Қазақстан жастарының саяси құндылықтық бағдарлары және әлеуметтендіру процесі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.6

I ТАРАУ. САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ САЯСАТТАНУЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

1.1. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық негіздері ... ...7.13

1.2. Саяси құндылықтық бағдарлардың саяси құбылыстармен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13.26

II ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН ЖАСТАРЫНЫҢ САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАРЫ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУ ПРОЦЕСІ

2.1. Жастардың саяси құндылықтық бағдарларындағы басымдылықтар (салыстырмалы талдау) ... ... ... ... ... ... ...27.35

2.2. Жастардың саяси құндылықтық бағдары қалыптасуының негізгі жолдары мен әдістері (социологиялық зерттеу нәтижесі бойынша) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35.60

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61.63

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64.67
Кіріспе
Зерттеу таќырыбыныњ µзектілігі. Ќазаќстан - єлеуметтік баѓдарланѓан нарыќтыќ экономикасы бар егеменді мемлекет. Ќазіргі мемлекетіміздіњ ќалыптасуыныњ экономикалыќ ќиындыќтары аз болѓан жоќ, алайда егемен ел болу ‰шін басты маќсаттар ќатарынан саяси-рухани мєселелерді де кµре аламыз. Олардыњ ішінде даралап айтып кетер бір - саласы жастардыњ саяси ой санасы мен ќ±ндылыќтар ж‰йесініњ, саяси баѓдарларыныњ ќалыптасуы.
Жас ±рпаќтыњ д‰ниетанымындаѓы µзгерістердіњ мєнін ой елегінен µткеріп, зерделеу теориялыќ міндеттер т±рѓысынан ќалай зєру болса, µмірлік маќсат-м‰ддеден де солай мањызды. Ќоѓам дамуыныњ жања арнаѓа т‰суі, яки еліміздіњ егемендік алуы – тєуелсіздігіміз ќаншама ќ±ндылыќтарѓа жол ашты. Ќоѓамныњ к‰ллі баѓыт-баѓдары, ізгі м±раттары, ќажеттіліктері мен себеп-салдарлары т‰бегейлі µзгерді, м±ныњ µзініњ жастардыњ ой-санасына, µмірлік ±станымдарына єсер-ыќпалы болмай ќалѓан жоќ.
Жастар – еліміздіњ жарќын болашаѓы, єрі єлемде µзіне баса назар аударатын халыќаралыќ жастар ќауымдастыѓыныњ бір бµлшегі болып табылады.
Жастар Ќазаќстан халќыныњ жартысынан артыѓын ќ±райды жєне ќоѓамныњ б±л µзгермелі, белсенді жєне ″тєжірибесіз″ бµлігі ел болашаѓында шешуші рµл атќарады. Н.Є.Назарбаев осы мєселеге ерекше назар аудара отырып: ″Кез келген ел µзініњ келешегін µскелењ ±рпаѓымен байланыстырады. Єр буынныњ µзіндік таѓдыры бар. Сіздерде де ол µздеріњіздікі. Сіздерге осындай уаќытта µмір с‰ру ‰лесі тиді. Жєне сіздер елді кµтере аласыздар... Ќуатты к‰ш болѓандыќтан Ќазаќстан Республикасы кері баѓытта ж‰ргісі келмейтіндігін ныќ жариялай отырып, жастар ж‰ргізіліп жатќан реформалар баѓдарын ќолдай алады″ /1/. Тиімді єрі пєрменді єрекет ету ‰шін жастарда єрі озыќ, єрі еліміздіњ т‰бегейлі м‰дделеріне сєйкес саяси ќ±ндылыќтар ж‰йесін ќалыптастыру міндеті айќындалып т±р. Б±л істі єлеуметтік стихияѓа беріп ќою д±рыс емес. ¤йткені бос ќалѓан орын міндетті т‰рде толтырылады.
"Ќандай ќиын ќыстау жаѓдайда да адамдар ‰шін µзекті болып ќала беретін даусыз ќ±ндылыќтар єрдайым болѓан жєне бола береді. Ќоѓамныњ адамгершілік дењгейін аныќтайтын рухани байлыќ пен мєдениет осылардыњ ќатарына жатады. М‰мкін осы ќиындыќќа толы ќым-ќуыт жылдарда µзіміздіњ ќ±ндылыќтарымызды саќтап ќала білгендігіміз біздіњ басты жетістігіміз болар" деп елбасымыз айтќандай саяси ќ±ндылыќтар объективті ж‰ріп жатќан саяси процестіњ даму ‰рдісініњ мєн-маѓынасы мен баѓыт-баѓдарын айќындап отырады /2/. Ол адамныњ ќоѓамда ќалыптасќан адамгершілік, салт-дєст‰р, мінез-ќ±лыќ ќаѓидаларын адамзат жасаѓан µмірлік ќ±ндылыќтар мен талѓамдарды, рухани байлыќтарды бойына сіњіріп, мењгеруді талап етеді. Соныњ нєтижесінде адам бойында µзініњ мінез-ќ±лќын, жасаѓан іс-єрекетін басќа адамдардыњ сондай жасаѓан іс-ќимылдарымен салыстыру, соѓан байланысты баѓа беру, сµйте келе µзініњ кім, ќандай екенін т‰сіну, яѓни адамныњ µзін-µзі танып білу ќабілеті жетіледі. Адам ќоѓамнан µз орнын табуѓа, оѓан пайда келтіруге тырысады.
Ќоѓамныњ саяси µміріне ќажетті єрі озыќ игіліктерге жол аша келе, олардыњ дєст‰рлі мєдениет пен отандыќ тарихтан алынѓан µмір ‰лгілерімен ќосылу тетіктерін зерттеу к‰н тєртібінен т‰спейтін µзекті мєселеге жатады. Кµп ±лтты Ќазаќстан ќоѓамында єр т‰рлі этникалыќ ќауымдастыќтардыњ арасында бірлік пен татулыќ болса, елдіњ экономикалыќ жєне єлеуметтік салаларын жµндеуге, даѓдарыстан шыѓуѓа м‰мкіндігі болады. Б±л баѓыттаѓы ±тымды саяси процеске жастармен ж‰ргізілетін саяси-тєрбие ж±мысындаѓы ±лтаралыќ ќ±ндылыќтар ж‰йесін ‰йлесімді ету ‰лкен мањызѓа ие болады.
Кµпэтникалыќ Ќазаќстан ‰шін саяси ќ±ндылыќтардыњ ќалыптасуы, дамуы, таралуы процестерініњ ‰лкен мањыздылыѓы бар. ¤йткені ќ±ндылыќтар µзініњ ішкі ќабілеті бойынша не оњ, не теріс баѓытта µрбуі,
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Є. Жастар – Ќазаќстанныњ н±рлы болашаѓы //Егемен Ќазаќстан, 2005ж, 6 ќырк‰йек.
2. Назарбаев Н.Є. Рухани байлыќ жєне мєдениет – ќоѓамныњ басты ќ±ндылыќтары. //Егемен Ќазаќстан, 2000ж, 18 аќпан.
3. Тєжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Н±рлы-бейне, 2003ж. -202б /179/.
4. Современная буржуазная философия. М.: Мысль, 1978. Гл. 1 (7-15)
5. Виндельбанд В. Философия культуры и трансцендентальный идеализм //Культрология ХХв. Антология. М., 1995. (57-68 с).
6. Хайдеггер М. Бытие и время. М., 1997. (261-451).
7. Автомонова Н.С. Философские проблемы структурного анализа гуманитарных наук. М.: Прогресс, 1977. 135с.
8. Тєжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Н±рлы-бейне, 2003ж. -202б /180/.
9. Фарукшин М.Х. Политическая культура общества //Социально-политические науки. –М., 1991. №4 –С. 106-108.
10. Политология. Учебник. //Под. Ред. А.Н.Нысанбаева, Алматы: Аќыл кітабы, 1998. – 367б. /212/
11. Политология. (под. ред. А.Н. Нысанбаева) –С. 215б.
12. Ядов В.А. Междисциплинарный подход изученю соотношения между ценностными ориетациями и наблюдаемым поведением //Международный конгресс в г. Варны. –Л., 1970. -340 с. (11-16)
13. Алтаев Ж. жєне т.б. Философия жєне мєдениеттану – Алматы: Жеті жарѓы. 1998. – 272б. /32/
14. Вебер М. Избранные произведения М.: прогресс 1990, -804с. /636/
15. Хайек Ф. Пагубная самонадеянность. //Ошибка социализма. –М.: Новости. 1992. -304с.
16. Этика юриста. (Под. ред. Габитова Т.Х.) –Алматы: Данекер, 1999. -127с.
17. Вебер М. Избранные произведения. М.: Прогресс 1990. -804с. /689-706/
18. Политология. Учебное пособие. (под. ред. А.Нысанбаева) – С. 120.
19. Тєжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Н±рлы-бейне, 2003ж. -202б /147/.
20. Сонда /148/.
21. Сонда /149/.
22. Тєжітаева Р.С. Ќазаќстан азаматтарыныњ саяси ќ±ндылыќтарыныњ ќалыптасу процесі. Автореферат. Алматы: 2001ж. 14б.
23. Балгимбаев А.С. Институты гражданского общества и правового государства как механизмы борьбы с коррупцией. //Саясат. -1999. -№4. –23-24.
24. Нысанбаев Є. Адам жєне ашыќ ќоѓам. –Алматы: Ќазэнциклопедия, 1998 -272б. /15/
25. Нысанбаев Є. Адам жєне ашыќ ќоѓам. Алматы:, 1998ж. 16б.
26. Бабосов Е.М., Борковская Е.А., Веэрманн Р.К. Нрнавственный облик советской молодежи (опыт социологического анализа). М.: Наука и техника, 1985. С72.
27. Розенталь Э. Это вечная тема. М.: Новости, 1990 С49.
28. Султанов К.Поступь молодых. Алма-ата: Жалын, 1981. С33.
29. Розенталь Э. Указ. соч. С.173
30. Єбдірайымова Г. Жастар жањарып жатќан ќоѓамда: кеше, б‰гін, ертењ //Саясат, -2004. №9. 37б.
31. Сонда /38/.
32. Чурбанов В. Непризнанные гении: Социологические заметки о юношестве. М.: Молодая гвардия, 1997. С 62.
33. Ortega-y-Gasset I7 Der Aufctland deer massen. Stuttgard. 1930. S.140.
        
        МАЗМ¦НЫ
КІРІСПЕ..............................................................................................................3-6
I ТАРАУ. САЯСИ Ќ¦НДЫЛЫЌТЫЌ БАЃДАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУДІЊ САЯСАТТАНУЛЫЌ
АСПЕКТІЛЕРІ
Саяси ќ±ндылыќтарды зерттеудіњ теориялыќ негіздері.......7-13
Саяси ќ±ндылыќтыќ баѓдарлардыњ ... ... ... ... ... ... ... БАЃДАРЛАРЫ ЖЄНЕ
ЄЛЕУМЕТТЕНДІРУ ПРОЦЕСІ
Жастардыњ саяси ќ±ндылыќтыќ баѓдарларындаѓы басымдылыќтар
(салыстырмалы талдау)...........................27-35
Жастардыњ саяси ... ... ... ... мен ... (социологиялыќ зерттеу нєтижесі
бойынша)...............................................................35-60
ЌОРЫТЫНДЫ..............................................................................................61-63
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ..........................................64-67
Кіріспе
Зерттеу таќырыбыныњ µзектілігі. Ќазаќстан - єлеуметтік
баѓдарланѓан нарыќтыќ ... бар ... ... ... ќалыптасуыныњ
экономикалыќ ќиындыќтары аз болѓан жоќ, алайда егемен
ел болу ... ... ... ... саяси-рухани
мєселелерді де кµре аламыз. Олардыњ ішінде даралап
айтып кетер бір - саласы жастардыњ ... ой ... ... ж‰йесініњ, саяси баѓдарларыныњ ќалыптасуы.
Жас ±рпаќтыњ д‰ниетанымындаѓы µзгерістердіњ мєнін ой елегінен
µткеріп, зерделеу теориялыќ міндеттер т±рѓысынан ќалай ... ... ... де ... мањызды. Ќоѓам
дамуыныњ жања арнаѓа т‰суі, яки еліміздіњ егемендік алуы
– тєуелсіздігіміз ќаншама ќ±ндылыќтарѓа жол ашты. ... ... ізгі ... ... мен
себеп-салдарлары т‰бегейлі µзгерді, м±ныњ µзініњ жастардыњ
ой-санасына, µмірлік ±станымдарына єсер-ыќпалы болмай ...... ... ... єрі ... ... баса ... халыќаралыќ жастар ќауымдастыѓыныњ бір бµлшегі болып
табылады.
Жастар Ќазаќстан халќыныњ жартысынан артыѓын ќ±райды жєне
ќоѓамныњ б±л µзгермелі, белсенді жєне ″тєжірибесіз″
бµлігі ел болашаѓында ... рµл ... ... мєселеге ерекше назар аудара отырып: ″Кез келген ел µзініњ
келешегін µскелењ ±рпаѓымен ... Єр ... ... бар. Сіздерде де ол µздеріњіздікі. Сіздерге осындай
уаќытта µмір с‰ру ‰лесі тиді. Жєне сіздер елді кµтере
аласыздар... Ќуатты к‰ш ... ... кері ... ... ... ... отырып, жастар ж‰ргізіліп жатќан реформалар баѓдарын
ќолдай алады″ /1/. ... єрі ... ... ету ‰шін
жастарда єрі озыќ, єрі еліміздіњ т‰бегейлі м‰дделеріне
сєйкес саяси ќ±ндылыќтар ... ... ... т±р. Б±л істі ... ... ... ќою
д±рыс емес. ¤йткені бос ќалѓан орын міндетті т‰рде толтырылады.
"Ќандай ќиын ќыстау жаѓдайда да адамдар ‰шін µзекті болып ... ... ... ... ... жєне бола ... адамгершілік дењгейін аныќтайтын рухани байлыќ пен
мєдениет осылардыњ ќатарына жатады. М‰мкін осы ќиындыќќа толы
ќым-ќуыт жылдарда µзіміздіњ ќ±ндылыќтарымызды саќтап ... ... ... ... ... ... ... саяси ќ±ндылыќтар объективті ж‰ріп
жатќан саяси процестіњ даму ‰рдісініњ мєн-маѓынасы мен
баѓыт-баѓдарын айќындап отырады /2/. Ол ... ... ... салт-дєст‰р, мінез-ќ±лыќ
ќаѓидаларын адамзат жасаѓан µмірлік ќ±ндылыќтар мен
талѓамдарды, рухани байлыќтарды бойына сіњіріп, мењгеруді
талап етеді. Соныњ нєтижесінде адам ... ... ... ... басќа адамдардыњ
сондай жасаѓан іс-ќимылдарымен салыстыру, соѓан
байланысты баѓа беру, сµйте келе µзініњ кім, ќандай
екенін т‰сіну, яѓни ... ... ... білу ... Адам ... µз орнын табуѓа, оѓан пайда
келтіруге тырысады.
Ќоѓамныњ саяси µміріне ќажетті єрі озыќ ... жол ... ... дєст‰рлі мєдениет пен отандыќ тарихтан
алынѓан µмір ‰лгілерімен ќосылу тетіктерін зерттеу к‰н
тєртібінен ... ... ... ... Кµп ... ... єр ... этникалыќ ќауымдастыќтардыњ
арасында бірлік пен татулыќ болса, елдіњ экономикалыќ жєне
єлеуметтік салаларын жµндеуге, даѓдарыстан шыѓуѓа
м‰мкіндігі болады. Б±л баѓыттаѓы ±тымды ... ... ... ... ... ... ... ‰йлесімді
ету ‰лкен мањызѓа ие болады.
Кµпэтникалыќ Ќазаќстан ‰шін саяси ќ±ндылыќтардыњ ќалыптасуы,
дамуы, таралуы процестерініњ ‰лкен мањыздылыѓы бар. ¤йткені
ќ±ндылыќтар µзініњ ішкі ќабілеті ... не оњ, не ... ... ... ... не ... ыдыратуѓа
септігін тигізуі м‰мкін. Б±л жастардыњ саяси ќатысуына,
мінез-ќ±лќына тікелей єсер ететін ќ±былыс. Сондыќтан б±л
ќ±былысты саясаттану ѓылымы ... ... ... ... ... ... ќ±ндылыќтарын зерттеу мєселесі тек
теориялыќ жаѓынан ѓана емес, мемлекеттік т±рѓыдан,
практикалыќ жаѓынан мањыздылыѓы бар ... ... ... ... саяси
т±раќтылыќты, ±лтаралыќ келісімді, этникалыќ µзара
т‰сіністікті ныѓайту мєселелерімен астасып жатады. ... ... ... ... олардыњ саяси
процеске наѓыз саяси субъект ретінде ќатысуы б‰гінгі
еліміздіњ саяси ахуалы ‰шін наќты м‰мкіндіктер.
Зерттеудіњ маќсаты. Зерттеудіњ негізгі маќсаты – жастардыњ
саяси ... ... ... саяси зерттеулер
арќылы жастардыњ саяси ќ±ндылыќтыќ баѓдарлары ќалыптасуына
ыќпал ететін саяси ќ±былыстарды т±жырымдау.
Б±л маќсаттарды ж‰зеге асыру ‰шін мынандай ... ... ... алѓа ... ... ќ±ндылыќтарды зерттеудіњ саясаттанулыќ
аспектілерін, теориялыќ негіздерін аныќтау;
саяси ќ±ндылыќтардыњ ѓылыми ќ±былыс ретіндегі мєнін ашып, оныњ
басќа ... ... ... ... ... ... ... ќ±ндылыќтардыњ ќалыптасу процестерін айшыќтау, ќазіргі
ќоѓамымыздаѓы саяси ќ±ндылыќтардыњ т‰пкі бастауларын
аныќтау;
Зерттеудіњ ѓылыми жањалыѓы. Ѓылыми зерттеу ж±мысында
Ќазаќстанныњ тєуелсіздігін алѓан жаѓдайындаѓы
жастардыњ ... ... ... ... ... сарапталады. Сонымен ќатар ж±мыста мынандай
ѓылыми нєтижелерге ќол ... ... ... ... ... ... ... ±станымдар айќындалады;
жастардыњ саяси ќ±ндылыќтыќ баѓдары ќалыптасуындаѓы сабаќтастыќ
принципі аныќталынады;
саяси ќ±ндылыќ феноменініњ саясаттанудаѓы категориялыќ
келбетіне жан-жаќты ... ... ... ... ... басымдылыќтар
аныќталынады.
Зерттеу обьектісі ретінде жастардыњ саяси ќ±ндылыќтыќ
баѓдарларын айќындау, саяси ќ±ндылыќтардыњ ќалыптасу
т‰птамырларын ... ... ... ... ... ... ж±мысы саясаттанудыњ
ж‰йелілік, салыстырмалы, наќты-тарихи,
ќ±рылымдыќ-функционалдыќ зерттеу єдістеріне
с‰йенеді. Сондай-аќ социологиялыќ зерттеудіњ сауалнама
єдісі ќолданылады.
I ТАРАУ. САЯСИ Ќ¦НДЫЛЫЌТЫЌ БАЃДАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУДІЊ САЯСАТТАНУЛЫЌ
АСПЕКТІЛЕРІ
1.1. Саяси ќ±ндылыќтарды зерттеудіњ ... ... ... кењінен алѓанда адам єлемі, мєдениет єлемі,
б±л ѓаламды т±лѓаныњ игеруіндегі, танып-білуіндегі мањызды
алѓышарты. ¤йткені, адам ... µз ... ... ... ... ... ќ±былысќа баѓа беруге
тырысады. Міне, содан келіп ќ±ндылыќтардыњ жеке ... ... ... ... ... єлеуметтік субьектіге
сєйкес келетін ќасиет – ол єлемді ќарастырѓанда, оѓан
міндетті т‰рде ќ±ндылыќтыќ ќатынасын айќындайды /3/.
Ќ±ндылыќтыќ ... ... ... ... ... ... µркениетті ќалыптастыруѓа, дамытуѓа
талпынѓан іс-єрекетінде. Ќ±ндылыќтар мєселесі ѓылыми
объект ретінде ХІХ ѓасырдыњ ортасынан бастап жан-жаќты
зерттеле бастады. Єрине, оѓан дейін ќ±ндылыќтарѓа ѓылыми
мєселе ретінде ... ... ... деп айта алмаймыз.
Объективті идеализмді ±станѓан Платон мен Гегель сияќты
философтар ... ... ... ... ... ... ... Ал тарихтыњ
соњѓы ѓасырларындаѓы философтар мен саясаттанушылар мєселесініњ
жігін ашып, аксиологияныњ µзіндік ... бар ... ... Єсіресе, натуралистік-психологиялыќ
баѓытты ±станѓан зерттеушілер кезінде адамныњ табиѓи
ќажеттіктері мен импульстерінен ќ±ндылыќтардыњ
себептерін іздеді /4/. Канттыњ ізбасарлары – жања
кантшылдар трансцендентті рефлексия ... таза ... ... ... айта бастады /5/.
Экзистенциялизмдегі М.Хайдеггер, Сартр сияќты
зерттеушілер ќ±ндылыќтардыњ ќоѓамдыќ мањызына ... ... ... /6/. Сµйтіп, ХІХ ѓасырдан бастап,
этика, эстетика, социология, философия жєне саясаттану
салаларымен айналысќан зерттеушілер µздерініњ ілімдерін,
гуманитарлыќ ... ... ... т‰рде
ќ±ндылыќтар єлемімен байланыстырып келді. Деррида
сияќты зерттеушілер аксиологиялыќ мєселелерден ... ... ... сол ... ... ќырларын т±жырымдаумен болады
/7/.
ХХ ѓасырдыњ басында саяси ѓылымдар толыќ маѓынада ќалыптаса
бастады. Ал оѓан ... ... ... ... ... єлеуметтік ѓылымдар ауќымында
ќарастырылып келді. Позитивистік баѓыттаѓы
аѓымдардыњ басымдыќ таныта ... ... ... ... ... ... ... болатын. Б±л ќ±ндылыќтыќ
т±рѓыныњ уаќытша єлсіреп, кµбінесе дерекке с‰йенетін
жаратылыстану мен наќты ѓылымдардыњ беделін ‰стем еткен
еді. Б±л ‰рдістер ќ±ндылыќтардыњ ... да ... ... ... ... ... Г.Алмонд пен
С.Джинкоудыњ пікірлерінше, кµптеген тєжірибелердіњ
нєтижесі тек формаларды ќамтыды., зерттеуге тиісті
таќырыптыњ мєні ... ... ... ... 60-шы ... ... ... кейбірінде
саясатты ќ±ндылыќтардан босату керек, ол тек
идеологиямен ѓана тыѓыз байланыста болу керек деген
ќаѓида кµрініс бере бастады. Ал, кейбір зерттеушілер
(Дж.Роулс, Н.Нозик) ќоѓамдыќ ... ... ... ... да
бірге ж‰реді деген пікірді білдірді.
Ќазіргі кезењдегі дамыѓан елдердегі саяси ќ±ндылыќтарѓа мєн
берушіліктіњ демократиялыќ сипатта ...... пен ... ... пен ... ќызметтерініњ
кµріністеріне тікелей тєуелді болмауында. Єрбір азаматтыњ
µзіндік "Мені" экономикалыќ, саяси, зањи т±рѓыдан ќорѓалуында.
Сондыќтан дамыѓан елдер мен дамушы ... ... ... ... осы ... ... Біріншісі т±лѓаны єлемге паш етуден
жолдарын іздеуді маќсат етсе, екіншісі тіршілік ‰шін к‰рестіњ
жолдарын іздеумен болады.
Еліміздіњ ... ... ... ‰ш-тµрт жылдарѓа дейін де
єзірге саяси ќ±ндылыќтар ќ±былысы ѓылыми зерттеу обьектісі
ретінде толыќ маѓынада ќарастырылмай келді. Оѓан, бір
жаѓынан, кешегі кењес ‰кіметініњ м±раѓа ... ... ... ... ... мен ... ... жасап келсе,
екінші жаѓынан, саяси ѓылымдар гуманитарлыќ пєндер ішінде
µзініњ еншісін ... ... ѓана ... ала ... осындай объективті процестер жаѓдайында ќ±ндылыќтар
негізіне философиялыќ, психологиялыќ зерттеулердіњ ауќымында
ќарастырылып келді /8/.
Єрине, ... ... ... ... ... ... ... аударарлыќ. Мєселен, трансцендентті
аксиология т±лѓадан жоѓары т±ратын нормалыќ сана болуын
айтса, натуралистік психологизм адам ... ... ... ... онтологизм
єрбір ќ±ндылыќ Ќ±дайѓа жаќындаѓан сайын мєњгіге айнала
бастайды дегенді айтса, социологиялыќ ... ... ... ... бар норма т‰рінде
ќабылдап, мєдени-тарихи релятивизмге жаќын т‰рде
аныќтайды жєне кµп мєселелерді ‰ндестікпен талќылайды.
Саясаттану ... ... ... ... ... ... ... саяси мєдениеттіњ ішкі µзегі,
єлеуметтік ќауымдастыќтар м‰дделері мен ... ... ... ... ... ... ... (Здравомыслов);
ќ±ндылыќтар айырмашылыѓы мєдениетті т‰сіну негізі (Гидденс);
ќ±ндылыќтар єлеуметтік іс-єрекеттіњ жоѓарѓы ќаѓидалары
(Парсонс);
Сонымен саяси ќ±ндылыќтарѓа саясаттану ... ... ... ±ѓымы ретіндегі сипатына аныќтама беруге тырысып
кµрелік. Саяси ќ±ндылыќтар дегеніміз ќоѓамныњ саяси µмірінде
саяси-єлеуметтік субьектілердіњ єр ... ... ... ... оларды µздерініњ кµзќарастары мен
іс-єрекеттерініњ негізгі іргетасына айналдыруы. Саяси
ќ±ндылыќтардыњ азаматтардыњ баѓалауларынан айырмашылыѓы-
олардыњ д‰нитанымдыќ астарды ќамтуында, объективті сипатты
иемденуінде.
Саяси ќ±ндылыќтар табиѓатына ... ... онда б±л ... саясаттыњ адами µлшемі туралы сµз ќозѓаймыз.
¤йткені, б±л µлшемдер тек ќана ... ... ... ... ол барлыќ мєдени кењістікті ќамтиды.
Ќоѓамдаѓы саяси ќ±ндылыќтар ж‰йесініњ ќалыптасуыныњ, µзгеруініњ
бірнеше себептері атап кµрсетілген, мєселен:
с±раныстар ... ... ... ... µз кезегінде ќ±ндылыќќа
″айналады″;
ќ±ндылыќтарды жоѓарыдан н±сќау ретінде тарату, кµбінесе
тоталитарлы ќоѓам кезінде кездеседі;
ќ±ндылыќ ... ... ... ... ... мєдениеттіњ бірден-бір ќызметі ќоѓамдыќ санада ќажетті
саяси ќ±ндылыќтарды ќалыптастыру жєне бекіту;
ќ±ндылыќтар саясаттан тыс пайда болады, болмыстыњ т‰бегейлі
салалары: мораль, дін, экономика ... ... ... ... тапшылыќ гипотезасы
мен єлеуметтендіру гипотезасына негізделген;
ќ±ндылыќтар адамдардыњ шыѓармашылыќ тањдауы, баѓалауы негізінде
пайда болады, єрі ±лттыќ дєст‰рмен, д‰ниетаныммен ... ... ... ... ... бір єлеуметтік
саяси ќызметтер тєн. Олардыњ ішіндегі мањыздыларына мыналар
жатады:
біріктіруші (консолидация) ќызметі, саяси ж‰йеніњ ќ±лауына жол
бермеу жєне азаматтардыњ сол саяси ж‰йені ... ... ... саяси µмірдегі іс-єрекетті, адамныњ саяси
іс-ќимылыныњ туындысын, саяси идеяларды, пікірлерді аќтау
немесе ќаралау;
легитимдеу ќызметі, билік ќ±рылымын ќоѓамдаѓы кµпшілік
азаматтардыњ ќ±ндылыќтыќ баѓдарларымен сєйкестендіру,
зањдастыру;
ж±мылдыру, іске ... ... ... ... ... болып, адамдарды саяси билікпен
байланысќа тарту, ″саяси адамды″ ќалыптастыру,
азаматтардыњ саяси ќатысуын, яѓни саяси
єлеуметтенуін белсендіру болып табылады;
мерзімдік, ќоѓамда µткізілетін єр т‰рлі саяси ... ... ... ... ... ќызметі;
локальді, єрбір єлеуметтік ќабатќа мањыздылыѓы бар єрекеттер,
аймаќтыќ дењгейдегі ж±мыстар.
Жекелеген адамдарды ќоѓамдаѓы саяси билікпен не байланыстырады?
Ењ алдымен, ... ... ... ... ол ... мен ... арасындаѓы ќатынас ережесін аныќтап,
белгілі бір маѓынада олардыњ єрќайсынан ... ... ... ... ... ... ... баѓыт беруші ќ±рылымдарыныњ ядросы болып табылады:
идеология – ќ±ндылыќтар ж‰йесі жєне топтыќ тањдаулар, сенімдер;
саяси мєдениет – ... ... мен ... ... ... ... ... ќамтушы жєне саяси
мєліметтерді тањдау µлшемі ќызметін атќарушы;
саяси ж‰йе – саяси билікті ... ... мен ... ... ... тєсілмен белгілеу жєне
тарату.
Мемлекет кµп ќ±ндылыќтарды азаматтарыныњ орындауын талап етеді.
Біраќ ќоѓамдыќ саяси ж‰йеніњ даму ‰рдістері демократиялана
т‰скен ... ... ... µз ... ... Міне, м±нда ќоѓам мен мемлекет арасындаѓы
ќатынас µзара келісімге негізделеді.
Ќ±ндылыќтарды ... ... ... ... ... формальді т‰рде субъект ќ±ндылыќтарды оњ жєне
теріс, салыстырмалы жєне абсолютті, объективті жєне
субъективті десе, мазм±ны бойынша мєњгілік (рухани),
логикалыќ, эстетикалыќ, этикалыќ ќ±ндылыќтарѓа бµледі.
Єрине, б±л ... ... ... ... єр ... кезењіњде ѓана емес, єр т‰рлі т±лѓаныњ дењгейінде
µзгерістерге ±шырап отыратыны, басымдылыќтардыњ орнын
ауыстыратынын айта аламыз. Тіптен, ќысќа тарихи кезењніњ
µзінде саяси сананыњ, саяси ... ... ... Оѓан ќараѓанда адамныњ т‰пкі мєнімен байланыста болатын
жоѓарѓы ќ±ндылыќтары- адамгершілік ќалыптары µзініњ ... ... ... ... ќоѓамда ондай т±раќты µзек
болмаса жалпы єлеуметтік д‰ние к‰йреп кетуі м‰мкін.
Сонымен бірге саясаттануда маќсат ќ±ндылыќтар жєне ќ±рал
ќ±ндылыќтар деп жіктеу кездеседі. ... ... ... ... ашатын адами ќ±ндылыќтар,
мањыздылыќтар болса, ќ±рал ќ±ндылыќтарѓа кµбінесе к‰нделікті
µмірде уаќытша ќолданылатын объектілер, нєрселер жатады. Ал
енді саяси ќ±ндылыќтар ќандай ќ±ндылыќтардыњ ... Б±л ... ... ... ... б±л ... ќ±ндылыќтардыњ сипаттамасын бере аламыз.
Мєселен, тєуелсіздікке жете алмай ж‰рген халыќ ‰шін б±л
ќ±былыс маќсат-ќ±ндылыќтардыњ рµлін атќарса, ал µзіндік
егемендігі бар ел ... ол ... ... ... ... ... саналады.
Єлемдегі тењдікті іздеген саяси ќайраткерлер, тарихи т±лѓалар
стихиялы эгалитаризмді наќты єлеуметтік орталарда саяси
ќ±ндылыќтар ... ... ... ... ±сынып келді.
Олардыњ кейбірі ќабылданды, кейбір уаќытша ѓана µзініњ
‰стемдігін білдіріп, тарих сахнасындаѓы сыныќќа
шыдамай, ... ... ... ... ... ... енді б±л ... т‰птамырларын,
себеп-салдарлыќ негіздерін аныќтау ‰шін саяси
ќ±ндылыќтардыњ негізгі белгілеріне с‰йенеміз. Ал
саяси ќ±ндылыќтар 3 белгісімен сипатталынады: оларды
адамдардыњ ... ... ... ... ... ... мемлекеттік билік механизімініњ барлыќ
аспектілеріне белсенді ыќпал етуі; ... ... ... байланыс формасы. Сонымен бірге саяси
аксиологияныњ негізгі зањдылыќтары да ќоѓамдаѓы ќ±ндылыќтар
ж‰йесін зерттей отырып, ондаѓы стратегиялыќ баѓыттар мен
басымдылыќтарды аныќтайды, негізгі маќсаттарѓа ... ... Б±л ... ... ... ... саяси философия принциптерін ѓана емес, сонымен ќатар
социология, психология, мєдениеттанудыњ єдістемелерін
синтездеу ќажеттігі бар.
Ќ±ндылыќтарды аныќтау ‰шін ењ алдымен субъект оны ... ... ... ... б±л ... ... ... элементтерді ќ±рылымына
енгізеді. Ќ±ндылыќтар субъектісі- адам, єлеуметтік топтар;
ќ±ндылыќтар объектісі- нєрсе, процесс, ќ±былыс, дерек;
ќ±ндылыќтар маѓынасы- рухани- категориялыќ ... ... ... жасалуы.
Сонымен, саяси ќ±ндылыќтар мєселесіне ќазаќстандыќ саясаттанушы
ѓалымдар да кµњіл бµле бастады. Жастардыњ саяси ќ±ндылыќтарын
зерттеу мєселесі тек теориялыќ жаѓынан ѓана емес, мемлекеттік
т±рѓыдан, ... ... да ... бар ... ... ... баѓдарлардыњ саяси ќ±былыстар мен
байланысы
Саяси ќ±ндылыќтар саяси саланыњ саяси мєдениет, саяси ќалыптар,
стереотиптер, саяси м‰дде, идеология, ... діл ... ... ... ... ... жаќтарын білдіретін
±ѓымдар ќатарында саяси т‰сініктер мен кµзќарастар,
ќ±ндылыќтар мен ... ... ... мен
сенім-нанымдар ерекше рµл атќаратындыѓы белгілі. Аталѓан
ќ±рылымдарда саясаттыњ т±лѓалыќ жєне ... ... ... ... ... ќоса олар
саяси сананыњ рєміздік табиѓатын ерекше айќындап кµрсетеді
/9/.
Саясаттыњ субъектілік жєне ішкі ... ... ... жєне ... ілімдер кµбірек
ќарастырады. Саясаттануда жоѓарыда аталѓан ќ±рылымдар
негізінен саяси ќатынастар мен процестер арќылы айќындалады.
Яѓни ќ±ндылыќтар баѓдарларын ќарастыру саяси мєдениет ... ... ... Оѓан байланысты бірнеше ±ѓымдардыњ
мазм±ныњ аныќтап алайыќ. Ќ±ндылыќтардыњ табиѓатын
ќарастыратын ілімді аксиология (грек тілінен-
″аксе″ - ќ±ндылыќ , ″логос″ - ілім деп ... ... ... ... мен ... ... ... баѓалаудан туындайды; яѓни, µзімен µзі
бейтарап нєрселер адамдыќ єрекетпен ќамтылып, пайдалы, ... ... т.т. бола ... ... ... ... заттардыњ єлеуметтік функциялары болып табылады.
Ќ±ндылыќтар єлемі сан алуан.
Саяси ќ±ндылыќтардыњ табиѓаты мен т‰рлері, олардыњ ... ... ... ... Ќазаќстанда
жеткіліксіз зерттелген. Оныњ бірнеше себептері де бар.
Біріншіден, б±рынѓы тоталитарлыќ ... ... ... ... ¤йткені саяси ќ±ндылыќтар жоѓарыдан танылып
отырѓан жєне олар н±сќау сипатында халыќ арасында таратылып,
олар туралы пайымдаудыњ ќажеті ... ... ... ... енді ... келе
жатќан жас ѓылым жєне аксиологиялыќ мєселелер енді ѓана
теориялыќ талдаудыњ обьектісіне айналып отыр.
Є.Нысанбаевтыњ жетекшілігімен жарияланѓан
″Саясаттану″ ... ... ‰ш ... саяси
ќ±ндылыќ баѓдарлары аталып µтеді: 1) билеуші ќ±рылымдарѓа
ќатысты 2) ... ... ... байланысты 3) µзініњ
саяси белсенділігіне ќатысты /10/.
Аталѓан ‰ш т‰рлі саяси баѓдарларды негізге ала отырып, оќулыќ
авторлары ... ... мен ... ... типтік
ерекшеліктерін айќындауѓа ±мтылды. Осыдан саяси мєдениеттіњ
‰ш типі айќындалады: патриархалдыќ (саяси енжар), маќ±лдаушы
жєне азаматтыќ. Біріншісі кµбінесе дєст‰рлі ќоѓамѓа, екіншісі
... ... ...... ... ... маныздысы: оќулыќ авторларыныњ ќ±ндылыќтар мен саяси
мєдениеттіњ байланысын кесте – ... ... ... ... ... ...... авторитарлы демократия
индустриалды авторитарлыќ µтпелі индустриалы
индустриалды емес
Авторлардыњ пікірі бойынша, Ќазаќстан ‰шінші жєне тµртінші
топќа жаќын келеді. ... ... ... ... ... ... м‰мкін. Біраќ, саяси ќ±ндылыќтар мєселесі
басќада ілімдерді ескеруді ќажет етеді. Мысалы, бірінші
баѓанѓа дамыѓан Батыс елдерді, екіншісіне – б±рынѓы
социалистік ж‰йе, ‰шіншісіне – ... ... ...... ... ... ... дейік. Біраќ,
барлыќ демократиялыќ елдерде жоѓарѓы саяси белсенділік бар деу
шындыќтан алшаќ. Мысалы, кµптеген Батыс елдерінде сайлауѓа
халыќтыњ ... ... ... ... ... ... ... мєдениетпен тыѓыз
байланысты екендігін ескерген жµн. Ќаншама айтќанмен,
б±ќаралыќ сананы манипулациялау єрекеттерін бекерге шыѓара
алмаймыз. Жарнама арќылы єсереленген, имиджмейкерлер ″ойлап″
єдеміленген саяси ... ... ... ... ... ... ќоймайды.
Жоѓарыда аталып µткендей саяси ќ±ндылыќтарды біз аксиома
ретінде т±жырымдай алмаймыз, оларды саяси ќатынастарды
эмперикалыќ талдау арќылы алынѓан кµрсеткіштері ... ... ... зерттеулерде
тµмендегідей саяси ќатынастарѓа басты назар
аударылады:
жалпы саясат пен саяси билікке ќатынас;
наќтылы бір саяси режим мен ... ... ... ќ±рылымдар (мемлекет жєне оныњ институттары, саяси
партиялар мен ќозѓалыстар) мен олардыњ к‰нделікті
єрекеттеріне ќатынас;
саяси т±лѓаларѓа (елбасы, саяси ... ... т.т.) ... ... ... ... саяси µмірдегі жиі єрі орныќты кездесетін
типтері саяси єрекеттіњ мєдени т‰пн±сќасын ќ±растырып,
саяси санада ... ... ... ... ... µзі б±ќаралыќ санада саяси ±станымдармен
т±тасып єрекет етеді. Егер саяси ±станымдар мен
ќ±ндылыќтардыњ кµріністеріне ... онда ... ... саяси м±раттар жєне маќсаттар, басым
м‰дделер жєне µмірлік тілек-армандармен ќосылып єрекет
ететіндігін де ескеру ќажет. ... ... ... ... ... зерттеулерді пайдалана отырып, негігі
саяси-єлеуметтік ќ±ндылыќтарды атап µтейік. Мысалы, оларѓа
мыналар жатады: ″азаттыќ″, ″еркіндік″, ″еріктілік″,
″єділеттілік″, ... ... ... ... ... ... ... , ″азаматтыќ ќоѓам″,
″демократия″, ″лидер″, ″шыѓармашылыќ азшылыќ″,
″билік″, ″мемлекет″, ″отбасы″, ″адам ќ±ќыќтары″ т.т.
Саяси-єлеуметтік ќ±ндылыќтар жеке дара єрекет етпейді. ... да ... ... ... к‰нделікті µмірде
тіршілік стилі (келбеті) арќылы кµрініс табады. Ѓылыми
єдебиетте µмір стиліне єрт‰рлі аныќтамалар беріледі.
В.Я.Ядов оны ... ... ... ... ... диспозиция) /12/.
Ќазаќстан сияќты µтпелі мемлекеттерде жоѓары саяси мєдениетті
ќалыптастыру ‰шін т±лѓаныњ ќ±ндылыќ єлемін ... ... єрі ... ... ... ... жатады. Осы
маѓынада ќ±ндылыќ баѓдарлар мен саяси ±станымдардыњ сана
дењгейіндегі кµрінуі де мањызды болып табылады.
Саяси баѓдарлар мен ±станымдардыњ тµмендегідей ќ±рылымдыќ
элементтерін атап ... ... ... Б±л элемент ќоѓамдаѓы саяси саланыњ
рационалдыќ даму дењгейін білдіреді. Ќоѓамдаѓы єрт‰рлі
идеологиялыќ аѓымдар мен ж‰йеленр µз ... ... ... ... жєне ... ±мтылады;
сезімдік-тылсымдыќ бµлік. Саяси ќ±ндылыќтар адам м‰дделерімен
тікелей байланысты болѓандыќтан, олар ... ... ... ... ... ... ... сезімдік ќуат тудырса,
басќалары халыќтыњ ашу-ызасын келтіруі м‰мкін;
баѓа беру бµлігі. Кез келген ќ±ндылыќ ќолдауды не ќарсы шыѓуды
талап етеді. ... ... ... ... ... ... ... Єрт‰рлі саяси субъектілер баѓаланып,
олардыњ ќоѓамдаѓы орны мен беделі айќындалады;
іс-єрекеттік компонент. Шынайы саясат осыдан ... ... ... ... ѓана ... ... алуан т‰рлі саяси жаѓдайларда µз
єрекеттерімен кµзге т‰седі.
Саяси баѓдарлардыњ ќ±ндылыќ негіздерін ќарастырѓанда туындайтын
мањызды мєселе олардыњ басты ... ... ... ... саясаттанулыќ єдебиетте
тµмендегідей саяси ќ±ндылыќтарѓа баѓытталѓан
жалпылама типтер аталып µтеді:
консерваторлыќ баѓдар. Б±л типте ... ... ... ... ... ... ″дін″, ″отбасы″,
″патриоттыќ″, пен ″к‰шті мемлекет″ т.т. жарияланды.
Консерваторлыќ саяси баѓдардыњ мєдени µлшемдеріне
архаистік сана, фундаменталистік ... ... ... мен ... ... ... Осындай баѓыттаѓы
адам ″ата-бабалар жолы″ дегенді тым єсерелендіріп ... ... гµрі ... ... ... баѓдар. Оныњ басты ќ±ндылыќтарына ″саяси еріктілік″,
″кµппартиялыќ″, ″азаматтыќ ќоѓам″, ... ... ... ... ... ... жатады;
эгалитарлыќ баѓдар. Б±л тип µзін б±ќараныњ ірі ... ... Ол ... ... ... ... ″єлеуметтік єділеттік″, ″халыќ
м‰ддесі″, ″интернационализм″, т.т. жатады;
анархистік баѓдар. Єдетте девианттыќ мінез-ќ±лыќќа тєн жєне
жалпы тєртіпті бекерге шыѓарады.;
±лтшылдыќ ... Б±л ... ... ... ... жоѓары ќойылады. Оныњ басты принциптеріне
±лттыќ мєдениеті, тілді, ділді, мемлекетті т.т. єсірелеу
жатады. Дамыѓан ќоѓамда б±л баѓдар трайбализммен ... ... б±л ... ... єр елде µз ерекшелігімен
байќалады. Тіпті, АЌШ халќыныњ барлыѓын либералдыќ
баѓдарда деп ... ... ... ... консерваторлыќ
баѓдардыњ да ±намды жаќтары болуы м‰мкін. ¤йткені толассыз
модернизм адамда мигранттыќ болмыс ќасиеттерін
ќалыптастыруы м‰мкін. Керісінше, т±раќтылыќ ... ... ... ... ... ...... алѓышарты.
Жоѓарыда келтірілген саяси аксиологиалыќ ќ±ндылыќтар
баѓдарларында негізгі саяси ќатынас-билік ќатынасы
жеткілікті ескерілмеген. Сол себепті кейбір ... ... ... билікке кµзќарасты басты
таксономиялыќ µлшем ретінде алады. М.Вебер саяси
баѓдарларды аныќтауда ‰ш нєрсеге назар аударуды
мањызды деп ... /14/. ... ... топ пен саяси
лидерлердіњ легитимдігі, биліктіњ шектері мен функциялары жєне
биліктіњ бµлінуі жатады. Осыѓан баиланысты ... ‰ш ... ... ... атап µтеді: 1) дєст‰рлі; 2)
харизматикалыќ; 3) жария-рационалды.
Биліктіњ легитимділігінен басќа оныњ шектері мен функцияларына
ќатысты этатистік, либералдыќ жєне ... ... ... болады. Этатистік баѓдарлама
мемлекеттік биліктіњ ќоѓамныњ барлыќ салаларын ... Б±л ... ... мемлекеттегі бірден-бір
реттеуші тетік жєне єділеттіліктіњ кепілі деп ... ... єке ... ... ... ″еш ... ... де болады, єйтеуір мемлекет
µлтірмейді″ деген т‰сінік ќалѓан.
Этатистік баѓдардан µзгеше либерализм мемлекеттіњ ... ... ... ... ... азаматтардыњ ќ±ќыѓын,
тєртіпті жєне ќауіпсіздікті ќорѓайтын ″к‰зетшіге″ айналып
кетеді. Б±л негізінен Батыс елдеріне тєн. Келесі баѓдар
анархизм ... ... пен ... ... ... ... ... бір мањызды мєселе, саяси
субъектініњ ±йымдасу типі мен бµлінуіне байланысты
ќойылады. Ежелгі заманнан бері монархия, аристократия мен
демократия (Платон, Аристотель), билеу ... ... ... Осы ... ... ... ‰ш ... саяси баѓдар мен ±станымдарды атап
µтуге болады: 1) авторитарлыќ; 2) элитарлыќ; 3)
демократиялыќ.
Саяси субъектілердіњ ќ±ндылыќ баѓдарларын ќарастыру тек саяси
±станымдар ... ... ... ... оныњ ... ... мен ... ‰лкен рµл атќарады. Б±л саяси этос мєселесін алдыњѓы
ќатарѓа ... этос деп ... ... мінез-ќ±лќы мен
іс-єрекеттеріне, ќылыќтарына тікелей єсер ететін,
саяси мєдениеттіњ ішкі бµлігі болып табылатын - єдеп
нормаларыныњ т±тастыѓын айтамыз. Егер саяси идеология
жалпы стратегиямен байланысты ... онда ... этос ... ... ... ... ... факторларды
ќолданумен ќатысты.
Саяси этос мєселесін айќындап алмай саяси ќ±ндылыќтардыњ
табиѓатын т‰сіну ќиынѓа соѓады. Ќазіргі кезде б±рынѓы
ќолданылып ж‰рген ″капитализм″ мен ... ... µз ... ... µзгерткен. Мысалы,
белгілі ѓалым Ф.Хайектіњ т±жырымдамасы бойынша ќазіргі
µркениетті елдерді капиталистік деп сипаттаудыњ еш негізі
жоќ. Оларды ″адамдыќ ынтымаќтастыќ пен келісімніњ ... ... ... деп ... жµн /15/. ... мен саяси этостыњ ішкі байланысы ќазіргі
ќ±ќыќтыќ мемлекетті ќалыптастыру маќсаттарынан да
байќалады. ¤йткен ќ±ќыќтыњ нормалары моральмен тыѓыз
байланысты.
Тек єдеп ќ±птаѓан баптар ќ±ќыќ нормаларына ... ... ... пен жамандыќтыњ белгілі бір мµлшеріне
тиім салудан туындайды /16/.
Б±ќаралыќ санада саясаткер мораль талаптарынан тыс т±ратын,
есеппен ѓана єрекет ететін т±лѓа деген т‰сінік ... ... ... мен єдеп ... ... ... м‰мкін. Айталыќ, таза мораль т±рѓысынан
кез келген к‰ш жаќсылыќтан тыс т±рады. Себебі єдеп к‰нделікті
µмірден гµрі м±рат – идеяѓа жаќын. Алайда ... ... ... зањ ... шыѓатын т±лѓалардыњ
ќ±ќыѓын шектеуге тура келеді. Сонымен ќоса саясаткерлер
кµптеген жаѓдайларда (негізінен саяси к‰ресте) тиімділік жєне
маќсатќа сєйкестілік принциптерін жиі басшылыќќа алып ... ... µз ... ... ... топтарды
µз жаѓына шыѓару ‰шін жиі ымыраѓа барады.
Саяси этос мєселелері Т.Парсонстыњ ... ... ... ... ... ... типтер″ ілімдерінде жан-жаќты ќарастырылѓан.
Мысалы, М.Вебер ќаншама саясатты айыптаѓанымен, саясаткер
‰шін жауаптылыќ, єділеттілік сезімі дипломатия ќажет деген.
Оныњ пікірі бойынша саяси этостыњ ... ... сын ... ... ... ... ... /17/.
Саяси ќ±ндылыќтар єдеп єлемімен ќоса саяси мєдениетпен де тыѓыз
байланысты. Саяси ќ±ндылыќтар мен ... ... ... ... ... ... ... стереотиптер,
саяси м‰дде, идеология, саяси діл, сияќты ќ±былыстары
негізінде талданады.
Саяси ... ... ... ... єр ќилы
т±жырымдармен айќындау ‰стінде. Біздіњ ойымызша саяси
мєдениеттіњ ±ѓымдыќ мєнін барынша дєл бере ... ... ... ... ... ... аныќтама жатады. Ол ењбекте: Саяси мєдениет –
азаматтардыњ ќоѓамдаѓы саяси іс-ќимылдарын аныќтайтын саяси
нормалар мен ережелер, ... мен ... ... ол жалпы мєдениеттіњ ќ±рамдас бµлігі ретінде
ќарастырылады /18/.
Саяси мєдениет ±лттыњ (халыќтыњ) жєне єр т‰рлі топтардыњ ... ... ... ... ... ... ... пен саясатты субъект т‰рде ќабылдау, саяси білім
мен мінез-ќ±лыќ жатады. Б±л жерде т±рѓындардыњ саяси
мєдениетініњ дењгейіне ыќпал етуші факторлар, ... ... ... дењгейініњ азаматтардыњ ќ±ндылыќтыќ
баѓалауларын бір арнаѓа жинаќтаудаѓы мањыздылыѓы
аныќталынады /19/.
Т±рѓындардыњ саяси ... ... ... ... бірі – азаматтардыњ жеке белсенділігі,
ќызыѓушылыѓы жєне біліктілігі. Б±л ќызыѓушылыќтыњ жойыла
бастаѓан кезењінде саяси аномия ќ±былысы пайда болады,
яѓни ... ... ... ... жоя ... саяси ќ±ндылыќтарѓа теріс кµзќарастардыњ ќалыптасуы
жатады. Ол жаѓдай біздіњ елімізде посттоталитарлы кезењде
кµрініс береді. ¤йткені, ондаѓан ... бойы ... ... ... ... ќ±ндылыќтар ж‰йесі, µзіндік т±раќтылыѓы
бар экономикалыќ жєне єлеуметтік ќатынастар ... ... ... адамдарѓа психологиялыќ т±рѓыдан соќќы
болды. Тєуелсіздікпен ќоса адамдарѓа жања дем беретін,
рухтандыратын жања ќ±ндылыќтар келді. Біраќ осымен орай
азаматтардыњ саяси салаѓа сыни ... ... ... ... ... Б±ќара халыќтыњ бір бµлігі саяси
енжарлыќ позициясына ауысып, нарыќ жаѓдайындаѓы
ќайшылыќќа толы ... ... ... ... ќоѓамныњ м‰дделері адамдардыњ д‰ниетанымында терењ
болѓандыќтан жања ќ±ндылыќтар ж‰йесіне ауыса ќою µте ќиын
єлеуметтік психологиялыќ ... ... ... ... ... ... саяси ќ±ндылыќтар
єлеуметтік т±тастыќты саќтауѓа, саяси, экономикалыќ, мєдени
процестердіњ ‰йлесімді дамуына, азаматтардыњ баѓалау ж‰йесінде
жоѓары ‰лгілердіњ ќалыптасуына єсер етеді. Адамдар ќоѓамда
µздерініњ маќсаттарын саяси ... ... сай ... осы ќ±ндылыќтар ж‰йесі арќылы ‰йренеді. µйткені,
ќ±ндылыќтар арќылы єлеуметтік, саяси, мєдени µмірдегі
ќ±былыстардыњ мањыздылыќтарын аныќтауѓа болады. ... ... ... ... ... ... жєне саяси ќ±ндылыќтар саяси ќалыптардыњ негізін
ќ±райды. Ол екеуі де белгілі бір д‰ниетанымныњ ... ... µмір ... ... ...... ... білдіретін, саясат субъектілерініњ
іс-ќимылын реттейтін, белгілі бір саяси ... ... ... ... келетін саяси
µмірдегі ќ±былыстар жиынтыѓы.
Ќалыптармен салыстырѓанда ќ±ндылыќтар адамдардыњ шыѓармашылыќ
баѓалауы арќасында пайда болады, ол дєст‰рмен, д‰ниетаныммен
тікелей байланысты. Ал, ... ... ... ... ... ... ... дерективті т‰рде енгізіледі. Ол ќоѓамдаѓы
белгілі бір µлшемде т±раќтандыратын ќ±былыс. Ќ±ндылыќтар
ќалыптарѓа, мєдени-тарихи ‰лгілерге ќараѓанда
µзгергіштеу келеді. Сондыќтан саяси ќ±ндылыќтарды
абсолютті, салыстырмалы, ќажетті, кездейсоќ деп ... Б±л ... ... ... ... ... табылады. Ќ±ндылыќ аќиќатќа
жаќындаѓан сайын жоѓары дењгейге кµтеріле т‰седі.
Сµйтіп саяси ќ±ндылыќтар саяси ќ±былыстарды ќабылдау ... ... ... ... мањызды факторы болып
саналады. Ал саяси мєдениет болса єлеуметтік
ќауымдастыќтардыњ тарихи тєжірибесін,
саясаттаѓы ќайраткерлер іс-єрекеттерініњ ќоѓамдаѓы
азаматтарыныњ саяси мінез-ќ±лќына єсерін ќамтиды /21/.
Саяси ... ... ... бірі – ... діл, ол-
т±раќты геосаяси, тарихи-мєдени, єлеуметтік, саяси
факторлардыњ єсерінен ќалыптасады жєне ол ... ... ... басымдылыќтар мен
ќ±ндылыќтардыњ, саяси мінез-ќ±лыќ стереотиптерініњ
ж‰йесі. Саяси ділдіњ негізгі сипаттамасы – б±л ќ±ндылыќтарды
ќабылдауѓа, ±стануѓа бейімділіктерін білдіру. Ал, саяси µмір
болса кейде єрт‰рлі ... ... ... етеді. Міне,
осыѓан орай саяси кењістіктегі т±раќтылыќ пен µзгерістер
бірін-бірі ауыстырып т±ратын жаѓдайда саяси ќ±ндылыќтардыњ
баѓыт-баѓдары єрбір адамныњ жеке таѓдырына µз ісін ... ... ... ... ... ... ...
халыќтыњ сауаттылыѓыныњ жоѓарылыѓы, кµптеген ќалалардыњ
индустриялануы, кењ байлыѓыныњ молдыѓы, халыќтар достыѓы
дєст‰рі, кµп мемлекеттердіњ ќарым-ќатынас жасауѓа ашыќтыќ
сияќты негіздері бар. Біраќ, ... ... ... ... ... ... ие, ол – ... басымдыќ
танытуы. Б±л кездейсоќ ќалыптасќан жоќ, себебі социалистік
даму принциптері этникалыќ-мєдени дамуда мањыздылыѓы бар
ќ±ндылыќтарѓа мєн бермей келді. Міне, сол ж‰зеге ... µз ... ... ... ... ... енді б±л зањды
процестердіњ тиімді шешімін тауып ќана жылжудыњ
реті келеді. ... ... ... ... ... ... ж‰йеніњ халыќтан оќшау т±руына,
демократиялыќ ќ±ндылыќтарды ќабылдау мен дамыту тарихи
діліне сєйкес ж‰ргізілмеуіне байланысты ... ... ... жєне ... ... ... ќаѓидалармен танысып µткеннен кейін,
олардыњ Ќазаќстан республикасы жаѓдайындаѓы
ерекшеліктеріне ќысќаша тоќталып µтейік.
Адамзат тарихында авторитарлыќ немесе тоталитарлыќ кейіптегі
биліктіњ т‰рлері басымдыќ ... ... ... µз
тєуелсіздігіне жеткенше социалистік типтегі тоталитарлыќ
биліктіњ ќыспаѓында болып келді. Сол заманѓа сай
азаматтардыњ саяси мєдениетініњ дењгейі болды. Ал
ќазіргі кезењде ... ... ... ... ... ... ... баѓдарына кµшсек, мемлекеттіњ негізгі
зањында ол ќ±ќыќтыќ мемлекет ќ±ру жєне ќоѓамдаѓы
демократияландыру деп атап кµрсетілген.
Конституция бойынша ″Ќазаќстан халќы егемендіктіњ
иесі, республикадаѓы мемлекеттік биліктіњ ... кµзі ... /24/. ... ... ... ... мемлекет болып ќалыптасты. Осы ±лт µкілдері
µздерін Ќазаќстанныњ толыќќанды азаматымын деп есептеуі
елдегі саяси т±раќтылыќ ... µте ... ... табылады, яѓни
єрт‰рлі этностар саяси ымыраѓа келуі тиіс. Оны к‰шпен емес,
демократиялыќ саяси келісім арќылы ѓана ... ... ... да ... аз ... ... ќ±ќыѓын
шектеу біз орнатып жатќан ќ±ќыќтыќ демократиялыќ мемлекет
м±ратымен м‰лдем сыйыспайды. Б‰гінгі демократиялыќ жаѓдайда
негізгі ќазаќ халќы мен ... ±лт ... ... ... ... ... мемлекеттіњ
ќалыптасу процесіне кері єсерін тигізеді. ″Сондыќтан да
±лттыќ мемлекет ќ±ру м‰ддесін кµздеген ќазаќ халќы µз ќамын
ойлаумен ... ењ ... ... ... ... ... жас ... тыныштыѓын, оны
одан єрі ныѓайтуды ойлауы тиіс″ /25/. Б±л білгір саясат ... ... ... ж‰ргізуді талап етеді, ал ол
‰шін елдегі ќ±ндылыќтар баѓдарларын да біліп отырѓан жµн.
Єрине, саяси ќ±ндылыќтардыњ ішіндегі ењ мањыздысы – еліміздіњ
тєуелсіздігі ... ... ... ... б±л ... ... ... ж‰йелеуші орталыќ, µзек
сияќты ќ±былыс. Сондыќтан Ќазаќстан азаматтарыныњ бєріне
ортаќ ќ±ндылыќ – саяси, єлеуметтік, мєдени, рухани,
экономикалыќ тєуелсіздікті ныѓайту ... ... б±л ... ... ... ... ... еркін
дамуына, т±лѓалыќ жетілуіне жаѓдайларды ќалыптастыру маќсаты
жатыр.
Сонымен, жалпы баѓдармен ел ерекшелігін ескеру ќажеттігі аныќ
болѓанымен, Ќазаќстандаѓы ќ±ндылыќтар ... ... мен ... етуі ... ... ... ... азаматтарымыздыњ баѓдарларына тµмендегідей ерекшеліктер
тєн:
саяси ќ±ндылыќтар ќоѓамдаѓы жалпы ќ±ндылыќтар ж‰йесініњ
ќ±рамдас бµлігі болып табылады;
Ќазаќстан Республикасында ќ±ндылыќ баѓдарлары µтпелі ќоѓамѓа
тєн ... ... ... ... ... келеді;
саяси ќ±ндылыќтардыњ дєст‰рлі сипаты ±рпаќтар сабаќтастыѓы
арќылы этникалыќ ділдіњ ″ќатпарларында″ терењ ... ... ... санада саяси ±станымдар мен µмір
с‰ру стилімен біте ќайнасып келеді. Саяси ±станымдар
посттоталитарлыќ жаѓдайѓа жоѓарыдан ... ... ... жєне отбасылыќ ќ±ндылыќтар
алдыњѓы ќатарѓа шыѓады.
ІІ ТАРАУ. ЌАЗАЌСТАН ЖАСТАРЫНЫЊ САЯСИ Ќ¦НДЫЛЫЌТЫЌ БАЃДАРЛАРЫ
ЖЄНЕ ЄЛЕУМЕТТЕНДІРУ ПРОЦЕСІ
2.1. Жастардыњ саяси ... ... ... ... ... µзгерістердіњ мєнін ой елегінен
µткеріп, зерделеу теориялыќ міндеттер т±рѓысынан ќалай зєру
болса, µмірлік маќсат-м‰ддеден де солай мањызды. ... жања ... ... яки еліміздіњ егемендік алуы
– тєуелсіздігіміз ќаншама ќ±ндылыќтарѓа жол ашты. Ќоѓамныњ
к‰ллі баѓыт-баѓдары, ізгі м±раттары, ќажеттіліктері мен
себеп-салдарлары т‰бегейлі µзгерді, м±ныњ µзініњ жастардыњ
ой-санасына, ... ... ... ... ... ешкімді енжар ќалдырмайтын ќызыќ та тањ-ѓажайып уаќытта
µмір с‰ріп отырмыз; ќоѓам µмірінде, адам санасында, жастар
д‰ниетанымында ж‰ріп ... ... зор ... ... ... талас ‰шін таптырмайтын азыќќа айналды. ХХ
ѓасырдыњ алпысыншы жылдарындаѓы жастар мен адамзат баласы
естіп-білмеген неше алуан оќиѓалармен басталѓан ХХІѓ. ... ... ... арасында елењ етерліктей
айырмашылыќ еріксіз ќайран ќалдырды.
Олар, шынында да, ќандай еді? ¤ткен ѓасырдыњ алпысыншы-
жетпісінші жылдарындаѓы жастар ″жарќын болашаќ″ -
коммунизмді орнату идеясына ... ... ... ... ... ... деген ќатынасты айќындайтын
бірт±тас ќ±ндылыќтардыњ негізі мыќтап орныќќанды. Дєлірек
айтќанда, ол заманда жас ±рпаќтыњ рухани єлемі ењбек ‰стінде
ќалыптасты. ¦жымдыќ µмір ... ... ... ... єрі ... ... єрі принципі ретінде тек
біріккен ќоѓамдыќ пайдалы ењбек жаѓдайында ж‰зеге асты.
Бір жаѓынан жастардыњ алдыњѓы ќатарлы отряды, анаѓ±рлым
белсенді жєне ... ... ... ... ... ... ... енжар,
єлі ±йым ыќпалына т‰се ќоймаѓан азын-шоѓыр жасµспірім
жеткіншектер ержетіп келе жатты. Е.М.Бабосов пен
М.Х.Титма атап ... ... ... топ ... тартатын жекелеген жеткіншекке мынадай талаптар
ќоятын; т±раќты тапсырмалар алып отырады, ... жєне ... істі ... де ... деп ... ... моральдыќ бет-бейнесі ењ басты шарт еді, єлеуметтік
дењгейдіњ µлшеміндей баѓаланатын, ќоѓамныњ бар ... Сол ... ... ... ... ... болса, соѓ±рлым жаќсы µмір с‰ретіндіктерін жанымен
±ѓынатын. Социалистік ќоѓамда жас ... ... ...... ... ... кењ дамуын жєне оныњ
тікелей ыќпалы жаѓдайында ќалыптасуы шамамен осылай еді, м±ныњ
µзі оныњ кісілік ... ... ... жастар єлеуметтік топ ретінде µзгеше
ќасиеттерге ие екені белгілі. Б±л не ќасиеттер? Ењ єуелі,
олардыњ ″рухыныњ беймазалыѓы″, болмысќа сын ... ... ... ... ... ... ... ќоѓамнан іргесін аулаќ
салуѓа ±мтылуы, саяќ ж‰ріп, ќара басыныњ ќамын бєрінен
биік ќоюы. Яѓни, кµњіл деген – кµк ... µз ... ... ... ... ... ие ... ол таптан,
єлеуметтік топтан тысќара µмір с‰ре алмайды. ... ... ... к‰ллі ќоѓамѓа ќозѓау салатын кењ кµлемдегі
єлеуметтік проблемалардан да ауќымды ћєм ... ... ... кµптеген ќоѓамтанушылары жастар арасында
″µмірді т‰сіну т‰йсігін жоѓалту″ деп аталатын дерттіњ тез
таратылуы туралы кєдімгідей алањдаушылыќпен дабыл ќаќан-ды.
Сол жылдары американдыќ журналдыњ бір ... осы ... ... ... 200 ... ... АЌШ жастары мен
студенттерініњ Декларациясы жарияланды. Содан ‰зінді:
″Біздіњ ењ бір ќиын ...... µз ... Бєрі ... ... ... мазасыздануларыњныњ
жµні жоќ: білімдісіњдер, таланттысыњдар деп иландырады.
Біраќ ќоѓамныњ бізді шеттеткенінен ... сол ... ... ... ба деп ... ... ... Батыста жастардыњ єлеуметтік ќарсылыѓы
саясбырси бастады. Оны тек босќа шабуылдан шаршау жєне,
60-70-жылдардаѓы жењілістерден кµњілдері ќарадай ... ... ењсе ... еріншектіктен ѓана деп
ќарау жµн емес, ол ќоѓамѓа тєн ќажеттіліктіњ ... де, ... ... к‰ллі ж‰йедегі б±рынѓы ќ±ндылыќтыњ
алмасуынан.
″Меніњ зауытым!″, ″Меніњ бригадам!″- б±л Совет жастарыныњ
асќан шабытпен айтатын сµздері еді. Ж±мысшы табыныњ,
±жымшар шаруаларыныњ сапында ж‰ргенін маќтаныш ету, ... ... ... ... ... жас адамныњ парызы
болды. ″Біздіњ елімізде мемлекет пен ќоѓамды басќару істеріне
барша мамандыќ пен барлыќ жастаѓы ... аса ... ... Комсомолдар мен жастар ‰лкен істер тындыруда...
Біз б±дан былай да барлыќ істе жасампаз жастарѓа б±рынѓыдан да
бетер арќа с‰йейтін боламыз, оларды ... ... ... ... ... кез ... тапсырмасын
орындайтын рухта тєрбиелей береміз″ /28/. Ќазаќстан
Компартиясы Орталыќ Комитетініњ бірінші хатшысы Д.А.
Ќонаевтыњ осынау сµздерінде єрбір жас жігіт пен ... ... ... пен ... ... ... жєне µздерініњ бір біріне деген жауапкершілікті;
талап-тілекті аныќ сезінетін еді. Б±л асыра баѓалау емес, ол
жылдардыњ аќиќаты.
Б‰гінгі жастарѓа, ... ... ... ... ... ... кµбірек еліктейді, кертартпа
аќпарат аѓынына єуестігі басым. Батыстыњ ... ... ... ... ... зор – м±ныњ бєрі
идеологиялыќ ќысым, оныњ ќ±діреттілігі сол – албырт та ањѓал
жастардыњ санасын улайды. Осы ... ... ... ... жас ... еліктейді, Батыс несімен ќ±діретті?
Оѓан табына еліктейтіндей жігіттер мен ќыздардыњ осы т±сы
неде? Сайып келгенде, Батысќа ... бір ... ... ... ... ќара ... аспайтын ж‰йеге ќарсы наразылыќ ретінде, жастар
ќозѓалысы мен жастардыњ контрмєдениеті ... ... ... µзінше ондай наразылыќ ќозѓалысын
µткізе алмады. Кез келген елдіњ зањы, оныњ ішінде
социализмге де жат емес, µз бетінше бірдеме жасай
ќоюы ... ... ... шаралар адамдардыњ наќты істері
арќылы ѓана ж‰зеге асатын, ал ол адамдар – ... ... ... сол ... µзі ... ... µз
т‰сінігі бойынша ќарайтын /29/. Балалар, жас жеткіншек
єлеуметтік м±ратты, ењ єуелі, ата-аналарынан ќабылдайды.
Ќанѓа сіњген ќасиет бар, єке кµрген оќ жонып, шеше ... ... ... ќорѓасындай балќып т±рѓан жастыњ
ќалыптасу барысында ќырыќ ќ±былатыны аныќ. Комсомол
±йымдары мен тєрбиеніњ алтын ордасы-мектеп жат пиѓылды
жастар санасына сіњірмеу ‰шін єкімшілік жолмен ... ... ... єрекет жасап баќты.
¤скелењ ±рпаќтыњ тегіне ±лтыќ табиѓатына, болмыс-бітіміне
ден ... ... ... ... ... ... ... патриотизмге жол беріп алѓан еді.
″¦яда не кµрсе, ±шќанда соны іледі″. Тєрбиелік мєні де,
философиялыќ салмаѓы да мол ќазаќ маќалынан ой ... ... ... ... µнеге кµрсете
алмаѓан ата-ана уысынан баланыњ ќалай шыѓып кеткенін
байќамай да ќалады. ¤мірді кµруге, білуге ќ±штар жас басќа
баѓытты, басќа ќ±ндылыќты тез ... ... µзі ... ... ќарсы жасаѓан жастардыњ наразылыѓы
/30/.
Ќазір жас адамдардар бір кездері ата-аналары пєлендей бой
алдыра ќоймаѓан аќшаѓа єуес, тіпті мол аќшаны ... Б±л ... ... пєлендей сµлекеттік те жоќ.
Єйтсе де, бір жаѓынан, кµптеген жан сол мол аќшаныњ кµзін
мањдай аќы, адал ... ... ... ... ие ... ... ... б±л алањдатпай ќоймайды. Таѓы да
еріксіз еліктеу мєселесі алдымызды ... ... ... жеке ... тікелей єлеуметтік статусына
пара пар, ќаршадайынан осыны кµріп, біліп µскен бала µмір
µзегіне айналѓан ... ... кете ... ... осы психологиясы біздіњ жастарымыздан
байќалады, уаќыт озѓан сайын б±л олардыњ санасынан
берік орын алып келеді. Мамандыќ тањдау µзініњ бар
ќабілет-м‰мкіндігін, тіпті талап-талѓамын ж‰зеге ... ... ... ... ... ... кµп ... ±мтылады. Сондыќтан да оѓан тањќалуѓа болмайды, олар
педагог, дєрігер, сондай-аќ єлеуметтік саладаѓы мамандыќтарѓа
ќараѓанда ... ... ... ... ... ... ќалтадан гµрі баќыр толы б‰тін ќалтаны
артыќ кµреді.
Ќалай болѓанда да, жастардыњ бір толќынынан ... ... ¤мір ... ... Ењ ... µзгешелігі, сµз жоќ, ±рпаќ психологиясына,
ќоѓамныњ саяси-єлеуметтік, мєдени, экономикалыќ ж‰йесіне,
єрине, оныњ єрт‰рлі кезењдегі наќты даму артыќшылыќтарына
тікелей байланысты /31/.
Х.Шельски ХХ ѓасыр ... ... ‰ш ... даралап
кµрсетеді. Оныњ ойынша, біріншісі- романтикалыќ. Бар
болмысы идеалистік философияѓа негізделген б±л ±рпаќта ењ
єуелден адамѓа тєн аќыл-парасат, ізгілік жєне т‰сіністік
ќасиеттер ... ... ... ... ... ... ие болѓан ±рпаќ. Жастардыњ б±л толќыны єр т‰рлі саяси
бірлестіктерде, ќозѓалыстарда, партияларда µздерініњ
ќ±ќыќтарын ќорѓау ‰шін саналы т‰рде ... ... ... ... асыруѓа ±мтылады. Соњѓы, ‰шінші
±рпаќ- ќоѓамдыќ м±раттар мен ќ±ндылыќтарѓа деген
сенімсіздікті бойына сіњіріп µскен к‰дікшіл ±рпаќ
/32/.
¦рпаќ ... ... кењ ... ... ... ... ... Оныњ ойынша, б±ќара мен жеке адам арасында
ырымшылдыќ бар: ќандай болса да биологиялыќ бастаудан
айырылѓан ... бар. ... ... ... деп
атаќты адамдардыњ атымен атайды, ±рпаќ жалѓастыѓын 15
жылмен есептейді. ¦рпаќтыњ ... ... ... ... ... пен ... ќатер
тµндіреді-мыс. Ортега-и-Гассет ќоѓамды мырзалар мен
баѓыныштылар, яки мыќтыныњ айтќанына кµніп, айдаѓанына
ж‰ретіндер деп бµлу кµзќарасында т±рѓаныњ ашыќ
мєлімделді. Адамдар табиѓаты ... ... емес ... ... ... кездегі немесе осы заманѓы жас толќын µмірдіњ ењ шешуші
позициясына шыќты деген сияќты шамамен ±рпаќ аражігін
білдіретін схемалыќ кезењ-кезењге бµлу ‰рдісі бар.
Осы ... бµлу ... сай, ... ... ... µмірі 1905ж революциямен, азамат соѓысымен,
социалистік ќ±рылысытыњ басталуымен тікелей ... ... ХІХ ... ... ... ... ... Ќазан революциясына жєне азамат соѓысына ќатысу
кеењдерімен айќындалады. Жастыќ жастары ¦лы Отан соѓысыныњ
ауыр жылдарымен сабаќтас. Индустрияландыру жєне
±жымдастыру- єлеуметтік ... ... ... ... 1910 ... 1929 ... ќоса ... – Совет µкіметі т±сында µсіп, тєрбиеленген
жандар жатады, ¦лы Отан соѓысыныњ ќиын-ќыстау ... ... ... ... келтіру кезењі солардыњ
екіншісіне тиеді. Тµртінші ±рпаќ- 30- шы жєне 40- шы жылдары
туѓандар. Олар тыњ жерді ... жіне ... ... ... ќалыптасты. Субъективизм, жеке басќа
табынушылыќ, ќоѓамдаѓы к‰рделі саяси жєне экономикалыќ
µзгерістер- олар, міне, осындай µмір кезењдерін бастан
кешірулеріне тура келді. Бесінші ±рпаќ- 1950ж. ... /34/. Б±л- ... ... жєне ... ... ... ... жолындаѓы к‰реске ж±мылдыру жылдары.
Б‰гінгі жастар- алтыншы ±рпаќ. Т±зы жењілдеу, µйткені
рухсыз, барлыќ ќ±ндылыќтан ж±рдай, тек техникалыќ
жетістіктерге ѓана ... отыр деп ... ... ...... ... білімсіздікке,
кµргенсіздікке жетелемейді. Ќайта алањсыз ізденуге, білім
іздеп, µнер ќууѓа м‰мкіндік ... Рас, ... ... ... ... тєжірибе,
аќыл-парасат б±ларда жоќ шыѓар, біраќ б±л жастардыњ
ешкімге ±ќсамайтын саналыѓын, µз ой пікірімен
ж‰ріп-т±ратындыѓын, ... ... ... жєне оны ... буынѓа ќарсы ќою
жараспайды. Олардыњ ќарым-ќатынастарындаѓы єлдекімдердіњ
ізімен ж‰ргісі келмейтін ″µзім білемдіктеріне″ к‰ддікпен
ќарауда ... ... ... ... деп кµрсетеді: ″Мирасќа ќалѓанды єрќашан
жалѓасын табу ‰шін, не ќалды деп ой елегінен сын кµзбен
µткізу, оныњ ќ±ндысын ... алу, ... ... ... ... жєне т.б. Ендеше, ±рпаќ сабаќтастыѓы объективті
байланыс бола т±рып, сонымен бірге ±рпаќтардыњ саналы
т‰рдегі ќызметі ќосатын субъективті жаѓдайда болады″
/35/.
¦рпаќ алмасуына орай ... ... ... ... ... ... ... сµз жоќ, ќоѓамдыќ
µмірде батылда ашыќ, алайда оларда тєжірибе жєне сабыр
жетпейді, µткенніњ тєжірибесі кµп ењбектене отырып
‰йренуді ќажет етеді. Б‰гінгі ... ... ... ... толыќ мењгеру ‰шін уаќыт бар, µткенніњ
сабаќтарын ‰йрену осы заманды д±рыс т‰сіну деген сµз. М.Мит
±рпаќтардыњ ... ... ... ... ... ... аудартады: мєдениеттіњ белгі ‰ш т‰рі ішінен,
атап айтќанда, бейнелі мєдениет, ењ бастысы, болашаќќа баѓдар
береді. Дєл осы ... ... µз ... ... ... ... µз ... мен єжелері, єкелері мен
шешелері білмейтінді біледі.
Жастар ‰лкендердіњ айтќан аќылдарынан ѓибрат алып ќана
ќоймайды, µздері де ... бар ... ... ... Сондыќтан µмірлік, мєдени жєне білім
дењгейі, саяси мєдениеті, єлеуметтік шындыќты т‰сініп,
зерделеуде жања ... оныњ ... ... аѓа ... жас ... дењгейімен салыстыруѓа
болмайды.
Жоѓарыдаѓы сµз етілмеген жайларды талдай келе, біз сеніммен
былай ... жас ... б±л ... ал ... Мына ... ... µз
балаларымыѓа не бере алѓандаймыз, олар ќандай µмір
тєжірибесі мен мєдени дєст‰рді, ±лттыќ салт-санамыз бен
єдет-ѓ±рпымызды мирас ... ... мен жас ... ... µрісі
µздерініњ жас дењгейінен асып т‰сіп жатќанын жаќтап
отырмыз. Кµптеген ата-аналар ″єлеуметтік бєсеке″ жолында
µз балаларын жекеменшік арнаулы мектептерге орналастыруѓа
±мтылуда. Єлбетте, балалар, ... ... ... ... ... ... б±л арада адамзат
баласы білімпаз болып отыр, білім беру ж‰йесі ныѓайып, ... ... ... ... ... ... , б±л ... тыс ќалдырмаѓанымыз маќ±л. Солай бола т±рѓанымен,
тєрбиесінде мына ... мєн ... ... жаќсылыќќа
с‰йеніп, жамандыќќа к‰йіне білу; ќайѓыѓа бµлісе білу;
ќайырымдылыќ, ќарапайымдылыќ; ‰лкенді сыйлап, кішіге
ізетпен ќарау; мейірбандыќ ... ... ... ... тал ... ... ... сіњіруге
жоќпыз. Соныњ нєтижесінде µмірде к‰тпеген тосын жаѓдайлар –
парадокстар алдымыздан ораѓытып ... ... ... ... ... ... біраќ ана тіліне шорќаќ
немесе білмегеннен бетімен жер басады /36/.
Ќазіргі кездегі жастардыњ ќ±ндылыќтарына келетін болсаќ ... ... ... µзгерді. "Жаќсы білім – ертењгі
болашаѓыњ" деген ќаѓида саяды. Олар білімніњ ... ... ... ... ... Олар ... ... µз ойларын білдіруде. Тєжірибе кµрсетіп
отырѓандай жастардыњ жања ... ... ... ... ... ... ... бекіту, µзін-µзі
єрекет ету болып табылады. Б±л концепциялар жастар ‰шін
мањызды. ¤йткені жастар Ќазаќстан ќоѓамында µзі ќандай
орын алатынын аныќтап, ... ... ... ретінде
ќандай міндет атќаратынын, яѓни, µзін-µзі танып білуі
ќажет /37/.
Б‰гінгі ... ... ... ... ... Сондыќтан да
оларѓа дер шаѓында наќты µмір шындыѓы туралы аќиќат сабаѓын
бер, дер шаѓында µз ... ... жєне ... ... ... ... ќ±рметпен ќара. Жас мемлекетімізге
білімді ѓана емес білікті де азамат ауадай ќажет.
¤з µміріњніњ ... бас ... ... онсыз б‰гінніњ,
онсыз ертењіњ жоќ. ¦рпаќтар арасындаѓы т‰сінбестіктіњ
кµптеген себебі сол жылдардыњ єлеуметтік жаѓдайын терењ
білмеуден туындайды. ¤мір ... жєне оны ... ... ... ... баяндаѓанда, біз сол дєуірге оныњ
замандастары ќандай кµзбен ќарады деген психологияны жиі
назардан тыс ќалдырамыз.
2.2. ... ... ... баѓдары ќалыптасуыныњ негізгі
жолдары мен єдістері
Ќазіргі жастарымыздыњ жеке т±лѓа ретінде ќалыптасуы ‰шін оларѓа
б‰гінгі нарыќтыќ экономикаѓа тєн жања ќ±ндылыќтарды мењгерту,
сондай-аќ, ... ... ... ... ... ... ... ортаныњ ыќпалы сияќты объективті жєне
субъективті факторлардыњ мањызы зор. Социология ѓылымында
б±л факторларды єлеуметтендіру ‰рдісі деп ... ... ... ... ... µтетін процесс болѓанымен, ол б‰кіл µмір
бойына созылмайды. Ол тек жеке бастыњ мінез-ќ±лыќ
комплекісініњ нормалыќ нысандарыныњ жиынтыѓы
ретіндегі т±раќты ... ... ... ... ... яѓни адамныњ µзіндік жеке басыныњ адамдыќ
кескін-келбетініњ ќалыптасуына керекті уаќытќа ѓана ... ... орта ... алѓанда 25-30жасќа дейінгі аралыќ /38/.
Ал ересек, яѓни толыќ єлеуметтеніп ‰лгерген ... ... ... ... ... байланысты жања
рухани ќ±ндылыќтар мен мінез-ќ±лыќ нормаларын мењгеруіне
келсек, м±ны єлеуметтену процесі ... ... ... деп белгілеген д±рыс сияќты. Баланы єлеуметтендіру
процесін, єдетте, ‰ш кезењге бµліп ... ... ... ... ... єлеуметтену немесе жасµспірімніњ єлеуметтенуі;
орныќты немесе біржола єлеуметтену;
Бірінші кезењ, негізінен, отбасында жєне балалар баќшасында
тєрбиелену кезењімен, екінші кезењ 17-18 ... ... ... оќу-тєрбие кезењімен сєйкес келеді. Ал ‰шіншісі
жасµспірім шаќтан ересек шаќќа µту кезењін, яѓни ... ... ... ... кейінгі єлеуметтенген,
ќалыптасып біткен адамныњ єрі ќарай дамуы мен бейімделуі
басталады. Демек, ќазіргі заманѓы адамныњ єлеуметтену дєуірі,
негізінен, оќу арќылы білім мен тєрбие алу ... ... Жас ... ... ... ... ењбекке,
ењбекќорлыќќа баулудыњ тєрбиелік мєні зор. ″Тєрбие басы
– тал бесік″, яѓни жастардыњ азамат болып шыѓуыныњ негізі
отбасынан басталады. Одан єрі б±л ... яѓни ... ... ... ... жол ... жалпы білім негізі ќаланатын орта мектепте
ж‰ргізілуі тиіс /39/.
Жастардыњ саяси ќалыптасу процесі єлеуметтанулыќ ілімдер де
арнаулы зерттеу объектісіне айналып ... ... ... т±лѓалыќ ќасиеттер ќалыптасу процесіндегі
єлеуметтік фактордыњ рµліне, олардыњ тетіктеріне жєне адам
мен ќоѓам ‰шін мањыздылыѓына басты назар аударады. АЌШ
єлеуметтанушылары б±л процестегі ... ... ... ... ... наќтылы бµліктерін атап
µтеді (рµлдер мен статустар, єлеуметтік институттар, саяси
ќ±рылымдар т.т.).
Єлеуметтену процесіндегі ењ негізгі мєселе – оќу ... оќу ... ... ... ... ... мањызы айрыќша. Осы ретте
жастардыњ саяси даѓдыларын ќалыптастыруда ерекше ... ... ... не, соны ... алайыќ.
Д‰ниж‰зілік ѓылыми єдебиетте ″єлеуметтендіру″ ±ѓымыныњ мазм±ны
туралы ортаќ пікір жоќ. Єр т‰рлі ѓылым µкілдері б±л терминніњ
мазм±нын µзінше т‰сіндіреді. Айталыќ, необихевиоризм ... ... ... ... ... ... ... символды, интеракционизм мектебініњ
м‰шелері оны "єлеуметтік ќарым-ќатынас нєтижесі" деп
біледі. Ал, гуманистік психология аѓымыныњ ... ... ... "мен" ... ... ... "дайындалѓан болашаќќа
ќатысты кµзќарастыњ" µзіндік мањызды мєселелерін ќ±райды
деп есептейді.
Батыс Европа зерттеушілерінен басќа орыс ... ... ... єлеуметтік
тєжірибені мењгерту арќылы жеке т±лѓаныњ µмірлік позициясын
ќалыптастыру мєселелері ќ±райтындыѓына баса назар аударады.
Мысалы, Мєскеуде 1988-ші жылы жарыќ кµрген "Ќысќаша
социологиялыќ ... ... ... ... ... ...... ќалыптасуы, оныњ белгілі бір ќоѓамда, єлеуметтік
ортада, топта ќабылданѓан мінез-ќ±лыќ ‰лгілерін,
ќ±ндылыќтарды, нормаларды, ... ... 1990 жылы ... ... атты ... ... аталѓан "єлеуметтендіру" ±ѓымына пара-пар аныќтама
берілген /41/.
Профессор Г.М.Андреева м±ндай ... ... ... ... ашып кµрсете алмайтындыѓын айта отырып,
"єлеуметтендіру" дегеніміз екі жаќты процесс, ол µзініњ
мазм±нына бір жаѓынан индивидтіњ белгілі бір ... ... онда ... ... ... ... ... индивид µзініњ белсенді іс-єрекетініњ ыќпалымен
єлеуметтік ќарым-ќатынастар ж‰йесініњ ±дайы толыќтырылып отырып
ќамтамасыз ете алуы, єлеуметтік ортаѓа белсенді т‰рде ... ... - ... ол.- ... процесініњ бірінші жаѓы -
єлеуметтік тєжірибені мењгерту – б±л ... ... ... ... онда ... жаѓы ... ... ќоршаѓан ортаны µзгертуге баѓытталѓан
белсенділігін танытады. Адам тек єлеуметтік
тєжірибені мењгеріп ќана ќоймайды, ќажетіне жаратады"
/42/.
¦ѓымныњ т‰п мєніне терењ бойламай сырт ... ... ... ... ... пара-пар
сияќты болып кµрінуі м‰мкін. Дей т±рѓанмен, б±л екі ±ѓым
арасында айтарлыќтай айырмашылыќ бар. "Тєрбие" ... ... ... ... ... ... ... маќсатта тєрбие
беруін білдіреді. Ал, "єлеуметтендіру" термині болса µзініњ
мазм±нына мемлекеттік тєрбие ж‰йесіне тєн белгілерден де
басќа ќоршаѓан ... ... ... ... ... ... тєрбиелік м‰мкіндіктерді ќамтиды.
Мысалы, жастардыњ єлеуметтік т±рѓыдан ќалыптасуына
мектепте, жоѓарѓы оќу ... ... ... µзге ... ... басќа ќатар ж‰рген ќ±рбы-ќ±рдастарыныњ
тигізетін єсерін єлеуметтендіру факторы ретінде алып
ќарауѓа болады.
"Білім беру" жєне "оќыту" ±ѓымдары да "єлеуметтендіру"
терминініњ ... ... ... ... орын ... ... ... тєрбиелік
шаралардыњ, яѓни жастарѓа єлеуметтендірудіњ негізін оларѓа µмір
бойы ... ... ... ... ... кµзќарасын
ќалыптастыруѓа жєне ѓылымныњ негізгі байлыќтарын,
±лттыќ, жалпы адамзаттыќ мєдениетті игеруге м‰мкіндік
беретін, сондай-аќ µскелењ ±рпаќтыњ µздігінен ойлау
ќабілетін дамытуѓа, алда ... ... ... µндірістік міндеттерді µз бетінше шешуге, елдегі саяси
жаѓдайдыњ µзгеруіне байланысты тез бейімделуді, алѓан
білімдерін ... ... ... ќолдана
білуді ќажет ететін ќазіргі заманѓы к‰рделі техникамен жєне
технологиямен байланысты алдаѓы ењбек жолында ќажет болатын
кєсіптік ... ... ... мен ... ... ... бірге, білім беру жастардыњ бойына
µз ±лтына тєн ќ±ндылыќтарды сіњірумен ќатар, олардыњ жалпы
адамзатќа тєн ќазыналардан сусындауын ќамтамасыз етеді.
Жастардыњ ... ... ... ... ... ... ... жєне ќоѓамдыќ ќызмет даѓдыларын сіњіру,
ќоѓамдыќ ќарым-ќатынас ж‰йесіне енгізе отырып, µтіп ... ... ... ќарап, талдай білу жєне µзініњ
наќты саяси баѓдарын ќалыптастыру, білім берудіњ, оќыту мен
тєрбиелеу ... ... ... ... ... ... ... келіп, "єлеуметтендіру" терминіне
мынандай аныќтама беруге болады. Єлеуметтендіру дегеніміз –
жеке т±лѓаны ... ... ... ... ... процесінде белгілі бір тєртіпке келтіріліп,
жинаќталѓан ќажетті єлеми білімдерді, даѓды-іскерліктерді
жєне біліктілікті, рухани байлыќтарды, м‰дделер ... ... ... ... ... мен
жµн-жоралѓыларды, адамгершілік пен мінез-ќ±лыќ
нормаларын мењгерту арќылы оларды бірте-бірте µздері µмір
с‰ріп отырѓан ... ... ... ... рµлдер ж‰йесіне ќосу.
Жастардыњ єлеуметендіруде айрыќша мањыздылыќќа ие болатын таѓы
бір мєселе, ол жастардыњ д‰ниеге ѓылыми кµзќарасын
ќалыптастыру болып табылады.
Оќу-аѓарту ... ‰ш ... ... ... ... жетілдіріп дамытуды атќарады.
Білім беру – аќыл-ойдыњ дамуына тікелей єсер ете ... ... ... ... ... ... болады. Ал д‰ниеге ѓылыми кµзќарасы адамныњ толыќќанды
ќалыптасуыныњ ењ негізгі арќауы. Сондыќтан республикада
жастардыњ д‰ниеге кµзќарасын ќалыптастыру оларды
оќытудыњ, тєрбиелеудіњ жєне ... ... ... ... оќу процесі бойынша ж‰зеге
асырылса д±рыс болар еді.
Білім- жеке т±лѓаныњ єлеуметтік-саяси кµзќарасын дамытып,
д‰ниетаным аясын кењейтетін ... ... ... жеке ... ... статусын айќындауда, сондай-аќ
ќоѓамда саяси келісім мен ішкі ... ... ... ... ... рµл атќарады.
Білім – біздіњ ќоѓамымыздыњ ХХІ ѓасырдаѓы басым баѓыттарыныњ
бірі. Білімсіз Ќазаќстанныњ ќоѓамдыќ-саяси ... ... ... ...... к‰ш-ќуатын аныќтаушы. Ќай кезде де адамзат
ќоѓамыныњ білім ... аса ... ... болды. Кµрнекті
ѓалым Э.Дюркгейм білім берудіњ негізгі міндетін ќоѓамда
‰стемдік етіп отырѓан мєдени ќ±ндылыќтарды ел арасында
тарату деп тапса, ... ...... ... процесс, яѓни ќоѓамда ќалыптасќан
белгілі бір ќ±ндылыќтарды жеке адам, топ, ... ... ... асыратын ќ±рал ретінде
аныќтайды /43/. Б±л ыњѓайда ќос ѓалымныњ да ... ... ... ... аталмыш міндеттерді негізінен іске асырушы рухани
мєдениеттіњ ќайнар кµздерініњ бірі – ... оќу ... ... ... ... ... жас буыныњ
ќалыптастыратын орын. Оныњ маќсаты егеменді елімізге
±лттыњ ќамын ойлап, жоѓын жоќтайтын µнегелі, µрісі ... ... ... ... ... ол – ... ... бойындаѓы талантты ашып, жетілдіріп
дамыту, белгілі бір маман µнеріне ‰йрету єрбір жоѓарѓы
оќу орныныњ міндеті. Келешек маман иесін толыќќанды
тєрбиелеуде білім ордалары жастарѓа тек ќана ... ... ... ќана ... ... ќатар сол
мамандыќтыњ кєсіби ой ж‰йесін, сананыњ кєсіби
этикасын, кєсіби мєдениетін ќалыптастыру шарт. Сондай-аќ
жастарѓа ќоѓамдаѓы жєне б‰кіл адамзат µркениетіндегі ортаќ
рухани, ... ... ... да ... ... ... М±ныњ болашаќ мамандыќтыњ кєсіби ой-µрісін кењейтуде,
саяси баѓдарын ќалыптастыруда мањызы зор. Б±л жайында белгілі
ѓалым Э.Дюркгейм ќоѓамдаѓы халыќтыњ барлыќ м‰шелеріне ортаќ
ќ±ндылыќтар ќоѓам ... ... ... рµл ... ... Ол ... мінез-ќ±лќында ортаќ нормалар мен
±станымдарѓа (принциптерге), идеалѓа айналады. Ал, б±лар
ќ±ыќтыќ жєне ... ... ... ... ... ... Осындай к‰ш б‰кіл экономикалыќ-єлеуметтік,
рухани-мєдени жєне ќоѓамдыќ-саяси тіршіліктіњ т±тќасы, µлшемі
болмаќ. М±ндай ќ±ндылыќтар ... ... адам ... ... мен ... орын алуы ... ѓасырлыќ ойшыл Ж.Баласаѓ±н ″Ќ±тты білік″ ењбегінде:
″Мемлекеттік ойлауды ќалыптастырудыњ басты шарты –
білім немесе ємірші ... ... ... ... бола ... елді ... ... дейді /44/.
Ендеше, мемлекетіміз µз баѓытын айќындаудыњ стратегиялыќ
маќсат-міндеттері ќатарына жас ±рпаќтыњ білімі мен
тєжірибесін алѓа шыѓаруы – зањды ќ±былыс. ... ... ... ... ... басымдылыѓында: ″Осы заманѓы
білім беруді дамыту, кадрлардыњ біліктілігі мен ... ... ... ... жєне ... халќы мєдениетініњ
одан єрі µркендеуі /45/.
Б‰гінгі тањда еліміздегі білім беру саласындаѓы реформалар
арќылы жастар арасында демократиялыќ саяси мєдениеттіњ
ќалыптасуы мен таралуы ... ... ... ... ж‰ріп жатќан реформалардыњ бірі- білімді
гуманитарландыру, ізгілендіру. Президенттіњ тікелей
н±сќауымен 1994жылы 25-ші ... ... ... ... саясат жµніндегі ±лттыќ кењес бекіткен
гуманитарлыќ білім беру т±жырымдамасы ќабылданды. Аталмыш
ќ±жатта: ″Жоѓарѓы мектептегі гуманитарландыру ќоѓам
дамуыныњ алѓышарттарын ќалыптастыруѓа, жастарды
нарыќтыќ ќатынастар жаѓдайында ж±мыс ... ... ... ... болып жатќан µзгерістерді алдын ала
аныќтап, оларды бейнелеп отыруѓа тиіс. Кез келген жастыњ
жоѓарѓы оќу орнын бітіргенде игеруге ... ... ... адамгершілік µлшемдер мен гуманитарлыќ баѓдарлар
жиынтыѓы ретінде мыналар танылады:
философиялыќ даярлыќ (µйткені д‰ниетану мен т‰йсінудіњ негізін
ќ±райтын да, µмірдіњ мєнін ... ... ... ... экономиканыњ єлеуметтік баѓытталуы туралы ќазіргі
т‰сініктердіњ негізінде ќалыптасатын экономикалыќ
біліктілік;
єлемдік ... ... ... ... ... ... ... мєдениеттіњ негізі кезењдеріне т‰сінік
беру;
єлеуметтік-мєдени даму зањдылыќтарын т‰сіне отырып, тарихи
жылнамаѓа талдай ... ... ... ... ... ќабілеті; ќоѓамдаѓы институттардыњ ќ±рылымы мен
функциялары жайында наќты т‰сініктіњ болуы; тарих
субъкетілері, оныњ ішінде осы ... ... ... ... єлеуметтік ќ±рылымы туралы кењ
ауќымды т‰сінік, єлеуметтік технологиялыќ даму мєселелерінде
еркін баѓыт баѓдар ±стау″ /46/- деп білім ж‰йесін
ізгілендірудіњ маќсат-міндеттері айќындалѓан.
Демек, жеке ... ... ... ... ... ... ... ‰шін ењ алдымен, адам факторыныњ тек µндірісте
ѓана емес, µмірдіњ барлыќ саласында алдыњѓы ќатарѓа ... ... ... ... ... ... ... адамныњ
ішкі жан д‰ниесініњ, адамгершілік ќасиеттерініњ, жеке басыныњ
д±рыс ќалыптасуына (ќоѓамныњ ќажеттігіне сай) баѓыттау соѓан
негіздеу. Адам мен ќоѓам туралы ... ... ... ... ... ... ... байланысты жоѓарѓы оќу орындарыныњ негізгі міндеті
маманды тек ќана біліммен ќаруландырып ќоймай, сонымен
ќатар олардыњ жеке басыныњ жан-жаќты ќалыптасуына, дамуына,
шыѓармашылыќ ќасиетініњ ... ... жєне ... ... ... ... µз
дєрежесінде кµњіл бµлу /47/.
Жас азамат ертерек саяси µмірдіњ ќыр-сырын т‰сіне ... ... ... ... с‰йенген негізі болса, онда
ќоѓамда жастар арасында белсенді, µркениетті саяси мєдениет
жылдамыраќ ќалыптасары сµзсіз. ... ... ... ... ... ... ... ќоѓамныњ єлеуметтік-экономикалыќ
ќ±рылымынан, мєдеи ќ±ндылыќтарынан ±лттыќ дєст‰р, рухани
негізден бµле жара ќарауѓа болмайды.
Саяси білім азаматќа µмір с‰ріп отырѓан ќоѓамдыќ жєне саяси
ќ±рылыста, ... µз орны мен ... ... ... д±рыс ±ѓынуына, жете т‰сінуіне кµмектеседі.
Саяси білім беру арќылы – адамды ... ... µз ... таба ... ... ... м‰дделері
мен ќ±ќын ќ±рметтей отырып, µз м‰ддесін ќорѓай білуге ... ... ол ... ... ... жєне ... ететін мемлекеттік, ќоѓамдыќ ±йымдарды сыйлауѓа
баулиды.
Б‰гінгі тањда кімніњ ќандай кєсіппен айналысќанына ќарамастан
саяси жєне ќ±ќыќтыќ білім єр ... ... ... ол ќоѓамда
т±рып, тіршілік еткендіктен басќа адамдармен, ±йым,
мекемелермен жєне ... ... ... ... ... жоќ ... ќандай да бір саяси істерде
амал-айла, ќулыќтыњ жетегінде кетеді. Адамдардыњ саяси
сауаттылыѓына ќоѓам да м‰дделі. Саяси сауаттылыќ
ќоѓамды деспоттыќ ... ... ... ... ... ... ќоѓамдыќ с±раныс - µз ісіне мыѓым, ж±ртшылыќпен
араласуда жеке басындаѓы барлыќ шынайы жаѓымда
ќасиеттерін байќата алатын жеке ... ... ... Сол ... жастардыњ µз бойында ќоѓамдыќ ќ±нды
ќасиеттерді єдетке айналдыру бейімділігін дамыту, оѓан бµгет
болатын факторларды µз ... жење ... ... ... ... баулу ќажеттілігі туындап
отыр.
Саяси мєдениет саяси єлеуметтену ќ±былысымен астасып жататын
ќоѓамда ... ... ... ... ... ... ... отбасы, мектеп, аула, ж±мыс орны, діни
±йымдар, мєдени ошаќтар, БАЌ, мемлекеттік мекемелер жєне т.б
жататыны ... осы - ... ... ... ... саяси
мєдениет пен саяси ќ±ндылыќтар бір ±рпаќтан екіншісіне
беріліп ... ... ... ... єлемніњ саяси
келбеті ќалыптаса бастайды. Міне, осындай саяси топтар мен
етенелестіруі м‰мкін. Сондыќтан, ќоѓамныњ µркениетті
баѓытта болуы ... µз ... ... ... аударѓан абзал.
Саяси єлеуметтену процесі индивидтіњ б‰кіл µмір бойы ... ... ењ ... отбасынан басталады. Ал, б±л процесс
біздіњ ќоѓамымызда ќалай ж‰ріп жатыр? ... µте ... ... ... ... ... ... рєміздер,
олардыњ мєні мен маѓынасы туралы, мемлекет басшысы жєне оныњ
ж‰ргізіп отырѓан саясаты жµнінде єњгімелеспейді. Пікір
алмаспайды. Тіпті, кейбір ‰лкендердіњ ойынша ... ... білу ... ... ... де, ... ... жоѓарыда аталѓан жєйтттерді баланыњ санасына
кішкентай кезінен сіњіріп µсіргенде ѓана жас ±рпаќтыњ
бойында біз ... ... айта ... ... ... ... ќалыптастыратынын білмей ме, єлде білгісі
келмей ме?... Ал олар ... іште ... ... жєне ... ... ... ... енгізу ќажеттігін т‰сінбейді. Мєселен,
б‰лдіршіндердіњ ќоршаѓан ортаѓа деген ќызыѓушылыѓы µте
жоѓары дењгейде болады. Олар єр нєрсені кµріп, ќызыѓып не
екенін ... ... Ал, ... ... баласыныњ
с±раѓына жауап беруі, оныњ аќ-ќарасын ажыратып кµрсетуі
парызы екенін ±мытып кетеді. Єлеуметтену процесіне ... µте кµп мєн ... ... ... ... ... 12 мыњ балаѓа с±раќ-жауап арќылы зерттеу ж±мыстарын
ж‰ргізген. Нєтижесінде олардыњ саяси єлеуметтенуін 4 кезењге
бµліп кµрсетеді:
саясаттану, яѓни жасµспірімніњ ата-ана билігінен де жоѓары
саяси ... ... ... ... бала ... ... жеке т±лѓалар арќылы
(Президент, полиция) сезінуі;
дєріптеу. Саяси ќайраткерлерді тек жаќсы ќасиеттері арќылы
тану;
институционалдандыру. Яѓни, саяси билікті жеке т±лѓалар арќылы
емес, саяси институттар ... ... ... сот, ... т.б.) ќабылдау /48/.
Жастардыњ саяси ќ±ндылыќтыќ баѓдарларын ќалыптастыруда
патриоттыќ ... мєні зор. ... ... ... бала бойына ерте сіњіруге тырысќан, оны туѓан ... ... ... байланыстырѓан. Ќазаќ баласы
‰шін отан – отбасынан, ата ж±ртынан, туып ... ... Б±ны ... ... мына маќалынан айќын ањѓаруѓа
болады. "Малым – жанымныњ, жаным – ... ... ... ар – намысты жоѓары ќойѓан. Ќазаќ
халќыныњ ±лттыќ тєрбиесініњ ењ бір биігі – ата-анасын,
‰лкенді ќ±рметтеу т.б. ... ... ... ... алып ... ... ... тєрбиеленген птриоттыќ сезім ќалыптастыратындыѓы
аныќ. Б‰гінгі ±рпаќќа адамзат тарихында ±рпаќтан ±рпаќќа
жалѓасып келе жатќан осы патриоттыќ тєрбиені,
отаншылдыќты, елжандылыќты, ... ... ... к‰нніњ кµкейкесті мєселесініњ бірі болып отыр /49/.
Елбасы Н.Є.Назарбаевтыњ 2030 – стратегиялыќ баѓдарламасыныњ
"Ќазаќстан м±раты" деп ... ... ... оныњ ... яѓни мемлекетімізге ќауіп
тµндіретін ќандай да болмасын ішкі жєне сыртќы к‰штерден
саќтау міндетініњ µзі, ... ... ... рухта тєрбиелеуді ж‰ктейді.
Ќазаќ халќыныњ бір туар ±лдарыныњ бірі, Б.Момыш±лы:
"Патриотизм Отанѓа ... ... жеке ... ќоѓамдыќ, мемлекеттік ќауіпсіздікке
байлыныстыѓын сезіну, єр адам µзініњ ... ... олай ... ... ... ... ... екендігін мойындау", - деген болатын.
Міне, жас ±рпаќ бойында патриоттыќ сананы ќалыптастыру, ол
‰шін патриоттыќ іс-єрекет ±йымдастыру, б±л шараны іске
асыру ‰шін ... ... ... ... ... ... отыр. Олай болса, жастарѓа патриоттыќ
тєрбие беруде - µткені мен б‰гінгі к‰нде жєне болашаѓын
байланыстыру ќажет. ... ... ... ... ... болады. ¦лттыќ патриотизм –
жеке адамныњ µз халќына деген с‰йіспеншілігі, ерекшелігі, тегі,
территориясы, тарихи дєст‰рі т.б. ... ... ... Міне, осы рухани ерекшеліктерді білу, оны
ќалыптастыру б‰гінгі тєрбиеніњ негізгі маќсаты.
Патриоттыќ сезім тєрбие арќылы ќалыптасып, ол жетіліп
патриоттыќ сана т‰ріне ... ... ѓана жеке адам ... тєн ... ... ... µз ... ќасиеттерін бойына сіњіреді /50/.
Жалпы ќай тєрбиеніњ де бастауы отбасынан бастау алатын сияќты,
патриоттыќ тєрбие де отбасынан ќалыптасып, одан єрі ... оќу ... ... ... ... ... кезењдегі халыќтыњ єл-ауќатыныњ
тµмендеуініњ салдарынан патриоттыќ сезім, рухани
сананыњ тµмендеуі айќын байќалуда. Дегенмен, б±л µтпелі
кезењніњ уаќытша ќиындыќтары екендігін т‰сініп, болашаќ
±рпаќты µркениетті елдердегі ... мен ... ... ... тєрбиелеу ќажет.
Мемлекеттіњ ж‰ргізіп отырѓан саясаты кењ ауќымды процесс, оныњ
ішінде ... ... ... ... жєне ... саяси
ќ±ндылыќтыќ баѓдарлары ењ мањызды процестердіњ бірі болып
табылады. ¤йткені, жастар ќоѓамныњ ... ... ... ... ... ... бір ... демографиялыќ тобын
ќ±райды. Ќазаќстан Республикасында жастарѓа 14-29 жастыњ
арасындаѓы адамдар ... Б±л ... топ ... ... ... ... ... болашаќќа баѓытталуымен белгілі.
Біраќ жастар µмірлік тєжірибесініњ аздыѓынан,
елігушілігінен, ќ±марпаздыѓынан теріс баѓыттарѓа
т‰сіп кетуі де м‰мкін.
Жастардыњ саяси кµзќарастарыныњ, саяси мєдениетініњ
ќалыптасуыныњ негіздерін жан-жаќты ... мен ... зор. ... ... ... жастар ќоѓамда кµбейген сайын ол елде шынайы
демократиялыќ ќ±рылымдардыњ м‰мкіндіктері ±лѓаяды. Єрбір
жас азамат саяси салада сауатты ... ... ... ... ... ... ... µрбуіне жол
ашылады. Міне, осы себептерге байланысты б±л мєселеніњ
ѓылыми зерттеулер ‰шін де, саяси-єлеуметтік тєжірибе ‰шін
де мањыздылыѓы зор.
Барлыќ елдерде ... ... ... ... жєне ... ... ... жол
бастаушылыары болѓандыќтан, "Ќазаќстанныњ болашаѓы жастар",
"Жастар біздіњ ертењіміз" жєне таѓы ... ... ... ... ... ... ќай ... деген
с±раќ туындайды. Жастардыњ саясатќа ќызыѓушылыѓы ќандай?
Ќазіргі жас азамат µзін ќай саяси топќа жатќызады? Кіммен
±ќсастырады немесе етенелестіреді? Осы ... елім ... ... ... ... ж‰р. Б±л ... ... зерттеуді ќажет ететін мєселе. ¤йткені
жастардыњ саяси ќ±ндылыќтыќ баѓдарларын аныќтап отыру керек
/51/. Осы таќырыпты зерттеудіњ басты маќсаты жастардыњ ішіндегі
студент жастардыњ саяси ... ... ... ... жастардыњ белгілі бір єлеуметтік тобына жатады. Жєне
жас шамасы орташа 17-24-тіњ арасында болады. Жалпы жастар
тобымен ортаќ белгілері жеткілікті болѓанмен,
студенттердіњ ... ... бар. ... ... ... ќайнар кµзі болып
табылатын студенттер тµмендегідей єлеуметтік мањызды
міндетті орындайды: жоѓарѓы кваликациялы кєсіби ой
ењбегініњ єр т‰рлі ... ... ... бір ... ... мен ... даѓдыларды
мењгеру. Студенттердіњ басты єрекеттерін былай жіктеуге
болады: оќу ... ... ... ... ... ... шыныќтыру, отбасылыќ-т±рмыстыќ жєне кµњіл
кµтеру іс-єрекеттері. Б±лардыњ ішінде оќу ењ мањызды маќсат
болып есептеледі. Оќу процесі болашаќ мамандыќќа дайындыќ
болып есептелгенімен µзініњ ... ... ... ... ... кем ... ... орны єр уаќытта жоѓары баѓаланѓан. Біраќ ол
мамандыќ диапазонында ауытќып отырады.
Студент жастардыњ шешілмеген мєселелері жеткілікті. Ењ
мањыздысы олардыњ оќуы мен µмір талаптарын
ќаржыландыру ... ... Бір ... 17 мен 24 ... ... жас адам єрі ... ... отбасы ќ±рып, єрі µзініњ м±ќтаж-тілектерін орындауы тиіс.
Біраќ ќаншалыќты талантты болѓанымен барлыќ жастардыњ ќолы
оѓан жете бермейді.
Студенттердіњ саяси ... ... ... ... ... атап ... ... б±л
процесс басќа єлеуметтік топтаѓыдай ±заќ мерзімді єрі
бірт±тас сипатта болмайды. ¤йткені ол ќысќа мерзімде (4-5
жыл) ж‰зеге асады; студент µзініњ єлеуметтік уаќытында ... ... ... µтуі ... ... мектеп баќылауынан салыстырмалы дербестілік
жаѓдайындаѓы µзін-µзі баќылау ж‰йесіне жєне болашаќ
мамандыѓына сєйкес µмір салтына ... ала ... ... ... ... абыройлы
болѓанымен, студенттік уаќытында ол аз ќорѓалѓан,
материалдыќ жаѓынан ата-анасына, оќу ... кµп ... ... ... оќу ... ... ... єлеуметтік зерттеуім, олардыњ
таза саяси ќ±ндылыќтыќ баѓдарларын аныќтауѓа арналады.
М±нда ... ... ... ... ... ... ... сауалдарды орналастыру барысында тµмендегі
жайлардыњ барлыѓын ќамтуѓа тырыстым.
Адамдардыњ саяси баѓдарыныњ ‰ш т‰рі бар: бірінші, билік
ќ±рылымдарына, екінші, ... ... ... µзініњ жеке саяси белсенділігіне ќатынасымен
тыѓыз байланысты.
Осында айтылѓан ... ... ... ... ... ... ... ќ±ндылыќтыќ баѓдарларындаѓы
басымдылыќтарды аныќтауѓа баѓытталѓан он екі сауалды екшеп
алдым. Енді мен аталмыш сауалдар мен студенттердіњ оларѓа
білдірген жауаптарын ±сынбаќпын ... ... ... ... ... институтыныњ студенттері арасында жџргізілді.
Сауалнамаѓа ќатысќандардыњ 63 пайызы студент ќыздар, 37 пайызы
студент жігіттер.
.
1. Сіз µзіњізді Ќазаќстанныњ патриотымын деп санайсыз ба?
а) ... ... ... ... ќиналамын-8%
2. Сіз б‰гінгі тањда Ќазаќстандаѓы саяси жаѓдайды ќалай баѓалар
едіњіз?
а) ќолайлы-23%
б) т±раќты-52%
в) к‰рделі, біраќ ... ... µте ... шиеленісті-8%
д) шектен тыс шиеленісті-0%
ж) даѓдарысты-2%
з) жауап беруге ќиналамын-0%
3. ... ... µмір ... келеді?
а) социалистік-5%
б) капиталистік-74%
в) білмеймін-21%
4. Сіз ‰шін б‰гінгі тањда ќандай саяси ... ... ... Ќ.Р. ... ... жєне ... тиімділігі-20%
б) азаматтардыњ ќ±ќыќтары мен бостандыќтары-45%
в) демократиялыќ сайлау-10%
г) тіл туралы зањныњ енгізілуі-10%
д) б‰кілхалыќтыќ ... жєне ... ... ... ќоѓамдыќ тєртіп-8%
л) жауап беруге ќиналамын -2%
м) басќа-0%
5. Президент сайлауына ќатыстыњыз ба?
а) ќатыстым-87%
б) ќатыспадым-4%
в) жауап беруге ќиналамын-9%
6. ¤зіњіздіњ саясатќа ... ... ... ... жоѓары-84%
б) ќызыѓушылыќ тµмен-6%
в) ќызыѓушылыќ жоќ, немќ±райлылыќ-2%
г) жауап беруге ќиналамын -8%
7. Ќазаќстандаѓы кµппартиялы ж‰йеге ќалай ќарайсыз?
а) ќалаймын-35%
б) ќаламаймын-38%
в) мен ‰шін ... ... ... ... ... туралы мєліметтерді ќайдан аласыз?
а) газет-журналдардан-34%
б) дєріс пен семинар сабаѓынан-11%
в) теледидардаѓы жањалыќтардан-55%
9. Сіз ... ... ... жатасыз?
а) Отан-31%
б) Асар-16%
в) Аќ жол-8%
г) Ауыл-3%
д) Аграрлыќ-1%
ж) басќа-2%
з) жатпаймын-39%
10. Сіздіњ пікіріњізше м‰дделеріњізді, ќ±ќыќтарыњызды
Ќазаќстанныњ саяси ж‰йесініњ ќандай ќ±рамдас
бµлшектері ќорѓайды?
а) президент-43%
б) парламент-14%
в) ... ... ... ... ... ±йымдарыныњ ж±мыстарына ќанаѓаттанасыз
ба?
а) ќанаѓаттанамын-33%
б) ќанаѓаттанбаймын-53%
в) білмеймін-14%
12. Сіз м‰ше болѓан партияныњ ж±мысына белсене ќатысасыз ба?
а) µте белсене-6%
б) белсене ... аса ... ... ... ... алуы ќоѓамтанушылардан патриотизмніњ
жања баѓытын ќалыптастырып, тєрбиелеуді талап етті.
Патриотизм біріктіруші рухани саяси фактор ретінде
ќаралды. Осы жµнінде ... ... 1993 ... ... ... ... ... мєселелері жµніндегі республикалыќ кењесте
сµйлеген сµзінде: "Ќоѓамды біріктіру жµніндегі
ж±мыстаѓы ... ... бірі ... болуы тиіс. Біз Отанѓа деген
с‰йіспеншілік-ќара шањыраќќа деген
с‰йіспеншілік ќана еместігін, осы к‰йді ... ... ... ... ... ... де
есте ±стауымыз ќажет. Отанѓа адалдыќтан, біздіњ аталарымыз бен
аналарымызды, соѓыс жєне ењбек ардагерлерін ќастерлеуден биік
ешнєрсе жоќ. Єлемдік µркениеттіњ ‰здік жетістіктерін, ... ... ... ... ... ... ... да, біздіњ єрќайсысымыз µзіміздіњ терењ
тамырымыз, туѓан жеріміз туралы есте ±стап, ќандай елдіњ
азаматтары екендігімізге есеп беруіміз керек" деп атап ... ... ... Сіз ... ... деп ... ба? деген с±раќќа: Студенттердіњ
басым кµпшілігі µздерін Ќазаќстанныњ патриотымын деп санайды
екен. Яѓни, 86 пайызы ия деген, 6 ... жоќ, 8 ... ... ... Яѓни ... арасында ќазаќстанныњ
патриоты емеспін деген жастарда болѓанын байќауѓа
болады. Ќазіргі кезде µтпелі кезењдегі халыќтыњ
єл-ауќатыныњ тµмендеуініњ салдарынан патриоттыќ сезім,
рухани сананыњ ... ... ... Дегенмен, б±л µтпелі
кезењніњ уаќытша ќиындыќтары екендігін т‰сініп, болашаќ
±рпаќты µркениетті елдердегі ойлау мен рухани мєдениет
дењгейіне сєйкестендіріп тєрбиелеу ќажет. Меніњ ... оќу ... ... ... ... ... ... керек. М±нда жоѓарѓы оќу орындарында,
орта мектептерде саясаттану пєнін оќыту проблемасына ерекше
назар аудару ... ... ... ... деп ... ... ... тањда Ќазаќстандаѓы саяси жаѓдайды ќалай баѓалар
едіњіз? деген сауалѓа: студенттердіњ кµпшілік бµлігі т±раќты
деп баѓалаѓан (52), ал 23 пайызы ќолайлы деп ойлайды, ... 75 ... ... ... ... студенттердіњ жартысынан
кµбі Ќазаќстандаѓы саяси жаѓдайды ќолайлы да т±раќты деп жауап
беріп отыр. Сондай-аќ с±ралѓандардыњ 15 пайызы саяси жаѓдайды
к‰рделі, ... ... емес деп ... ... 2 ... деп ... ... 74 пайызы ќандай ќоѓамда µмір с‰ргіњіз келеді
деген сауалѓа капиталистік ќоѓамда, 5 пайызы социалистік
ќоѓамда, 21 пайызы жауап беруге ќиналѓан. ... ... ... мен ... ... "ќой
‰стіне боз торѓай ж±мыртќалаѓан заман" туралы тамсана,
саѓынышпен айтатын єњгімелерін тыњдап ... ... ... ќоѓамды, нарыќтыќ экономиканы ќалаѓан.
М±ны ашыќ ќоѓамныњ адамзатќа ±сынатын еркіндігімен
байланыстырѓан жµн.
Сіз ‰шін б‰гінгі тањда ќандай саяси ќ±ндылыќтар мањызды ...... 2006ЌР ... ... жєне ... ... ... сайлау10%Тіл туралы
зањныњ енгізілуі10%Б‰кілхалыќтыќ келісім жєне
интернационализм2%БАЌ-тыњ бостандыѓы3%Ќоѓамдыќ
тєртіп8%Жауап беруге ќиналамын2% Б±л зерттеу нєтижелерінен
байќайтынымыз, ... ... ... ... мен ... бірінші орынѓа ќояды, одан
кейінгі орында Ќ.Р. Конституциясын ќ±рметтеу жєне билік
тиімділігі (20%), сондай-аќ студенттер ‰шін басты ќ±ндылыќ
демократиялыќ сайлау жєне тіл ... ... ... ... ... м‰дделеріњізді, ќ±ќыќтарыњызды Ќазаќстанныњ саяси
ж‰йесініњ ќандай ќ±рамдас бµлшектері жаќсы ќорѓайды деген
сауалѓа студенттердіњ кµпшілігі ... ... ... жеке ... ... жатќан
іс-єрекетініњ жетістігі деуге болады.
Н.Є.Назарбаевтыњ атќарып жатќан іс-єрекетініњ
жетістіктеріне мыналарды жатќызуѓа болады:
Н.Є.Назарбаев Ќазаќстан мемлекетініњ имиджін ќалыптастырды,
елімізді д‰ниеж‰зіне бейбітшілік мєдениетімен, ядролыќ
ќаруѓа ќарсы к‰ресімен, ... мен ... ... мен ... ... ... саяси т±раќтылыќтыњ орнауына ќол жеткізді. Ќоѓам
µмірініњ кез келген саласына ж‰ргізілген реформа нєтижесі
ќоѓамда ќалыптасќан саяси ахуалѓа тєуелді. Тиімді, ќолайлы
саяси ... яѓни ... ... реформа тиімділігініњ
негізгі кепілі. Біз ќазіргі кезде ќоѓам µмірініњ кез келген
саласында ж‰ргізілген реформалар нєтижелерін кµріп отырмыз;
елімізде алдымен экономика содан соњ ... ... ... ... оныњ ... ‰стемдік етуіне
ќол жеткізді. Экономикада нарыќтыќ ќатынас, бєсекелестік,
ерікті кєсіпкерлік орныќты. Осы жылы жан ... ... µнім 3 мыњ ... ... деп ... ... отыр.
Сыртќы сауда айналымы 33 млрд. АЌШ долларына жетті, ол
1994 жылдан 3 есе кµп;
Н.Є.Назарбаевтыњ ењ ‰лкен жетістігі, Ќазаќстанды єлеуметтік
мемлекет ... ... деп ... Соњѓы "Ќазаќстан
экономикалыќ, єлеуметтік жєне саяси жедел жањару жолында" атты
Ќазаќстан халќына ... ... ... баѓдарламасы
к‰штілігімен танымал болды. Єлеуметтік саладаѓы тиімді
ж‰ргізілген реформаларды кµрші ... ... ... ... ... зейнеткерлік, т±рѓын ‰й, ипотекалыќ
реформаларѓа ќызыѓушылыќ танытуда. Реформалаудыњ ќазаќстандыќ
‰лгісі деген ±ѓым ѓылым мен практикаѓа кењінен еніп отыр;
елімізді демократиялыќ ... ... ... ... ... ... жєне ... кµппартиялыќ
ж‰йе, саяси плюрализм, азаматтыќ ќоѓам институттарыныњ
ќалыптасып дамуына ‰лес ќосты;
1995 жылы ќабылданѓан Ќазаќстан Республикасыныњ Конституциясы
саяси ж‰йе институттарыныњ орныќтылыѓы, олардыњ ... ... ... ... ... ж±мыс істеу м‰мкіндігін
ќалыптастырды. Негізгі Зањымыз ќоѓамымызды саяси жєне
мемлекеттік т±раќтылыќты ќалыптастыруѓа м‰мкіндік жасады;
билік к‰рделі саяси ... Оны ... жєне ... ... ... ... ... болуын талап етеді.
Жекелеген саяси лидерлердіњ єлсіздігі б‰кіл бір мемлекетті
тоќырауѓа ±шыратып отырѓандыѓын кµрші елдерден кµріп
отырмыз. Н.Є.Назарбаев харизматикалыќ лидер ретінде
танымал. Оныњ ... ... біз ... ... Азия
елдерініњ интеграциялануы процесіндегі шешуші рµлінен де
байќап отырмыз;
±лттыќ валюта, Астананыњ кµшірілуі, ... ... ... ... ќол ... беру ... реформалар, оныњ ішінде Ќ.А.Ясауи
атындаѓы ХЌТУ-ніњ ашылуына ‰лкен ‰лес ќосќан ‰лесін
біздер ±мытпауымыз керек.
Сайлау таќырыбы ќазіргі кезењде б‰кіл адамзат ‰шін ењ ... ... ... бірі ... ... жалпы сайлау дегеніміз
не?
сайлау ењ алдымен ќоѓамныњ алдыњѓы ќатарлы µкілдерін билік
ќ±рылымдарына ±сынум‰мкіндігі;
сайлау – азаматтар м‰ддесі мен талап-тілектерін билік
ќ±рылымдарына ... ... ... ... ... ... жєне рухани
факторларѓа тєуелді. Сайлаудыњ рухани факторына – халыќтыњ
патриотизмді сезінуі, зањѓа деген ... ... ... ... ... ... мањызды
нєрсе халыќтыњ жоѓарѓы саяси мєдениеті мен білімділігі
болып табылады. Осы аталѓан факторлардыњ барлыѓы біздіњ
елімізде бар.
Президент сайлауына ... ...... ... беруге
ќиналамын0%0%
Б±л жауаптардан байќайтынымыз студенттердіњ сайлауѓа деген
ќызыѓушылыќтарыныњ жоѓары, тµмендегінде біршама µзгерістер
бар. 1999 жылы болѓан президент ... ... ... ... 55 ... ... деп ... берген. Б±л
олардыњ аталмыш сайлауѓа аса ќ±штарлыќ таныта ќоймаѓандыѓын
кµрсетеді. Ал, 2005 жылѓы президент сайлауында керісінше
студенттердіњ 91 пайызы ќатыстым, 9 ... ... ... ... ... студенттер президент сайлауында µз
белсенділіктерін танытќанын байќауѓа болады. Б±л, єрине µте
ќуантарлыќ жайт.
¤ткен президент сайлауына ќатыстыњыз ба?
"Ќазаќстанныњ болашаѓы-ќоѓамныњ ... ... ... ... ... ... "єрбір
адам біздіњ мемлекетімізге, оныњ бай да дањќты тарихына,
оныњ болашаѓына, µзініњ ќатысты екенін маќтанышпен сезіне
алатындай ... ... ... ... керек. Елдіњ
проблемалары да, келешегі де барлыќ адамѓа жаќын єрі
т‰сінікті болуы тиіс... ... адам бала ... ... ... оныњ мен ... ... ... сияќты, мен де ол
‰шін жауаптымын, деген ќарапайым ойды бойына сіњіріп
µсетіндей іс ... жµн"- деп атап ... ... ... есте ... оныњ болашаѓына
сенім артайыќ дегім келеді /53/.
¤зіњіздіњ саясатќа деген ќызыѓушылыѓыњызды аныќтањыз?
Кесте № 5
Жауаптары2002 2004 2006 ... ... ... Ќызыѓушылыќ жоќ, немќ±райлылыќ11%19%2% Жауап
беруге ќиналамын5%6%10%
Б±л жауаптардан байќайтынымыз ... ... ... ... ... байќауѓа болады*
*ерттеу 2004 жылы Ќ.А.Ясауи атындаѓы Халыќаралыќ
Ќазаќ-Тџрікуниверситеті Шымкент институтыныњ аѓа
оќытушысы Ќуандыќ Назгџлдіњ зерттеуінен алынѓан.
. Алдыњѓы жылдарда ... 52 ... ... жоѓары
дењгейде ќызыѓатынын айтады, ал 6 пайызы ќызыѓушылыќ тµмен
деп жауап берген. Соњѓы жылдаѓы зерттеулерде керісінше 84
пайызы ќызыѓушылыќ жоѓары деп жауап ... ... 6 ... ... ... ал 10 ... беруге ќиналѓан.
Егер б‰гінгі Ќазаќстанды осы кµрсеткіштер т±рѓысынан баѓаласаќ,
алдыњѓы жылдармен салыстырѓанда студенттердіњ саяси
белсенділігініњ, саясатќа ... ... ... ... ... ењ ... елдіњ экономикалыќ, єлеуметтік жаѓдайына,
сондай-аќ, б±ќаралыќ аќпарат ќ±ралдарыныњ ж±мысына,
азаматтардыњ б±рынѓы тоталитарлыќ ќ±рсаудан арылып, жања
демократиялыќ ќ±ндылыќтарѓа бет ... ... ... ... ... пайда болуына бірќатар факторларѓа
байланысты.
Ќазаќстандаѓы кµппартиялы ж‰йеге ќалай ќарайсыз деген сауалѓа
35 пайызы ќалаймын, 38 ... 7 ... мен ... ... ... ... ... студенттердіњ
кµпшілігі Отан, Асар, Аќ жол партяларына м‰ше ... 39 ... ... ... ... м‰лдем
м‰шелікке кірмеген. Б±дан шыѓатын ќорытынды
Ќазаќстандыѓы саяси партиялардыњ ж±мыстары
ќанаѓаттанарлыќ емес.
Сондыќтан да болар партияныњ ж±мысына белсене ќатысасыз ба
деген сауалѓа студенттердіњ 42 ... аса ... 33 ... ... ... ... ... µзекті саяси оќиѓалар туралы
мєліметтерді негізінен студенттер б±ќаралыќ аќпарат
ќ±ралдары (газеттерден-34%, теледидардаѓы
жањалыќтардан- 55%) арќылы алатын кµрінеді. Одан
кейін дєріс пен семинар сабаќтары ... Ол 11 ... ... ... ... ... ... біліктілігін ќалыптастыруда ‰лкен рµл ойнайтынын
байќауѓа болады. Жалпылай алѓанда студенттердіњ ‰штен
екісі елдегі іргелі саяси оќиѓалармен жаќсы таныс деп айтуѓа
болады. ... бола ... да, ... осы ... ... ой,
сындарлы аќылмен талдап, таразылауда єлі де болса саяси
біліктілігін кµтеру керек. Меніњ ойымша, оќу-тєрбие
процесінде б±л баѓыттаѓы ж±мыстарды маќсатты т‰рде
жандандыра ж‰ргізу ... ... ... ... ... ... ж±мыс
істейді. Ќазаќстандаѓы жастар ±йымдарыныњ ж±мысына
ќанаѓаттанасыз ба деген сауалѓа студенттердіњ кµпшілігі
ќанаѓаттанбаймын деген. Яѓни ќазіргі кезде жастар ±йымдары
жастардыњ ќажеттіліктерін ќанаѓаттандырмай, µз ... ... ... байќауѓа болады.
Сондыќтанда жастар ±йымдарыныњ ж±мыстарын тµмендегідей дењгейде
кµтеру керек:
жас белсенді саяси мєдениетті жоѓары лидерлерді даярлау ... ... ... ... ... ... зерттеу
ќажет;
студент жастармен ж±мыс ж‰ргізудіњ жања формаларын ќолдану
ќажет;
студент жастардыњ ќ±ќыќтарын белсенділік таныту ќажет.
Ќорытынды
Ќазіргі Ќазаќстан Республикасы µзініњ ... ... ... ... єр ... ... µркениетті
елдердіњ ‰лгілеріне сєйкес келетін іс-єрекеттерге, стратегиялыќ
жолдарѓа кµшу кезењінен µтті. Болашаќтаѓы даму ... µз ... ... ... бері он бес
жылдыњ ж‰зі µтіп ќазаќ мемлекеті егеменді ел ретінде
ХХІ-ѓасырдыњ табалдырыѓын ... Осы ... ... ... жатќан процестерді єсіресе, ќоѓамныњ ењ
белсенді, ќызу жас бµлігі жастардыњ елдегі ахуалѓа сай
ќызметін нарыќтыќ ќатынастарѓа бейімделу ерекшеліктері мен
саяси баѓдарларын зерттеп-зерделеу ... ... ... ... процестердіњ ќалыпты дамып отыруы,
олардыњ этносаралыќ ќатынастар дењгейіндегі оњды кµріністері
саяси т±раќтылыќ пен бірлікте болып отыр. Ќ±ндылыќтар
ж‰йесініњ ќоѓам ‰шін мањыздылыѓы жайлы ... ... ... ... ... ... ... "ќандай ќиын-ќыстау жаѓдайда да
адамдар ‰шін µзекті болып ќала ... ... ... ... жєне бола береді.
Ќоѓамныњ адамгершілік дењгейін аныќтайтын рухани байлыќ
пен мєдениет осылардыњ ќатарына жатады. М‰мкін осы ќиындыќќа
толы ќым-ќуыт ... ... ... ќ±ндылыќтарымызды
саќтап ќала білгендігіміз біздіњ басты жетістігіміз болар "
.
Міне, осы ... ... ... ќ±ндылыќтардыњ орны
ерекше. ¤йткені, біздіњ еліміздіњ ќазіргі кезењі
ќоѓамдаѓы саяси процестердіњ к‰рделене т‰скен, µмірдіњ
барлыќ салаларыныњ трансформациялану, ... ... сай ... Б±л ... µткен кењестік тарихымыздыњ ділдік
ерекшеліктерініњ єлі де µзініњ єсерін тигізіп
отыруымен, наќты демократиялыќ ќ±ндылыќтарды ... ... ... ... ... ... ... элитаныњ басќару ісіндегі негізінен
єкімшілік арќылы ±йымдастыру єдісіне с‰йенуге бейімділігі
мен сайлаудыњ наѓыз ... ... ... ... келе жатќандыѓымен астасып жатады /54/.
Сонымен ±сынылып отырѓан жастарыныњ саяси ќ±ндылыќтыќ
баѓдарлары атты диплом ж±мыста осындай игі ниет, ... орай ... ... ... ж±мыстыњ ќ±рылымы
негізгі екі тарауды ќамтиды. Алѓашќы тарауда саяси
ќ±ндылыќтарды зерттеудіњ теориялыќ негіздері, сондай-аќ
саяси ... ... ... ... мен ... "саяси мєдениет", "саяси баѓдар", "саяси м‰дде", "саяси
діл" сияќты ±ѓымдардыњ мєн мазм±ны тексеріледі. Ал ж±мыстыњ
екінші тарауы Ќазаќстан жастарыныњ ... ... жєне ... ... деп аталып,
жастардыњ саяси ќ±ндылыќтарындаѓы басымдылыќтар жєне
жастарды заман талаптарына сай саяси баѓдарларын
ќалыптастыруыныњ ... ... мен ... ... ... арттыруда, жања ќ±ндылыќтарын
ќалыптастыруда ќажетті ресурстар мен тетіктерге ... орны ... ... жања ... ... Тек, ... ќарым-ќатынаста емес, сонымен ќатар
±йымшылдыќпен ж±мыс істеуі керек. Кµптеген жастар
±йымдары жєне бірлестіктері µз ќызметтерін кењ кµлемде
ж‰зеге ... ... ... ... ие ... ... жєне ... органдар µз кезегінде жастарды
барлыќ жаѓынан ќолдауы ќажет. Ал Ќазаќстан жастары ‰шін
саяси, єлеуметтік, экономикалыќ тєуелсіздікті ныѓайту
ќ±ндылыќтары басым ... ... ... ѓана ... ... ... жастар ќалыптасады.
Єрине, саяси ќ±ндылыќтардыњ ішіндегі ењ мањыздысы – еліміздіњ
тєуелсіздігі екенін жасыруѓа болмайды. ¤йткені, б±л басќа
ќ±ндылыќтардыњ бєрін біріктіруші, ж‰йелеуші орталыќ, ... ... ... ... ... бєріне ортаќ
ќ±ндылыќ – саяси, єлеуметтік, мєдени, рухани, экономикалыќ,
тєуелсіздікті ныѓайту басымдылыќ танытуы. Ал, б±л ... ... ... ... еркін дамуына,
т±лѓалыќ жетілуіне жаѓдайларды ќалыптастыру маќсаты жатыр.
Ќорытындылай келе айтарымыз, ќоѓамымыздаѓы саяси ... ... ... ‰шін єрбір жастыњ саяси ќ±ндылыќтары
барынша демократияланѓан сипатта ќалыптасуы шарт. Б±л
єлеуметтік, этникалыќ, ... ... ... шешуді талап етеді, адам жеке т±лѓа болып дамуына
жаѓдайларды ќалыптастыруды с±райды. М±ныњ µзі ... жања ... сай ... ... ... байланысты.
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Назарбаев Н.Є. Жастар – Ќазаќстанныњ н±рлы болашаѓы //Егемен
Ќазаќстан, 2005ж, 6 ќырк‰йек.
Назарбаев Н.Є. ... ... жєне ...... ... //Егемен Ќазаќстан, 2000ж, 18 аќпан.
Тєжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Н±рлы-бейне, 2003ж. -202б
/179/.
Современная буржуазная философия. М.: Мысль, 1978. Гл. 1 ... В. ... ... и ... ... ХХв. ... М., 1995. (57-68 с).
Хайдеггер М. Бытие и время. М., 1997. (261-451).
Автомонова Н.С. Философские ... ... ... ... М.: ... 1977. ... Р.С. ... Шымкент: Н±рлы-бейне, 2003ж. -202б
/180/.
Фарукшин М.Х. Политическая культура общества
//Социально-политические науки. –М., 1991. №4
–С. 106-108.
Политология. Учебник. //Под. Ред. ... ... ... 1998. – 367б. ... (под. ред. А.Н. Нысанбаева) –С. 215б.
Ядов В.А. Междисциплинарный подход изученю соотношения между
ценностными ориетациями и наблюдаемым ... ... в г. ... –Л., 1970. ... ... Ж. жєне т.б. ... жєне мєдениеттану – Алматы: Жеті
жарѓы. 1998. – 272б. /32/
Вебер М. ... ... М.: ... 1990, -804с. ... Ф. ... самонадеянность. //Ошибка социализма. –М.:
Новости. 1992. -304с.
Этика юриста. (Под. ред. ... Т.Х.) ... ... 1999.
-127с.
Вебер М. Избранные произведения. М.: Прогресс 1990. -804с.
/689-706/
Политология. Учебное пособие. (под. ред. ...... Р.С. ... ... ... 2003ж. -202б
/147/.
Сонда /148/.
Сонда /149/.
Тєжітаева Р.С. Ќазаќстан азаматтарыныњ саяси ќ±ндылыќтарыныњ
ќалыптасу процесі. Автореферат. ... 2001ж. ... А.С. ... ... общества и правового
государства как механизмы борьбы с коррупцией. //Саясат.
-1999. -№4. –23-24.
Нысанбаев Є. Адам жєне ашыќ ќоѓам. –Алматы: ... -272б. ... Є. Адам жєне ашыќ ... ... 1998ж. ... Е.М., ... Е.А., ... Р.К. Нрнавственный
облик советской молодежи (опыт социологического анализа).
М.: Наука и техника, 1985. С72.
Розенталь Э. Это вечная тема. М.: Новости, 1990 ... ... ... ... ... 1981. ... Э. ... соч. С.173
Єбдірайымова Г. Жастар жањарып жатќан ќоѓамда: кеше, б‰гін,
ертењ //Саясат, -2004. №9. ... ... В. ... ... ... ... ... М.: Молодая гвардия, 1997. С 62.
Ortega-y-Gasset I7 Der ... deer massen. ... ... Г.Л. ... человек. Формирование социологического
типа личности. М., 1971. С 295-296.
Афанасьева А.И. Исторический процесс и смена поколений как
социологическая проблема. М., 1973. С ... Г. ... ... ... ... ... б‰гін,
ертењ //Саясат , -2004. № 9. 38б.
Ањламасова М.Ќ. ... ... ... ... облысыныњ єлеуметтік-экономикалыќ жєне
ќоѓамдыќ-саяси дамуы атты ѓылыми-практикалыќ
конференцияныњ материалдар жинаѓы. 2006ж. с 126б.
Т±рѓынбаев Є.Х. ... ... ... -2001ж, ... Ќ. Ауыл ... жєне ... //Аќиќат, -2004. №5.
60б.
Кратки словарь по социологи. –М.: Политиздат, 1988. -477с.
/148/
Психология. Словарь. М.: 1990. -373с.
Андреева Г.М. ... ... –М.. ... МГУ, ... ... Н. ... –М.: ... 1994. -687с. (гл 14,)
Исаев Є.‡. Саяси білім – жастардыњ саяси ... ... ... КазНУ. Серия
культуралогия. -2004ж, №2, 22б.
Назарбаев Н. "Ќазаќстан µз дамуындаѓы жања ... ... Ел ... Ќазаќстан халќына Жолдауы.
2006ж. 2 наурыз 7б.
Ќазаќстан Республикасыныњ гуманитарлыќ білім беру
т±жырымдамасы. –Алматы: ... 1994. 40б. ... Є.‡. ... білім – жастардыњ саяси мєдениетін
ќалыптастырушы фактор //Вестник КазНУ. Серия
культуралогия. -2004ж, №2, ... Д. ... ... 2000ж. -178б.
Саханова А. Жастар тєрбиесіндегі – патриоттыќ тєрбиеніњ
ќоѓамдаѓы алатын орны. //Аќиќат, -2005ж. №4. 182б.
Сонда /183/.
Кµшербаев Ќ.Е. ... ... ... мен даму ... 1997. №2 67-72б.
Абдірахманов С. Тєуелсіздік шежіресі. Астана: Елорда, 2001ж,
Назарбаев Н. Ќазаќстанныњ болашаѓы – ќоѓамныњ идеялыќ бірлігі.
Алматы: ... ... 1993ж, ... Е.К. ... и ... ... и основное
содержание. //Казахстан – спектр. -1999. №4 /10/.
С.3-40.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Саяси құндылықтық бағдарлары51 бет
Қазіргі заманғы қала жағдайындағы жастардың құндылықты бағдарлануы74 бет
Қазіргі кезеңдегі Қазақстан Республикасының әлеуметтік саясаты: саяси талдау48 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
Ғани Мұратбаев5 бет
Қазіргі жастардың құндылықтары50 бет
Қазақстан балаларының құндылықтық бағыт жүйесіндегі дүниетанымдық, саяси, адамгершілік сенімдері48 бет
Құндылықтар туралы түсінік22 бет
Құндылықтар философиясы9 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь