Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары жайлы


1.Әлеументтанудың қалыптасуындағы негізгі кезеңдер. Әлемдік әлеуметтанудың институционализациялануы. О.Конт . әлеуметтанудың негізін салушы.
2.Г.Спенсер және эволюцияның натуралистік концепциясы. Э.Дюркгеймнің әлеуметтануы. XX ғ. әлеуметтануы. А.Тойнбидің өркениет пен өмірлік циклдар теориясы. В.Паретоның циклдық өзгерістер теориялары.
3. П.Сорокиннің әлеуметтанулық теориясы. Әлеуметтанудағы құрылымдық функционализм (Т.Парсонс, Р.Мертон). М.Вебер әлеуметтануы және әлеуметтанудың қазіргі заманғы дамуындағы "веберлік ренессанс". Жаңа тарихи өлеуметтану. " Р.Мертон, Н.Смелзер және т.б. еңбектеріндегі нақты тарихи мәселелер мен оларды әлеуметтанулық талдау.
4.Ресейдегі әлеуметтанулық ойлаудың дамуы. ХІХ.ХХ ғғ. қазақ ойшылдарының адам мен қоғам дамуына деген әлеуметтанулық көзқарастары: Ш.Уалиханов, А.Құнанбаев, А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов және т.б. қазақстандағы әлеуметтанулық ойдың институционализациясы
Қоғам өмірі адам баласын ежелден қызықтырды. Оның теориялық тұжырымдамаларын жасауға ежелгі грек ойшылдары Платон (б. з. д. 427-347) мен Аристотель (б. з. д. 384-322) үлкен үлес қосты. Антикалық алғашқы әлеуметтанушыларды әлеуметтік философтар деп атайды. Олар қазіргі әлеуметтанушылар сияқты салт – дәстүрді, адамдар арасындағы қарым–қатынасты зерттеді, фактілерді жинақтап қорытты, тұжырымдар жасады, бәрі –бәрі қоғамды қалай жетілдіру керектігі жөніндегі практикалық нұсқаулармен аяқталады. Антикалық дәуірде «қоғам» мен «мемлекет» ұғымдары ажыратылмай, синонимдер ретінде қолданылады.
Платон. Жалпы әлеуметтану мәселелеріне арналған алғашқы еңбек Платонның «Мемлекеті». Ол еңбек бөлінісінің ерекше рөлін баса көрсетіп, бірінші болып стратификация теориясының негізін қалады. Оның теориясы бойынша қоғам үш топқа (кастаға) бөлінеді: 1) Жоғарғы мемлекет басшылары, даналар, аристократтар; 2) орта, тәртіпсіздік пен бүлікшіліктерді басатын әскерлер; 3) Төменгі, қолөнершілер мен шаруалар кіреді. Жоғарғы топ үлкен артықшылықтарға ие, олар қашанда билікті теріс пайдаланылады. Мұндай жағдай болмас үшін, ақсүйектерді жекеменшіктен айыру керек, өйткені Платон түсінігінде жекеменшік ар-ожданнан бездіреді. Қоғамды басқаруға 50 жасқа толған жоғары білімді, талантты адамдарды жіберу керек. Олар бұл дүниенің қызығынан бас тартып, тіршілік арбауына түспей, өзіне шек қоя біледі.
Аристотель. Әлеуметтанулық ой жүйесінде Аристотельдің орны ерекше. Оның ілімінде қоғамдағы тәртіптің тірегі – орта топ. Одан басқа қоғамды екі топ бай – плутократия және меншігі жоқ - пролетариат бар. Мемлекет мынадай жағдайда жақсы басқарылады, егер кедейлер тобы мемлекетті басқарудан шеттетілмесе; 2) байлардың мүдделілік өзімшілдігі шектелсе; 3) Орта топ көпшілікті құрап қоғамда тұрақтылық қалыптасады. Қоғамды жетілдіру адамдарды теңестіру емес моральдық жағынан елді көтеру керек деп үйретеді Аристотель. Әкімдер жалпыға ортақ теңдікке ұмтылмай, тек мүмкіндіктер теңдігін қамтамасыз етуі керек. Ол жеке меншікті жақтайды. Өйткені, адамдар өзіне қатысты заттарға көп қамқорлық жасайды да, таза, адал мүдде қалыптастырады. Меншік ортақ болған жерде оған олар ерекше ынта бөлмейді, енжарлық танытады, ықыласын кемітеді. Екінші жағынан, мемлекет үшін адамдар арасындағы теңсіздіктің шектен шығуы - қауіпті. Аристотель орта топ көпшілікті құраған қоғамды алға тартады.
Сонымен, бұдан кейінгі дәуірлерде (орта ғасырларда қайта өрлеу дәуірінде де), қоғамдық өмір жайлы жан-жақты пікірлер болды, бірақ, оларды толық әлеуметтанулық ілім деп айтуға болмайтын еді. Өйткені, олар тек әлеуметтік ойлар философиясы немесе алғашқы әлеуметтанулық болжамдар ғана бола алады.
2. Әлеуметтанудың ғылым ретінде қалыптасуын француз философы Огюст Конттың (1798-1857) есімімен байланыстырады, ол ғылыми айналысқа алғаш рет «әлеуметтану» деген терминді енгізді. Конт нақты ғылым мен білімді үгіттеуші болды және әлеуметтанушыларды қоғамды қатаң ғылыми негізінде зерттеуге шақырады. Алайда, бәрі бірдей оған бір ауыздан үн қата алмады. Сондықтан да кейінірек қоғамтануда екі бәсекелестік бағыт қалыптасты, ол: позитивизм және антипозитивизм.
«Конттың 1830 жылдары «Позитивті философияның негізгі курстары» атты еңбегі жарық көрді. Міне, осы еңбегінде негізгі ойлары айтылады. Конт негізін қалаған позитивзмнің (Латын тілінде positivus-жағымды) негізгі мәні мынада, әлеуметтану субъективті пікір мен абстрактілі дәлелсіз философиялыққа салынбауы керек. Ол қоғамды зерттейді, қоғам тірі табиғат сияқты «организм». Табиғат заңдары сияқты, оның дамуын объективті заңдар басқарады. Сондықтан да ол әлеуметтану, биология, анатомия және т.б. жаратылыстану ғылымдары үлгісіндегі нақты ғылымдар жүйесіне кіреді, ол нәтижесін тексеріп білуге болатын дәлелді ғылым. Мұндай «түсіндіруші әлеуметтану», олардың ойынша, қандай да болсын идеология мен жеке адамдардың пікіріне тәуелді болмауы керек.
Антипозитивизм мен «ұғындырушы әлеуметтану» қоғам туралы ғылымда басқаша көзқарас қалыптастырады. Бұл бағыттың негізгі өкілі әлеуметтанушы, философ, және тарихшы М. Вебер (1864-1920) болды. Ол және оның ізбасарлары әлеуметтік өмірді зерттеудің негізі ретінде оны ұғынуды алды және оған субъективті баға берудің мүмкіндігін айтты.
1. Әбсаттаров Р. М. Дәкенов. Әлеуметтану. Оқулық. Алматы. 2004., 2007ж.
2.Әлемдік әлеуметтану антлогиясы. Алматы. Қазақстан. 10 томдық. 2006ж.
3.Икенов А.И. Әлеуметтану негіздері. Алматы. Экономика. 2004ж.
4.Қарабаев Ш. Әлеуметтану негіздері. Алматы. 2008ж.
5.Ғабдуллина Қ. Құқық әлеуметтануы. Алматы. 2005ж.
6.Рахметов К.Ж., Болатова А.Н. Социология. Алматы. 2005ж.
7.Оданова Р.К. Жалпы әлеуметтану. Лекциялар курсы. Шымкент. 2004ж.
8.Айбеков Б.Ө., Абенов К.К. Әлеуметтану. Оқу құралы. Шымкент. 2003ж.
9.Смелзер Н. Социология. М., 1994. Гл. 9.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 11 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары.

Жоспары:

1.Әлеументтанудың қалыптасуындағы негізгі кезеңдер. Әлемдік әлеуметтанудың
институционализациялануы. О.Конт - әлеуметтанудың негізін салушы.

2.Г.Спенсер және эволюцияның натуралистік концепциясы. Э.Дюркгеймнің
әлеуметтануы. XX ғ. әлеуметтануы. А.Тойнбидің өркениет пен өмірлік циклдар
теориясы. В.Паретоның циклдық өзгерістер теориялары.

3. П.Сорокиннің әлеуметтанулық теориясы. Әлеуметтанудағы құрылымдық
функционализм (Т.Парсонс, Р.Мертон). М.Вебер әлеуметтануы және
әлеуметтанудың қазіргі заманғы дамуындағы "веберлік ренессанс". Жаңа тарихи
өлеуметтану. " Р.Мертон, Н.Смелзер және т.б. еңбектеріндегі нақты тарихи
мәселелер мен оларды әлеуметтанулық талдау.

4.Ресейдегі әлеуметтанулық ойлаудың дамуы. ХІХ-ХХ ғғ. қазақ ойшылдарының
адам мен қоғам дамуына деген әлеуметтанулық көзқарастары: Ш.Уалиханов,
А.Құнанбаев, А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов және т.б. қазақстандағы
әлеуметтанулық ойдың институционализациясы

Қоғам өмірі адам баласын ежелден қызықтырды. Оның теориялық
тұжырымдамаларын жасауға ежелгі грек ойшылдары Платон (б. з. д. 427-347)
мен Аристотель (б. з. д. 384-322) үлкен үлес қосты. Антикалық алғашқы
әлеуметтанушыларды әлеуметтік философтар деп атайды. Олар қазіргі
әлеуметтанушылар сияқты салт – дәстүрді, адамдар арасындағы қарым–қатынасты
зерттеді, фактілерді жинақтап қорытты, тұжырымдар жасады, бәрі –бәрі
қоғамды қалай жетілдіру керектігі жөніндегі практикалық нұсқаулармен
аяқталады. Антикалық дәуірде қоғам мен мемлекет ұғымдары ажыратылмай,
синонимдер ретінде қолданылады.

Платон. Жалпы әлеуметтану мәселелеріне арналған алғашқы еңбек
Платонның Мемлекеті. Ол еңбек бөлінісінің ерекше рөлін баса көрсетіп,
бірінші болып стратификация теориясының негізін қалады. Оның теориясы
бойынша қоғам үш топқа (кастаға) бөлінеді: 1) Жоғарғы мемлекет басшылары,
даналар, аристократтар; 2) орта, тәртіпсіздік пен бүлікшіліктерді басатын
әскерлер; 3) Төменгі, қолөнершілер мен шаруалар кіреді. Жоғарғы топ үлкен
артықшылықтарға ие, олар қашанда билікті теріс пайдаланылады. Мұндай жағдай
болмас үшін, ақсүйектерді жекеменшіктен айыру керек, өйткені Платон
түсінігінде жекеменшік ар-ожданнан бездіреді. Қоғамды басқаруға 50 жасқа
толған жоғары білімді, талантты адамдарды жіберу керек. Олар бұл дүниенің
қызығынан бас тартып, тіршілік арбауына түспей, өзіне шек қоя біледі.

Аристотель. Әлеуметтанулық ой жүйесінде Аристотельдің орны ерекше. Оның
ілімінде қоғамдағы тәртіптің тірегі – орта топ. Одан басқа қоғамды екі топ
бай – плутократия және меншігі жоқ - пролетариат бар. Мемлекет мынадай
жағдайда жақсы басқарылады, егер кедейлер тобы мемлекетті басқарудан
шеттетілмесе; 2) байлардың мүдделілік өзімшілдігі шектелсе; 3) Орта топ
көпшілікті құрап қоғамда тұрақтылық қалыптасады. Қоғамды жетілдіру
адамдарды теңестіру емес моральдық жағынан елді көтеру керек деп үйретеді
Аристотель. Әкімдер жалпыға ортақ теңдікке ұмтылмай, тек мүмкіндіктер
теңдігін қамтамасыз етуі керек. Ол жеке меншікті жақтайды. Өйткені, адамдар
өзіне қатысты заттарға көп қамқорлық жасайды да, таза, адал мүдде
қалыптастырады. Меншік ортақ болған жерде оған олар ерекше ынта бөлмейді,
енжарлық танытады, ықыласын кемітеді. Екінші жағынан, мемлекет үшін адамдар
арасындағы теңсіздіктің шектен шығуы - қауіпті. Аристотель орта топ
көпшілікті құраған қоғамды алға тартады.

Сонымен, бұдан кейінгі дәуірлерде (орта ғасырларда қайта өрлеу
дәуірінде де), қоғамдық өмір жайлы жан-жақты пікірлер болды, бірақ, оларды
толық әлеуметтанулық ілім деп айтуға болмайтын еді. Өйткені, олар тек
әлеуметтік ойлар философиясы немесе алғашқы әлеуметтанулық болжамдар ғана
бола алады.

2. Әлеуметтанудың ғылым ретінде қалыптасуын француз философы Огюст Конттың
(1798-1857) есімімен байланыстырады, ол ғылыми айналысқа алғаш рет
әлеуметтану деген терминді енгізді. Конт нақты ғылым мен білімді
үгіттеуші болды және әлеуметтанушыларды қоғамды қатаң ғылыми негізінде
зерттеуге шақырады. Алайда, бәрі бірдей оған бір ауыздан үн қата алмады.
Сондықтан да кейінірек қоғамтануда екі бәсекелестік бағыт қалыптасты, ол:
позитивизм және антипозитивизм.

Конттың 1830 жылдары Позитивті философияның негізгі курстары атты
еңбегі жарық көрді. Міне, осы еңбегінде негізгі ойлары айтылады. Конт
негізін қалаған позитивзмнің (Латын тілінде positivus-жағымды) негізгі мәні
мынада, әлеуметтану субъективті пікір мен абстрактілі дәлелсіз
философиялыққа салынбауы керек. Ол қоғамды зерттейді, қоғам тірі табиғат
сияқты организм. Табиғат заңдары сияқты, оның дамуын объективті заңдар
басқарады. Сондықтан да ол әлеуметтану, биология, анатомия және т.б.
жаратылыстану ғылымдары үлгісіндегі нақты ғылымдар жүйесіне кіреді, ол
нәтижесін тексеріп білуге болатын дәлелді ғылым. Мұндай түсіндіруші
әлеуметтану, олардың ойынша, қандай да болсын идеология мен жеке
адамдардың пікіріне тәуелді болмауы керек.

Антипозитивизм мен ұғындырушы әлеуметтану қоғам туралы ғылымда
басқаша көзқарас қалыптастырады. Бұл бағыттың негізгі өкілі әлеуметтанушы,
философ, және тарихшы М. Вебер (1864-1920) болды. Ол және оның ізбасарлары
әлеуметтік өмірді зерттеудің негізі ретінде оны ұғынуды алды және оған
субъективті баға берудің мүмкіндігін айтты.

Олар ғылымды унификациялауға қарсы шықты, яғни жаратылыстану ғылымы
мен қоғам туралы ғылымды ортақ жүйеге келтіруге болмайды деді. Әлеуметтану
ерекше таным теориясын жасап, қолдануы керек. Табиғат құбылыстары
объективті, ол адамның санасы мен еркінен тыс өмір сүреді. Оларды ғылыми
тәсілдер арқылы дәл өлшеп, оны тәжірибе жүзінде қайталауға болады. Қоғам-
адам әрекетінің нәтижесінде мәдениет желісі бойынша оны өзгертіп, және
жетілдіріп отырады. Қоғам қайталанбас тұлғалардан тұрады, сондықтан
индивидуализациялық тәсілмен шын ықыласпен ұғынуды талап етеді. Сонымен
бірге, осы ұғыну арқылы алынған нәтижелерді тәжірибе жүзінде тексеруге
болады.

Мысалы, суретшінің салған кенептігі суретінің бояуын табиғи-ғылыми
тәсіл арқылы, оған физикалық-химиялық талдау жасауға болады. Алайда, бұл
тәсіл суретшінің бейнелеген суретінің мәдени мәні мен идеясы туралы ештеңе
айта алмайды. Тағы бір мысал, жолаушы және бомбалаушы ұшақ ғылыми көзқарас
тұрғысынан құрылымы бірдей, алайда әлеуметтік қызметі әр түрлі. Мұны тек
ұғынушы әлеуметтану ғана анықтайды.

Конт пен Веберден басқа әлеуметтанудың ғылым ретінде қалыптасып
дамуына неміс ойшылы К.Маркс (1818-1883), ағылшын философы әрі
әлеуметтанушысы Г.Спенсер (1820-1903) және француз әлеуметтанушысы
Э.Дюргейм (1859-1917) үлкен үлес қосты. Бұл ойшылдар қоғамтанулық
мәселелерге жауап іздеді, ол: қоғам дамуының жолдары қандай; ондағы
қатынастарды қалай реттеу керек, адамның әлеуметтік мінез - құлқын не
анықтайды және т.б. Олардың әрқайсысының зерттеу тәсілі мен теориялық
тұжырымы болды.

Э. Дюргейм әлеуметтік таным жеке индивиттердің мінез-құлқы мен
санасына емес, қоғамның әрбір мүшесінен жоғары тұратын әлеуметтік фактіні
зерттеуге бағытталуы керек деп түсіндіреді.

Әлеуметтік фактілер – адамдардың біріккен әрекеті мен ұжымдық
санасынан қалыптасқан ерекше қоғамдық құбылыс. Бұл қоғамда әрекет ететін
моральдық және құқықтық нормалардың белгілі салт-дәстүрлер мен әдеттерге,
дінге, ғылымға, ағарту ісіне т.б құндылықтарға қатынасы. Осы әлеуметтік
фактілер бір қоғамды екінші қоғамнан ажыратады. Олар индивидтің көпшілік
адамдар арасындағы мінез-құлқын айқындайды.

К.Маркстің ерекшелігі, оның дүниені танып, білу ғана емес оны
өзгертуге үндеуі. Өзгерістің негізгі тәсілі революция-қоғам өміріне күшпен
өзгеріс енгізу. Тек бір таптық (пролетариаттық), екінші тапты (бұржуазияны)
жоюуы, қоғамдағы қарама-қайшылықты шешеді.

Бұған қарама - қарсы Г.Спенсердің қоғамды өзгертуге негізгі идеясы-
эволюция. Ол табиғаттың тірі организмдердің мыңдаған жылдар бойына
қалыптасқаны сияқты, адамзат қоғамында биологиялық организм сияқты, қоғам
жәй формадан күрделі формаға қарай дамитынын айтады.

М.Вебердің негізгі ойы-жалпыны қамтитын рационалдық (латын тілінде
rationalis- ақыл-парасаттық) идеясы, яғни ақыл парасатқа бағытталып,
мақсаттандырылып ұйымдастырылған өмір. Бұл: 1. рационалды тиімді
шаруашылық; 2. рационалды бюрократия, яғни пісіп-жетілген қоғамды басқару
жүйесі; 3. рационалды құқық – адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін
нақты және іс-әрекеттегі нормалар мен тәртіптер; 4. рационалды дін, адамдар
бойында еңбексүйгіштік, қарапайымдылық, адалдық пен әделеттілік
қалыптастырды.

ХХ ғасырда әлеуметтану ғылымы АҚШ-да жемісті дамыды. Егер Еуропада
әлеуметтану жеке ғылымдардың ынта жігері арқылы дамыса, америкада басынан
жақсы ұйымдастырылып, қаржы бөлініп, университеттік білімнің ажырамас
бөліміне айналды. Математика, статистика, модельдеу тәсілдері мен
экспериментті кең қолдану әлеуметтануды нақты ғылым ретінде қалыптастырды.

Америка ғалымдарының негізгі күші практикалық мәселелерді шешуге
бағытталған, яғни, адамдар мінез - құлқының себептері қандай, әлеуметтік
бақылау мен басқаруды қалай жетілдіруге болады, өндірісті адамдардың
ынтымақтастық рухын, еңбек өнімділігін арттыруды, халықтың әл-ауқатын
көтеруді қалай қамтамасыз ету керек деген секілді мәселелер.

Тейлор системасы немесе тейлоризм бағытын американ инженері және
зерттеушісі Фредерик Тейлор (1856-1915) қалыптастырды. Өндірісті терең
талдай отырып, Тейлор мынадай қорытындыға келді. Өндіріс жеткілікті өнімді
емес, себебі жұмысшылар енжарлық танытып, жұмысқа салқын қарайды. Жағдайды
түзету үшін зерттеуші алғаш рет еңбекті ғылыми ұйымдастыру мен өндірісті
рационалды басқаруды зерттеп енгізді.

Еңбекті ғылыми ұйымдастыру еңбек операцияларын жан-жақты талдауды,
артық және ыңғайсыз әрекеттерді жоюды, еңбекке қабылдаудың қолайлы түрін
анықтау мен олардың іс-әрекетін автоматтандыру, еңбек уақытын қатаң реттеп,
жұмыс пен демалысты үйлестіру т.б.

Рационалды басқару өз кезегінде: а) өндірісте қатаң тәртіп және
бақылауды; б) мамандарды дұрыс таңдап өз орнына қоюды; в) мамандықты
жетілдіру жүйесі мен жұмысшылардың қызмет бабын көтеру; г) өндірісте
материялдық ынталандыру принципін еңбек нәтижесі мен басқа да өлшемдерді
алға тартып еңбек ақыны диференциалау (әртүрлі дәрежеде қалыптастыру).

Өндірісті ұйымдастыру жүйесінде, Тейлордың айтуынша, филонтропияға
(грек сөзі phileo-сүю, anthopos-адам, адамгершілік) жол берілмеуі керек. Әр
адам өз жетістігіне өзі жауап береді. Еңбек процесі жоғары
рационалдандырылып, өнім өндіру жоғары болуы қажет. Кім өнімді аз өндірсе,
басқалардан жалақыны төмен алады. Жалақы жұмысшының өндіріске сіңірген жеке
үлесіне сай келуі тиіс.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғ. басындағы Америка әлеуметтануының негізгі
бағыттарының бірі бихевиоризм, қалыптасты. Бихевиоризм ағылшынның
behavior - мінез-құлық туралы ғылым деген мағынаны берді. Бұл бағыттың
негізін қалаған американ психологы Эдуард Торндаик (1874-1949) пен Джордж
Уотсон (1878-1858) және олардың шәкірттері шын мәнінде адамның мінез-құлық
технологиясын жасауға ұмтылды.

Мұнда мінез-құлықты Стимул-реакция қарапайым формуласы арқылы
анықтады. Стимул – адамдарды әрекет етуге итермелейтін әсер, ал реакция –
оған қарсы әрекет. Мысалы, жаңбырдың басталуы (стимул), қолшатырды
қолдануымыз (реакция). Бірқатар мінез-құлық схемалары адамға туа біткен
(дем алу, тамақ ішу, жөтелу т.б.), ал басқа реакцияларды тыңғылықты үйрету
арқылы автоматтандырып, адам мінез-құлқын реттеп, қоғамда үйлесімділік
орнатуға болады деп тұжырымдайды.

Ш.Ш.Уалихановтың әлеуметтану жөніндегі тұжырымдамалары

Ш.Уалихановтың (1835-1865) ғылыми еңбектерінің бәрінде, атап айтқанда,
Қазақтардың өрісі мен қонысы туралы, Сот реформасы жайлы жазбалар,
Баянауыл округы туралы, Өлкенің үкімет басқару жүйесі мен саяси
жағдайы, Сахарадағы мұсылмандық туралы және т.б. шығармаларында қазақ
қоғамындағы көкейтесті әлеуметтік мәселелер зерттеледі.

Қазақтардың өмір сүрген патриярхалды-феодалдық қоғамы барлық халықтардың
басынан өткізген эволюциялық даму жолы екенін атап көрсетеді. Қазақ
қоғамының эволюциялық дамуы өзге елдердегі сияқты елді өркендеудің биік
сатысына көтереді деп түсіндірді. Оның әлеуметтік-экономикалық негіздері
бар екенін дәлелдеді. Ол Ресей державасының құрамына еніп отырған барлық
бұратана тайпалардың ішінде халқының санының көптігінен, байлығы жөнінен
біз бірінші орын аламыз. Меніңше, алдағы өркендеу де біздің-қазақтардың
үлесіне тиеді,-деген қортындыға келеді.

Егерде қоғам мұқтаждығы мен құралдары белгілі болса, қоғамның әл-ауқатын
жақсарту мақсатын көздеген кез-келген реформа алға қойған мақсатына сол
уақытта ғана жетеді.

Басқаша сөзбен айтқанда, реформаны жемісті жүргізу үшін өзгерістердің
ішкі қайнар көздерін көре білу қажет болды. Сонымен қатар Шоқан қоғамындағы
өзгерістерді жасау қажеттілігі қоғамның даму деңгейінен және бұқара
халықтың өмір салтына туындауы тиіс деп түйді. Ал бұның өзі дифференциялау
принципі тұрғысынан қаралу керек. Қазақ қоғамында жүргізілетін
реформалардың ішінде адамның тұрмысын жақсартуға ықпал ететін реформа ғана
пайдалы, ал бұл мақсатқа жетуге кедергі келтіретін реформа “зиянды”.
Сондықтан ол бұл мақсатқа жете алмайтын кез-келген реформатролықты жоққа
шығарды. Қазақ еліне қоғамдық өмірдің “экономикалық және әлеуметтік”
жақтарын қамтитын реформа қажет деп санады. Ш. Уалихановтың тұжырымдауынша,
қоғамда жасалатын бетбұрыстардың халыққа ұнамдысы, пайдалысы экономикалық
және әлеуметтік реформа, олар “халықтың маңызды мұқтаждарына тікелей қатысы
бар реформа деп саналады, ал саяси реформалар қажетті экономикалық
реформаларды іске асырудың құралы ретінде қолданылуы тиіс, өйткені жеке
алынған әрбір адам және барлық адамзат ұжымдаса отырып өзінің дамуына бір
ғана түпкі мақсатқа - өзінің материалдық әл-ауқатын оңалтуға ұмтылады және
осының өзі прогресс болып саналады”.

Реформалардың сәтті жүзеге асуын Шоқан олардың дұрыстығымен байланыстырып
қарастырады. Олар прогресс заңдарына негізделсе ғана дұрыс болады. Оның
пікірі бойынша, дәл осындай жағдайда ғана қоғамдық организмнің дамуы дұрыс,
орынды жүреді. Осыдан келіп халықтар: өзін-өзі дамыту, өзін-өзі қорғау,
өзін-өзі басқару және өзін-өзі жазғыру іспетті саяси прерогативтерді жүзеге
асыруы тиіс.

Шоқан өз еңбектерінде таптар арасындағы әлеуметтік теңсіздіктің мотивін
зерттеп, соның негізінде адамдардың қоғамда иеленетін статусының
анықталатынын және топтар арасындағы әлеуметтік шиеленістердің пайда
болуының негізгі себептерін көрсете білді.

Шоқан ұлтаралық қатынастар мәселесінің өршуін қазақтардың өз жерінен
ығыстырылып, материалдық жағдайының күрт құлдырауынан, керісінше, орыс
казактарының қазақтардан тартып алынған құнарлы жерлерге орналасуын,
олардың тұрмыстық жағдайларының тез көтерілуінен деп есептейді.
“Қазақтардың өрісі мен қонысы туралы” деген мақаласында Шоқан: “Қазақтар
ұлан-байтақ жер кеңістігін иеленгенімен, қазіргі уақытта тек оның шамалы
ғана бөлігін пайдаланып отырса да жерге әрдайым зәру”, - деп құнарлы
жерлерден айырыла бастағанын жазады. Жерді ұлтаралық қарым-қатынастағы
негізгі мәселе етіп қояды.

Ресей әлемдік сот тәжірибесін қабылдап, оны шеткі аймақтарға, соның
ішінде қазақ еліне таратпақшы болды. Шоқан патша үкіметінің осы әрекетіне
қарсы шығып, оның негізсіздігін сынға алды. Оның пікірінше, “рулық тұрмыс
пен рулық қатынастар үстем етіп тұрған шақта, халықтың бұрынғы өмірінен
туындап, оның даму жолдарынан және елінің ерекшеліктерінің ықпалынан
қалыптасқан қазіргі әрекет етуші билер соты қазақтардың дамуын барынша
қанағаттандырады”.

Билер институты – қазақ қоғамындағы ерекше құбылыс. Оларды ешкім
сайламайтын және тағайындамайтын. Ш. Уалиханов талантымен көпшіліктің
көзіне түсіп, сыннан сүрінбегені ғана осы құрметті би атағына ие болатынын
айтып келіп, патша өкіметінің қазақтың билер институтын жоюға ұстаған
бағытының жөнсіз екенін сынайды. Билер институты ғасырлар бойы
жетілдірілді. Соның негізінде қара қылды қақ жарып әділ де өткір шешім
айтатын әйгілі билер шықты. Шоқан мұндай билердің би атағы балаларына
мұрагерлікпен беріліп, әке жолын қуушылар да болғанын жазады. Орта жүздің
қаракесек руынан шыққан әйгілі Қазыбек бидің құрметті би атағын Бекболат,
Тіленші, Алшынбай сынды үш ұрпағы жалғастырған. Әрине, бұған қарап би болу
бірыңғай тұқым қуалайтын мұрагерлік құбылыс екен деген ой тумауы керек.
Өзінің талантымен халық ішінен шыққан Шорман 13 жасында, Есет Көтібарұлы 20
жасында халықты аузына қаратқан би атанған. Жоғарыда аталған объективтік
себептер билер сотының қазақ қоғамында одан әрі өз функцияларын атқаруға
тиістігін тұжырымдайды.

Билер сотының сақталуын Шоқан халықтың өзін-өзі басқаруының маңызды буыны
деп қарай отырып, патша өкіметі ((( ғасырдың 60-жылдарында қазақтардың
мүддесіне сәйкестендірілген өлкені басқару жүйесін орнатады деп күткен еді.
Алайда, оның үміті орындалмады. Бюрократиялық басқару жүйесі қалыптасып,
елдің жағдайын аурлатып жіберді. Осыған байланысты Шоқан өзінің төл
еңбектерінде бюрократиялық басқарудың алуан түрлі жымысқы әдістерін
қолданып, қазақ халқын ауыр зардаптарға соқтырған патша әкімшілігінен
қазақтардың өзін-өзі басқаруын талап етеді. Халықтың өзін-өзі басқаруын
Шоқан елді демократияландырудың маңызды принципі ретінде зерделеді.
Басқарудың осы жүйесіне өтудің жолдарын да қарастырады. Алайда, бұратана
халықтарды билеп-төстеп тұрған патша үкіметі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Әлеуметтану ғылымының тарихы
Әлеуметтану ғылымы туралы ақпарат
Әлеуметтану – әлеуметтік – гуманитарлық ғылымдар жүйесінде
Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары туралы ақпарат
Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары. Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде
Қазақстандағы әлеуметтік көзқарастар мен әлеуметтану ғылымы
Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары.
«Тарихнама» пәні бойынша лекция сабақтары
Әлеуметтану пәнінен дәрістер комплексі
Әлеуметтану ғылымының дамуы
Пәндер