ... Ол үшін ең ... 100 балл ... осы ... де, ... де жақсы топырақты есептеп, одан кейінгі топырақтарды
қасиеттері нашарлаған сайын тізімде төмендете береді. Топырақты ... ... ... ... тек оның өніміне әсер ететін
қасиеттерін таңдап алу керек. Топырақтың қасиеттері ... әр ... ... бал ... бонитеттеу төмендегідей формула арқылы
есептелінеді:
Б = ЗФ/ ... Б - ... ... ЗФ балл ... анықтайтын топырақ
қасиеттерінің нақтылы көрсеткіштері (гумус, РК мөлшсрі, т.б.). ЗМ ... ... ... ең ... ... ... яғни ... есептелінетін мөлшер (эталондық топырақ).
Ескеретін жай, Одақ тарап, ондағы ... өз ... ... ... ... ... жер бағалау жұмыстары ТМД ... ... ... Бұл ... ... ... төменде айтылады.
2.8. Топырақтарды классификациялау (жүйелеп жіктеу)
Топырақтар табиғи әрі тарихи дене болғандықтан, оларды біліп, түсіну,
тиімді пайдалану үшін бір ... ... ... ... Мұны топырақты
классификациялау деп ... ... ... ... сол - ол жүйеленуге тиісті топырақтардың барлық қасиеттерін,
олардың ... ... ... ... ... тузуші факторлардың
тигізетін әсерлерін, адам қоғамының әсерін, яғни табиғи-тарихи әдістерді
қолдану қажет. Топырақтардағы кездесетін комплексті ... ... ... ... әр ... ... ... өлшемдерге бөлу қажет.
Топырақтың қасиеттері мен кейбір белгілері тұрақты және өзгеріп тұратын
қасиеттер мен ... ... ... ... ... ... оның
қасиеттері мен белгілерін ажырата білу қажет. Сонымен қатар топырақтардың
өздерінің одан да ... және ... ... - ... бір ... ... жөн. Осыған байланысты топырақтардың көптеген қасиеттерінің
өздері оның ... ... ... қай бөліктеріне
орналасуымеи анықталатыны түсінікті. Бұл ... ... ... өте ... мәселе. Әлемде осы күнге ... ... ... ... ... жасалған классификациясы (жүйелеуі) жоқ. Әр
ел (мәселен бұрынғы Кеңестер ... ... ... ... т.б.) өзінше бұл мәселемен шұғылдануда.
Топырақтану ғылымының негізін калаған В.В.Докучаев болғандықтан,
топырақтарды классификациялау да Ресейдс дұрыс ... ... ... ... ... ... да біз І886 жылы ... жасаған
топырақтарды классификациялау ... ... ... ... ... ... топырақ типін қабылдап,
жалпы барлық топырақтарды ол 3 топқа бөлді:
І-топ. Қалыпты зоналық топырақтар: А - ... ... ... төмендегідей 5 топырақ типтері кіреді: а) терістік ашық сұр күлгін;
б) орманның сұр ... в) қара ... г) қара ... ... құба ... ... әрі қарай әр тип механикалық құрамдарына
қарай бөлінді. Б - құрғақ-батпақты топырақтар - су ... ... ... В - ... топырақтар - шымтезектер, тундра
топырақтары.
2-топ. Өтпелі топырақтар: А - ... ... 6 -жер ... ... ... топырақтар: төселінген, өзен мен көлдер аллювилері,
жел үйінділері.
Докучаевтың топырақ типі - топырақтарды классификациялаудағы ңегізгі
өлшем болып қалды. ... ... ... әр заманда әр түрлі өзгерістерге
ұшырауда. В.В.Докучаевтан соң топырақ классификациясы ... оның ... ... П.С.Коссович, К.Д.Глинка,
К.К.Гедройц, С.А.Захаров, ... ... ... т.б.
шұғылданды.
Топырақты классификациялауда оның барлық қасиеттерін қамту қиын,
сондықтан кейбір ғалымдар, ... ... оның ... ... ... ... ... өсімдіктердің өсуіне байланысты
топырақты жүйелеуді жөн көрді. Ал ... псн ... ... ... ... ... ... ұсынды.
Дегенмсн олардың ешқайсысы да қолдау таппады.
Кеңестік заманда бүкіл еліміздің топырақтарының ресми классификациясы
болып ... ... ... ... ... ... ... профессорлар Е.Н.Иванова, ... ... ... 1960 ... ... жаңа ... ... Осы классификация бойынша топырақты жүйелеудегі негізгі өлшем
– «топырақ типі» болып В.В.Докучаев термині ... КСРО ... ... ... ... ... директоры болған
академик Л.И.Прасоловтың анықтауы бойынша топырақтың бір ... жату ... ... бір ... ... ... ие ... қажет: 1)
органикалық заттардың біртектес түсіп, өзгерістерге ұшырауы, ... ... ... ... ... үгілу процестеріне ұшырауы,
олармен органо-минералдық түзілістердің біртектес тузілуі (синтезделуі); 3)
заттардың ... мен ... ... ... 4) ... ... ... болуы, яғни негізгі қабаттары құрамының біркелкі болуы;
5) топырақтың құнарын сақтап және оны арттыру ... бір ... типі ... топырақ түзілу процестеріне қосымша ... ... ... ... бар ... типшелеріне, яғни топырақ
зонасы топырақтың кіші-гірім зоналарына - зонашаларына бөлінеді. ... ... ... зонаның күлгін топырақтар типінде: кәдімгі типті ... ... ... ... ... ... ... шымды-күлгіңді (күлгінге шымды процесс ... ... ... Ал қара ... тип - ... үш ... терістік мол гумусты, орталық немесе кәдімгі қара топырақты және
оңтүстік, аз гумусты зонашаларына (типшелеріне) бөлінеді.
Топырақ типшесі, яғни зонашалары топырақ ... ... ... ... Топырақ жақындастығы негізінен оның пішінінің сапалық
ерекшеліктеріне тән.
Бұл жағдай топырақ түзуші аналық ... ... ... ... т.б.) ... ... ... кезеңдерінен
қалған кейбір белгілеріне байланысты болуы мүмкін.
Топырақ жақындастығы топырақ түрлеріне бөлінеді. Бұл ... ... ... даму ... ... ... қалыңдығы, органикалық және минералдық заттардың топырақта
жиналу белсенділігіне, қарашірінді, ... тез ... ... және ... ... қалындығына қарай бөлінеді. Мысалы,
шамалы, орташа және қатты күлгінді, шамалы, орташа немесе қатты ... ... ... ... ... және жұқа ... т.б. ... әр түрлілігі негізінен олардың ... ... ... құмдақ, сазды, балшықты т.б. болып келуіне қарай
ажыратылады. Мәселен, жаңа ... ... ... ... ... қатты шалдыққан т.б.
Сонымен бұрынғы КСРО елдерінде топырақтардың 100-ден артық типтері,
олардың ... ... ... ... ... және ... Олар туралы шамалы мәліметтерді әрбір ... ... ... ... ... ... ... картаға түсіргенде, оларды
агроөндірістік топтағанда және ... ... ... ... ... жай, ... ... объектілерін
қажеттілікке сай ірі масштабта картаға түсірген кезде, жоғарыда айтылған
ірі ... ... (тип, ... ... түр және ... басқа да кішігірім өлшемдер практикада жиі ... ... ... ... ... ... ... құрғату,
тыңайтқыштар енгізу, эрозия және ластанудан қорғау жағдайларына ... ... ... жүйесі пайдаланылады.
Ұсақ территорияларды картаға түсіру және оларды классификациялау
кезінде кішігірім өлшмдер қолданылса, ал аса ірі ... ... ... классификациялау кездерінде жоғарғы ... ... де ... ... ... ... ... әлем топырақтарын классификациялау сызба-нұсқасында типтен
жоғары топырақ жақындастығын, топырақ генерацияларын және ... ... ... (1981). ... әлем ... 40 топырақ жақындастығы, ... және 12 ... ... ... бұл ... ... ... қолдау тапты деп
айтуға болмайды. Топырақ классификациясы мәселелері тек әлемде ғана ... ... де ... жасалып, барлық сұрақтарға жауап беретін,
көпшілікпен қабылданған шаруа емес. Бүл ... ... жеке ... ... халыкаралық топырақтанушылар назарында.
3.4. Топырақты географиялық аудандастыру
Топырақ-географиялық аудандастырудың мақсаты - топырақ жамылғысының
құрылымы мен құрамының ... ... ... ... ... бөлу ... тиімді пайдалану жүйелерін қарастыру.
Топырақ-географиялық аудандастыру жағынан топырақ жамылғысының картасына
негізделген. Оған қосымша геологиялық ... жер ... ... ... ... өсімдіктер мен климаттық карталар да ... ... ... ... ... ... бірнеше территориялық таксономиялық өлшемдер көрсетіледі, ірі
аймақтар кішірек бөлімшелерге бөлінеді.
Бұрынғы Одақ ... ... ... ... ... мен В.М.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің
профессоры академик ... ... ... ... ... ... ... бөлінгсн:
Барлық территориялар үшін: :
1. Топырақ-биоклиматтық белдеу.
2. ... ... ... ... зонасы немесе зонашасы
Топырақ провинциясы
Топырақ округі
6. Топырақ ауданы
Таулы территориялар үшін:
Таулы топырақ зонасы
Таулы топырақ провинциясы
Таулы топырақ округі
Таулы топырақ ... ... - ... ... ... ... белдеулердің радиациялық және жылу жағдайларының біртектестігі.
Топырақ-биоклиматтық облыс - топырақ зоналарының тек радиациялық және
жылу жағдайлары ғана емес, ... ... ... және ... ... ... - зоналық топырақ ... және ... ... ... ... ареалдары.
Топырақ провинциясы - топырақ зонасының кейбір топырақ және оның
түзілу ... ... ... ... ... өзгерістері) - зонаның бір бөлігі.
Топырақ округі - топырак провинциясның жер бедері мен топырақтүзуші
жынысқа ... ... ... ... ... кездесетін
топырақ провинциясының бір бөлігі.
Топырақ ауданы – топырақ ... ... ... тіпті
кейде әкімшілік бөлінісіне қарай бөлінетін ең кіші бөлігі. Сонымен бұрынғы
Одақ көлемінде келтірілген ... ... ... 5 ... ... 13 ... облыстар, 26
топырақ зоналары мен зонашалары, 108 топырақ провинциялары бөлінген.
Әлемдік топырақтарды географиялық ... ... ... (1981) ... Бұл ... көзқарасы бойынша жоғарыда
келтірілген ең ірі аудандастыру өлшемі - ... ... ... секторлары, одан кейін топырақ облыстары қабылданған.
Біз бұл оқу ... ... ... ... ... ... сүйенген табиғатта топырақтардың түзілу және
таралуының негізгі заңдылықтарын баяндаумен ғана ... ... ... көлденең зоналығының жалпы сызба-нұсқасы.
М.А.Глазовская оқулығынан (1981).
Зоналар: Арп – арктикалық шөл (Арш), Г – тундра топырағы (Т), Д – ... ... (Ш), Тм – ... ... (Тт), Пл – ... күлгіндеген топырақ (Кт), Л – орманның сұр топырағы (Ост), Б – құба
топырақ (Қбт), Чп – ... ... ... (Қп), Ч ... (Қ), К – ... топырақ (Тт), Сб – шөлді даланың құба
топырағы (Дқ), Кч – ... ... ... Скч – ... ... С ... (С), Чпк – қызғылт-қара прерия топырағы (Қпқ), ЖК – қызыл және
сары топырақтар (СҚ), Пс – ... ... және ... белдеулер
шөлдерінің топырақтары (Тш), Кб – шөлденген саванналардың қызылтқым-құба
топырақтары (Тсқ), КБ+Ккч – құрғақ саваннаның қызыл-құба және ксерофитті
бұталардың ... ... ... Кр – ... қызыл топырағы
(Қз), Ф – сары және қызыл-сары ферралитті топырақ (Ф).
Қазақстандағы сортаңданған алабы (мың гектар) және олардың ... мен ... ... ... В., ... Ө., ... |Топырақтар (Т.) |Топырақтық аймақтар мен аймақшалар |
| | ... ... ... |
| | ... қара ... |қара ... |
| | ... сұр |Т. |Т. |Т. |
| | ... | | | |
| | |Т. | | | ... | | | | |
| ... |7 |-2,7 |17 |700 ... |3,7 |-10,8 |18 |620 ... |1,2 |-16 |18 |610 ... |0,3 |-19,3 |17,8 |449 ... |-10,4 |-43,5 |19 |208 ... ... | | | | |
| ... |4,6 |-13,5 |20,6 |540 ... әр ... қар ... ... да ... бөлігінде оның қалындығы - орта есеппен 50-60 см, ... ... ... қары жұқалау болғанымен, ауа райы өте суық, мұнда мәңгі тоңдар
жатыр, жаңбыр ... мол ... ... жер ... келсек, Енисей өзеніне
шейін жазықтық, ал одан шығысқа қарай таулы аймақтар. Сонымен зонаның жалпы
64%- ... ... ... ... зона ... 36% орналасқан.
Зона жерін негізінен орман алып жатыр. Оның солтүстігінде ... ... ... ... ... ... қарай қылқанды емес
жапырақты ормандарға ... ... ... тал, ... кей ... ... жүзім, шетен және қайың, көктерек өседі. Шөбі жайқалған шабындықты
жерлер және батпақты аймақтар да ұшырасады. ... мол ... ... болғандықтан, мұнда органикалық қалдықтар көп жиналмай,
тез ыдырап, шіріп кетеді. ... ... ағаш ... мол төгіледі де
оның өзі аяқ ... ... ... ... береді де бара-бара
минералдық затқа айналады. Топырақ ортасының реакциясы ... ... ... ... ... ... катионы мен аздаған
алюминий катионына қаныққан. ... ... ... көп тараған. Олар ылғалы мол көлеңкелі жағдайда жақсы
дамиды. Орман ... ... да, ... синтездеушілср де -осы
саңырауқүлақтар. Олардың әсерінен гумус қышқылының бір түрі - фульвоқышқылы
басымырақ болады. Бұл ... ... ... бөлігіндегі көп заттар
еріп, топырақтың төменгі қабаттарына жылжиды. Қышқылды ортада қарашірік ... ... ... ... ... қоса жауын-шашынның әсерінен
сілтілер, әкті ... ... ... ... ... ... Сондыктан бұл зоналық топырақтарының морфологиялық құрамы қышқылға,
суға аз еритін ақ-күлгін кварцқа бай келеді. Бұл топырақтарды осы ... ... деп ... Топьграқтың жоғарғы қабаттарынан шайылып,
еріген заттар топырақ астында 50-60 см тереңдікте ... одан да ... Бұл ... ... ... ... үш ... күлгінді, шымды-күлгінді және шымды-шалғынды топырақтар. Күлгінді
топырақтар. Топырақтың күлгінді қабаты ... ... ... ... Орман
төсенішінің қалыңдығы 7-8 см (А)). Бұл қабаттан төмен айрықша (А.) күлгінді
ұнға ұқсаған ақ қабат жатады. Күлгінді ... ... 30-35 ... ... қышқылға, суға еритін ... ... ... ... онда суға аз ... ... қышқылы қалады. Күлгінді қабаттан
кейін топырақтың иллювиалды (жиналмалы В) қабаты басталады. Бұл ... 80-90 ... ... жетеді. Түсі қызғылт-қоңыр, тығыздығы қатты.
Топырақтың бұл қабатына жоғарыда жатқан А2 қабатынан темір мен ... ... ал тез ... ... бұл ... ... ... өтеді.
Шымды-күлгінді топырактардың күлгінді топырақтардан айырмашылығы сол,
мұнда орман төсеніші жөнді емес, қалыңдығы небары 2-3 см ғана. Төсеніштің
өзі тек ... ... ... ... мен қураған шөптердің қалдықтарынан
тұрады.
Бұл төсеніштен кейін шымды қабат басталады. Оның түсі - ... 10-20 см. Бұл ... ... ... ... таралған. Ал
одан кейін аса дамымаған күлгінді қабат жатыр. Тек қана шалғын шөп ... ... ... топырақтар кездеседі. Бірақ бұл зонада
олар көп емес. Оның біразын шалғынды батпақты топырақтар алып жатыр.
Өсімдіктер үшін ... ... бұл ... ... кедей, оның
қарашірігі де өте аз (0,5-1,5%), топырақ ортасының реакциясы кышқыл (рН
4,5-5,5).
Бұл зонада ТМД ... ... ... ... ... ... бау-
бақша егуге зонаның батыс Еуропалық жақ бөлігінде тек 4,5-5,0% жері ғана
игерілген.
Халық тығыз орналасқан ... ... ... ... ... ... зонаның көп жерлері көптен егіншілікке
игеріліп, топырақтары жақсы өнделіп, ... ... ... ... ... айналып жақсы өнімдер беруде. Бір жақсысы
бұл аймақтарда ауадан түсетін ылғал еккен егістіктерді жақсы ... ... ... ... ... ... мал ... шөптер,
астық егістері тұракты жақсы өнім береді. Тек бұл аймақтарда күн ... ... ... егілмейді.
Бұл топырақтарды егістік жерге айналдыру үшін ... ... және ... ... ... ... ... төмендететін әк қолдану қажет. Соңғы жылдары бұл ТМД ... ... емес ... ауыл ... кең ... ... ... жатыр.
3. Суббореадды белдеу. Орманды-дала зонасындағы сұр ... қара ... ... ... зона мен қара топырақты
зоналардың арасында ... ... ... батыстан шығысқа қарай
созылып, өтпелі зона - орманды-далалы, орманның сұр және шалғынды-даланың
сілтісізденген қара ... ... Бұл ... ... мен ... шөп ... алқаптардың топырақтары. Жалпы орманды - дала зонасының
көлемі 150 млн гектардай немесе ТМД ... ... ... территорияларда орманның сұр топырағы, ал ормансыз ... қара ... пен ... ... ... қара ... Ауа райы орманды зонадан жылылау, ал ... ... ... ... ... ... және ... молырақ, ал шығысқа қарай күн
суыта түсіп, ылғал мөлшері азаяды.
Емен өскен жердегі сұр ... ... ... - ... ... 2-4 см, қара ... түсті, топырақпен аралас
Л1 - қалыңдығы 20-25 см, түсі қара сұр, ... ... ... - ... 20 ... сұр немесе қоңыр сұр түсті аздаған күлгін
тартады
В - қоңырлау түсті, нығыздалған иллювиалды қабат, ... 90-130 ... ... ... қоныр, В горизонтынан (жиегінен) тілім-тілім болып кейбір
жолақшалар түседі.
ТМД елдеріндегі суббореалдық белдеудің жылылау әрі ... ... ... жақын орналасқан Батыс Еуропа мен Қиыр Шығыстың жалпақ
жапырақты ... ... ... құба ... ... ... бұл ... тауларының етектері, Калинннград облысының жерлерін,
Беларусь пен Литва мемлекеттерінің батыс бөліктерін, шығыста ... ... ... ... ойпаттарын, Хабаров өлкесінің және Амур
облысының оңтүстіктерін қамтиды. Бұл ... ... ... 20 ... ... алып ... Ал таулы құба топырақтар Кавказда, Қырымда,
Карпат пен Сихотэ-Алин тау ... орын ... ... ... ... ... мол, ... қасиеттері
қолайлы, құнарлы келеді. Орманның сұр ... ... ... ... 2-6%, ал ... қара ... қара ... 10%.
Бұл зона егістік үшін жақсы игерілген. Игерілу жөнінде қара топырақты
зонадан кейінгі ... ... ... 40% астамы жыртылған жерлер.
Негізінен бидай ... ... көп ... орман алып жатыр. ... ... ... мен ... ... Казакстаннын ен шеткі
терістігіндс бұл ... бір ... ... ... ... қара ... ... губерниясының егіншілеріне
қара топырақ туралы дәріс оқыған В.ВДокучаев ... ... ... ... ол ... ... өмір бойы асырап келеді және бұдан да былай асырай
береді, қара топырақ - ... ... ... ... зона ... ... ... батыстағы
Молдавиядан, Украина, Ресей мен Қазақстан арқылы Сібірге шейін созылып
жатыр. Дегенмен ... ... қара ... зона ... ... ... ... арасындағы жазықтарда ... ... ... ... ... ... ... оның ауа райы да ... ... жазы ... қысы ... ... ... мөлшері жылына 350-600 мм,
жылдың барлық мерзімдерінде біркелкі түседі. Жалпы топырақтардын ылғалдану
коэффициенті - 0,6-1,0, яғни ... мен ... ... ... тепе-тең.
Топырақ түзуші жыныстар негізінен лесс тектес майда ұнтақталған
жыныстар.
Қара ... ... ... ... ... зонаның ішіндегі қара
топырақтарды қосқанда 191 млн гектар немесе ТМД территориясының 9% жуық.
Бұл зонада негізінен даланың дәнді шөбі, ... ... ... да ... ... ... ... қалың болып өседі. Бұл шөптердің
тамырлары жер бетіндегі вегетативтік органдарынан көп ... ... ... ... ... көзі де ... жылытады. Жазда жаңбыр азырақ түсіп,
өсімдік қалдықтары мен жапырақтар баяу ... ... ... ... ... - қара шіріндісі мол жиналады. Топырақ түсімін қара болатыны
да осыдан. Қара ... ... ... біріктіріп, жақсы құрылым
құрайды. Топырақ реакциясы бейтарап, ... ... ... ... ... бай, ... ... топырақ негізгі үш қабаттан тұрады: А - қара шіріндісі мол
қабат; В - өтпелі ... С - ... ... ... - қара шірінді қабаттың қалыңдығы 20-60 см жетеді, түсі қара немесс
қара қоңыр, оңтүстік ... ... ... - ... ... ... 40-80 см-дей, түсі сұр-қоңыр, жоғары
қара шірінді қабаттан тілдей ... ... қара ... ... да
жылжиды.
С – топырақ түзуші аналық жыныс, әдетте лесс ... ... ... ... ... ... ... топырақтар қара шіріндіге бай. Оның мөлшері 4%-дан 10-12%-ға
жетеді. Қара ... ... ... қара ... үш зонашаға
бөлінеді:
а) қара шіріндісі мол немесс терістік қара топырақ;
б) қара ... ... ... ... ара ... қара шіріндісі аз немесе оңтүстік қара топырағы.
Қара топырақта өсімдіктерге қажетті қоректік ... мол. ... ... және ... ... ... ... жуылып-
шайылмай топырақ қабаттарына, өсімдік тамырларына жақын ... ... ... ... ... да бай. ... құнарлылығымен
көзге түседі. Бұл зонаның 70-75%-ға жуығы жыртылған жерлер. Мұнда ... ... ... ... ... ... жүгері. көкөністср,
қант қызылшасы т.б. жақсы ... ... ... жағдайдын өзінде де жақсы өнім береді. Ал
қосымша ... ... қар ... тағы ... ... ... ... өнім мөлшерін одан да мол ... дала мен ... шөл ... ... Қара ... ... ... қарай ауа райы құрғақтай бастайды. Бұл
алқаптардың ауа райы жылы. Ауадан түсетін ылғалдан булану мөлшері де ... ... ... 200-300 мм-дей. Осыған орай, ... ... ... ... ... ... даланың орнын сирегірек өсетін
бетегелі-жусанды құрғақ дала басады. Осының ... ... ... ... да азайып, қара шірінді мөлшері кемиді, қара
топырақтың түсі қара қонырға өзгереді.
Құрғақ даланың зоналық ... - ... ... ... 107 млн
гектар, яғни ТМД елдерінің 4,8% алып ... ... ... ... ... ... бұл ... 2% - 4% арасында. Қара ... ... ... ... - 0-20 см, қара ... ... ... 35-45 см-ден әк
кездеседі.
ВС - 50 см-ден төмен ашық ақшыл, көптегсн әк қосылыстары бар.
С- 100-120 см-ден ... ... тау ... ... кездеседі.
Бұл зонаның өзі де терістіктен ... ... ... ... ... бөлінеді. Зонаның ең солтүстік бөлігінде күңгірт қара-
қоңыр топырақ, орталығында жай ... ... ал ... ашық
қара-қоныр топырақтар кездеседі. Ең терістігіндегі зонаша құрғақтау дала
саналса, ... ... - ... ... дала, ал зонаның оңтүстік шеткі
бөлігі ... шөл (шөл ... ... ... ... Бұл топырақтарды
пайдалануды Қазақстан мысалында қарастырамыз.
Бұл зонаның көлемі үлкен емес, ... КСРО ... ... алып ... оның ... көпшілігі Қазақстан жерінде. Зона
топырақтарының біршама бөлігі ... ... ... ... Кавказ, Астрахань, Волгоград. Сарытау облыстарының территориясында
орын алған. Зонаның аз ғана бөлігі Азов теңізі мен Қара ... ... Ал кең ... ... ... бұл топырақтар үлесіне ... ... ... ... ... райының құрғақтығынан зонаның басым бөлігін жайылым алып жатыр.
Зонада сортаң және сорланған топырақтар мол. Дегенмен күңгірт қара ... қара ... ... ... ... ... ... жер
көлемі бұл зонашалардың 20-30%-ға жуық. Ал ашық қара-қоңыр топырақты
зонашада егістен өнімді ... алу ... ... ал ... үшін ... ... суық ... зонаның топырақтары. ТМД елдерінің оңтүстігінде
түсетін ылғал мөлшері өте аз, сондықтан да ... ... ... ... ... зона ... «Шөл» деген сөз орысша «пустыня» деп
аударылады. Бұл тәржіме біздіңше дұрыс емес. Себебі ол ... ... ... ... шөл ... ... шөлдеп түрдеген мағына, ал
пустыня - бос жер, ешнәрсе жоқ деген түсінік. Байқап ... шөл бос ... онда ... тіршілік бар. Ал егерде сол шөлдеп тұрған ... ... ол ... ... ... ... кетер еді.
Шөл мен шөлдердің айырмашылығы мол. Біздердегі шөлдердің ... ... суық ... ... Бұл ... жазы ... қысы ... Экваторға
жақындаған сайын қыссыз, ыстық шөлдср басым. ТМД елдерінде ... ... ... ғана орын ... зона ТМД ... ... жер көлемінің 9-10% жуығын алып
жатыр, көлемі 220 млн ... ... оным ... ... ... ... Азия ... шамалы бөлігі Каспий жағалауының терістік
батысындағы Астрахань облысының территорияларында.
Бұл зонаға күн сәулесі мол түседі, вегетациялык уақыт ұзақ ... ... ... ал ... - тек ... мен ... Ауадан түсетін ылғалдың жылдық мөлшері 80-120 мм, ал ... ... ... 10-15 есе ... Бұл ... қалыпты өсуіне
жеткіліксіз: Мұнда шөлге бейімделген кейбір сирек өсетін бұта, сор ... ал ... ... ол да ... қара ... өте аз ... болғандықтан, онын түсі
ақшыл, бозғылт болып келеді. ... ... ... негізінсн жусанды
шөптер өсіп, онда кұба (бурые) топырақ, ал зонаның оңтүстік ... ... ... сұр құба ... ... жай, ... Одақ ... Мәскеуден шығатын барлық топырақтану
картографиялық материалдар мен окулықтарда шөл ... ... ... құба ... орын ... ... жартылай шөл зонасына жатқызылған.
Қазақстан ғалымдары өздерінің көпжылдық зерттеулерінің нәтижесінде зонаның
терістік бөлігін де шөл зонасына жатқызады.
Бұл ... ... ... аз, ... көп ... құрамында карбонаттар, гипстер, суға тез еритін ... да ... ... ... ... ... А қабатының қалындығы - 15-20
см, ал беткі топырақ қабыршағы 0,5 (7) см, ал оның асты ... ... ... одан кейін күңгірт-құба түсті, механикалық құрамы ауырлау,
көп ... ... В ... ... см) ... ... ... ал гипстер В, ВС қабаттарынан кездеседі (ВС - 40-50 см, С
- 50-70 см). ... ... ... ... суға ... ... ... үсіксіз уақыттың ұзақтығын пайдаланып жақсы өнімдер береді.
Бұл ... екі ... шөл мен ... ... ... ... Орта Азия, Қазақстан республикаларының оазистерінде ТМД елдерінің
негізгі бағалы ... - ... ... ... ... ... темекі, күріш т.б. дақылдар егіледі.
Шөлдің көп жерлері ... ... Бұл ... ... жайылымдық
сор шөптер бейімделген. Мұнда түйе, қой шаруашылығы, ... ... ... жақсы өріс алған. Бұл зонада тақыр мен құм ... ... де ... Бұл ... ... ... ... төменде толығырақ
айтылады.
4. Субтропикалык белдеу.
а) Оңтүстік тау етектеріндегі шөлді даланың сұр топырақтары.
Бұл топырақтар ТМД ... ... Орта Азия ... ... ... облыстарының тау етектері мен тау баурайларында орын
алған. Бұл топырақтардың аздаған көлемі Әзірбайжан ... ... мен ... Кура-Аракс ойпатында кездеседі. Субтропикалық
белдеуге жатқызылу ... бұл ... ... жазы ыссы әрі ... ... қысы да суық ... ... Орта Азия мен Әзірбайжанда қыстың
өзі жылы. Зонаның көлемі 32 млн ... яғни ТМД ... 1,5%. ... ... қарай орналасқан шөл зонасының ерекшелігі ерте көктемде
ылғалдың мол түсуі. Сондықтан ылғалдың басым мөлшері ... ... ... ... ... ... ... орын алатындықтан, табиғаттың, оның
ішінде топырақтың биіктік белдеулігі (зонасының) ең төменгі сатысы ... ... бұл ... ... ... тауларының,
Түркмениядағы Копетдаг, оның оңтүстігіндсгі Ауғаныстан ... ... ... ... шатқал жоталары мен Оңтүстік
Қазақстандағы Қаратау, Қырғыз жоталары мен Талас Алатауы, Күнгей және Іле
Алатауларының ... ... ... ... ... шөл-дала
зонасына, яғни ондағы түзілген ашық қара-қоңыр топырақтармен салыстырғанда,
бұл белдеу (зона) тау ... ... оған ... ... көп әсері
тиеді. Мұнда түсетін ылғал ... 200-400 мм, яғни ... ... ... мол. Оның ... ... жыл бойы ауадан түсу мерзімі әр ... ... жыл бойы ... ... ылғал біркелкі немесе ... ... ... ... ... ... ерте көктемде түседі. Бұл
зонаның тағы бір ерекшелігі – тау етектерінде жатқандықтан, ылдиға ... ... ... Бұл жер асты ... ... етуге септігін
тигізеді. Сондықтан бұл зонада батпақты ... ... ... ... жер бетіне жақындайтындай мүмкіндігі жок. Тағы да ескеретін
жағдай, сұр топырақтар негізінен тау ... алыс ... ... ... ... лесс ... топырақты) жыныстарында түзіледі. Ол жыныстар,
борпылдақ шаңды және карбонатты келеді.
Сұр ... ... ... ... оған осы ... қолданған
орыстың дарынды топырақ зерттеушісі С.С.Неуструев (1910). Ол 1908-1914
жылдары патшалық Ресейдің халықты жаңа жерлерге ... ... ... ... ... Шымкент қаласының төңірегінде осы ... ... ... сұр ... ... терең зерттеген профессор
А.Н.Розанов (1951).
Табиғи жағдайда ерте көктемгі ылғалды жақсы пайдалануға бейім, ... ... ... ... ... бітік өседі. Топырақтағы
гумус: мөлшері 1,5-3,0% шейін болады. ... сұр ... ... ... бөлінеді: күнгірт, кәдімгі және ашық сұр топырақтар. ... ... ... ... онда ... да ... ... өсімдіктер
қалыңырақ өседі, бұл зонашада күңгірт сұр ... ... ... ... ... сайын жауын-шашын мөлшері кеміп, оның шөл зонасына
өту шекарасындағы зонашада ашық сұр топырақтар ... ... ... тау ... осы айтылған топырақ зонашалары түгел ... ... ... ... ... ... ... ең бастысы таулардың көлемі мен биіктеріне т.б. байланысты
түсіп қалады.
Сұр топырақтар жербеті және жерасты ... ... ... ... ... ... тез ... тұздар болмайды.
Әдеттс сұр топырақтар пішіні төмендегідей: А 0-15-20 см шымды-қара
шірінді қабат. Көктемгі жауын әжептәуір мол ... ... ... ... ... ... 0-5-7 см шымды қабат түзеді. ... ... ... сұр, ал ... ең ... ... орналасса, ашық сұр түсті
келеді. Механикалық құрамы ... ... бос. ... ... 20-60 см ... түсі ашық сұр, ... ... кездеседі, құрылымы бос. Механикалық ... ... ... ... 60-80 см сары түсті, шаңды-сазды. Құрылымы бос, карбонаттармен
қатар гипс те ... ... сұр ... ... ... орналасқан, күңгірт сұр
топырақтары көктемгі жауынды дер кезінде пайдаланып, пісіп үлгіре алатын
күздік егілген астыкты ... ... үшін ... Ал одан ... ... ... өнім алу үшін ... қолдан суармайынша
болмайды. Суармалы жағдайда бұл зонада Орта Азия ... ... ... ... ... ... дақылдар т.б. жақсы өнімдер береді.
б) Ауыспалы-ылғалды құрғак-шөпті-орманды және субтропикалық саванналы
облыстардың топырақтары. Бұл алқаптардын зоналық ... ... және ... ... ТМД ... бұл топырақтар негізінен таулы аудандардың
құрғақ шөпті-орманды жәнс ... ... ... кездеседі. Басқаша
айтқанда, бұл зона жоғарғы сипатталған тау етегіндегі сұр топырақтардан
биігірек жатқан ... ... ... ... болып табылады.
Мұның көлемі бұрынғы КСРО-да не бары 2,3-2,5 млн ... ... Бұл ... ... ... ... тән климат, яғни ылғалды, жылы қыс,
құрғақ, жазы ... ал қар ... өте аз ... тіпті жоқ. Сонымен қысы
мен жазының гидротермикалык ... ... Қысы ... әрі ... алғашқы минералдар белсеңді түрде үгіліп, балшықты гидрослюдалы
монтмориллонитті-илитті құрамды екінші минералдар түзіледі.
Топырақ қабатындағы үгілген ... ... ... ... ... ... Тез ... тұздар (хлорлы, сульфат қосындылары)
топырақ қабатынан жалпы ... ... аз ... ... ... 30-50
см және одан төмен тереңдікте шоғырланып, ... ... ... елдерінде бұл топырақтар ... ... мен ... ... мен Орта Азия ... Копетдаг пен
Кавказда, Түркмения, Армения, ... ... мен ... ... орын ... ... мол ... кейін мұндағы қалың шөпті өсімдіктер
ғана емес сирек бұталы ағаштар да ... ... ... ... ыстығы
кезінде шөп өсімдіктері құрғап, олардың қалдықтарының ыдырауы бәсеңдейді де
топырақта қара шіріндінің ... ... ... ... ... ... топырақтарда қара шірінді мөлшері 4-7%, одан төменірек
белдеудс орналасқан сұр-қоңыр топырақтарда оның ... 2,5-4,0% ... ... қышқылы басым. Үгілу кезінде босаған темір тотықтары
топыраққа қызыл ... түс ... бұл ... ең мол ... айқын көрінері.
Жалпы қоңыр (қызыл қоңыр) топырақтардың морфологиялық ... 0-35 (50) см қара ... ... түсі ... ... ... ... кесекті-жаңғақты құрылымға ауысады, механикалық
құрамы төмендеген сайын ауырлана бастайды.
В1 - 40-80 см ... ... ... ... түсі ашық ... ... қызыл қоныр, құрылымы кесекті-жаңғақты.
Балшықтанған, карбонаттар шоғырланған қабатта түсі ашық, ... ... ... ... жаңа ... ... ... - 100-120 см сары түсті, механикалық құрамы жеңілденеді, ... ... ... ... сұр ... ... ... азаюына
байланысты тежеледі.
Жалпы қоңыр және сұр қоңыр топырақтар - табиғи күйінде құнарлы
топырақтар. Олар тез ... ... ... ... ... ... кең пайдаланылады. Ал жазда құрғакшылықта қосымша ... бұл ... ... ... ... арта ... Онда мақта,
жүзімдіктер, бау-бақша, темекі, көкөністер т.б. дақылдар ... ... ... ... ... ... ... қоңыр топырақты тау
беткейлерінде жабайы жемісті ағаштар, оның ішінде қымбатты жанғақ ... ... ... ... және тропикалық орманды белдеу. Мол ылғалды
субтропикалық зонаның қызыл және сары топырақтары. ТМД ... ... ... ... өте аз ... ... дәлірек айтсақ,
Грузияның батыс - Қара теңіз жағалаулары мен ... мен ... ... ... ... жағалауларының біраз жерлерінде
(Ленкорань ойпатында) табиғаттың ерекше кызыл және сары ... ... не бары - 0,6 млн ... Бұл ... жылу да, ылғал
да мол. Жылына түсетін ылғал ... ... ... ... ... орташа
температурасы 16-20°, қыстың ен суық айы қаңтарда орташа температура 8-І0°-
тан кемімейді. Осындай қолайлы жағдай ... ... жыл ... ... ... ... Ағаш пен шөп түрлері де мол, әрі олар
басқа аймаққа қарағанла ... ... ... мол қалдықтар қалдырады.
Өсімдік қалдықтары микроорганизмдерлің және басқа майда жәндіктердің
көптігінен тез ... Ауа райы жылы ... ... ... мен ... ... жыл бойы өмір ... тоқтатпайды.
Тіпті өсімдіктер қыста да гүл ашады.
Күннің жылылығы мен ... мол ... тау ... ... ... суға қатты шайылған. Мұндағы тастар да «шіріп»
кеткен секілді. Тіпті қатты ... тау ... ... ... ... ... ... күкірт, кальций, магний , калий. натрий толық
ал кремний тотығы біршама шайылып кеткен топырақ қабатында темір, ... ... мол, олар ... топырақ - тау жыныстарының 50-70%
түзеді. Осылар ... ашық ... түс ... оны ... ... ... деп атайды.
Бұл топырақтар пішіндері төмендегідей:
А1 - 0-2 см ағаштар жапырактарынын калдыктары.
А - 2-25 (35) см сұр ... ... ... ... ... ... өсімдіктер тамырлары мол.
В - 80-100 см өзгертілген құба қызыл түсті қабат, терендеген сайын
түсі ашық ... ... ... ... ... кездеседі,
механикалық құрамдары ауыр балшықты, қатты үгілген.
Топырақ ортасының ... ... рН 4-5,5. ... ... шайылып кеткендіктен, топырақтардын сіңіру көлемі шамалы. 100 г
топыраққа не бары 12-15 мг ... ... ... Аl - 60-80% орын алса, қалғаны сутегі
(Н) үлесіне тиеді. Екеуі қосылып сіңірілген негіздердің ... ... ... тез ... пайда болған қарашірік ... ... ... ... қосылыс құрайды да жауынға шайылмай,
топырақта ... ... ... да ... ... бұл топырақтарда
едәуір (7-8%), бірақ тереңдеген сайын кеми түседі. Алайда оның ... ... ... фульво қышқылы басым. Сондықтан мұны фульватты-
темірлі топырақ деп те ... Бұл ... ... ... ... ... (шай, ... апельсин, мандарин) өсірілетін бірден-
бір ауданы.
ТМД елдерінде кездесетін негізгі зоналық ... ... ... Бұл ... ... кейбір табиғи жағдайлардын
ерекшеліктеріне қарай аздап өзгеруі ... Ал ... ... тік белдеулік өзгерулері ол таулардың қай зоналарда,
зоналардың қай ... ... ... (11-сурет).
11-сурет
ТМД елдерінің батыс бөлігінің негізгі көлденең зоналық топырақтарының
сызба-нұсқасы. КСРО топырақ ... ... 1 - ... ... глейлі тундра топырақтары; 2 - орманды тундра
мен терістік орманды зонасының күлгінді-глейлі топырақтары; 3 - ... ... ... ... 4 - ... ... ... топырақтары; 5 - орманды дала зонасының орманның құба, ... мен ... ... және ... қара ... 6 ... ... қара топырақтары; 7 - құрғақ даланың қара қоңыр топырақтары;
8 - жартылай шөл мен шөл ... құба және сұр құба ... 9 ... ... ... ... ... топырақтар
Атынан белгілі болғандай, бұл топырақтар әрбір зоналарда ... ... ... ... ... ... топырақтар
ішінде негізінен төмендегідей топырақтар типтері кездеседі: 1. ... 2. ... ... 3. Солодтар (кермектер).
Сорланған топырақтар. Сорланған топырақтар деп ... суға ... ... біршама мол кездесетін топырақ түрлерін айтады. Ал суға
тез ерігіш тұздар топырақтың беткі ... ... мол ... ... сор ... ... болып саналады. Тұздардың мөлшерден көп
кездесуі ондағы өсімдіктерге зиянды (улы) әсер ететіндіктен бұл ... ... ... ... Мұнда тек тұздың молдығына табиғи
бейімделген соршөптер (галофиттер) өседі, ал тұз мөлшері аса ... ... ... ... ... ... ... (сортаң топырақтарды
қоса есептегенде) 120 млн гектардай, якни ТМД елдерінің 5,4%-ы. ... ... ... онын ... әсіресе сортаң топырақтар жеке
түзілмей, көбінде зоналы топырақтар ... ... ... ... ... ... көп зоналарда кездесетін зонааралық
топырақ дегенімізбен, ол ... ... аз ... ауа райы ... мол ... ... Олардың пайда болу жолдары әрқалай: 1)
Бұл топырақ астындағы тұзданған ыза суларының жер ... ... ... ... ... ... ... және оның бетігіде су ... ... ... ... Сорлану үшін топырақ астындағы ыза
сулардың жер ... ... мен ... ... ... ... ... кестеде бұрынғы КСРО елдерінде қабылданған сулардың тұздану
деңгейі жүйелері келтірілген (М.А.Глазовская бойынша, 1981).
|Жер асты суларының ... ... ... тұздар мөлшері, л/г ... ... |50 ... асты суы ... бетіне неғұрлым жақын әрі оның тұздану деңгейі
жоғары болса, ауа райы ... ... ... ... ... ... ... жылдамырақ болады.
2) Қалдықты сорланған топырақтар, топырақ түзуші тау жыныстарының
мол тұздануынан ... ... ... ... ... көл ... ыстық ауа-райы
жағдайында түгелдсй буланып кетуінен, бұрынғы көлдер түбінде нағыз ... онда ... ... ... ... ... болуының тағы бір жолы - адамның
өндірістік әркеттерімен байланысты. Оның мәнісі ... ... көп ... суармалы егіншілікке пайдаланатынымыз белгілі. Осы
алқаптарда жерасты ағысын реттеп ... ... ... жағдайларда топырақ
астындағы ыза сулар суару кезінде жер бетіне тез көтеріліп, жақындап,
топырақты сорландырады. Топырақтың ... осы ... ... ... адам ... сорлану деп атайды.
Сор топырақтардың беткі қабатындағы тұздар мөлшері 0,6-2% және ... ... ... Бұл ... ... құрамына және топырақтың қай
қабаттарында шоғырлануына ... әр ... ... ... Ал ... ... құрамы мен мөлшеріне қарай олардың
ауылшаруашылық дақылдарына әсері ... ... Бұл ... ... ... ең ... содалы, хлорлы, сульфатты
тұздар екен. Бұдан топырақтың сорлануымен күресу жолдары ... ... да ... байланысты екені байқалады. Жалпы ... ... ... ... - ... ... топырақтар деп топырақтың коллоидты сіңіру кешені негізінен
натрий катионына қаныққан топырақтарды айтады. Топыраққа ... ... ... реакция береді, ылғал тисе ісініп, батпаққа айналады, ... ... ... ... ... ... Сондықтан олардың
физикалық қасиеттері өте ... осы ... олар ... сіңіру кешендерімен көп жыл бойы ... орыс ... ... бойынша қазіргі осы сортаң топырақты жерлерде
бір кездері сор ... ... ... ... ... бұл ... ... көбейіп, топырақ бетінің құрамындағы натрий
тұздары шайылып, топырақ астына кеткендігін айтады. Сонымен қатар ол осы
тұздардың шайылу ... суға ... ... ... ... ... сіңіру кешеніне мол сіңіп, қаныққандығынан топырақтардың жоғарғы
қабаттарында суға тез ... ... ... ... ... ... беткі қарашірінді қабатынан кейін зиянды ... ... ... ... - ... ... ... гумусты-шайынды қабаты, қалыңдығы бірнеше
см-ден 20-30 см-ге жетеді, құрылымы бос, түсі ашық ... - ... ... түсі ... ... ... ... қатты
бағаналы құрылымды, қазғанда ірі кесекті бағаналы бөліктерге бөлінеді,
құрғақ кезінде өте ... ... тез ... ... ... Міне осы ... қабаттан төменірек жоғарыдан шайылған тұздар
кездеседі.
Кейбір сортаң топырақтарда шайылу ... ... ... тез ... тұздар топырақтың тереңірек қабаттарына жиналады.
4-кесте
Топырақтың құрамындағы суға ерігіш тұздардың мөлшері, сапасы және тұзданған
қабатының орналасуына байланысты ... ... ... ... ... ... |Тұздардың мөлшері |Тұздардың құрамы ... | ... ... |
|Тұзданған |Топырақ аты |Тұздар |Топырақ аты |Cl:SO4|SO4:Cl|аты ... ... ... | | | ... ... |, % ... | | | ... | | | | | | ... ... |Сорланбаған |0,25-0,|Нашар |2 |0,5 ... ... | |5 ... | | | ... ... |0,5-0,7|Орташа |1-2 |0,5-1 ... ... | ... | | ... |
|70-100 |Терең |0,71,0 |Мол ... ... ... | | |0 | ... ... |Мол сорланған |1-2 |Мол ... |5 ... ... |Сор ... |>2 |Сор ... |0,2 |5 ... ... ... ... тез ерігіш тұздардың мөлшері мен сапасының
ауыл шаруашылығы дақылдарына әсері (В.А.Ковда т.б., 1960)
|Сорланған |Сор ... тұз ... типі ... ... | ... ... ... |і | ... | | |
| | | |
| | ... ... ... |0,15 ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | | ... | | ... | | |
|, | | | ... | | ... | | ... | | |
| ... |
| ... ... ... |57,4 |5,7-7,1 ... шөл | | |
| | | |1975 ж.|1980 ... ... қара ... |7,9 |7,3 |7,3 |7,35 |
| ... ... қара | | | | |
| ... | | | | ... қара ... |8,7 |7,2 |7,2 |7,25 ... қара ... топырақтар |13,7 |10,0 |10,1 |10,1 ... қара ... ... |7,5 |3,6 |3,6 |3,6 ... қара ... ... |6,0 |1,2 |1,2 |1,2 ... ... |4,3 |0,2 |0,2 |0,2 ... құба және тақыр түстес |5,1 |0,4 |0,4 |0,45 |
| ... | | | | ... ... |5,6 |3,3 |3,4 |3,45 |
| ... | | | | ... белдеулеріндегі қара және |2,2 |2,0 |2,0 |2,0 |
| ... қара ... ... | | | | |
| ... |61,0 |35,2 |35,4 |36,0 ... ... тың игеру кезінде Қазақстан аумағында жоспарды
артығымен орындаймыз ... ... ... жарамсыз, тиімді ... көп ... ... ... Бұл ... ... өнім бермесе де
жылдар бойы жыртылып, астық егіліп келді. Ол кезде ... ... ... сөз ... ... емес еді. ... ... жыл сайын
миллиардтаған пұт астық беруі жоспарланған.
Сонымен бұл мәселеге Қазақстан тек тәуелсіздік алғаннан кейін қайта
оралды. 1994 ... 25 ... ... тың ... 40 жылдық
мерейтойына жасалған ауылшаруашылық қызметкерлерінің алдында сөйлеген
сөзінде Н.Ә.Назарбаев тың ... ... ... катенің бірі - тиімді
өнім бермейтін құрғақ жерлердің жыртылып ... ... Тың ... 10 ... ... өнім ... астық, экономикалық жағынан
өзін-өзі ақтамайтыны, сондықтан мұндай алқаптарды ... ... ... ... ... сол ... басталып кезінде көлемі Қазақстанда 35-36
млн гектарға жеткен егістік ... ... ... ... 2000 ... ... төмендеді (8-кесте). Бұл көрсеткіш біршама әрі қарай да
азаюы ықтимал.
8-кесте
Қазақстан республикасының жер қорларының құрылымы
|Пайдаланатын саласы ... мың |% |
| |га | ... ... ... ... |100 |
|Ауылшаруашылықта пайдаланылатын ... ... |81,6 ... ... |21399,9 |7,8 ... ... дақылдар |135,8 |0.1 ... ... |8759,4 |3,2 ... ... |5015.5 |1,8 ... ... ... |687 |
|Қызмет ... ... ... |93.6 |5,2 ... мен ... отырғызылған жерлер |14326,0 |0,4 ... ... |1105,5 |2,8 ... ... ... |7716,3 |0,05 ... мен ... ... ... |136,2 |0,05 ... ... мен ... басқан жерлер |145,2 |0,5 ... мен ... ... ... |20,4 | ... | | ... астындағы жерлер |603,4 |0,2 ... ... |178,0 |0,06 ... ... |24453,4 |9,0 ... ... ... ... ... ... өсіретін ірі аймаққа
айналды. Бұрыннан ... ... ... ... қатар соңғы жылдары
республиканың Оңтүстік Қазақстан және Алматы облыстарында да күріш өсіруші
аймақтар ашылып, едәуір өнім алынып ... ірі ... ... ... ... көпшілік
жері әлі де өнімі аз мал ... ... ... ... шөл, шөл және биік таулы жайлаулары көлемі 180 млн гектар жерді
алып жатыр, бұл ... ТМД ... ... ... жартысынан
астамы. Сондықтан қазақ ... мал ... ... ... ... ... ... ұсақ малдың - кой мен ешкінің төрттен
біріне жуығы, түйе мен жылқының біраз бөлігі ... ... ... күн ысыған сайын сапасы арта түсетін қаракөл кой ... ... ... елде ... ... ... көп жайылымдары бола тұрып, мал
шаруашылығы қазіргі мүмкіндіктен көп төмен жатыр. Мал ... ... ... қой ... ... - абыройлы міндет. Бұл бағытта қазір
республикамызда көптеген ұйымдастыру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Шөл ... ... ... ... арттыруда арнайы ғылыми зерттеу
жүргізіліп, ол жерлерді суландыру, топырақты ... ... ... тосқауылдау сияқты жұмыстар жүзеге асырылуы тиіс.
Жалпы қазақ жері - ежелден мал шаруашылығына жайлы алкап, ... ... ... ... ... ... шейін мал
шаруашылығы болған. 1920 жылдардың ортасында Ф.Голощекин Қазақстанда болып
«кіші қазанды» ... ... ... мал басы 40 млн (негізінен қой)
болған. Оның 2-3 ... ... ... ... жұмысының салдарынан
жекеменшік қазақтардың негізгі күн көріп отырған малдары ... ... ... бөліп берілді. Жергілікті халықты зорлап отырықшылыққа
айналдыру жылдарының соңында 1933 жылы ... ... 4 млн мал ... ... жылдары қазақтың малы түгілі ... ... ... ... ... халықтар шет жаққа ауып кеткен. Содан кейінгі 40
жыл астам уақытта 1974 жылдары Қазақстандағы қой саны ... 40 ... 1974 жыл ... ... дәл сол жылы еліміздегі тың игерудің
20 жылдығына келген Л.И.Брежнев таяу ... ... ... игеріп
республикада қой санын 50 млн-ға жеткізу керек деп талап қойды. Сол жылдары
33-34 млн-ға жеткен қой саны 1990 ... ... не ... 35-36 ... ... ... соңғы жылдары республикадағы мал саны көп төмендеп
кетті. Осы жағдайлардың себебі неде. Бір ... ... бұл ... ... ... жоқ біздер соңғы кезге дейін өз
жерімізге ие бола ... ... ... ... қаншама тың игерушілер қазақ жеріне қоныстанбады.
Сол келген халықтардың басым көпшілігі өздерін уақытша сезінген. ... ... - ... ... кері ... олардың қазақ жеріне
қаншалықты қамқор жасағаны түсінікті. Бұл аз ... ... ... ... ... ... ... өндіруге арналған
еді, олардың бәрі лас өндірістер, ... ... ... күрт
өзгеруіне осындай өндірістер себеп болған. Оған қазақ жерінде көптеген
әскери-өндірістік кешендерді қосу ... ... ... ... бөлінген жер көлемі 20 млн га. Бұл жерлердің де экологиясы,
әсіресе радиациялық фоны ... Ал ... ... ... ... бұл ... ... емес екендігіне қарамастан ... ... ... ... ... ... бермеді. Мұндай
өктемдік сол кезде кең өріс алды. Көп жерлерде "дала аруы" - ... егуі ... ... көп ... енгізілген шөптанаптық жүйесін
жоққа шығарды. Барлық жерлерде пар жырту азайтылды. Қазақстанда ежелден
өсірілетін жылқы ... күрт ... ... де осы кез. ... облыстарда
көптеп өсіріле бастаған шошқа жылқы етімен қосылып "достық" шұжығы жасалып,
көп жылқы орынсыз шығын ... саны ... ... ... ... ... кезең, өз жерімізге өзіміз
иеміз.
''Иелі жер - киелі" деген сөз бар. ... ... ... етіп отырған
жеріміздің тазалығы, одан дұрыс өнім алу өзімізге байланысты екені даусыз.
Қай жеріміз ... ... қай ... мал ... ... пайдаланбай, табиғи күйінде сақталатын жеріміз қайсы, ... оны адам ... ... үшін ... ... ... оны ... жеткізу де біздің парызымыз. Сонда бұл игілікті істі неден бастау
керек деген ... ... ... ... ... ең ... республикамыздың
экологиясы бұзылған жерлерді қалпына келтіру, құрғақ, шөлді жерді суару,
сортаң жерлерді мелиорациялау тағы басқа ... ... ... ... жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... экологиялық дағдарысқа ұшыраған негізгі
аймақтарына қысқаша сипаттама берейік.
5.4. Қазақстан топырақтарының экологиясы
Қазір ... үдеу ... адам ... ... ... ... ... жасалып жатыр деп айта алмаймыз. Мұндай
жағдай, ... ... ... ... ... ... ... немқұрайды қарауымыздан анық байқалады. Кезінде дарынды
орыс оқымыстысы академик В.И.Вернадский (1944) ... адам ... ... ... ... ... жаңа ... "ноосфераға"
(ақыл-еркіне) көшу жолының әзірше жүзеге аспай тұрғанын мойындауымыз керек.
Белгілі Америка ... ... (1975) ... бойынша адамға
жақсы өмір сүру үшін (мекендеуі, тамақтық т.б. заттармен қамтамасыз етілуі,
дем алуы) орта ... әр ... 2 ... жер ... ... Оның 0,6
гектары тамақтық заттар өндіру үшін; 0,2-сі ... мен ... ... ... гектары жыртылмай, табиғи күйіндс сакталуы керек. Бұл жерлер дем алып,
саяхат жасаумен қатар ... ... ... болуына қажет.
Ескеретін жай, казіргі әлемдегі 6,3 миллиард халық үшін жоғарғы кажетті
көрсеткіш ... ... ... ... жер ... әр адамға қажетті
0,6 гектар жыртылған жер орнына 0.3 ... ... ... ... әр ... әр ... ... жылдарға шейін бұрынғы орталық
Мәскеу ... ... 93%-на ... ... ... қоршаған
ортамызға өте үлкен нұқсан келтірді. ... ... ... негізінен шикізат өндірумен шұғылданып келді, ал шикізат өндіру
- өндірістің ең "ылас" саласы. Өктемдігі ... ... 70 ... ... ... ... байлықтарының беткі "қаймағын" ғана алып, экологиялық
зиянды қоқыстарын қалдырып отырды.
Қазақстанда ... ... ... ... ... жуығы табылғаны белгілі. Халық шаруашылығымызға қажетті барлық
пайдалы қазба байлықтар, құрылысқа ... ... ... да ... ... болып отырған жеріміздің қойнауында, оның әр түрлі
тереңдігіндс жатыр. Осы байлықтарды ... ... алу, ... ... ... ... - ... түсті. Онын үстіне олардың
көбісін ең "арзан" ашық әдіспен қазып ... бұл ... ... ... Мұндай бүлінген жерлер қатарына негізінен
кен карьерлері және оларды казу ... кен ... ... жатқан
жамылғы топырақтар мен тау жыныстарын басқа алқаптарға жылжытудан пайда
болған құрамы әр түрлі тау ... ... ... ... ... фабрикаларынан ... ... ... ... күл мен ... ... ... мен
өндірістік мекемелерден тасталынған металл қалдықтары, резиналар, шыны-
әйнектер, ... т.б. ... ... ... Ескеретін жай,
бұл қалдықтарды көбінесе тез арада ыдыратып, ... ... ... ... жоқ. ... олар бірнеше ондаған,
жүздегсн жылдар бойы жатуы да мүмкін. Бұл ... ... өнім ... ... ... ... ... өлі жердің көлемін арттырады, алқаптың
санитарлық жағдайын нашарлаталы. Міне сондықтан да өз ... ... зиян ... ... ... жақсартып, бүлінген
жерлерімізді қайта культивациялап, ал өнімді жерлерімізді басып ... ... оның ... ... келтіруіміз қажет.
Қазақстан ауылшаруашылығы министрлігінің мәліметтеріне ... ... жер ... ... ... қоспағанда 200 мың
гектардай екен.
Ескеретін жай, республикамызда мұндай қазба байлықтарды алған ... ... ... ... ... ... ... қаншама. Олардың басым көпшілік жерлері ядролық қару-жарақтарды
сынау, ғарыш кемелерін көкке ... ... ... ... ... ... ... "ғарыш" қоқыстарымен ыластанады. Бұл
мәліметтердің көп ... ... ... келгені мәлім. Қазақстан Жоғарғы
Кеңесінің депутаттар тобы ... ... ... ... ... бөлінген жер көлемі 20 млн гектардан асады. ... ... ... ... ... ... тигізген және
болашақта да тигізетін кесапат зияндарын нақтылап есептеу - келешектің ... ... Жер ... тек ... ғана ... ... толық жүзеге асты. Оларға қажетті шикізат осында
табылып алынды, ядролы ... ... ... ... ... кешендер осында сыналып, осында көзі ... ... 40 жыл ... Жалпы Қазақстанда 500-ден астам атом бомбасының
жарылысы болды, оның 20-дан астамы ... ... ... ... ... ... ... жүйенің барлығы да қатты ыластанды.
Батыс Қазақстан аймағындағы Азғыр, ал осы ... ... ... ... ... қазақ жеріне тигізген экологиялық
зияндары ұшан-теңіз екені даусыз.
Біздің шамалауымызша ол ... ... ... ... ... ... Бұл жерлер негізінен Атырау, Батыс Қазақстан, ... ... ... ... ... ... облыстарында
орын алған.
Бұзылған, шаңы шыққан жерлер қатарына бүлінген ... ... ... ... ... ... ... суландырылмағандығынан
қыстау мен мал суаратын және елді мекендер төңірегіндегі ... ... ... ... ... ... Ауылшаруашылығы
айналымына жарамай шыққан жайылымдар көлемі қазақ ... ... ... (1991) ... ... 15 млн ... ... көп кеміп, бүлінген жайылымдардың жалпы көлемі 60 млн гектардан
асады.
Өнімділігі көп кеміп, бүлінген ... ... ... тағы да ... мен ... салмағымен бұзылған және мұнай-битум қалдықтарымен
ыластанған Каспий өніріндегі ... ... де ... ... ... 4-5 млн ... Сонымен құнары қатты кеміп бұзылған,
ыластанған жерлер көлемі республикада 85-90 млн ... ... ... қалпына келтіру үшін әр түрлі топырақты қайта құнарландыру
шараларын қолдану қажет. Бұл ... ... ... ... ... әр ... болады.
Ескеретін тағы бір жай, жерді қайта құнарландыру ... ... ... ... құм-тасты болып қалған алқаптар және су
астынан жаңа босаған жерлер де жатады. Республикамыздағы ... ... ... ... ... жайында кітаптың соңғы бөлімінде
тоқталмақпыз.
Қазақстандағы дағдарыс аймақтарын айтқан кезде территориясы түгелдей
Қазақстанда жаткан ... көлі ... ... ... ... ... Арал ... аймағы. Каспий теңізінің терістік-шығыс
алқабы. Бұлардың ішіндегі экологиялық апатқа өте ... ... ... ... ... ... мәселесі, оның тағдыры, оған суын құятын екі үлкен өзендермен -
Әмудария жәнс Сырдариямен ... ... ... ... ғалым
А.И.Воейков (1908) шөл далада мұндай теңіздің ... ... бос ... ... "қатесі", оның қоршаған ортаға да ықпалы елеусіз, ... ... оған ... ... суын ... күріш өсіруге пайдалану тиімді
деп есептеген. Кеңес ... ... ... осы ... ... ... ... жөндеуте кірісті. Сонымен күдіреті күшті
Орталықтың су ... ... ... Орта Азия ... ... ... күріш т.б. егістерін өрістету кездеріндс ... ... су ... салынып, екі өзен сулары ауыздықталып егіс
алқаптарына пайдаланылды. Сонымен 1960 жылға дейінгі ... ... ... ... Арал айдынынан булану тепе-теңдігі бұзыла бастады.
Әрине, Арал қасіретін толық сипаттап жату мүмкін емес, ... тек ... ... ... ... Арал деңгейі осы жылдар
арасында 17-18 метрге төмендеді, теңіз ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы көлемінің жартысына жуықтады.
Теңізге құятын тұщы судың күрт кемуінен теңіз суының ... көп ... 1 ... 8-11 г тұз енді 30-35 г-ға ... ... балық құрыды.
Құрғаған теңіз табанынан жел суырып ... тұз бен ... ... ... ... ... ғана смес, әлемнің талай түкпірлеріне баратыны
туралы деректер ... ... ... Арал қасіретін тек жергілікті емес,
дүние жүзілік қасірет деп түсіну керек.
Арал қасіретіне тікелей ұшыраған Қызылорда облысы түгелдей, ... және ... ... Арал бассейнімсн шектескен аймақтары
үкіметіміздің шешімі бойынша экологиялық апат аймағы болып ... ... ... ... ... еді, ... оған араша түсу орталықтың
құдіреті күшті ... ... ... Оның ... ... бара жатқан
Аралды жуырда келетін Сібір суымен «толтырамыз»' деген үміт бар еді. Тек
1986 жылы ... ... ... келе ... мол сулы ... өзендерінің
суын Орта Азия мен Қазақстанға бұру жөніндегі жобаларды үзілді-кесілді
тоқтатқаннан ... ... Арал ... ... ... ... "Арал
тағдыры - адам тағдыры" деген ұрандарды айта бастады. Бірақ бұл тілектің
орындалу ... өтіп ... еді. Арал ... ... ... көптен
ұшыраған-ды. Енді Аралды бұрынғы қалпына келтіру іс жүзінде ... ... - ... ... әрі ... ушықтырмау үшін ең болмағанда теңіз
деңгейін осы қалыпта ... ... ... жүр. Арал апатының ... адам ... ... ... ... бері айтылып келеді.
Сырдария суы Аралға шамалы жеткенімен, жалпы Қызылорда облысының ... оның ... тағы ... ... ... ... ... отырғаны шындық. Бірақ "су басындағылар су ішеді, су ... ... ... кері ... ... суы ... Өзбекстан, Оңтүстік
Қазақстан жерлерін басып өтіп, ондағы мақта тағы ... ... ... өзімен бірге ала келеді. Аралға жақындаған
сайын Дария суына облыстың ... ... ... тағы ... ... ... "жемістері" қосыла береді. Судың
тұздылығы артып, оның химиялық құрамы нашарлап адамнан ... ... жер ... ... зиянын тигізуде. Ол туралы нақтылы
материалдар баспасөздс айтылып жүр.
Арал бассейніндегі апат теңіздің шегінгенінен, ... ... ... ... ... ... ... жерлерді басып,
өзінің көлемін ұлғайтуға байланысты болып отыр. Осыған ... ... заңы жоқ деп ... ... Егер біз ... құятын суларды
ауыздықтап, егістік суаруға мол жұмсағандықтан, теңіз деңгейі төмендейді
десек, ал ... ... ... ... ... ... Одағымыздың
көптеген ғалымдары Каспийге құятын Еділ, Жайық т.б. өзендердің ... ... мол ... таяу ... бұл ... де деңгейін
төмендетеді деп болжам жасаған еді. Бұл жағдайдың алдын алу үшін мол сулы
терістік ... ... ... ... Еділгс қарай бұру туралы
кезінде жобалар да жасалды.
1970 жылдың соңынан бастап ... ... ... ... ... биіктей бастады. Сонымен 1978 жылдан бері қарай теңіз
деңгейі 2 м ... ... ал оның ... ... ... Кейбір
ғалымдардың болжауынша, теніздің биіктеуі XXI ... ... ... Сонда мұндай таңғажайып оқиғаны немен түсіндіруге болады? Бұл
жайында әр түрлі көзқарастар бар. ... ... бұл ... ... ... геология-минералогия ғылымының докторы, Түркімен Ғылым
академиясының ... ... ... ... (1999). Ғалымның
ойъшша, Орталық Каспий Жерорта теңізі белдеуінің ... ... ... ... ... бен ... Балқан құрылымымен жалғасып, су астындағы жер
қабатының тектоникалық әсері салдарынан ... ... ... Теңіз
денгейінің көтерілу "қүпиясы" осында. Қазірдің ... ... ... ... ... ... ... және Түркіменстан мен
Әзірбайжанның біраз жерлеріне су жайыла ... Ал ... одан ... сайын су басқан жер көлемі де молайып ... ... ... метр ... деп айтуға ғана жеңіл. ... ... ... метр түгілі әр сантиметріндс халық тағдыры
жатыр. Себебі көптен қалыптасқан теңіз жағалауында каншама ... ... ... орындары, халық шаруашылығының құрылыстары, қазба байлықтар,
ауыл шаруашылығына пайдаланатын қаншама жерлер бар. ... су ... ... ... апат. Бұл апаттан жеңілірек құтылудың ... ... ... Бұған қоса Каспий ... ... ... ... ... мен газ ... өндіру кездерінде
топырақ қабаттары бұзылған, ластанған жерлерді де қосу керек.
Енді Балхаш ... ... ... ... сөз. ... ... су режимі
өзін оңтүстік пен оңтүстік шығыстан қоршаған Іле, Жетісу, Кетпен т.б.
таулардан және ... ... ... жеті ... ... Сондықтан бұл алқапты халық көптен "Жетісу" алқабы деп атайды.
Ірі жеті өзенмен бірге суын Балқашқа құятын басқа да ... ... ... Дегенмен Балқаш тағдырын шешетін негізгі күре ... - ... ... ... ... бұл өзен - осы ... ен мол сулысы. Балқаш
көлін көрген академик Л.С.Берг оны ... ... ... ... шөлді аймақта бірнеше ғасырлар бойы тұщы көлдің ... ... еді. ... бұл құпиялық оқиғаның кейбір сырлары
шешілді. Біріншіден, Балқашка құятын өзендер өз бастауын ... ... ... ... Жол-жөнекей көп тұздана қоймайды, бастауымен құятын көлге
дейінгі ара - қашық емес. Екіншіден, көлдің ... ... ... тұщы емес ... ... Оның шығыс бөлігі әжептеуір тұзданған,
ал оңтүстік батыс бөлігі - мол сулы Іле өзені ... ... ... ... 1960 ... ... ... төменгі сағасын суармалы егіске, оның
ішінде суды көп қажет ететін күріш өсіруге ... ... ... ... нашарлай бастады. Іле суын ауыздықтап, Қапшағай су
қоймасын жасау ... ... ... ... ... сол
аймақтағы мал шаруашылығына, ондатра, балық шаруашылығына өте ... ... ... ... ... төмендеп, суы тұздана бастады. Көлдің арғы
бетінде орналасып, оның тұшы суын кажетке жаратып отырған ... ... ... - ... ... ... ... көп
нұқсан келтіре бастады. Құрылысы 1970 жылы бітіп, суға толтырыла бастаған
Қапшағай су ... ... ... 28 ... ... ... 1987 жылы.
яғни 17 жылдың ішінде көлдегі су деңгейі 2 м ... онын ... ... тұздылығы 2 еседей артты. Сөйтіп Балқаш көлін жоғалтып алу каупі
туды. Нәтижесінде ... ... ... ұран ... ... ... ... бастады. Жұртшылықтың бұл әрекеті елеусіз қалған жоқ.. Сол
кездегі әкімшілік, ... ... ... ... одан әрі ... ... игі ... жүзегс асырды. Біріншіден, су қоймасындағы су көлемін
жобадағы 28 ... ... ... сол 1987 ... деңгейде - 13,5 шаршы
шақырымда қалдыру. Екіншіден, бұдан әрі суды көп ... ... ... ... тоқтату. Онын орнына су аз жұмсалатын мал азықтық
шөптер ... мал ... ... шаруашылықтар ұйымдастыру.
Осындай шараларды жүзеге асыру нәтижесінде көл деңгейі орта есеппен 340,7 ... ... Ал ... ... ... жағдай одан әрі онша
төмендеген жоқ.
Біз бұл Қазақстан территориясындағы экологиялық апат аймақтары туралы
қысқаша шолуымызда ... ... ... ... деп айта ... Тың ... ... жіберілген кейбір
экологиялык қателер ... сол ... ... ... ... сөз ... Ал атом жарылыстары мен "ғарыш қоқыстарының"
Қазақстанның ... ... ... ... ... болашақтың ісі.
5.5. Қазақстан топырақтарын мелиорациялау мәселелері
"Мелиорация" деген сөз түбірі латын тілінен алынған, ... ... ... ... ... топырақты жақсарту мағынасында қолданылады.
Мәселен, ауа райын, жер бедерін т.б. әр аймақтардың табиғи орналасу
жағдайларына ... ... ... ... ... әрқалай.
Мысалы ТМД елдерінің батыс бөлігіндегі және Балтық бойы ... ... ... мол да, күн ... жылуы жеткіліксіз. Яғни сулану
басым, ал булану азырақ. Соған байланысты бұл ... ... ... орын алады. Ауыл шаруашылығына тиімді пайдалану үшін бұларды ... ... ... қажет.
Ал ТМД елдерінің оңтүстік шығыстағы орналасқан мемлекеттерінде
керісінше ауадан ... ... ... ... өте көп. Орта ... арғы ... ... Қазақстан аймақтарында негізінен құрғақ дала,
шөл-дала және шөл ... орын ... Бұл ... топырақты ауыл
шаруашылығына тиімді пайдалану үшін оларды қолдан суарады.
Оңтүстік Қазақстанның құрғақ, күні ыстық аудандарында егіншілікпен
шұғылдану үшін ... ... ... болмайды. Сондықтан бұл
аймақта егіншілікпен айналысу атам заманнан бері сумен байланысты. Дегенмен
белгілі ... ... ... бұл өлкеде суармалы егіншілік ... ... ... көп ... суару - оңай іс емес. Ол үшін күрделі
ирригациялық-инженерлік құрылыстар салу қажет болды. Ал ол ... ... ... ... не ... не ... не ... болмады.
Сондықтан ол кездегі егістіктер тек қолдан ... ... ... ... суарылды.
Мемлекет тарапынан суармалы егіншілікті дамытып, өрістетуге ешқандай
көмек болмады. Патшалық Ресей мен оның жергілікті шабармандары бұл ... ... ... ... ... ... 1909 жылы ... пен өзбек
жерінде орналасқан Мырзашөл алқабын суару үшін оның топырағын жан-жақты,
түбегейлі ... ... ... ... ... ... бастығынан
қаржы сұраған ғалым, топырақтанушы-агроном М.М.Бушуевтің хатына ...... ... әлі өз ... ... ... ... емес»
деген бұрыштама қойыпты. 1912-1913 жылдары қырғыз, қазақ жерімен ағатын суы
мол Шу өзснінің бойын инженер ... ... ... осы ... ... ... Шу бойының жерлерінің жобасын жасайды да, оны егіншілік
министрлігіне бекітуге апарады. ... ... ... бөлімінің
бастығы князь Р.И.Мосальский бұл жобаға: ''Архивке. Әлде бір ... Шу ... ... ... кімге қажет" деп қол қойыпты. Міне,
осындай көзқарастан патшалық ... ... ... шет ... ... жасағаны көрініп-ақ тұр.
Қазан төңкерісінен кейін жағдай өзгерді. Жерді суару, құрғақшылықпен
күресу және шөл ... ... ... ғана ... ... ... ... арттырып, шет елдерден мақта ... ... ... алға ... жылы 17 ... Лениннің қолы қойылған "Түркістандағы суландыру
жұмыстарына 50 млн сом қаржы бөлу жөнінде бұл ... ... ... ... ... ... 1. Орыс тоқыма өнеркәсібін
мақтамен қамтамасыз етуді арттыру жөніндегі жұмыстардың жоспары бекітілсін,
бұл ... ... а) ... ... ... ... ... даланың
500 мың десятина жерін суландыру, бетпақ далаға қарама-карсы Сырдария
өзенінің арғы жағасында ... ... 40 мың ... ... қамтитын
ирригацичлық жүйенің басты құрылыстарын қамтамасыз ету; б) Ферғана
облысының ... ... 10 мың ... ... ... в) ... ... реттеу жолымен мақта дақылына арнап 100 мың десятина жерді
босату үшін Заравшан өзеніндегі Лупилин көпірі алдынан су қоймасын ... ... ... ... 94 мың ... ... суландыру үшін салынатын
ирригациялық жүйелердің құрылысын аяқтау (Ленин В.И., 1918)
Бұл иригациялық кең ... ... ... үшін ... ... ... жұмыстар басқармасы құрылып, оған жоғарыда
көрсетілген 50 млн сом қаржы бөлінді.
Бұл құжат түрікмен, өзбек, тәжік, ... және ... ... ... ... іске ... үшін жер суландыру құрылыстарын кеңінен
өрістетуге, суарылатын жерлер ... ... ... әсерін тигізді.
Энтузиаст агроном Бушуев пен инженер-ирригатор Васильевтің көздеген ойлары
дұрыс шешімін ... ... бұл ... қол ... ақша ... ... ... жүзеге асуы үшін нақты шаралар қлданды. Ирригация жұмыстары
Лениннің ... ... ... ... ... ... жоспарынан
да тыс қалған жоқ. Бұл жоспар бойынша ауыл шаруашылығының электрлендірумен,
механикаландырулармен қатар жерді ... яғни ... ... мен
құрғату кең түрде жоспарланған еді.
Бұдан кейінгі жылдары да жерді суарудың ауыл ... ... ... ... ... ... отырды. 1921 жылдың көктемінде
Әзірбайжан, Грузия, Армения, Дағыстан және тау халықтары ... ... ... ... ... пен мал шаруашылығын қалай
болғанда да игеру үшін жерді суару ерекше маңызды... Суару бәрінен де ... және ... гөрі ... ... оны ... ... ... жаңа-өмірге өтуді нығайтады" деп ирригация ... ... ... Шу ... ... ... жер көлемі жоғарыдағы декретте
көрсетілген көлемнен бірнеше есе ... ... ... қазақ
республикаларындағы осы өзен суымен суарылатын егістік 500 мың гектарға
жетті ... қант ... ... Таяу ... ... ... қазіргіден әлдеқайда артады.
Күн сайын өсіп келе ... ... ... ... талғам-талабын қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылық дақылдарының
өнімін де, көлемін де арттыра түсу керек. Суармалы жерлердегі егістіктер ... ... ... ... бір ... ... байлық көзі.
Сондықтан бұл саланы өркендету әрдайым назарда болғаны жөн. Әсіресе бұл
мәселемен мемлекетіміз ... ... ... ... келеді. Таяу жылдары
еліміздің суармалы жер көлемі үдемелеп ... ... ... ... ... ... табиғи жағдайда ылғалмен қамтамасыз
етілген, жыртуға жарамды жерлері түгелімен егістікке игерілген, ал ... ... ... ... үшін ... ... ... қолдан суару
қажет.
Қазақстанның суармалы жер көлемі казір 1,0 млн гектардай. ... ... ... ... ... ... және Қызылорда
облыстарында. Болашақта осы ... мол сулы ... - Іле, ... және басқа майда өзендердің суларын тиімді пайдалану арқылы
Оңтүстік ... ... жер ... 2-2,2 млн ... ... ... жерлерді республикамыздың батысындағы Жайық өзені, ал
республикамыздың шығысы мен терістігіндс Ертіс, Есіл, Тобыл ... ... ... суармалы егіншілігі
Мелиорацияны кең көлемде дамыту әр елдің техникалық және экономикалық
мүмкіншіліктеріне ... ... ... ... ... мен ... ... қауырт өрістеді. Ертеректе ғалымдар мелцораиияны XX ғасырдың
резерві деп болжаған. Шындығында солай. ... XX ... ... жер ... дүнис жүзінде 40 млн гектар ғана болса, қазір ол алты
еседей көбейіп, 235 млн ... ... ... жүзіндегі суармалы; жер
көлемі 235 млн га, яғни бұл ... ... ... алты ... ... ... бұл жерлерден бүкіл азық түлік өнімдерінің жартысы
өндіріледі, ... бір ... ... жер өзінің өнімділігі жағынан алты
гектар суарылмайтын жерге теңеседі екен. Бұл жағдай Қазақстанға да ... ... ... ... ... ... химияландырудың және мелиорациялаудың маңызы ерекше.
Қазақстан жері негізінен ... ... ... батпақты жер жоқтын қасы.
Осы себепті республикамызда ... ... көп ... ... ... ... егіншілік көлемі 1,0 млн гектардай. ... ... ... ТМД ... ішінде Өзбекстан мен Ресейден кейінгі ... ... ... ... ... ... зор. Онда ... жер көлемі 30-40 млн гектар. Оның үстіне Қазақстанда ... ... ... елдеріне қарағанда едәуір жоғары. Мысалы,
белгілі агроклиматологтар ... мен ... ... ... ... ... жерді суарудың тиімділігін
анықтайтын коэффициент жасауға болады. Бұл коэффициент бойынша ... ... ... өнім ... және Орта Азия ... ... (9-кесте). Бұл жағдай іс жүзінде кезінде дәлелденді де.
Әлемдік рекордтық өнімдер: күріштен ... 171 ... ... ... 201 ... ... қант ... 1500 центнер
(О.Гоноженко), темекіден 35-40 центнер (П.Томоровский), Қазақстанның
суармалы жерлерінен ... ... ... ... ... ... Шу, ... Іле, Қаратал, Тентек, Лепсі, Көксу, Арыс ... мен ... ... ... ... ... ... мүмкімшіліктері анықталды. ... ... ... ... республикадағы күріш егуге жарамды жерлерінің
барлығына мелиорациялык ... ... ... ... ... және ... ... күріш егуге жарамды ... ... ... ... ... аймак Іле өзенінің бойы мен
сағалары болмақ. Зерттеу жұмыстарының нәтижссінде 500 мың гектардан ... ... ... ... ... оның су жеткізуге қолайлысы - 300 мың
гектардай. Дегенмен оның ... ... су ... ... ... «Бақбақты», «Октябрьдің 50 жылдығы», «Ақдала», «Жеңіс», «Тыңның
25 жылдығы» күріш совхоздары ұйымдастырылып, Отанымызға қымбат ақ маржанды
дән ... ... ... жай: бұл ... ... ... ... терістік аймақ, сондықтан мұнда күріш егісінің пісіп жетілуіне кейбір
жылдары вегетациялық уақыттың ... ... ... қоса ... деңгейін бірқалыпты сақтау мақсатымен, бұл өңірде бұдан былай күріш
егісін азайтып, мал ... ... ... ... ... ... жер ... тиімділігі
(Ф.Ф.Давитая мен С.И.Сапожникова бойынша, 1963 ж.)
|№ |Аудандар және олардың ... ... ... ц/га |
| ... ... ... - бидай, оңтүстікте - күріш) |
| | | |
| | | |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | | ... ... ... қара ... |34 |50 |16 ... қара ... |40 |51 |11 ... бойы, қара топырақтар |30 |43 |13* ... ... қара |15 |32 |17 |
| ... | | | ... ... |10 |37 |27 |
| ... ... | | | ... ... ік кара |0 |45 |45 |
| ... ... | | | ... Қазақстан, құба |0 |52 |52 |
| ... | | | ... ... сұр ... |67 |67 |
| ... ... | | | ... сұр және |0 |72 |72 |
| ... топырақтар | | | ... ... және |0 |85 |85 |
|. ... ... | | | ... ... соңғы жылдары суармалы егіншіліктін дамуына
Д.А.Конасв атындағы Үлкен Алматы ... зор үлес ... ... Қазақстан облысының Шардара ауданындағы Сырдария өзенінің ескі
жағалауларында да ... ... ... көп. Мұнда Шардара және Отырар
далаларында 1 млн ... ... ... ... ... ... ... мың гектардай жері су келуге ыңғайлы. Дегенмен оның барлығын түгелдей
игеруге су көздері ... ... ... Сыр ... теріскей
жағалауындағы аймақ Қызылқұм каналы ... ... ... ... кезеңінде күріш шаруашылықтары игерген. Қазір мұнда көлемі 40 мың
гектардан астам ... ... ... ... ... ... ... жарытпайтын тақыртүстес топырақтар, оны суарып, тыңайтқыштар
қолданған кезде гектарынан 40-50 центінерден ақ ... ... ... соңғы жылдары басталған бұл алқаптың екінші кезеңінде 60
мың гектар ... жер іске ... ... ... ... ... ... бағыты мақта шаруашылықтары болмақ. Осы
бағытта мамандандырылған "Ақ алтын", "Достық" атты мақта шаруашылықтары "ақ
алтын" өнімін жап-жақсы өткізуде. Мұнда ... ... ... ... ... - су ... ... негізгі күрішті аймағы Қызылорда облысы екені мәлім.
Зерттеулерге Қарағанда, ... ... ... арқылы күріш егуге
жарамды жерлер облыста 5 млн гектардан астам, оның 2,4 млн гектары ... ... ... ... республикадағы су тапшылығын ескере
отырып, суармалы жер көлемін бұл аймақта 150 мың гектарға жеткізіп, оның 70-
80 мың гектардан ... тек ... ... Қазіргі уақытта Қызылорда
облысындағы таза күріш егісі 60 мың ... ... ... ... судың
тапшылығына қарамастан, егістің әрбір гектарынан орта есеппен 30-40 центнер
"күміс дән" алуда. Ал ... ... ... 15 мың ... ... егісінің әр гектарынан 40-50 центнер жинады. Жекелеген звенолар мен
бригадаларда гектарына 80-
17 сурет
Д.А.Қонаев ... ... ... каналының сызба-нұсқалық картасы
100 центнер өнім жинаған күрішшілер саны оннан астам. Сыр суын ... ... ... ... күріш, ал Қызылорда облысында негізінен
күрішке пайдалану ... сөз ... ... ... ... отырған Арал
аймағын естен шығармауымыз керек. Мойындайтын жай: Сыр суын Өзбекстанда, өз
республикамызда тиімді пайдаланбаудың ... Арал ... ... ... ары қарай шиелендіре түспеу үшін Сырдың жоғарғы және ... суды мол ... ... дақыларды азайту қажет. Қазіргі кездегі
облыстың Жаңақорған, шиелі аудандарында бұрынғы күріш егісі ... ... осы ... ... ... ... бойы - суармалы егіс үшін мүмкіншілігі мол ... ... ... ... суаруға жарамды, бірақ әр ... ... ... ... жер көлемі 8-10 млн ... ... ... ... ... мұндай жер көлемі 2,0 млн гектарға
жуық. Бұл жерлердің біраз бөлігін суаруға ... су ... ... ... ... ... ... бар. Ол жайында зерттеу
жүмыстары жүргізілуде.
Казакстанның терістік және орталық аудандарынын ... ... ... ... ... ... ... алдын ала жақсартуды
кажет етпейді. Оның үстіне бұл ... ... ... аз. ... ... дәнді дақылдар егіледі. Сондыктан осы дақылдарды
ауадан ылғал аз түсетін көктемнің соңғы, жаздың басқы ... ... ... ... ... өнімділігі гектарына 30-40 центнерге жетеді. Бұл
жерлерді суару кейбір шаруашылықтарда қолданыла бастады. ... ... ... ... ... ... ... жаңбырлатқыш
машинамен бір рет суарған кезде (гектарына 650 м3 су бергенде) "Саратовская-
29" тәлімі бидайдың өнімі әр ... 40-42 ... ... ... ... ... үшін мол сулы Ертіс өзенінің суы біршама
пайдаланады. Біраз егістіктер, негізінен көкөністер ... ... өріс ... таяу ... ... жерлер Еділ-Жайық өңірі мен Ертіс-
Қарағанды каналының жағалауларына көшеді. Суармалы егіспен тек оңтүстіктегі
аудандар ғана емес, терістік, орталық, ... ... да ... ... ... табиғи жағдайы бір-бірінс ұқсамайды. Сондықтан оларды
суару әр ... ... ... соқтыруы мүмкін. Соншалықты көп жерді
ешқандай тәжірибесіз бірден суару кауіпті. Ең алдымен табиғи ... ... ... ... ... тәжірибе станцияларын ашу керек.
Тәжірибе танаптарында суармалы егіншілік жүйесін үйреніп, ... ... ... ... ... топырақтың сулы-тұзды жағдайын реттеу,
коллекторлы-керізді жүйелерді сынау, агротехника мәселелері, ... ... әр ... ... ... т.б. ... ... Бұл мәселелерді шешу үшін Қазақстанның терістік ... ... ... учаскелерін ұйымдастырған дұрыс.
Қазақстаннын көп жерінің климаты құрғак, шөл ... шөл, онын ... ... ... ... су ... яғни барлық мәселе суға келіп
тіреле береді. ... ... ... аудандарында жер асты суларының
мол қоры бар. Ұлттық ғылым ... ... ... ... ... (1965) көп жыл ... ... нәтижесінде
Қазақстанда жерасты теңіздері табылды. Дегенмен мұны егісті суаруға ... ... ... ... ... асырылмай келеді.
Қазақстандағы суармалы жер азайып, бар болғаны 1,0 млн гектардай,
жалпы егіс көлемінің 5,0%-ын құрады. Осы суармалы ... ... ... республика бойынша алынған жалпы өнімнің 25%-ына тен, яғни алты гектар
тәлімі егістен алынатын өнімді бір гектар суармалы ... ... ... Рас, суармалы жерлерді игеру арзанға түспейді. Каналдар қазып, жердің
мелиорациялық жағдайын жақсартуға аз ... ... ... ... ол ... игергеннен кейін бірнеше жылдарда-
ақ өтелетіні сөзсіз. Қазақстан жағдайында мақта егу үшін жұмсалған қаржы 3
жылда, қант ... егу үшін ... ... 4-5 ... күріш егуге
жұмсалған қаржы 5-7 жылда, ал көкөніс пен мал азықтық ... ... 2-3 ... ... екен ... Д.С., ... ... тағы бір артықшылығы: бір жылда екі өнім ... ... ... тез ... ... ... кейін немесе
жазда пісетін картопты жинап алғаннан кейін ... ... ... 70-80 күн, ал Оңтүстік Қазақстан облысында 90-110 күнге ... Бұл ... ... ... тез пісетін тары немесе сүрлем жүгері
сияқты дақылдарды егуге ... ... ... ... ... ... мол. Біріншіден, ешкандай өнім бермейтін, тіпті
жайылымға жарамайтын ... ... ... ол ... қолайсыз
құбылыстарына тәуелсіз болып, тұрақты әрі мол өнім береді, жұмсалған шығын
көп ұзамай ... ... ... ... ... аймақтарында
күн шұғыласын мол қажет ететін, халық шаруашылығына өте керек техникалық
дақылдар - мақта, қант ... ... ... ... ... ... мол өнімдер береді.
Сондықтан мемлекетіміз бұрынғы Одақ құрамында жерді кең ... ... ... ... бұл бағыттағы жұмыстар өріс алуда. Жерді
суарғанда жер бедеріне, топырақтың құрамы мен ... ... ... қабаттары мен жерасты суларының құрамы мен тереңдігіне
т.б. қарай қолданатын арнайы ережелер, ... бар. Бұл ... ... көп ... ... ... жерлердің тез арада сорланып немесе
батпақтанып, істен шығып қалуы ... ... ... ... ... ... дамыған
облыстардың 40%-дан астам жерінің мелиорациялық жағдайы нашар, сорлануға
бейім. Топырақтың сорлануы мен батпақтануы ең ... ол ... ... ... ... Мәселен, кейбір жерлерді қалай суарса да,
сорланып, батпақтанбайды, ал кейбір жерлер суару барысында жіберген ... тез ... ... Осыларды ескере отырып, енді суармалы
аймақтарымыздың табиғи ... ... ... ... ғалым, академик В.М.Боровский (1967) оңтүстіктегі суармалы
егістікке игерген жерлерде қолдануға ... ... ... әр ... ... қарап, негізгі үш ... ... ... ... - тау етегі мен бөктеріндегі көлбеу жазықтар. Топырақ
беткі қабаты ... ... ... ... төменгі қабаты
ұнтақталмаған ірі жыныстар, қиыршықтастар мен құмдардан тұрады. ... ... ... ... ... ... ... бастайды.
Жер асты сулары тереңде жатады. Кей жерде аздап кермектеу болғанымен ... ... Жер беті және жер асты ... ... ... ... еңісті
келгендіктен, жер асты суларының ағысы жақсы. Тереңде жатқан мұндай сулар
топырақ қабаттарына ешқандай әсерін тигізбейді. Бұл ... ... ... ... ... ... Құрамында тұз аз немесе мүлде болмайды.
Суарған кезде жердің ... ... ... жоқ. ... топырақ
қабаттарының суды мол өткізгіштік ерекшелігіне байланысты арық-атыздар мен
каналдарда су жерге көп ... ... ... ... ... тау етегіндегі
көптеген ирригациялық жүйелерде орын алып ... ... ... ... ... ... судың жер астына сіңіп, шығындануы
50-70%-дан астам. ... ... ... ... ... 110 ... ... арнасы ірі тасты қабаттарға ойылып
түсіп, судың жер астына сіңуі өте көп мөлшерге жетіп отыр.
Жерге ... су сол ... ... ... ... ағып ... ... жатқан территориялардың меслиоративтік жағдайын
нашарлатады., Мысалы, Арыс-Түркістан каналында сіңген су канал ... ... ... ... ... ... жіберді. Жер асты суының
көтерілгесні соншалық, Түркістан қаласының біраз ... су ... ... ... бұл ... біраз елді мекендер де ұшырады,
жолдар бұзылды. Бұл жағдайлар қазір қалпына ... ... ... ... ... мелиоративтік алқаптарының сызба-
нұсқалық картасы
Бұл алқапты суландыру ... ... шара - ... жер ... шығын болуына қарсы күресу. Ол үшін арык-атыздар, каналдар ... ... ... ... әр түрлі шараларды қарастыру қажет. Яки
топырақтын суды ... ... тұру ... ... ... ... беті ... көлбеу болғандықтан, су топырақтың құнарлы үстінгі
бетін жуып-шайып кетуі мүмкін. ... ... атыз ... ... тәртіпті қатан сақтау қажет. Мұндай жерлер Үлкен Алматы каналы
бойында, Алматы облысының тау етегі аймақтарында көп ... ... ... ... өте ... ... ... алқап - жоғарғы алқаптан төмен жататын тау етегіндегі сазды
жер. Бұл аймақ та ... ... ... ... алыстаған сайын жыныстардың механикалық құрамы ауырлап, ірі қиыршық
тастардың орнына майда, ұнтақталған қабаттар кездеседі. Ұнтақталған ... ... ... су ... ... жер асты суының ағысы
бәсеңдеп, жер бетіне жакындайды. Кей жерлерде майда ... жер ... ... ... оны ... ... ... аймақ" деп те
атайды. Суы негізінен тұщы. Жер асты суы ... ... ... ... шалғынды-сазды, шалғынды-батпақты және ... ... ... ... аздап құрамында натрий катионы бар сортаңданған
топырақтар да кездеседі.
Бұл алқаптың шалғынды ... 0,5-1,0 м ... ... қатты карбонатты қабат кездеседі. Ол өсімдік тамырларының таралуына,
судың сіңуіне көп зиян ... ... ... ... Орта ... -
"арзық" немесе "шоқ" деп атайды. Ол жерлерді ... егін ... жер ... ... жатуына және механикалық құрамының майда болуына байланысты,
арық пен ... ... ... ... шығын болуы көп болмайды. Топырақ
бетіне ... ... бұл ... ... ... ... ... бүл
аймақты суарғанда суды есептегі мөлшерден кем беру қажет. Өйткені ... ... жер асты ... ... ... ... батпақтанған топырактарды құрғату үшіп керіздер
қазу кажет. Топырақта кездесетін қатты, арзық қабатымен күресу де әлі ... ... ... Бұл ... ... біршама сорланған
топырақтарды жуып-шайып, мелиоративтік жағдайын жақсарту қажет. Жер асты
суының ... ... көп ... ... үшін оның ... ... отырған жөн.
Үшінші алқап - сазды жерлерден төмен жатқан шөлді жер. ... ... ... ... ... ... уақытша таудан аққан су
ағыстарының майда шөгінділері. еңістігі (көлбеулігі) шамалы тегістіктер.
Топырақ ... әр ... ... ... ... ... бетінде ұнтақталған
майда топырақтар, астында көбінесе құмды қабаттар ... Жер ... бұл ... әр ... ... ... көлдерге жақын жерлерде су
жер бетіне жақын, ал олардан алыс жерлерде тереңде жатады. Жер асты ... ... ... өте нашар келеді, ал ксйбір жерлерде жер асты ағыны
тіпті жоқтың ... Бұл ... ... әр түрлі. Су жайылымы жететін
жерлерде ... ... жәие ... ... шөлді жерлерде тақыртүсті және сұр-құба топырақтар мен тақырлар,
құмды массивтер кездеседі. ... ... ... ... ... және ... ... жерлердің басым
көбі осы алқапта орналасқан. Бұл алқапты суарған кезде жер асты суы ... ... тез ... ... топырақ сорлана бастайды. Себебі мұнда
судың шығыны тым көп. Бұл маңдағы егістікті суарғанда топырақтың ... ... үшін суды ... ... 20-30% ... беру ... топырақ құрамындағы тұздар шайылып, жер асты суына қосылады. ... ... ... ... ... ... ... бұл аймақтан
алыстатып жіберу қажет. Бұл алқап мелиоративтік жағынан өте ауыр ... ... ... ... ... сәл ғана ... сорландырып, істен ... ... ... ... ... істеуіне айрықша назар аударылуы қажет.
Осындай қолайсыз жағдайларды болдырмас үшін көптеген ирригациялық,
инженерлік, мелиоративтік ... дер ... ... ... ... ... шаралардың бірі - жердің бетін жаппай тегістеу.
Каналдар мен арықтардағы судың жерге ... ... ... ... ... асты ... ... көтерілу шапшаңдығын бәсеңдетеді. Ол үшін каналдар
мен арықтардың табандары мен бүйірлерін су өткізбейтін бетон плиталарымен
немесе ... ... ... Ал ... ... ... суды
сіңіруін азайту үшін майда ұнтақталған балшық - бентонит сепкен жөн.
Судың босқа ысырап болып, жер астына сіңіп кетпеуі үшін ... ... ... ... оны тәртіппен мөлшерлеп қана беру
керек. Мелиорациялық ... ... ... ... суды ... астына көп жібермеу әрекеттерін істегенімізбен, 5-6 жылдың ішінде
жер асты суы жоғары көтеріліп, топырақ сорлана бастауы, ал ... ... ... ... ... ... ... мелиорациялык жағдайы
нашар алқаптарда топырақты сорланудан, ... ... ... ... ... ... ... терең коллекторлы-керізді жүйелср арқылы жер
асты суының ағымын жасау. Суармалы алқаптардың ... ... ... соңғы жылдарға шейін коллекторлы-керіз жүйелерін
қазу жұмысы ... ... ... ... салдарынан Қызылорда, Оңтүстік
Қазақстан облыстарының көптеген суармалы жерлері сорланып, істен ... ... ... яғни бір жер ... ... шықса, оны
тастап, екінші жерге егін егу практикасы көбірек орын алып ... ... ... ғана бұл олқылық ескеріліп, мемлекеттік көлемде ... ... ... ... ... ... алынды.
Мелиорациялық жағдайы нашар алқаптарды игеру үшін коллекторлы-керізді
жүйелерді салу, каналдар қазу жұмыстарының ... ... ... ... ... ... ... құтыла аламыз. Ескеретін жағдай,
өкінішке орай суармалы егіншілік ... ... ... мелиоративтік жағдайлары қазіргі талапқа сай емес екендігі анық.
Міне, осы ... ... ... ... ... ... түсетін
инвестиция қаржыларының біраз бөлігін осы ... ... ... жақсартуға жұмсау туралы қабылдаған шешімі құптарлық
жай. ... ... ... ... ... жерлерінің 80%-ының
қазылған арық-атыздары қазіргі талапка сай ... ... ... осы олқы ... ... сай етіп ... ... отыр.
5.7. Сортаңданған жерлерді игеру
Елуінші жылдары басталған тың игеру эпопеясынан кейін Қазақстанда бос
игерілмей ... ... ... қалмады. Ал қосымша күш жұмсап, ... ... ... етіп ... ... ... Сондай
жерлердің бірі -сортаңданған жерлер.
Сортаңданған жерлер - ... ... бір ... Бұл жерлердің шын
мәнісінде сорланған топырақтарға қарағанда ... ... ... зиян ... ащы ... жоқ, олар ... ... кейін жауын-шашынмен жуылып, топырақтың төменгі қабаттарына
шайылып сіңіп кеткен. Дегенмен ... суға ... ... ... ... ... құрамына еніп, барынша қанығып, сіңіп қалған. ... ... ... ... 20%-дан астамы осы натрий катионының
үлесінс тиеді. Мұндай жерлерді егістікке игеруге қиындық келтіріп ... ... ... ... ... ... мол топырақтарда органикалық және
коллоидты минералды бөліктер бірігіп, ... ... ... ісініп,
ыдырап, сумен төмен шайылады. ... ... ... ... ... ... төмен ығысып, жоғары қабаттың түсі ... ... ... оның ... топырақтын төменгі қабаты
ұнтақталған коллоидты және органикалық қосылыстарға ... түсі ... ... ал оның реакциясы сілтілі болады. Су тиген кезде бұл
қабаттың көлемі ісініп, ... ... ... ал ... ... ... ... бағаналы болып, қатып қалады. Бұл қабатта суға ерігіш тұздар
жоқ, ал ... ... ... ... ... ... жеткілікті. Осы
тұздардан жоғары жатқан сорланған қабаттың физикалық қасиеттерін алдын ала
жақсартпайынша, ... ... ... өнім ... ... ... 75 млн гектардай сортаңданған жерлер бар.
Қазақстанның сортаңданған жерлерін зерттеу жұмыстары 1956 ... еді. Бұл ... ... ... ҰҒА-ның Топырақтану
институты негізінен үш бағытта жүргізген болатын.
1. Сортаңданған жерлерді картаға ... ... ... үшін территориялық зертгеулер жүргізу. Сортаң
топырақтың әр ... ... ... ... агромелиоративтік
қасиеттеріне қарай оларды игеру, жақсарту жолдары да әрқилы. Сондықтан
сортаң жерлерді ... ... ... ... әрқайсысының шекараларын
анықтау қажет. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... ғалымдары, батысында кезіндегі Қазақстан
ауыл шаруашылығы ғылым академиясы жайылым-шабындық шаруашылығы институтының
ғалымдары жүргізді. 2. Сортаң жерлерді ... ... мен ... ... ... ... жүргізілді. Қолданған әдістердің
арқасында жақсы нәтижелер алынды.
Фитоагротехникалық мелиорация әдісі ... ... ... ... ... кешенін игеру үшін қолданылады. Мұнда жерді сортаң
қабатына дейін қайырмалы әдіспен жыртады да, одан ... ... ... ... ... ... ... дәнді-бұршақты дақылдар
араластыра егіледі. Бұл әдіс орта есеппен гектарынан 15 ... шөп, ... ... ... еккенде, гектарынан 10 центнер дән береді.
Агрохимиялық мелиорация. Бұл әдіс бойынша ... ... ... үшін ... ... арқылы топырақтың төменгі қабатында жатқан әк
пен гипсті пайдалану.
Ол үшін сортаң топырақтарды терең етіп, плантажды ... ... ... ... ... ... жерге көпжылдық бұршақты шөптер егеді.
Шөп өнімі гектарына 15-22, ал шөп жыртылған жерге егілген арпа гектарына ... ... өнім ... мелиорация. Бұл әдіспен топырақтың жоғары ... ... ... етіп ... оның ... ... қопсытады
да, сортаңданған қабатты жақсарту үшін оған кәдімгі гипс пен ... Бұл ... ... ... шөп, түйе ... ... ... гектарына 17-25 центпер, ал оны жыртып орнына ... ... ... 10-14 ... ... Ал тұзы мол сортаңға төзімді шөптер егіп,
оларды шалғынға айналдырған жөн. Ол үшін ... ... ... бетін
қайырмалы етіп жыртып, оның астын тереңдетіп қопсыту қажет. ... ... ... 12-14 ... ... ... бұл ... топырақтарды жақсарту әдістері кезінде Ақмола, Қостанай, Солтүстік
Қазақстан облыстарындағы 12 ... ... 300 ... ... ... ... жақсы нәтижеге жеткен еді. Осы әдісті қолданып,
сортаң жерлерді жақсартқанда. олардан алынған өнім ... ... ... ... 7-10 ... көп. Бұл жағдай сортаң жерлерді игеру мол
резервтің кезі ... ... ... аса ... ... ... мол қаржы жұмсамай-ақ сортаң ... ... 7-10 ... ... ... ... ... нәтижесіне сүйене
отырып, институт ғалымдары сортаң жерлерді игеру жөнінде ... ... Ол ... ... Ауыл ... министрлігінен
қолдау тауып, арнайы әдістемелік басшылыққа алынды.
Енді республикамыздың солтүстік ... ... ... агрохимиялық лабораториялары жасаған жобалар мен сортаң жерлерді
игеру жұмысы ... ... ... ... ... қара ... жәнс
қара қоныр топырақты алқаптарында суарусыз, көп қаржы жұмсамай 15,6 ... ... ... ... жоспарлары кезінде жасалды. Онын ішінде
фитоагротехникалық ... ... 1 млн га, ... ... 10.4 млн, ... ... арқылы 1,0 млн,
ал шалғындық шөп егуге 3,4 млн ... ... жер ... ... ... жыл ... шөп ... 8 млн тоннаға, малға
жемдік дакылдарды - арпа, сұлы, тары ... 5,5 млн ... ... ... Бүл ... мал ... ... көп септігін
тигізбек. Ал бұрынғы жемшөп егіліп жүрген құнарлы топырактарға бидай егіп,
одан қосымша 10 млн ... ... ... ... Қазақстанда көлемі мол сортаң жерлерді игеру жұмыстары
кезінде жаппай ... ... Ең ... ... жеңілірек түсетін
солтүстіктегі табиғи ылғалмен қамтамасыз ... ... ... ... ... Оида ... ... қазірдің өзінде игерілді.
Ақмола, Солтүстік ... ... ... ... мың ... жерлер жоғары айтылған әдістер арқылы игеріліп, ойда малазыктык
жемшеп өсірілуде. Бұл ... ... ... ... ... ... өндіріске жақын жасау үшін Қазақстан ... ... ... ... ... өзінің бөлімшесінде сортаң жерді
игеру жөнінде кезінде ғылыми-әдістемелік лаборатория ... ... іске ... ... ... шаруашылығы ғылыми-зерттеу
институты да көмек тигізген болатын. Өкінішке ... ... ... игеру
жұмыстары соңғы жылдары тоқталып қалды.
3. Осы жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... ҚР ҒА-ның Ө.Оспанов атындағы Топырақтану
институты сортаң жерлердің пайда ... оны ... ... де ... сортаң жерлерді игеру ісі ғылыми негізделген әдісті мұқият
сақтықпен қолдануды қажет етеді. Ал біздің ... ... ... Қазақстан облыстарында сортаңды игеру қайырмалы соқамен ... жер ... ... ... деп ұғып, (бұрын шабындық немесе ... ... ... жарамсыз қалғанын да жасыра алмаймыз. Негізінен
сортаң жерлерді тек ... ... ... пайдалану қажет. Ал сортаң
жерлердің жалпылама жыртуга жарамсыз екенін ... ... ... ... ... ... және ... эрозиядан қорғау
Топырақтану ғылыми-зерттеу ииституты ғалымдарының көпжылдық
зерттеулері республикамыздың жері ... кең ... ... жарамдысы мен ылғалмен қамтамасыз етілгені шамалы екенін
дәлелдеп отыр. Сондықтан ... ... ... ... ... ... пайдалану - бүгінгі күннің басты міндеті. Егістік ... ... - онын әр ... ... мол өнім алу ... ... мол өнім алу үшін егістік жерлерге жыл сайын негізгі ... ... ... жүйесін енгізумен қатар, егіншілікке барынша
аудандастырылған дақыл ... ... озат ... ... қажет.
Көпжылдық тәжірибе республиканың негізінен жаздық астық егілетін
солтүстік аудандарында ... ... ... ... ... ... Бұл ... аудандарда парға егілген дәнді дақылдар
жыл ... ... ... ... ... ... 5-7 ... артық
өнім береді. Себебі танапты бір жылдай қара пар егіп ... ... ... ылғалдың қажет қоры жиналады да, микробиологиялық
құбылыстардың нәтижесінде қоректі заттар көбейіп (әсіресе ... ... ... ... жыл бойы дәнді дақылдардың дұрыс өнім беруіне себеп
болады.
Солтүстік облыстардың көпшілігінде, әсіресе топырақ ... ... ... ... жиі әрі ... тұратын желдердің күшімен
үрленіп, шаңданып, тозаңданып, құнары азаяды, ал эрозияға қатты ұшыраған
аудандарда топырақ құнары ... ... ... ... ... тигізетін әсерін есептеп жеткізу қиын.
Мәселен, жел эрозиясына ... бір ... ... жер 600 кг ... 36 кг ... ... 108 кг ... фосфорды, 105 кг калийді
жоғалтады. Ал су эрозиясының зардабына ... ... ... ... ... екі ... дейін жалпы азотты, 120 кг жылжымалы азотты, 280 кг
фосфор мен 215 кг ... ... екен ... Р.Д., ... ... тың ... ... жаппай жүргізген кезде
жыртуға жарамды жер ... ... ... ... ... ... жел эрозиясына қатты үшырағаны баршаға белгілі. Мұндай
жерлер тек Павлодар облысында 805 мың гектарға ... ... ... және ... ... ... ... жел эрозиясынан
бүлінді. Кейін жүргізілген ... ... ... ... жел эрозиясына ұшыраған 1,5 млн гектар ... ол ... әр ... көп ... шөптер егілді. Табиғаттың бұл
апатымен күресуде ... ... ... ... академик
А.И.Бараев басқарған ұжымы кезінде жақсы ... ... ... ... ғалымдары егіншілікті топырақ эрозиясынан қорғап, ауадан
түсетін ... ... ... сақтау мен арам шөптерге ... ... ... ... Топырақты кәдімгі соқамен (плугпен) қайырмалы етіп
жырту орнына, оны арнайы соқамен қопсытып, егілген егіс ... ... ... сакталады және топырақ желмен ... ... ... жел ... ... үшін парды белдеу-белдеу етіп орналастырады,
яғни пар ... ... биік ... ... ... егеді.
Егіншіліктің қысқа ротациялы - парлы-астықты ауыспалы жүйесін қолданады,
әдетте үш жыл ... ... ... жылы пар ... ... ... ... эрозиясына ұшыраған облыстарда, Сібір және Алтай өлкесінің
кейбір аудандарында қолданған кезде ... ... ... ... өнім бере ... ... топырақ корғау жүйесі Қазақстанда
тың ... ... ... ... ... болғанымен,
егіншіліктің бұл жүйесін ... ... ... ... кең.
Сібір, Орал, Еділ бойы, Ставрополь. тіпті Украина егіншіліктері де
егіншіліктің бұл ... ... ... ерекшеліктеріне
сәйкестендіріп қолдануда.
Егіншіліктің терістік облыстарында негізінен ... келе ... ... ... жоқ ... ... ... егістік
жүйесін ауыспалы егістік жүйесіне жатқызу күмәнді. Бұл егістік жүйесінде
жерді ... ... ... шөп ... егіс жоқ. ... мал ... ... да кесірін тигізуде. Парлы танапты да
тиімді пайдалану қажет ... ... осы ... ... ... ... ... астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу
институтының бұрынғы директоры М.Сүлейменовтың жетекшілігімен ... ... ... жақсы нәтижелерге меңзейді.
Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы облыстарды негізгі дақылдарды
ауыстырып, топырақ құнарлығын, әсіресе топырақтағы азотты арттыратын дақыл
- беде ... ... ... беде өте ... белокты азықтық шөп.
Сондықтан бұл аймақтарда беделі-күрішті, беделі-мақталы, ... ... ... ... ... Топырақтың мелиоративтік
жағдайларына, шаруашылықтың мамандандырылған бағытына ... ... ... алатын орны әр түрлі (әдетте, 30%-дан 50%-ға дейін).
1961-1962 ... ... ... шөптанапты ауыспалы егісіне қарсы
"шабуылы" басталған аймақтарда, оның ішінде біздің оңтүстік облыстарымызда
беде егістері жөнсіз жыртылып тасталды, соның салдарынан ... ... ... ... көп шаруашылыктарда жетіспей келеді. Суармалы аудандарда
негізгі құнды дақылдардан мол өнім алу үшін ... егіс ... ... келтіріліп, онын ішінде беде өзінің заңды орнын алуы қажет.
Егер республикамыздың солтүстік облыстарында топырақтың жел ... ... ... ... ... су эрозиясы орын алған.
Топырақтың су эрозиясы деп аққан су ... ... ... ... ... ... ... төменгі қабатының жуылып-шайылып,
жыралар мен ... ... ... сияқты табиғи құбылыстарды айтады.
Топырақтың су эрозиясы суармалы егіншілік ... ... ... ... ... тау ... аймақтарында орын алған. Оған бұл
жерлердің тым еңістігі, топырақ бетінің және оның төменгі қабаттарының ... өте ... ... жыныстардан (лесс-типтес) құралуы септігін
тигізеді.
Су эрозиясының негізінен екі түрі болады: ... ... ... ... ... ... нөсерден немесе суарғанда судың мөлшерден артық
жіберілуінен ... ... ... ... ... негізгі ағысы
жүрген жерлерде тілінген ... ... ... ... Бұл ... ... кезде егістің аралығы өңделіп, культивацияланған уақытта қайта
тегістеледі де, топырақтың шайылғаны жөнді ... Бұл ... ... қайталанған ретте, топырақтың құнарлы ... ... ... құнары төмендейді. Мұны шайылу эрозиясы деп ... Ал ... ... беткейлерде әуелі жіңішке болып басталатын майда ... ... ... ... тез ойылып, ірі жыраларға, сайларға айналады.
Мұндай жайлар ... су ... ... ... ... ... ... облыстардың кейбір жерлерінде осындай арықтардың
табаны бірте-бірте шайылып, жер ... ... ... Мұндай жағдайларда
судың өз ағысымен айналадағы жерді суару мүмкін болмай қалады. ... бұл ... ... эрозия деп атайды.
Су эрозиясымен күресудің үш түрлі жолы бар. ... ... мол ... су ... ... ... ... топырақты
қайырмасыз жырту, қыста қар тоқтатып, көктемде судың ағыс екпінін кеміту
үшін егілген ... ... ... ... ... ... шаралар: жыралар мен сайлар жағалауына, өзендер
айналасына, суару жүйелерінің бойына міндетті түрде ағаштар, ... ... ... ... ... ... ирригациялық эрозия болмас үшін арықтар мен каналдардың табаны мен
ішкі қапталын су өткібейтін заттармен ... ... ... ... ... ... қолданған жағдайда топырақтың су эрозиясына
ұшырауы жойылады. Қазақстандағы жел ... ... жер ... ... бойынша, 70 млн гектардан асады, яғни ... 26%-ы ... ... онын 52 млн ... астамы жел
эрозиясына бейім болса, 18 млн га астам су эрозиясына ұшыраған. Олардың
жартысына ... ... ... ... Су ... бұл ... жер
бетін бүлдіріп қана қоймай, сонымен қатар жылына 2,5 млн ... жуық ... ... ... ... ... да су эрозиясының аса бір қауіпті, апатты түрі екені
белгілі. ... ... ... осы сел ... болдырмау үшін Кіші
және Үлкен Алматы өзен бойларында салынған ... ... ... ... аласа таулар мен Ақсай трассасы бойындағы,
негізінен тас басқан тау етектеріндегі жерлерді көгалдандыру ... ... ... қала ... демалыс аймақтарына айналдырып, қала
тұрғындарын саяжай ретінде учаскелері үшін бөліп беру өте ... ... ... бұл жағдай қала халкының қосалқы шаруашылығы ретінде де,
оларды ... ... ... ... ... ... ... тигізеді. Дәл осындай жерлер тау ... ... ... да ... ... ... көрсетілген әдіспен
бұл жерлерді де тиімді пайдалану құптарлық мәселе.
Жыртылған ... ... ... пайдаланып, құнарын арттырумен
қатар ауыл шаруашылығының екінші саласы - мал ... ... ... мол ... - миллиондаған гектар жайылым мен шабындық
жерлерді де тиімді пайдалану керек. Қазақстанда 180 млн ... ... бар, олар ... ТМД ... ... ... ... астамы.
Өкінішке орай, соншалықты мол байлық бүтінге дейін ... ... Оның ... себебі бүл шөлейтті және шөлді аймақта орналаскан
жайылымдар осы күнге дейін жақсы ... ... жер асты ... жер ... ағатын өзендерді тиімді
пайдаланып, бұл кең алқапты суландыру - кезек күттірмейтін іс. ... ... ... ... ... қажет. Эрозияның бұл түрі
малды бір жерге қайталап жая бергеннен, ... ... және ... беткі қабаттарының бұзылуынан пайда болады. Мұндай "түяқтесті"
жайылымдар республикамызда миллион-даған ... алып ... ... "мал ... ... ... тұяғымен жейді" дегені тегін болмаса
керек. Мұндай жайылым ... ... ... ... елді ... малды суаратын аймақтарда көп орын алады.
5.9. Бүлінген жерлерді қалпына келтіру
Өркениеттің үдемелеп ... ... ауыл ... ... жерлер басқа мақсаттарға пайдаланылып ... ... олар ... ... ... жол және ... ... тартуға т.б.
мақсаттарға жұмсалуда. Ал өндірісті ... ... үшін ... ... ... ... барлау, қазып алу және байыту
кезіндегі жұмыстарды ... ... ... ... болады.
Мәселен, 1970 жылдың басында жер бетіндегі әрбір ... ... ... жыл ... жер ... 20 ... әр ... минерал мен тау жынысын
қопарса, қазіргі кезде әр адам үшін 30 ... ... мен тау ... ... В.Н., 1991). ... жер ... шығарылған соншама
көп заттардың тек 2%-дайы ғана пайдалы мұқтаждыққа жұмсалады да, ... ... ... ... ... Бұл ... ... көп нүқсан келтіреді. Көптеген пайдалы жерлерді басып калып,
пайдасыз етеді. Сондықтан ... ... көп ... ... ... ... асуы ... Себебі бүкіл әлемдегі сияқты біздің
елімізде де жылдан-жылға халық саны үдемелеп өсуде. Адам ... ... ... ... ... мұқтаждығы, талғамы жылдан-жылға
аспаса, кемімейді. Жер-Ананы пайдалануға негізгі бағыт - әр ... ... ... ... мен ... ... жетістіктерін орынды
пайдалана отырып, егістіктердің әр гектарынан түсетін өнімді арттыру, ... ... ... ... ... бір жолы - осы айтылған
өзіміз бүлдірген жерлерді қайта ... ... ... ... ... ... ... үкіметіміз біздің сарқылмас алтын
қорымыз - жерді ... ... оның ... ... оны ... ... тиісті шаралар қолдану жөнінде заңдар қабылдады.
1991 жылы республикамыздың жер туралы жаңа заңы ... Бұл ... ... ... мекемелер қазба-байлықтарды алып болған
соң, көп ұзамай өз қаражатымен бұзылған ... ... ... ... ... ... ... бүл мәселе Қазақстанда әлі жөнді
колға алынбай ... ... ... ... ... аймаггнла. Грузияда,
Оралда, Сібірдің кейбір жерлерінде ... ... бар. ... кезінде қазылып, қазір бос тасталған кен карьерлері, тау
жыныстарының үйінділері, жылу электростаниияларынан шығарылған күлдер, тағы
басқа әр ... ... ... ... ... көп-ақ. Бұл
аймақтар табиғатқа адам қоғамының дамуымен ... ... шөп ... болған соң олар желге ұшып, суға ағып, аймақты
былғайды. Мұндай жерлер Қазақстанның ... мен ... ... барлық
облыстарында кездеседі. Соңғы есептеулерге қарағанла. Қазақстанда ... ... жер ... 200 мың ... Оның басым көпшілігі
бұрынғы автомобиль жолдары, ... ... ... т.б. ... ... Ал ... ... мұндай бұзылған жерлер көлемі 2 млн
гектардан асады. Республикамызда осы күнге ... ... ... қайта
культивациялап, қалпына келтіру әлі де жақсы жолға қойылған жоқ. Бұл бұдан
әрі созуға болмайтын, ... ... ... ... ... ... бағытында бүкіл республика
көлемінде жөнді қолға ... бұл ... өз ... ... шұғылдана бастаған мекемелер бар. Онын ... ... ... бірі - Қарағанды көмір өндірушілері. Көмір
шахталары бар ... ... - ... ... бетін жауып
жататын, көмір қалдықтары аралас бос ... ... ... ... ... ... ... кейбіреулері тіпті жанып, желге ұшып,
қаланын санитарлық жағдайын нашарлатады. Оның ... ... ... ... ... жерлерді істен шығарады. Мұндай террикондар
саны Қарағандыда соңғы жылдарға дейін жүзден астам ... ... және ... ... қоса есептегенде, 7000 гектардан астам
жер пайдасыз ... ... ... Карағанды көміршілері бұл
террикондарды құртуда жақсы нәтижелерге жетуде. Көптеген жылдар ... ... ... ... ... ... немесе табиғи жағдайда
кездесетін ... ... жол ... жол ... ... ... ... Тау жынысынан босап, тазаланған және
қолдан тегістелген ... ... ... ... көк ... ... пен бұталар егіліп, отырғызылып, ауа тазарып, каланың сәні жақсаруда.
Жүзден астам террикондардың жартысына жуығы қазірдің өзінде жойылды. ... ауыл ... ... ... кафедрасының оқымыстылары
ғылыми-әдістемелік көмек көрсетіп келеді.
Біздің республикамыз - ... ... ... Оған көп ... ... Сол ... ... іздеу, оны қазып алып,
пайдалану ... ... көп ... ... әсіресе құрылыс материалдарын
өндіру министрлігінің әр түрлі заводтары зор зиян әкелді. Сондықтан мұндай
"жарақаттарды" "емдеу" мәселесіне алғашқының бірі ... ... де ... ... ... жерді қайта культивациялау жөнінде тәжірибс -
әдістеме бөлімі біраз жылдан бері жемісті жұмыс істеген еді. Бүл ... ... ... жөнінде алғаш жасаған жобалары жүзеге ... ... ... заводы бүлдірген, көлемі 30 гектардай топырақ
карьері қайта жақсартылып, ... иесі ... ... ... ... ... ... қайта культиваииялаудың дайын жобалары министрлікте
баршылық, алайда іс жүзіне асуы баяу жүргізілуде. Себебі бұл жұмыс әлі де
сыннан ... ... ... Жерді қайта культивациялау дегеніміз ... ... ... яғни жердің құнарын кемітпей, бұрынғы қалпына
келтіру деген сөз. Ол үшін ... ... ... ... кейін онын бетіне құнарлы топырақ қабаттары төселінуі тиіс.
Әнгіменің негізгі түйіні осы, ... ... ... топырақ қабаттары
көпшілік жағдайда табыла бермейді. Мұның себебі қайта культивациялауға
қажет ... ... ... Ал ... ... шейін карьерлер қазудан
бұрын топырақ қабаттары алынып, оларды жерді ... ... ... арнайы сақталған емес. Табиғи жағдайда ғасырлар бойы түзіліп, пайда
болатын топырақтың ... ... бар, ең ... қабаттары кезіндс
өзіміздің қателік жасап, ескермеуімізден рәсуә болыл, үйінділер астында
қалған. Ал казір ... ... оны табу өте ... Қазіргі жер туралы заңда
жер қыртысын бұзушы мекемелер алдын ала құнарлы қабатты бөлек ... ... ... ... ... кажеттігі айтылған. Демек, бұдан былай
қазылатын карьерлерді қайта культивациялау көп онайға ... ... ... ... ... ... "жарақаттанған" жерлерді
культивалиялау негізінен топырақтың құнарлы ... ... ... ... ... құнары жок немесе құнары өте аз
топырақтын ... ... ... ... ... ... ... жыныстарын жерді қайта культивациялауға пайдалануға тура келеді.
Құнарсыз тау ... ... ... аз жер ... ... ... өсіп ... белгілі. Сондықтан оны ауыл ... үшін ... ... керек. Ол үшін бүл жерлерге әр түрлі
тынайткыштар ... ... ... өсуге бейім өсімдіктерді таңдап
өсіру керек. Бұған культивациялауға пайдаланылған тау ... ... көп әсер ... ... тау ... тараған лесс және
осыған тектес тау жыныстары көп жағдайда бұршақ ... ... ... ... ... ... жарамды. Ал кей реттерде топырақтың
құнарлы қабаттары сақталып қалады, бірақ оның көлемі қайта культивациялауға
кажетті ... ... ... Бұл ... ... жұқалау етіп
төсесе, кейбір өсімдіктерге онша көп зиян келмеуі мүмкін. Осы ... ... ... ... ... ... алдын ала тексеріп алу
пайдалы. Мұндай ... ... ... ... ... ... өзінде жер, климат жағдайларынын әр түрлілігінен
бір ... ... ... ... жерде ойдағыдай нәтиже бере
қоймайды. Сондықтан Қазақстанның әр түрлі топырақ-климат ... ... ... жұмыстары жүргізілуі тиіс.
Мұндай дәлелді тәжірибе ... ... ... ... ... ... мемлекеттің көп қаржысын негізсіз жұмсауға
әкеп соғады. Ондай жобалар іске асудан бұрын жоғарғы ... ... ... ... ғылыми түрде негіздеп, жобаға енгізу керек.
Бүл бағыттағы ... ... ... ... ... ... пионері болып отырған ... ... ... министрлігі мен ғалымдардың бірлескен істерімен
басталды. Алматының тау алқабындағы суарылмайтын, бүлінген жерлерді ... ... ... ... жұмыстарын Қазақ ауыл
шаруашылық ... ... ... ... Қазақстан облысының тау
етектеріндегі бүлінген жерлерді қайта культивациялағанда егуге қажетті
дақылдарды сынау, әр ... ... ... ... ... ... жүктелген болатын. Соңғы жылдары кезіңдегі Түсті
металдар министрлігінің өтініші бойынша мұндай ... ... ... ... ... ... институты мен Орталық
ботаника бағының ғалымдары бұл салада көптеген игілікті істерді ... ... ... ... ... немесе шығыс облыстарында
ғана емес, басқа ... да ... ... ... тек ... ... және ... металл министрліктер мекемелері мен
Қарағанды көміршілері ғана емес, ондайлар көптеп кездеседі. Бұл ... әрі ... ... ... ... жер туралы арнайы қаулылары
мен заңдарын бұлжытпай орындауға келіп тірелді.
5.10. Топырақты тыңайту мәселелері
Егілген егіннен мол өнім алу үшін ... ... ... және ... ... ... болуы шарт. Әдетте топырақтың
қай жерде орналасуына және басқа табиғи жағдайларға қарай оның ... ... ... ... ... қоры ... емес, олар
жыл сайын егілетін өсімдіктердің өсіп-жетілуінен, түскен өніміне қарай
жұмсалып, белгілі ... ... ... ... ... қаншалықты мөлшерде қоректік заттар
алатынын мына мысалдан анық ... ... ... ... ... центнер көк балауса жинау үшін өсімдік өсіп жетілу мерзімінде жерден
150 кг ... 70 кг ... 200 кг ... ... алады. Ал қант
қызылшасының әр гектарынан 400 центнер тәтті тамыр алу үшін қызылша өзінің
вегетация кезеңінде ... орта ... 160 кг ... 60 кг фосфор, 260 кг
калий ... екен ... К., 1970). Өнім ... ... ... ... жерден алатын қоректік заттарының мөлшері де ... Егер ... ... ... әрі ... өнім алғымыз келсе, онда
қосымша тыңайтқыштар ... ... ... тыңайтқыштарды топырақтағы
мииералдык және органикалық заттардың мөлшеріне, егілген ... ... ... ... ... ... ... облыстарында жұмыс істейтін
агрохимиялық лабораториялардың қолғабысы үлкен. Бұл ... ... ... ... егіс ... ... ... әрбір шаруашылық басшыларына қай жерге
қандай тыңайтқыш және кандай ... ... ... ... береді.
Республикамыздың Білім министрлігі - Ғылым академиясының Ө.О.Оспанов
атындағы Топырақтану ... ... көп ... ... зерттеу жұмыстары мынаны көрсетеді:
Қазақстанның барлық топырақтары табиғи жағдайдың ... ... ... ... Калий тыңайтқышын тек картоп пен қызылша үшін ... ... ... ... ... керек етеді.
Сондықтан оны барлық егістіктер үшін ... ... жөн. ... ... ... ... ... Қазақстанның топырақтары азотты тыңайтқыштарды да көр ... ... олар ... ... ... ... дақыддар мен
суармалы жерлерде өсірілетін басқа дақылдар үшін өте қажет.
4. Қазақстан топырақтары микроэлементтермен - ... ... ... ... ... ... бордың Каспий маңы ойпатында
мөлшерден артық екендігі анықталды. Молибден мен мырыш оларда тапшы ... орта ... ... ... ... ... ... аз. Тәжірибе көрсеткендей, ... тек қана ... ... ғана ... ... қатар микротыңайтқыштарды
да қажетті мөлшерде енгізу егістіктің ... ... ... ... ... әсер етеді.
Минералды тыңайтқыштар, әсіресе фосфор тыңайтқыштарын өндіруде
республика ТМД-да алдағы орында. Бұған Жамбыл облысының ... ... ... ... ... ... суперфосфат зауыты, Шымкент
фосфорлы тұздар зауытының үлесі мол. Сондай-ақ фосфор зауыты ... қоса ... ... ... ... ... ... жылдары
Маңғыстауда, Степногорскіде іске қосылды.
Минералды тыңайтқыштарды сөз еткенде, негізгі үш ... ... ... ... өсімдік тіршілігіне өте аз мөлшерде болса да,
кажетті микро-тыңайткыштар туралы да айта кету қажет. Қазақстан ... ... ... ... ... ... екендігі
анықталып отыр. Осы микро-элементтерді егістіктерге немесе мал жайылымдық
жерлерге қолдан енгізген жағдайда, ... ... ал ... малдың
қондылығы жоғары болады. Қазақстан агрохимиктері бұл салада әлі де ... ... тек ... ... ... сөз ... ... егіс өнімдеріне тек минералды тынайтқыштар емес, сонымен қатар
тыңайтқыштардың ... ... де көп әсер ... Бұл ... -
органикалық тыңайтқыштар, соның бір түрі жасыл тыңайтқыштар және бактериялы
тыңайтқыштар болып бөлінеді. Органикалық тыңайтқыштардың көп ... ... ... көң ... құс ... шымтезек, компосталған
жасыл шөптер.
Органикалық тыңайтқыштарды күрделі немесе кешенді тыңайтқыштар деп те
атауға болады. Себебі оның құрамында ... ... ... ... ... да бар. Органикалық тыңайтқыштардың бір түрі - ... ... ... ... ... ... ... деп,
еккен кезде топырақ құнарын көп талап етпей, өніп-өсіп, жақсы өнім ... не ... ... ... ... ... ... қоса
жыртьгп тастауды айтады. Тыңайтқыштың бұл түрі еліміздің оңтүстігінде
органикалық және азотты заттарға кедей, ... ... ... ... ... байыту үшін қолданылады. Бактериялы тыңайтқыштар
өзінің атынан-ақ белгілі болғандай, тірі ... ... ... ... ... топырақ түзу процесіне, оның
құнарлылығына микроорганизмдердің, онын ішінде бактериялардын манызы
өте күшті. Тіпті ... ... ... ... ... ... ... түйіртпекті (клубни) болып өсіп, ауадан бос азотты ... ... ... ... көп ... тигізеді. Топырак
күрамыкдағы органикалык заттарды да ыдыратып, оны есімдіктер үшін сінімді
коректік заттарға айналдыратын да осы ... ... ... ... ... топыракта өзіншс есе бермейді. Осы
жағдайларды күшсйту үшін топыракка бактериялы ... ... ... мсн ... т.б. снгізеді.
Сонымсн сгістік жсрлерге тынайткыштар енгізу мәселесі оңай ... ... ... пен сауаттылык кажет. Міне, осыларды ескере отырып,
үкіметіміз ... ... ... ... ... үшін Кенестік
заманнын сонғы жылдары барлык облыстарда, аудандарда ... ... ... Дегенм^н кайта қүрумен басталған кейінгі үлкен
езгерістер кезінде бүл жүйелерде бүзылып, калпына қеле алмай жатыр. ... ... ... ... ... ... бағалау жұмыстары
Қазақстанда түсінікті себептермен топырақты бағалау ... ... ... жүргізу Одақтағы сияқты тек 1960 жылдары басталды. Ескеретін
мәселе, Жер кадастры ... ... ... мен ... үшін ... пән ретіндс жүргізілетін сабақ. Сондықтан біздер
бұған терең тоқталмай, тек ... ... ... ... оның ... ... ... келтіреміз.
Қазақстан жері әлемдік мұхиттардан өте алыс орналасқан құрғақ аймақ.
Республиканың терістік біршама аумақтары мен оңтүстік ... ... ... ғана ... түсетін ылғалдар егістікпен ... ... ... ... жері ... көшпелі мал шаруашылыкты
аймақ болған. Тіпті Кеңес ... ... де ... ... ... мал ... ... болған. Осыған байланысты қазақ ... көп ... бері ... ... мал ... ... Бұл мәселені жергілікті халық қазіргі модаға ... ... ... ... ... ... ... өнімділігін
төмендетпеу үшін, көктемде көктеуге, жазда ... ... ... ... ... ... жайылымды жерлерін өте тиімді пайдаланған. Ал
терістік пен оңтүстік аудандардағы ... және тау ... ... ... осы ... ... орыс, өзбек, ұйғыр
диқандарымен араласа отырып, олардан егістікті пайдалану жолдарын үйренген.
Дегенмен, ол кездерде жергілікті халықтың егістік ... ... ... айта ... жылдары бұрынғы Кеңес Одағының шығыс бөлігінде, біршама
жерлері Оралдың шығысы мен Сібірде болғанымен, ... ... ... ... тың және ... ... ... масштабта игеру
жұмыстары жүргізілді. Дәлірек айтсақ, осы уақыттар ішіндс 42 млн га жерлер
негізінен астық егу үшін ... Осы ... ... 25 млн ... ... ... жерлердің 60 пайызы Қазақстан үлесіне тиді. Сонымен
Қазақстан жеріндегі 1953 жылға дейінгі барлық егістік жер көлемі 10-11 ... ... 35-36 га ... ... жері тек мал шаруашылыкты емес, ... ... ... ... астықты аймағына айналып, ... ... рет ... ... ... ... ... жерлерді бағалау жұмыстары осы тың игерумен
тікелей байланысты болды. Себебі ҚазССР Ғылым Академиясының ... тың және ... ... ... ... алу үшін
топырақтанушылар мен агрономдарға көмек ретінде 1954 жылдын ... ... Бұл ... көрсетілгендей астық егістері үшін
негізінен ауадан ... ... ... ... 2 ... ... 1. Орманды-дала және дала зонасы, топырақтары ... ... және ... қаратопырақтар. 2. Құрғақ даланың оңтүстік
қаратопырақтары мен күңгірт ... ... Сол ... талапқа
сай, бұл жерлерді тезірек игеруді жеңілдету үшін осы зоналардағы ... ... ... ... ... үшін 4 ... ... жарамды сапасы жақсы жерлер;
Жыртуға жарамды сапасы орта жерлер;
Жыртуға жарамды сапасы ортадан төмен ... ... ... нашар жерлер.
Нұсқаудың келесі баптарында қай топырақ топтарына қандай топырақ
контурлары жататындары көрсетілген. Тың ... ... ... ... ... ... Міне, осы тәжірибені еске ала отырып, 1957 ... ... ... бағалаудың жаңа нұсқасын топырақтану
институтының ғалымдары қайта ... Бұл ... тың ... жерлер
сапасы жөнінен 6 топқа бөлінді.
Жыртуға жарамды сапасы жақсы жерлер;
Жыртуға жарамды сапасы орташа жерлер;
3. Жыртуға жарамдьі ... ... ... ... ... ... жеңіл жерлер;
Игеруге қиын жерлер;
Игеруге, жыртуға тіпті жарамсыз жерлер.
Келтірілген тізімнен көрініп тұрғандай, бұрынғы бағалау нұсқасына
қосымша тағы 2 топ ... ... ... ... жерлермен игеруге
қиын жерлер. Бұл топтардың пайда болуы да тегін емес. ... ... ... ... ... жоспарды артығымен орындау максатымен
көптеген ... ... ... ... ... ... ... да
жыртылып, бұл өңірде топырақтың жел эрозиясы үдеген. Ал шын мәнінде, мұндай
жеңіл топырақтар, жыртуға ... ... ал ... ... ... арнайы агротехниканы қолдану қажет. Сондықтан ол топырақтар ... ... ... қиын жерлер қатарына, топырақ кешендері ішінде
сортаң жерлер көлемі 25-50 пайызға ... ... ... ... Мұндай
алқаптарды жалпы игермеу керек. Ал игерген кезде сортандарды ... ... жүйе тың ... бірнеше жылдар пайдаланып келді. Көптеген
жылдар өтті. 1975 жылы ... ... ... ... тек тың ... емес бүкіл Қазақстан үшін жер бағалаудың ... ... Бұл жүйе ... ... бағалап, топтастыру
топырақтардың зоналық принциптеріне сүйене отырып жасалды. Мұнда ... ... ... оларға кіретін зоналық топырақтар
және ... ... ... ... бөлінді. Агроөндірістік
маңызымен басты пайдалану бағыты жөнінен бүкіл Қазақстан ... ... ... - ... ... ... ... түрде егіншілікке пайдаланатын
жерлер;
Б - басым түрде ... ... ... - ... ... ... ... - басым түрде ормандық жерлер;
Д - ауылшаруашылығына да және ... ... да ... ... ірі ... әрі ... жартылай категорияларға,
зоналық топырақтарға және ... ... ... ... ... ... ... аймақтарына суармалы жерлердің
бағалау жұмыстарының өзінше ерекшеліктері бар. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... сөз
болғанда айтылған. Қазақстанның оңтүстік бөлігінің суармалы алқаптарын
академик ... ... ... ... ... келтірілген. Дегенмен ескеретін жағдай, жоғарыда келтірілген
Қазақстан жерлерін бағалау туралы Ө.Оспановтың, суармалы ... ... В.М. ... ... ... ... ... бағалау
жөніндегі алғашқы бастама негіздері деп түсінген жөн. Ал нақтылы кезіндегі
Одақта, соның ішінде Қазақстанда ... ... ... жұмыстары, сонын
ішінде Жер кадастрын міндетті түрде қолға алып жүргізу тек 1960 жылдардың
аяғы мен 1970 ... ... ... ... ... 1968 ... бұрынғы Одақта Жер туралы заң шығып, одан кейін мұндай заңдар
одақтас республикаларда да шықты. Қазақстанның жер ... заңы 1971 ... Осы ... ... ... барысында Одақта, бүкіл Одақтас
республикаларда ... жж. ... ... ... ... ... ... Одақ бойынша кейбір одақтас ... ... ... да ... ... ... бұл ... жоғары
деңгейде талқыланып, қажетті шешімдер қабылданды. Жердің тек ... ... ... ... олардың нақтылай, ақшалай бағасы туралы да
ұсыныстар айтылды. Мысалы, 1989 ж. ... ... ... профессоры И.И. Карманов өзінің есептеген әдісі ... ... ... Аджарияның қызыл топырақтары, шәй және қымбатты цитрус
өсімдіктері өсетін (гектар 82404 сом), одан ... ... ... ... ... сұр ... ... 49287 сом) топырақтары ие болған.
Ал Қазақстанның солтүстік облыстарының суарылмайтын ... ... 6-8 мың ... ... ... ... ашык ... топырақтарының гектары 1-1,5 мың сом, ал Маңғыстау облысының өте ... ... ... ... ... 100-150 сом құраған.
1990 жылдары Одақтың тарауымен бұл ... ... ... ... ... ... әр ... жер туралы заңдарын ... сай ... ... ... ... ... Жер
кодексі бірнеше жылдар бойы талқыланып, 2003 ... 20 ... қолы ... ... Бұл заңның басты ерекшелігі ауылшаруашылық
жерлерінің біршама бөлігі жеке ... ... ... ... заңына байланысты сатылатын болды. Міне сондықтан да ... ... ... аса ... ... қарау қажет.
IV БӨЛІМ. ӘЛЕМНІҢ ЖЕР ҚОРЛАРЫ ЖӘНЕ ОЛАР ҚАНША ХАЛЫҚТЫ АСЫРАЙДЫ
Күн ... ... ... тек қана ... ... бар. ... ... топырақ, ал топырақтың әр қилы өсімдіктер өсіп, органикалық
заттар қорын жинап ... ... ... ... ... ... ... туғызады. Дегенмен планетамызда да тіршілік дамыған, яғни құнарлы
топырақ қабаты бар аймақтар аса көп ... ... ... ... ... алып ... онда тек су өсімдіктері, негізінен балдырлар өседі.
Сонда құрғақ жердің үлесі небары 29% ғана. ... ... ... бірдей
құнарлы топырақ қаптап жатқан жоқ. Көп ... ... ... мен ... жатса, біраз аймақтарда жылжымалы құмдар мен жалаңаш тастар, біраз
аймақтарды жалтыр, ... ... ... Құнарлы жерлердің көп аймақтарын
халық мекендеген қалалар мен ауылдар, жолдар мен су қоймалары, ... ... ... алып жатыр. Бұл жөнінде жалпы мәліметтер ... ... ... ... ... (1968) құрғақ
жерлердің мөлшері миллиард гектар есебімен.
Кестеден халық тығыз мекендеген елдерде ... ... ... ... ... ... тауысуға жақындатқанын, керісінше,
Оңтүстік Америка, Австралия және Африка елдерінде игеруге жарамды ... де мол ... ... Ал ... КСРО ... жарамды жерлердін
әлі дс біршама екендігін байқаймыз. Жалпы бұрынғы Одақ жері ... ... 15%-ын алып ... ... Ескеретін жай, бұрынғы Одақ
елдерінің жер қоры мол болғанымен ауыл ... үшін ... ... аса көп ... Оның 58%-ы суық ... орманды аймақтарда (тундра.
терістік тайга). Жердің 15%-ы шөлді және жартылай ... ... ... ... және ... ... ауыл ... жерлері
небары 27% ғана ... ... ... ... дала, оңтүстік таулы
аудандарымыздың етектері). Бұл аймақтарда қосымша жер ... ... ... ... Сонымен бұрынғы КСРО-да жыртылған жер ауданы 230 млн гектарға
жуық, барлық жер көлемінің 10,2%, яғни мекендеген әр ... ... ... ... 0,8 гектардан тиеді, ал келешекте бұл көрсеткіш азая ... ... КСРО ... әр ... ... 1970 жылы
жыртылған жерлер мен оның болашақта өсу ... ... ... ... саны жыл санап, әсіресе соңғы жылдары үдемелеп өсуде.
Мәселен, XVIII ... ... Жер ... ... ... екі ... өсуі
үшін 200 жылдай уакыт керек болса, XIX ғасырда бұл ... 100 ... Ал ... ... жер ... ... екі есе өсуі үшін небары
35-40 жыл ... ... ... ... ... ... кезде орта есеппен күн сайын 275 мың адам ... мың адам ... ... күн ... ... халық саны 145 мың, былайша
айтқанда, жер бетіне күніне бір орташа қаланың халқынан артык адам қосылады
деген сөз. Ал бір ... ... жер ... ... 6 ... көбейсе, бір
минутта 100-ге, әр 3 секундта 5 адамға көбейіп ... ... ... Одақ ... ... 300 млн-нан астам. Қазіргі
жер бетіндегі 6,3 млрд халық одан әрі арта ... Айта ... ... ... ... ... қарағанда, Жер шарындағы халықтың 200-
500 млн-ға дейіні аштыққа жиі ұшырауда, әр ... ... бір адам ... ал 1,5 млрд адам ... тамақ жемейді. Сонда мұндай қынжыларлық
шындықты немен түсіндіруге болады? Жер ... ... ... ... ... ма. жок ... себептер бар ма?
10 кесте
Ф.Н.Шипуновтың (1968) мәліметі бойынша жер бетіндегі құрғақ жерлер
көлемі, млрд гектар есебімен
|Құрғақ |Антарк |Антарктиданы ... ... ... ... ... | ... ... | |
| | ... ... ... |Бар- |
| | |н ... мен |- ... |жерлер |л ы |
| | | ... | ... ... | |ғы ... |1,4 |1,4 |2,6 |4,0 |0,4 |5,1 |13,5 ... жер ... ... ... 1976)
|Континенттер, |Епстікке жарамды |Жыртылған жерлер |Игерілген жерлер |
|елдер ... млн га |млн га, 1965 ж. ... ж. ... мен |150 |20 |13 ... Зеландия | | | ... |630 |520 |83 ... ... |460 |240 |51 ... ... |680 |80 |11 ... |730 |160 |22 ... |170 |150 |88 ... ... |360 |230 |64 ... |3200 |1400 |44 |
12 ... КСРО ... жер ... 1975 жылдың 1 қарашасына дейінгі
пайдалану көрсеткіші (В.П.Прошляков, 1979)
|Жер категориялары және |Барлық ... ... ... ... ... |
|оларды пайдалану | ... ... |
| | ... ... |
| |млн га |% |млн га |% |млн га |% ... мен ... | | | | | | ... |1034,8 |46,8 |547,4 |90,6 |224,7 |99,3 ... ... ... |9,4 |0,4 |2,9 |0,5 |0,7 |0,3 ... транспорт, | | | | | | ... т.б. ауыл | | | | | | ... емес ... |49,5 |2,2 |16,8 |2,8 |0,4 |0.2 ... ... | | | | | | ... ... |954,3 |42,8 |12,8 |2,1 |0,3 |0,1 ... ... ... |7,7 |24,2 |4,0 |0,2 |0,1 ... және ... | | | | | | ... ... ... | | | | | ... |2,9 |0,1 |0,1 |- |- |- ... |2231,2 |100,0 |604,2 |100,0 |226,3 |100,0 ... КСРО ... ... ... мен ... мүмкін
жерлердің көлемі, млн га есебімен (Н.Н.Розов, С.А.Шувалов, 1973)
|№ ... ... |1970 жыл ... |
| | | ... ... ... |1,7 |8,8 ... ... алқап |43,4 |25,2 ... ... дала |71,8 |7,5 ... ... |63,5 |3,0 ... ... дала |23,0 |8,1 ... |Шөлдер |5,0 |2.2 ... ... ... тау |8,2 |3,1 |
| ... | | ... ... ... |3,0 |4,9 ... |224,6 |62,8 ... ... картасының авторының бірі ... ... (1974), ... ... ... көпшілігі егіншілікке онша
қолайлы емес. Құрғақ жерлердің 70% - аз өнім ... ... оның 20% ... салқын аймақта, 20%- - өте құрғақ аймақта, 20% - өте ... ... ал 10%-ы - ... ... өте ... ... ... тек 30%-ы ғана ауыл шаруашылығына пайдаланылып жүр. Оның ішінде 10%-
ында егіншілік егілсе, 20%-ы ... ... және ... жерлер.
9-кестеде жер шарындағы әрбір континенттер және ... ... ... ... жер ... мен ... егістікке игерілген
жер көлемі жайында америка ғалымы Р.Ревельдің ... ... ... ... жер ... ... ... кездесіп
отырса, келешекте адам саны қазіргіден бірнеше есе көбейген ... ... Бұл ... әркім әр кезде әрқалай жауап берген. Мәселен, XVIII
ғасырдың аяғында ағылшын эпископы Мальтус коғамның тұтыну ... ... мен ... ... ... арасындағы үйлесімсіздік, сондай-ақ жер
құнарының жылдан-жылға кемуі қайыршылықтың, кедейліктің т.б. ... ... ... деп ... Былайша айтқанда, Мальтус "теориясы"
бойынша, Жер бетіндегі халық ... ... ... ... ... ... ... прогрессиямен өседі, сондықтан адам
баласы бақытты өмір ... ... ... ... тұтыну заттарының өсуіне
үйлесімді етуді қадағалап отыруы керек деді, яғни ол халықтың жиі-жиі соғыс
арқылы ... ... ... ... ... ... мақұлдады.
Кейбір жаңа мальтусшілердің болжауынша, жер бетіндегі тіршілік апатка
жуықтап келеді. Адамзаттың ... ... ... ... пен ... себебі халықтың көбеюінен, жердің адамды ... ... ... ... ... ... байлығын тиімді
пайдалануда, ал жердің адамды асырау мүмкіншілігі іс жүзінде таяу болашақта
азая қоймайды деп болжауда.
Шындығында техникалық прогрестің нәтижесінде ... ... ... ... қамтамасыз ету мүмкіншілігі әр уақытта мұктаждықтан бұрын
дамып, ... ... ... ... пен ... жол ... ... келешекте қазіргіден де тез дамуы тиіс. ... ... адам ... ... болмақ.
Еңді, мекендеп отырған жеріміздін канша халыкты ... ... ... 11-кестеде келтірілгендей, Жер ... ... ... ... тек 1,5 млрд ... жуығы немесе құрғақ
жердің 10%-дайы ғана жыртылған. Сонда қалған жерлер егістікке ... ... ... жерлердің басым бөлігі жыртуға жарамсыз жерлер, бірақ
жыртуға жарамды жерлердің көлемі де аса аз ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығында пайдалануға болатын жер көлемін
күрделі мелиорациялаудан кейін 5 млрд гектарға, яғни ... ... ... ... бар. Ал таяу болашақта аса күрделі мелиорациялаусыз-ақ
құрғақ ... ... яғни 3,0-3,2 млрд ... ... ... ... Бұл жағдай 1974 жылы Мәскеуде өткен ... ... X ... ... Ал сонда бұл жеріміз қанша адамды
асырай алады?
Қазіргі жағдайда астықты дақылдардың орташа түсімі жер ... ... ... ... 1,5 млрд ... егістік жерлер 6,3 млрд-тай халықты
асырап отыр, яғни бір адамды ... үшін орта ... 0,3 ... ... пайдаланылып жүр. Ал егістік жерлерді 3,2 млрд ... ... ... есеп ... 9-10 млрд ... ... алады екен.
Ескеретін нәрсе, бұл егістік жерлерден дәнді дақылдар өнімдері қазіргідей
гектарына тек 15 центнердей ғана қала ... ... оның ... күн ... Мәселен, орта есеппен 2000 жылдардың алғашкы ... әр ... ... ... өнім қазіргі 15 центнер орнына 20 центнерге жетсе,
бұл азық-түлікпен 10 млрд халық ... 12-13 млрд ... ... туады.
Ал алыстағы болашақта күрделі мелиорациялауды қажет ететін батпақты
жерлерді құрғатып, шөлді жерлерді суарып, теңіз бен мұхит ... ... ... ... ... ... мүмкін 5 млрд гектар жермен 18-20
млрд ... ... ... ... көрнекті прогресшіл оқымыстысы, профессор Р.Ревельдің
ғылыми негізде жасаған есебі бойынша, қазіргі техникалық ... ... ... ... бос жаткан жерлерді мелиорациялап,
түгел игерген кезде 100 млрд адамға тамақ өндіруге болатынын дәлелдеді. ... ... өсу ... ... ... ... дамыса жылына 1,5-
2%, жер шарындағы халықтын 100 ... ... 200 ... жуық ... ... ... есепті Қазақстанның белгілі топырақ зерттеуші ғалымы, Ғылым
академиясының академигі, профессор В.М.Боровский де жүргізгсн (1975).
Бұл келтірілген есептеулер мен ... жер ... ... ... әлі де болса, өте мол екендігін, оның қазіргіден
бірнеше есе көп адамды ... ... ... ... ... Жер бетіндегі егістікке игеруге жарамды жер қоры ... ... оның ... емес ... адам саны көбейген сайын оның қоры
кеми беретіндігін көрсетеді. Адам саны ... ... ... оңай ... ... қоры ... ... қиын жерлер көбейеді. Сөйтіп ... ... ... жер ... ... ақиқат. Сондықтан казірден
бастап қолда бар жерімізді, бізді қоршаған табиғатымызды дұрыстап, ... ... ... күн ... ... ... Табиғатымыздың
сұлулығын сақтап, оның ластануына жол бермеу, табиғат байлығын тиімді
пайдалану, табиғатты жоспарлы түрде, адам ... ... ... ... ... мәселе. Сондықтан онымен жеке мемлекеттер емес, бүкіл дүние
жүзілік масштабта ... тура ... ... бері бұл мәселемен
Халыкаралық биологиялық бағдарлама шеңберінде ... ... ... және ... атты жаңа ... ... шұғылдана бастады. Бұл
бағдарламамен айналысуда дүние жүзіндегі ең ірі, әрі дамыған мемлекеттер
жетекші рөл атқаруы ... ... ... жер ... ... қарқыны бәсеңдейді. Мәселе, қазір жалпы халықтың өсуі жылына ... ... ... ... ... ол ... төмендеп, одан
соңғы жылдары әрі қарай бәсендейді. Белгілі демограф-ғалым Б.И.Урланистің
болжамы бойынша, XX ... ... жер ... ... саны 6 млрд-қа,
келесі ғасырдың екінші жартысында 12-13 млрд-қа жетпек. Сол кезден ... ... ... ... әрі қарай өсірмей, бір қалыпта ұстап ... ... ... ... Б.И., 1976). Дәл ... ... ... ... өсуі ... ... ... еңбегінде (1997)
келтірілген (19-сурет).
19-сурет. Бокал толы ма?
(Планетамыздың халқының демографиялық өсу болжамы.
В.А.Вронский ... ... жүз ... ... ... өзі ... халықтың әрі қарай
өсуіне шек қоятын мезгіл жетеді деп жазған болатын. ... ... ... елдерде адамның өсуі ... ... Ал ... ... ... өсуі ... жоқтың қасы. Басқа көптеген елдерде, әсіресе
дамыған елдерде адамның өсіп-өнуі жөнінде санаға сиятын бақылау ... ... ерте ме, кеш пе, ... ... болмақ. Мұны заң арқылы
немесе халықты үгіттеу арқылы жасау киын. Бұл ... ... ... ... сана-сезімінің өсуі нәтижесінде
келетін тұжырым. Дегенмен аса маңызды мемлекеттік ... ... ... ... ... бастағанын айта кету керек. Мысалы,
әлемдегі халкы жөнінен ең үлкен Қытай ... ... ... ... ... ... ... заң арқылы жүзеге асыру саясатын жүргізуде. Бұл
заңға сәйкес - әр отбасында тек бір ғана перзент сүю ... ... ... ... асуы ... ... соңғы уакыттарда халықтың өсу
қарқыны бұрынғы жылдарға ... көп ... Егер ... ... ... ... енген кезде Қытайда халықтың өсуі ... ... ... ал одан ... шамалап кемуі де мүмкін. Ескеретін
жағдай, соңғы жылдарғы Қытайда ... ... ... ... ... ... жақсарып, халықтын әл-ауқаты жоғары деңгейге
көтерілуде. ... бұл ... ... ... ... ... тежеу
туралы заңына біршама өзгерістер енгізуіне әкеп соғар. Дегенмен бұл ... ... ... ішкі жұмысы екені түсінікті.
Қытайға көршілес жатқан, әлемдегі ... ... ... орын ... - Үнді ... Бұл ... халықтын өсуін қолдан ... жоқ. ... ... ... ... өсу қарқыны өте биік. Соңғы
мәліметтерге қарағанда Үндістандағы халық саны 1 млрд-тан асты. Егер ... ... өсу ... осы ... сақталса, үстіміздегі ғасырдың
алғашкы жылдарының басында-ақ Үнді ... ... саны ... ... жетеді. Бүл мәселеге жол беру, не бермеу де Үнді ... ... ... ... ... ... бағалауы бойынша әлемдегі
тіршіліктің үйлесімді болуы үшін, яғни тек ... ... ... ... ... ғана ... ... қатар масайрап дем алуы үшін
әлемдегі әр адамға орта есеппен 2 гектардай жер ... ... Оның ... ... ... үшін, 0,2 гектары өндірістік қажет пен мекендеуі үшін,
ал 1,2 гектары бос болуы керек. Ол ... ... дем ... ... ... ... қалыпты экологиялық жағдайда болуы үшін қажет.
Ескеретін жағдай, қазіргі әлемде 6,3 млрд ... үшін ... ... көптен бұзылған. Мәселен әлемнің әр тұрғынына 0,6 гектар
егістік жер орнына, небары соның жартысына жуық-ақ жер ... ... ... де ... ... Ормандардың азаюы, көптеген аймақтардың
құрғақтануы, тіпті шөлге айналуы, ... ... ... ... ... ... әр бұрыштарында әр түрлі. Мысалы, Канадада әр ... ... жер ... 2 ... ... 1 ... Америкада
- 0,8 гектар, Испанияда - 0,5 гектар.
Ал бұрынғы КСРО-да бұл көрсеткіш 0,85 гектар, Түркіменстанда - ... - 0,22, ... мен ... не бары 0,17 ... келеді
екен. Қытай мен Үндістанда әр адам басына келетін жыртылған жер көлемі бұл
көрсеткіштен де төмен, шамамен 0,10-0,12 ... ал ... ... ... (Прошляков В.П., 1979). Ал Қазақстан әлемдегі ең жері бай ... онын ... ... жер ... әр адамға 1,3 гектардан келеді.
Ескеретін тағы бір жағдай, гәп тек жыртылған жер көлемінде ғана ... ... ... көп ... ... ... ... қарағанда өнімді бірнеше есе артық береді. Кейбір аймақтарда, ауа
райы бүл жерлерден жылына 2, тіпті 3 рет өнім ... ... ... ... болатын жағдай, тамақтық заттарды еске алғанда, әнгіме тек астықты
дақылдар туралы ғана ... ... ... ... басқа тамақтық және
техникалық заттарды өндіру мүмкіншілігін ескеру керек. Мәселен, ... ... шай, ... ... ... ... өнімдері бір гектар
жерден алынған астык өнімдерінен көп қымбат. Оның ... ... ... ... өсе ... ... дақылдардың да барлық жерлерде өсе
бермейтіні анық. Дегенмен олардың өсу ... ... ... ... көп тарағаны анық. Міне, сондықтан да жердің халықты
асырай алу мүмкіншілігін ... ... тек ... астық өндіруде
болмауы керек, қай жерлерде адам өміріне ... ... ... ... ... мол өндіру түрғысында болуы қажет. Қазіргі әлемдік
интеграция, нарық заманында жер шарының, бір ... ... ... қажетті заттар жер шарының басқа бөлігіндс өзінің тұтынушыларын
табатыны анық. Дегенмен бұл ... де ... ... заңына
бағынатыны күмәнсіз.
Ал Қазақстан жері қанша халықты ... ... ... ... ... ... ... келтірілген мәліметтерге қарағанда қазақ жері кең
байтақ ұтымды жағдайда екені ... ... - ... ... ... әрі ... өрістету, игерілген жерлердің өнімін арттырып, косымша
тағы да игерілмегсн ... ... ... ... ... есе ... ... де асырай алатыны анық. Дегенмен республикамызда
халык саны жоғарыда келтірілген демографиялық заңдылықтарға сәйкес аса көп
өсе ... бір ... ... ... ... ... ... де, одан әрі қарай аса көп өсе қоймайды.
Дәл осы ... ... ... айту ... ... ... ... қазақ жері тіпті 1 млрд халықты асырай алады деген пікірлер де
айтылып жүр ... К. 1996). ... ол ... ... ... ... жері 1 млрд болмағанымен 80-100 млн халықты асырай алатынына сенеміз.
Ал Қазақстанда халыктың саны қай ... 80-100 ... ... ... ... ... ғалым М.Тәтімов мәліметтеріне сүйенсек (1996)
қазіргі жағдайда Қазақстанда экономикалық жағдайға байланысты, ... өсу ... ... көп төмендегені байқалады. Оған қоса бұрынғы
Одақтың ... әр ... өз ... ие ... бұл
территорияларда ірі көші-кон ... ... ... ... бұрын көп
мекендеген ұлт өкілдері (орыс, неміс, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... бұрынғы тарихи Отанына келіп
жатқандар да бар. Дегенмен бұлардың ... ... ... ... ... ... толтырар емес. Осыған байланысты Қазақстанда халықтың өсуі
орнына соңғы ... ... ... Бұл ... әрі ... жалғасып, 2005-
2010 жылдарға шейін созылмақ. Одан арғы жылдары қайтадан ... ... ... ... өсу ... ... өткен уақыттарға қарағанда
көп төмен болмақ. Оның ... ... ... ... Қазақстанда да
цивилизацияның дамуы нәтижесінде әр отбасы өз ... тек ... ... ғана ... ... ... ... білім, іліммен жақсы
мамандықтармен қамтамасыз ету үшін, отбасындағы бала ... аса ... ... ... ... өсуі тек сан ... ... сапа жағынан да
жоғары болуын ойластырады деген сөз. Міне, осы себептерден ... ... анық қай ... 80-100 млн-ға жетуін кесіп айту ... бұл ... бір ... шектелмесі анық.

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 106 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Топырақ туралы түсінік және топырақтану ғылымының даму тарихы9 бет
География туралы ұғым (дәрістер)253 бет
Қазақстан топырақтарының қазіргі экологиялық жағдайлары10 бет
"шығыс Қазақстан топырақтарына сипаттама"5 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
Агротехника сапасыз болғанда топырақты суарудан соң күтіп-баптау20 бет
Алматы облысы Көксу ауданы «Үйгентас» ЖШС топырақтары және оларды ауылшаруашылығында пайдалану55 бет
Алматы облысы Талғар ауданы "Айршир" АҚ-ның қара-қоңыр топырағының ауылшаруашылығында қолдану нәтижесінде құнарлылық көрсеткіштерінің өзгеруі35 бет
Антропогендік іс әрекет және гидросфера. Антропогенез және педосфера. Геожүйелермен экожүйелердің жер-топырақ ресурстарының күйіне антропогендің әсер етудің зардаптары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь