Геномдық мутациялар


1. ГЕНОМДЫҚ МУТАЦИЯЛАР
2. Автополиплоидия.
3. Аллополиплоидия.
4. Гетероплоидтардын пайда болу себептері.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге


ГЕНОМДЫҚ МУТАЦИЯЛАР
Геномдық мутациялар клеткадағы хромосома санының өзгеруіне байланысты.
Оның пайда болу себептері әр түрлі. Әрбір түр үшін хромосоманың саны,
формасы мен мөлшері жүйелік белгі болып табылады. Кариотиптің негізгі
бірлігі хромосомалардың гаплоидты жиынтығы, яғни гомологты хромосомалардың
әрбір жұбынан біреуі ғана болады. Мұндай жиынтыққа шоғырланған гендер тобын
геном деп, ал ондағы хромосомалар санын негізгі сан деп атап, оны әрпімен
белгілейді. Митоз бен мейоз ұрпақтан ұрпаққа
берілетін хромосомалар санының тұрақтылығын қамтамасыз ететін клетка
бөлінуінің аса дәл механизмі болып табылады. Алайда кейбір жағдайларда
хромосомалардың клетканың полюстеріне қарай өркелкі ажырауынан немесе
ажырамауынан, сондай-ақ хромосомалардың клетканың белінуінсіз
(цитокенезсіз) екі еселенуінен бұл механизм бұзылады. Осының нәтижесінде
хромосомалар саны өзгеріп (2п n) әдеттен тыс хромосомалар саны көбейген
клеткалар пайда болады.
Гаплоидты жиынтықтары тұтас көбейген организмдерді полиплоидтар деп
атайды. Егер хромосомалар саны гаплоидты жиынтыққа еселі болмаса (бір
немесе бірнеше хромосома) ондай организмдерді анеуплоидтар немесе
гетероплоидтар деп атайды.
Организм клеткаларындағы хромосомалар санының өзгеріуі, оның белгілері
мен қасиеттерінің өзгеруімен қатар жүреді, сондықтан оларды геномдық
мутациялар деп атайды.
Полиплоидия (грек. "полиплос" — көп қайтара, "ейдос" - түр).
Өсімдіктер мен жануарлар клеткаларындағы хромосома санының еселенуі
полиплоидия деп аталады. Полиплоидия эволюция процесіндегі өзгергіштіктің
тұқым қууындағы маңызды бағыты. Адам полиплоидияны селекцияда пайдаланады.
Дара жынысты жануарларда полиплоидия сирек кездеседі. Көбіне аскаридаларда,
кейбір қосмекенділерде болады. Полиплоидия кезінде сомалық клеткалардағы
хромосоманың диплоид санының жыныс клеткаларындағы хромосоманың гаплоид
санының ауытқуы байқалады. Полиплоидия кезінде әрбір хромосома — үш (3п) -
триплоидты, төрт (4п) - тетраплоидты, бес (5п) -пентаплоидты т.с.с.
еселенген клеткалар пайда болуы мүмкін.
Гомозиготалы организмнен пайда болған тетраплоид та гомозиготалы
болады. Егер жиынтықтың көбеюінде гомологты хромосомаларды белгілі бір
гендердің әр түрлі аллельдері болса, онда түзілетін тетраплоид та осы
гендер бойынша гетерозиготалы болады. Сомалық клеткалар хромосомалары
еселенген жағдайда бастапқы полиплоидтық клеткадан дамыған бөлігінде ғана
полиплоидты болады да, организм химерлі болып шығады. Егер полиплоидтану
зиготаның бірінші бөлігінде жүрсе, онда ұрықтық барлық клеткалары
полиплоидты болып шығады.
Автополиплоидия. Бір түрдің геномдарының кебеюі негізінде пайда болған
полиплоидтарды автополиплоидтар деп атайды. Егер хроиосомалардың негізгі
санын (геном) А әрпімен белгілссек, онда А гаплоидқа, АА - авгопдоидқа, ААА
- автотриплоидка, АААА - автотетраплоидқа т. с. с. сәйкес келеді.
Автополиплоидтар табиғи жағдайларда кез келген әдіспен көбейетін
организмдерде болады. Әсірссе жыныссыз (партеногенез) және вегетативті
жолмен көбейетін түрлерде өте бағалы, өйткені олар салыстырмалы алғанда
өзгеріссіз түрде ұзақ уақыт бойы сақталады және көбейе алады. Егер бастапқы
формасы гетерозиготалы болса, жыныстық жолмен көбеюде автополиплоидтар
тұқым қуалаушылығы алуан түрлі формалар береді. Автополиплоидтар мейозының
диплоидтар мейозынан айырмашылығы бар. Мысалы, тетраплоидта профазада
бивалантер ғана емес, сонымен қатар (барлық гомологты хромосомалар өзара
конъюгациялана алатындықтан) үшваленттер, квадриваленттер және униваленттер
де түзе алады. Еселену едәуір жоғары болғанда барлық гомологты
хромосомалардың конъюгациялануы поливаленттердің немесе мультиваленттердің
түзілуіне әкеп соғады.
Аллополиплоидия. Әр түрлі түрді (тұраралық, туысаралық)
будандастырудан алынған ұрпақтар геномдарының еселенуінен пайда болатын
полиплоидтарды аллополиплоидтар немесе амфидиплоидтар деп атайды. Басқаша
түрде будандар полиплоидиясы дейді. Мысалы тұраралық буданда А және В
геномдары қабысатын болса, одан аллотетроплоид ААВВ пайда болады. Әр түрлі
хромосомалар жиынтығы бар түрлері және туыстарды шағылыстыру арқылы алынған
будандарды алшақ будандар деп атайды. Алшақ будандар көбінде ұрпақсыз болып
шығады (мысалы, қара бидайдың бидаймен, шомырдың капустамен буданы және
т.б.). Бұл құбылыстың себептерінің бірін қарастырайық. Шомыр мен капустаның
геномдары К және В қабысты делік, бұл жағдайда шомыр-капуста буданында әр
түрлі екі геном — А және В болады. Шомыр будан зиготасына 9 хромосомадан
тұратын геномын, капуста да 9 хромосомадан тұратын В геномын енгізді.
Мұндай алшақ А буданының сомалық клеткаларындағы хромосомалардың жалпы саны
18. Мейоз профазасында жыныс клеткаларының түзілуі процесінде гомологты
хромосомалар жанасуы тиіс. Алайда шомыр хромосомаларының капуста
хромосомалары ішінде гомологтары (сәйкестері) болмайтындықтан, мейозда
олардың әрқайсысы өзін унивалент ретінде жеке ұстайды. Мейозда көрсетілген
будан клеткаларынан 18 унивалентті санауға болады. 1 анафазада олар
полюстерге қарай ретсіз таралады да, осының нәтижесінде хромосомаларының
саны 0-ден 18-ге дейінгі түрлі шамада кездесетін гаметалар
түзіледі. Олардың көпшілігі теңестірілмеген болып шығады, яғни
хромосомалардың саны негізге қарағанда еселенбеген гамета түзеді, сондықтан
тіршілікке қабілетсіз келеді. Алайда мұндай будандағы аналық сондай-ақ
аталық гаметалардың кейбір бөлігінде 9К + 9В= 18 хромосома болады. Бұл
гаметаларды редукцияланбаған деп атайды. Редукцияланбаған гаметалардың
ұрықтану процесінде бірігуінен екі түрдің де хромосомалар жиынтығы екі
еселенген зигота — аллотетраплоид немесе амфидиплоид пайда болады. Онда
шомыр хромосомаларының екі жиынтығы (9Я + 9В), және капуста
хромосомаларының екі жиынтығы (9Я+9В), яғни барлығы 36 хромосома бо-лады
және оның мейозында әрбір хромосоманың конъюгацияланатын серігі
болғандықтан жемісті (фертильді) болып шығады.
Туысаралық форманы жасаута ең бірінші Г.Д. Карпеченконың қолы жетті.
Ол 20-сыншы жылдардың басында шомырды (Raphanus sativus
(капустамен) будандастырып алғаш рет туысаралық жемісті будан алды. Бұл
өте мықты будан болып шықты, әрі ол шомыр мен капустаның белгілерін
біріктірді. Ол келесі ұрпақтарда да өсімтал әрі тұрақты күйінде қалды. Екі
туыс геномдарының үйлесуі негізінде синтезделген бұл жаңа форма рафанаб-
рассика (Raphanodorassica) немесе шомыр-капуста буданы деп аталады.

Шомыр мен капустаның және олардың буданының және олардың
буданының хромосома жиынтығы.
Әр түрлі геномдарды үйлестіру және оларды еселендіру жолымен
табиғатта жоқ жаңа формаларды синтездеуге болатыны жоғарыда
қарастырылған мысалдан белгілі. Полиплоидтар туралы айтылғандардан,
олардың жемістілігі гомологты хромосомалардың мейозда конъюгаци-ялануы
сипатымен анықталады деген қортындышығады. Алайда хромосомалар
цитоплазмамен тығыз, әрі күрделі байланыста болады. Клеткалар біріңғай жүйе
ретінде қызмет атқарады, сондықтан полиплоидтар сімталдылығындағы
айырмашылық кейде геномдардың цитоплазмамен сиысатындығымен немесе
сиыспайтындығымен анықталуы мүмкін.
Цитоплазманың аллополиплоидтар ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Глаукомамен ауыратын науқастардың миоцилин геніндегі G367R, Q368X және G399V мутацияларын анықтау61 бет
Глаукомамен ауыратын науқастардың миоцилин геніндегі мутацияларды зерттеу58 бет
Мутациялық өзгергіштік. Жасанды мутациялар28 бет
"Хромосомалық абберациялар"10 бет
25 – Адамның тұқым қуалайтын аурулары. Хромосомалық аурулар12 бет
Генетика ғылымының даму тарихы жəне зерттеу əдістері48 бет
Медицинада колданатың бактериалды препараттар6 бет
Мутация туралы7 бет
Тұқым қуалайтын аурулар4 бет
"Генетиканың даму тарихы."29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь