XVIII ғ. аяғы мен XIX ғ. басындағы ұлт-азаттық көтеріліс


I Кіріспе
II Негізгі бөлім
XVIII ғ. аяғы мен XIX ғ. басындағы ұлт.азаттық көтеріліс
1.Саржан Қасымұлы
2.Жанқожа Нұрмұхаммедұлы
3.Жоламан Тіленішұлы
III Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қазақтардың ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда болған барлық ірі көтерілістерінен Кенесары көтерілісінің ерекшелігі, оған үш жүздің бұқара халқы түгел қатысты. Олар күреске бірден, жұмыла қосылмағанымен, жекелеген облыстар қозғалысқа тартылған кезде өзге аудандардағы қозғалыс басылып қалып отырғанымен Кенесары көтерілісі алғашқы жылдардың өзінде –ақ ғаламат кең құлаш жайып, бүкіл халық көтерілген қозғалысқа айналды.
Қозғалыстың бүкіл халықтылығы, кең қанат жаюы, айқын көрінген саяси сипаты Кенесары көтерілісінің өзіне тән ерекшелігі еді деу керек.
Кенесарының көтерілісіне қазақтың басты руларының бәрі қатысты. Оны ресми архив деректерінен алып, әлі де болса толық емес мәліметтер негізінен өзіміз жасаған төмендегі кестеден анық байқауға болады .
Кестеде жекелеген рулар мен олардың тармақтарының аттары, олардың көтеріліске қатысқан жылдары көрсетілген. Олар Ұлы жүз бен Орта жүздің бірқатар рулары Кенесарының қол астына біріккен 1838 жылдан бастап қатысады. Қазақ руларының 1838 жылғы қозғалысқа, яғни күрестің бастапқы кезеңіне қатысуы туралы мәліметтердің тым шашырандылығы себепті біз тиісті деректерді сол жылға арналған очеркте береміз. Кестегеқатысты ескертулерде аталған рудың көтеріліске қатысқанын растайтын жеке адамдардың куәландыруларын, чиновниктер көрсетінділерінің осы жөн-ау деген тұстарын және Кенесары жақтастарының айғақтарын келтіреміз. Міне, осы себепті қыпшақтар,мысалы,1838,1839,1841,1844 және 1845 жылдары аталып өтіледі, ал 1842 – 1843 жылдары олардың қозғалысқа қатысуы туралы мәліметтердің біздің қолымызда жоқтығынан бұл кезең үшін кестеде көрсетілмеген. Мүмкін олар күресті жалғастырған да болар, бірақ олардың сол жылдардағы күресі қолға түскен деректерде байқалмады.
1. «Қазақстан тарихы». Көне заманнан бүгінге дейін. Алматы 2002 ж.
2. «Қазақ ССР тарихы» - Алматы, 1982 ж. 3 том
3. Қазақстан тарихының очерктері. С.Асфендияров Алматы, 1994 ж.
4. Ч.Мусин «Қазақстан тарихы» Алматы, 2005 ж.
5. К.Рысбайұлы «Қазақстан Республикасының тарихы» Алматы, 1999 ж.
6. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы Алматы, 2001 ж.
7. Аничков И.В. «Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы» Алматы, 1991ж.
8. Ә.Оспанов «Жанқожа батыр-аңыз бен ақиқат» 1 кіт. Алматы, 1992 ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар

I Кіріспе
II Негізгі бөлім
XVIII ғ. аяғы мен XIX ғ. басындағы ұлт-азаттық көтеріліс
1.Саржан Қасымұлы
2.Жанқожа Нұрмұхаммедұлы
3.Жоламан Тіленішұлы
III Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Қазақтардың ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда болған барлық ірі
көтерілістерінен Кенесары көтерілісінің ерекшелігі, оған үш жүздің
бұқара халқы түгел қатысты. Олар күреске бірден, жұмыла
қосылмағанымен, жекелеген облыстар қозғалысқа тартылған кезде өзге
аудандардағы қозғалыс басылып қалып отырғанымен Кенесары көтерілісі
алғашқы жылдардың өзінде –ақ ғаламат кең құлаш жайып, бүкіл халық
көтерілген қозғалысқа айналды.
Қозғалыстың бүкіл халықтылығы, кең қанат жаюы, айқын көрінген
саяси сипаты Кенесары көтерілісінің өзіне тән ерекшелігі еді деу
керек.
Кенесарының көтерілісіне қазақтың басты руларының бәрі қатысты.
Оны ресми архив деректерінен алып, әлі де болса толық емес
мәліметтер негізінен өзіміз жасаған төмендегі кестеден анық байқауға
болады .
Кестеде жекелеген рулар мен олардың тармақтарының аттары,
олардың көтеріліске қатысқан жылдары көрсетілген. Олар Ұлы жүз бен
Орта жүздің бірқатар рулары Кенесарының қол астына біріккен 1838
жылдан бастап қатысады. Қазақ руларының 1838 жылғы қозғалысқа, яғни
күрестің бастапқы кезеңіне қатысуы туралы мәліметтердің тым
шашырандылығы себепті біз тиісті деректерді сол жылға арналған
очеркте береміз. Кестегеқатысты ескертулерде аталған рудың көтеріліске
қатысқанын растайтын жеке адамдардың куәландыруларын, чиновниктер
көрсетінділерінің осы жөн-ау деген тұстарын және Кенесары
жақтастарының айғақтарын келтіреміз. Міне, осы себепті
қыпшақтар,мысалы,1838,1839,1841,184 4 және 1845 жылдары аталып өтіледі, ал
1842 – 1843 жылдары олардың қозғалысқа қатысуы туралы мәліметтердің
біздің қолымызда жоқтығынан бұл кезең үшін кестеде көрсетілмеген.
Мүмкін олар күресті жалғастырған да болар, бірақ олардың сол
жылдардағы күресі қолға түскен деректерде байқалмады.

1. Саржан Қасымұлы бастаған қозғалыс (1825—1836 жылдары)

Қазақтардың 1773— 1775 жылдары Пугачев бастаған шаруалар соғысына қатысуы,
батыр Сырым Датұлының көтерілісі Қазақстандағы хандық билік жүйесінің
әлсірей бастағанын көрсетті. Халық арасында ықпалы кеміген хан патша
үкіметінің билеп-төстеу саясатын ойдағыдай іске асыра алмады. Бұл жағдай
билеу жүйесінің жаңа тәртібін қажет етті. Патша үкіметі 1822 жылы Орта
жүзде Сібір қазақтары туралы Жарғы енгізу арқылы хандық билікті
жойды.Біріншіден, бұл патшалық реформа дәстүрлі билік құрылымдарын бұза
отырып, қазақ қоғамындағы бұрынғы қайшылықтарды одан әрі тереңдете түссе,
екіншіден, Ресейдің әскери-әкімшілік отарлауына кең түрде жол ашып
берді.Орта жүзде хандық жүйенің жойылуы және Қарқаралы (1824 жылы), мен
Көкшетау (1824 жылы) округтерінің ашылуы және т.б. әскери-әкімшілік
шараларға қарсы күресті Абылай ұрпақтары бастады.Оның басында тұрған Қасым
сұлтан Абылайұлы және оның балалары ( Саржан, Есенгелді, Кенесарылар жиырма
жылдан астам уақыт бойы патшалық тәртіпке карсы табанды күрес жүргізді.
Абылай ұрпақтарының қолдауына сүйене отырып, үкіметке қарсы наразылықты
бірінші болып, Көкшетау округінің аға сұлтаны Ғұбайдолла Уәлиұлы
ұйымдастырды. Алайда патша үкіметі Ғұбайдолланы тез қолға түсіріп, Сібірге
жер аударып жібереді. Дегенмен Шыңғыс ұрпақтары бастаған қарсылық
қозғалыстар одан әрі өрби түсті. Осы кезеңде ( Саржан Қасымұлы басқарған
Қарқаралы округінде де 1825 жылдың көктемінен бастап үкіметке қарсы
толқулар басталды. Бұл толқулардың мақсаты — Абылай ұрпақтары сұлтандар
билік жүргізетін Қазақ хандығын қайта орнату, округтік приказдардың көзін
құрту еді.Саржан өзінің інісі Есенгелдімен ауылдарды аралап, өкіметке қарсы
күресуге үндеу тастады. Ұлғайған халық наразылығын басуға Батыс Сібір
генерал-губернаторы П.М.Капцевич жазалау қосынын жасақтады. Карбышев
бастаған 200 қазақ жасағы Қарқаралы округінің Қарпық болысына жіберілді.
1825—1826 жылдар жазалаушы күштер мен көтерілісшілер арасындағы
қақтығыстармен өтті. Саржанның қол астына Көкшетау округінен Шыңғысұлы
Сартай сұлтан бастаған топтар келіп қосылды. Саржанның қол астында сұлтан
Абылай Ғаббасұлы, жас сұлтан Кенесары Қасымұлы да өз сарбаздарымен соғыс
қимылдарын жүргізді. Патша әкімшілігі болса өз тарапынан бүлікшіл
сұлтандардың іс-әрекетін бақылай отырып, мүмкін болған жағдайда қолға
түсіріп, әскери соттың құзырына беру керек деп шешті.Үкімет
көтерілісшілерді жазалау үшін олардың ізіне түсетін ірі қазақ жасақтарын
қырға шығаруды кейінге қалдырды. 1827—1830 жылдары көтеріліс Ұлытау өңіріне
тарады да, жаңа құрылған округ аумағын наразы топтар тастап шықты. Ал патша
үкіметі қазақ даласында округтер ашуды жалғастыра берді. 1826 жылы
Баянауыл, 1832 жылы Ақмола, 1831 жылы Аягөз (Сергиополь) округтерін
негіздеу арқылы Орталық Азия иеліктеріне жақындай түсті.Ресей отаршылдығына
қарсы күресте қазақ қоғамы тағы да өз ішінде өзара қарсы топқа бөлінді.
Қарқаралы округінің аға сұлтаны Тұрсын Шыңғысұлы Саржанның әрбір қимылын
Омбы әкімшілігіне хабарлап, қарсы көмек жіберуді өтінумен болды. Ал Саржан
бастаған көтерілісшілер өз кезегінде отаршыл әкімшілікті қолдаған
сұлтандармен күресе жүріп, орыс керуендеріне алым-салық төлетіп, разьезд
бен бекеттерге шабуыл жасады. Бұған қосымша Саржан сұлтан және оның
жақтастары Қоқан хандығымен байланыс орнатады. Солтүстіктен келе жатқан
қауіпке бірігіп күресуге бел шешіп кіріседі. Алайда қырға шыққан патшалық
жасақтардың қимылы да қарқынды бола түсті. Патша әскерлерінің қысымымен
Саржан Орта жүзді тастап шығып, Ұлы жүз иеліктеріне келеді, осы жақтағы
шашыраңқы қазақ күштерін өз жағына тартуды көздейді. Саржанның бұл әрекеті
Қоқан билеушісін алаңдатпай коймады.1836 жылы жазда Ташкентте Саржан сұлтан
және оның інілері Ержан, Есенгелділер опасыздықпен өлтірілді.Саржан
көтерілісінің саяси мазмұны бұған дейінгі көтерілістерге қарағанда
тереңірек болды. Ол Абылай хан ұрпағы ретінде Қазақ хандығын қайта қалпына
келтіруді мақсат тұтты.Саржан Қасымұлы өлімінен кейін де патша
отаршылдығына қарсы күрес бір сәт те толастамады. Саржаннан кейінгі он
жылға созылған күресті Саржанның кіші інісі Кенесары одан әрі жалғастырып
әкетті. Саржан бастаған Орта жүздегі көтеріліс алдағы келе жатқан
жалпыұлттық азаттық қозғалыстың от жалынының тек ұшқыны іспеттес еді.
2. Жанқожа Нұрмұхаммедұлы

Нұрмұхамедұлы Жанқожа (1774-1860) – батыр, Сыр бойы қазақтарының Хиуа,
Қоқан хандықтарының езгісіне және Ресей отаршыларына қарсы ұлт-азаттық
көтерілісінің басшысы.
Қазіргі Қызылорда облысының Қазалы ауданында туған. 19-шы ғасырдың 20-шы
жылдарынан бастап Сыр бойы мен Арал теңізінің шығыс жағалауын қоныстанған
қазақтарға өз үстемдігін жүргізе бастаған Хиуа, Қоқан хандықтары 1830-1840
жылдары жергілікті халыққа өктемдігін одан әрі күшейтті. Хиуа хандығы
Жаңадария, Қуаңдария, Қызылқұмнан өтіп, Қосқорған, Арал теңіздеріне дейінгі
аралықтағы Сыр бойындағы қазақтарға шапқыншылықтар жасап, малын барымталап,
әйел, бала-шағаларын тұтқынға алып кетіп отырды. Қоқандықтар шекара
бекітіп, әкімшілік құрып, 1817 жылдан бастап салына бастаған бекіністерінен
әркез жасақтар шығарып, бейбіт елді шауып, алым-салық жинап тұрды. Осындай
зорлық-зомбылықтан жапа шеккен қазақтар, жастайынан әділдігімен,
батырлығымен елге танымал болған Жанқожаның төңірегіне топтасады.
Жанқожа 17 жасында Кіші жүз құрамындағы Әлімұлы тайпасының жергілікті
рулары сайлап алған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне жасаған жорығы кезінде
жасаққа елеусіз еріп барып, ешкімге дес бермей тұрған қарақалпақ батыры
Тықыны жекпе-жекте өлтіреді. Осы жорықта әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның
өзіне де қол жұмсайды. Бұл кездерде Жанқожа ауылы Қарақұмды жайлап, Ырғызды
қыстайтын. Қоқан хандығының Созақ бекінісіне орналасқан әкімдерінің
жергілікті халыққа салынатын алым-салықтан тыс көрсеткен зорлықтары
қазақтардың бас біріктіріп, бұл қамалға шабуыл жасауына себепкер болады.
И.Аничковтың мәліметі бойынша, Қоқан әкімі Дәурен Созақ қалаларының бектері
Отыншы, Сушымен бірігіп, Сарман биді өлтіреді. Созақта тұратын Құрман би
араша түсуін өтініп, Жанқожаға арнайы хабар жібереді.
ХVІІІ ғасырдың соңы мен ХІХ ғасырдың бірінші жартысында тарих
сахнасына шыққан Хиуа, Қоқан хандықтарының езгісі орыс отаршыларының
озбырлығынан бір мысқал да кем түспеді. Қазақтар осы кезеңде үш оттың
ортасында қалды, бір жағынан орыстар бекіністер салып, қазақтың шұрайлы
жерлерін басып алып жатса, екінші жағынан қоқандықтар күш көрсетті. Үшінші
жақтан хиуалықтар тықсыра бастады.
ХІХ ғасырдың 30-50 жылдары Қазақстан тарихының маңызды шебі ретінде
белгілі болды. Өлкенің әлеуметтік – экономикалық жағдайында Қазақстанның
кейбір аудандарының жалпыресейлік рынокқа тартылуына байланысты
экономикалық дамуы арта түскендігі байқалды. Әйтсе де Қазақстанның саяси
жағдайы бұл кезеңде тұрақсыз болды. Сырдария жағалауларындағы аймақтарды
мекендеген қазақ халқының жағдайы мейлінше ауыр еді. Ресей империясының
экспансиялық (кеңеюшілік) ұмтылысының (1853 ж. В. Перовский Ақмешітті басып
алған болатын) күшейе түсуі, сондай-ақ Хиуа хандығының агрессивтік саясаты
Сырдария бойы қазақтарының Жанқожа Нұрмұхаммедұлының қолбасшылығымен
күреске шығуының негізгі себебі болды. Шекті руы басшыларының бірі Жанқожа
өзінің сирек кездесетін сапалық қасиетімен қарапайым еңбеккер арасында
беделді әрі мақсаткер батыр ретінде даңққа бөлейді. Өз дегенімен істейтін
әрі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
XVIII ғ. аяғы мен XIX ғ. басындағы Германиядағы саяси-құқықтық ілімдер
XVIII – XIX ғ.ғ. Қазақстан мәдениеті
ХIX ғ. аяғы –XX ғ басындағы Қазақстандағы әлеуметтік-эканомикалық жағдай
XIX ғ. соңы мен XX ғ. басындағы қазақ ойшылдары
Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс
XVIII ғ орта тұсымен басындағы қазақ мәдениеті
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс
Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі (XVIII – XIX ғғ.)
XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай
Тәуелсіздік жолындағы ұлт-азаттық көтеріліс
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь