Қазақстан жастарының саяси құндылықтық бағдарлары және әлеуметтендіру процесі


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.6

I ТАРАУ. САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ САЯСАТТАНУЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

1.1. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық негіздері ... ...7.13

1.2. Саяси құндылықтық бағдарлардың саяси құбылыстармен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13.26

II ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН ЖАСТАРЫНЫҢ САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАРЫ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУ ПРОЦЕСІ

2.1. Жастардың саяси құндылықтық бағдарларындағы басымдылықтар (салыстырмалы талдау) ... ... ... ... ... ... ...27.35

2.2. Жастардың саяси құндылықтық бағдары қалыптасуының негізгі жолдары мен әдістері (социологиялық зерттеу нәтижесі бойынша) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35.60

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61.63

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64.67
Кіріспе
Зерттеу таќырыбыныњ µзектілігі. Ќазаќстан - єлеуметтік баѓдарланѓан нарыќтыќ экономикасы бар егеменді мемлекет. Ќазіргі мемлекетіміздіњ ќалыптасуыныњ экономикалыќ ќиындыќтары аз болѓан жоќ, алайда егемен ел болу ‰шін басты маќсаттар ќатарынан саяси-рухани мєселелерді де кµре аламыз. Олардыњ ішінде даралап айтып кетер бір - саласы жастардыњ саяси ой санасы мен ќ±ндылыќтар ж‰йесініњ, саяси баѓдарларыныњ ќалыптасуы.
Жас ±рпаќтыњ д‰ниетанымындаѓы µзгерістердіњ мєнін ой елегінен µткеріп, зерделеу теориялыќ міндеттер т±рѓысынан ќалай зєру болса, µмірлік маќсат-м‰ддеден де солай мањызды. Ќоѓам дамуыныњ жања арнаѓа т‰суі, яки еліміздіњ егемендік алуы – тєуелсіздігіміз ќаншама ќ±ндылыќтарѓа жол ашты. Ќоѓамныњ к‰ллі баѓыт-баѓдары, ізгі м±раттары, ќажеттіліктері мен себеп-салдарлары т‰бегейлі µзгерді, м±ныњ µзініњ жастардыњ ой-санасына, µмірлік ±станымдарына єсер-ыќпалы болмай ќалѓан жоќ.
Жастар – еліміздіњ жарќын болашаѓы, єрі єлемде µзіне баса назар аударатын халыќаралыќ жастар ќауымдастыѓыныњ бір бµлшегі болып табылады.
Жастар Ќазаќстан халќыныњ жартысынан артыѓын ќ±райды жєне ќоѓамныњ б±л µзгермелі, белсенді жєне ″тєжірибесіз″ бµлігі ел болашаѓында шешуші рµл атќарады. Н.Є.Назарбаев осы мєселеге ерекше назар аудара отырып: ″Кез келген ел µзініњ келешегін µскелењ ±рпаѓымен байланыстырады. Єр буынныњ µзіндік таѓдыры бар. Сіздерде де ол µздеріњіздікі. Сіздерге осындай уаќытта µмір с‰ру ‰лесі тиді. Жєне сіздер елді кµтере аласыздар... Ќуатты к‰ш болѓандыќтан Ќазаќстан Республикасы кері баѓытта ж‰ргісі келмейтіндігін ныќ жариялай отырып, жастар ж‰ргізіліп жатќан реформалар баѓдарын ќолдай алады″ /1/. Тиімді єрі пєрменді єрекет ету ‰шін жастарда єрі озыќ, єрі еліміздіњ т‰бегейлі м‰дделеріне сєйкес саяси ќ±ндылыќтар ж‰йесін ќалыптастыру міндеті айќындалып т±р. Б±л істі єлеуметтік стихияѓа беріп ќою д±рыс емес. ¤йткені бос ќалѓан орын міндетті т‰рде толтырылады.
"Ќандай ќиын ќыстау жаѓдайда да адамдар ‰шін µзекті болып ќала беретін даусыз ќ±ндылыќтар єрдайым болѓан жєне бола береді. Ќоѓамныњ адамгершілік дењгейін аныќтайтын рухани байлыќ пен мєдениет осылардыњ ќатарына жатады. М‰мкін осы ќиындыќќа толы ќым-ќуыт жылдарда µзіміздіњ ќ±ндылыќтарымызды саќтап ќала білгендігіміз біздіњ басты жетістігіміз болар" деп елбасымыз айтќандай саяси ќ±ндылыќтар объективті ж‰ріп жатќан саяси процестіњ даму ‰рдісініњ мєн-маѓынасы мен баѓыт-баѓдарын айќындап отырады /2/. Ол адамныњ ќоѓамда ќалыптасќан адамгершілік, салт-дєст‰р, мінез-ќ±лыќ ќаѓидаларын адамзат жасаѓан µмірлік ќ±ндылыќтар мен талѓамдарды, рухани байлыќтарды бойына сіњіріп, мењгеруді талап етеді. Соныњ нєтижесінде адам бойында µзініњ мінез-ќ±лќын, жасаѓан іс-єрекетін басќа адамдардыњ сондай жасаѓан іс-ќимылдарымен салыстыру, соѓан байланысты баѓа беру, сµйте келе µзініњ кім, ќандай екенін т‰сіну, яѓни адамныњ µзін-µзі танып білу ќабілеті жетіледі. Адам ќоѓамнан µз орнын табуѓа, оѓан пайда келтіруге тырысады.
Ќоѓамныњ саяси µміріне ќажетті єрі озыќ игіліктерге жол аша келе, олардыњ дєст‰рлі мєдениет пен отандыќ тарихтан алынѓан µмір ‰лгілерімен ќосылу тетіктерін зерттеу к‰н тєртібінен т‰спейтін µзекті мєселеге жатады. Кµп ±лтты Ќазаќстан ќоѓамында єр т‰рлі этникалыќ ќауымдастыќтардыњ арасында бірлік пен татулыќ болса, елдіњ экономикалыќ жєне єлеуметтік салаларын жµндеуге, даѓдарыстан шыѓуѓа м‰мкіндігі болады. Б±л баѓыттаѓы ±тымды саяси процеске жастармен ж‰ргізілетін саяси-тєрбие ж±мысындаѓы ±лтаралыќ ќ±ндылыќтар ж‰йесін ‰йлесімді ету ‰лкен мањызѓа ие болады.
Кµпэтникалыќ Ќазаќстан ‰шін саяси ќ±ндылыќтардыњ ќалыптасуы, дамуы, таралуы процестерініњ ‰лкен мањыздылыѓы бар. ¤йткені ќ±ндылыќтар µзініњ ішкі ќабілеті бойынша не оњ, не теріс баѓытта µрбуі,
ПАЙДАЛАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Є. Жастар – Ќазаќстанныњ н±рлы болашаѓы //Егемен Ќазаќстан, 2005ж, 6 ќырк‰йек.
2. Назарбаев Н.Є. Рухани байлыќ жєне мєдениет – ќоѓамныњ басты ќ±ндылыќтары. //Егемен Ќазаќстан, 2000ж, 18 аќпан.
3. Тєжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Н±рлы-бейне, 2003ж. -202б /179/.
4. Современная буржуазная философия. М.: Мысль, 1978. Гл. 1 (7-15)
5. Виндельбанд В. Философия культуры и трансцендентальный идеализм //Культрология ХХв. Антология. М., 1995. (57-68 с).
6. Хайдеггер М. Бытие и время. М., 1997. (261-451).
7. Автомонова Н.С. Философские проблемы структурного анализа гуманитарных наук. М.: Прогресс, 1977. 135с.
8. Тєжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Н±рлы-бейне, 2003ж. -202б /180/.
9. Фарукшин М.Х. Политическая культура общества //Социально-политические науки. –М., 1991. №4 –С. 106-108.
10. Политология. Учебник. //Под. Ред. А.Н.Нысанбаева, Алматы: Аќыл кітабы, 1998. – 367б. /212/
11. Политология. (под. ред. А.Н. Нысанбаева) –С. 215б.
12. Ядов В.А. Междисциплинарный подход изученю соотношения между ценностными ориетациями и наблюдаемым поведением //Международный конгресс в г. Варны. –Л., 1970. -340 с. (11-16)
13. Алтаев Ж. жєне т.б. Философия жєне мєдениеттану – Алматы: Жеті жарѓы. 1998. – 272б. /32/
14. Вебер М. Избранные произведения М.: прогресс 1990, -804с. /636/
15. Хайек Ф. Пагубная самонадеянность. //Ошибка социализма. –М.: Новости. 1992. -304с.
16. Этика юриста. (Под. ред. Габитова Т.Х.) –Алматы: Данекер, 1999. -127с.
17. Вебер М. Избранные произведения. М.: Прогресс 1990. -804с. /689-706/
18. Политология. Учебное пособие. (под. ред. А.Нысанбаева) – С. 120.
19. Тєжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Н±рлы-бейне, 2003ж. -202б /147/.
20. Сонда /148/.
21. Сонда /149/.
22. Тєжітаева Р.С. Ќазаќстан азаматтарыныњ саяси ќ±ндылыќтарыныњ ќалыптасу процесі. Автореферат. Алматы: 2001ж. 14б.
23. Балгимбаев А.С. Институты гражданского общества и правового государства как механизмы борьбы с коррупцией. //Саясат. -1999. -№4. –23-24.
24. Нысанбаев Є. Адам жєне ашыќ ќоѓам. –Алматы: Ќазэнциклопедия, 1998 -272б. /15/
25. Нысанбаев Є. Адам жєне ашыќ ќоѓам. Алматы:, 1998ж. 16б.
26. Бабосов Е.М., Борковская Е.А., Веэрманн Р.К. Нрнавственный облик советской молодежи (опыт социологического анализа). М.: Наука и техника, 1985. С72.
27. Розенталь Э. Это вечная тема. М.: Новости, 1990 С49.
28. Султанов К.Поступь молодых. Алма-ата: Жалын, 1981. С33.
29. Розенталь Э. Указ. соч. С.173
30. Єбдірайымова Г. Жастар жањарып жатќан ќоѓамда: кеше, б‰гін, ертењ //Саясат, -2004. №9. 37б.
31. Сонда /38/.
32. Чурбанов В. Непризнанные гении: Социологические заметки о юношестве. М.: Молодая гвардия, 1997. С 62.
33. Ortega-y-Gasset I7 Der Aufctland deer massen. Stuttgard. 1930. S.140.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




МАЗМ‭¦‬НЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3-6

I‭ ‬ТАРАУ.‭ ‬САЯСИ‭ ‬Ќ‭¦‬НДЫЛЫЌТЫЌ БАЃДАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУДІЊ‭ ‬САЯСАТТАНУЛЫЌ АСПЕКТІЛЕРІ

Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарды зерттеудіњ теориялыќ негіздері ... ...7-13‭

Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарлардыњ саяси‭ ‬ќ±былыстармен байланысы ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13-26

II‭ ‬ТАРАУ.‭ ‬ ЌАЗАЌСТАН‭ ‬ ЖАСТАРЫНЫЊ САЯСИ‭ ‬Ќ‭¦‬НДЫЛЫЌТЫЌ БАЃДАРЛАРЫ ЖЄНЕ‭ ‬ЄЛЕУМЕТТЕНДІРУ ПРОЦЕСІ

Жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарларындаѓы басымдылыќтар‭ ‬(салыстырмалы талдау‭)‬ ... ... ... ... ... ... .. .27-35

Жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдары‭ ‬ќалыптасуыныњ негізгі жолдары мен‭ ‬єдістері‭ ‬(социологиялыќ зерттеу нєтижесі бойынша‭)‬ ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35-60

ЌОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61 -63

ПАЙДАЛАНЫЛЃАН‭ ‬ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... .64-67

‭ ‬Кіріспе‭
Çåðòòåó òàќырыбыныњ‭ ‬µзектілігі.‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬-‭ ‬єлеуметтік баѓдарланѓан нарыќтыќ экономикасы бар егеменді мемлекет.‭ ‬Ќазіргі мемлекетіміздіњ‭ ‬ќалыптасуыныњ экономикалыќ‭ ‬ќиындыќтары аз болѓан жоќ,‭ ‬алайда егемен ел болу‭ ‬‰шін басты маќсаттар‭ ‬ќатарынан саяси-рухани мєселелерді де кµре аламыз.‭ ‬Олардыњ ішінде даралап‭ ‬айтып кетер бір‭ ‬-‭ ‬саласы жастардыњ саяси ой санасы мен‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесініњ,‭ ‬саяси баѓдарларыныњ‭ ‬ќалыптасуы.
Жас‭ ‬±рпаќтыњ д‰ниетанымындаѓы‭ ‬µзгерістердіњ мєнін ой елегінен‭ ‬µткеріп,‭ ‬зерделеу теориялыќ міндеттер т±рѓысынан‭ ‬ќалай зєру болса,‭ ‬µмірлік маќсат-м‰ддеден де солай мањызды.‭ ‬Ќоѓам дамуыныњ жања арнаѓа т‰суі,‭ ‬яки еліміздіњ егемендік алуы‭ –‬тєуелсіздігіміз‭ ‬ќаншама‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа жол ашты.‭ ‬Ќоѓамныњ к‰ллі баѓыт-баѓдары,‭ ‬ізгі м±раттары,‭ ‬ќажеттіліктері мен себеп-салдарлары т‰бегейлі‭ ‬µзгерді,‭ ‬м±ныњ‭ ‬µзініњ жастардыњ ой-санасына,‭ ‬µмірлік‭ ‬±станымдарына‭ ‬єсер-ыќпалы болмай‭ ‬ќалѓан жоќ.
Жастар‭ –‬еліміздіњ жарќын болашаѓы,‭ ‬єрі‭ ‬єлемде‭ ‬µзіне баса назар аударатын халыќаралыќ жастар‭ ‬ќауымдастыѓыныњ бір бµлшегі болып табылады.
Жастар‭ ‬Ќазаќстан халќыныњ‭ ‬жартысынан артыѓын‭ ‬ќ±райды жєне‭ ‬ќоѓамныњ б±л‭ ‬µзгермелі,‭ ‬белсенді жєне‭ ‬″тєжірибесіз″‭ ‬бµлігі ел болашаѓында шешуші рµл атќарады.‭ ‬Н.Є.Назарбаев осы мєселеге ерекше назар аудара отырып:‭ ‬″Кез келген ел‭ ‬µзініњ келешегін‭ ‬µскелењ‭ ‬±рпаѓымен байланыстырады.‭ ‬Єр буынныњ‭ ‬µзіндік таѓдыры бар.‭ ‬Сіздерде де ол‭ ‬µздеріњіздікі.‭ ‬Сіздерге осындай уаќытта‭ ‬µмір с‰ру‭ ‬‰лесі тиді.‭ ‬Жєне сіздер елді кµтере аласыздар...‭ ‬Ќуатты к‰ш болѓандыќтан‭ ‬Ќазаќстан Республикасы кері баѓытта ж‰ргісі келмейтіндігін ныќ жариялай отырып,‭ ‬жастар ж‰ргізіліп жатќан реформалар баѓдарын‭ ‬ќолдай алады″‭ ‬1.‭ ‬Тиімді‭ ‬єрі пєрменді‭ ‬єрекет ету‭ ‬‰шін жастарда‭ ‬єрі озыќ,‭ ‬єрі еліміздіњ т‰бегейлі м‰дделеріне сєйкес саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесін‭ ‬ќалыптастыру міндеті айќындалып т±р.‭ ‬Б±л істі‭ ‬єлеуметтік стихияѓа беріп‭ ‬ќою д±рыс емес.‭ ‬¤йткені бос‭ ‬ќалѓан орын міндетті т‰рде толтырылады.
‭ ‬ "Ќандай‭ ‬ќиын‭ ‬ќыстау жаѓдайда да адамдар‭ ‬‰шін‭ ‬µзекті болып‭ ‬ќала беретін даусыз‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬єрдайым болѓан жєне бола береді.‭ ‬Ќоѓамныњ адамгершілік дењгейін аныќтайтын рухани байлыќ пен мєдениет осылардыњ‭ ‬ќатарына жатады.‭ ‬М‰мкін осы‭ ‬ќиындыќќа толы‭ ‬ќым-ќуыт жылдарда‭ ‬µзіміздіњ‭ ‬ќ±ндылыќтарымызды саќтап‭ ‬ќала білгендігіміз біздіњ басты жетістігіміз болар‭"‬ деп елбасымыз‭ ‬айтќандай саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар объективті ж‰ріп жатќан саяси процестіњ даму‭ ‬‰рдісініњ мєн-маѓынасы мен баѓыт-баѓдарын айќындап отырады‭ ‬2.‭ ‬Ол адамныњ‭ ‬ќоѓамда‭ ‬ќалыптасќан адамгершілік,‭ ‬салт-дєст‰р,‭ ‬мінез-ќ±лыќ‭ ‬ќаѓидаларын адамзат жасаѓан‭ ‬µмірлік‭ ‬ќ±ндылыќтар мен талѓамдарды,‭ ‬рухани байлыќтарды бойына сіњіріп,‭ ‬мењгеруді талап етеді.‭ ‬Соныњ нєтижесінде адам бойында‭ ‬µзініњ мінез-ќ±лќын,‭ ‬жасаѓан іс-єрекетін басќа адамдардыњ сондай жасаѓан іс-ќимылдарымен‭ ‬салыстыру,‭ ‬соѓан байланысты баѓа беру,‭ ‬сµйте келе‭ ‬µзініњ кім,‭ ‬ќандай екенін т‰сіну,‭ ‬яѓни адамныњ‭ ‬µзін-µзі танып білу‭ ‬ќабілеті жетіледі.‭ ‬Адам‭ ‬ќоѓамнан‭ ‬µз орнын табуѓа,‭ ‬оѓан пайда келтіруге тырысады.‭ ‬
Ќоѓамныњ саяси‭ ‬µміріне‭ ‬ќажетті‭ ‬єрі озыќ игіліктерге жол аша келе,‭ ‬олардыњ дєст‰рлі мєдениет пен отандыќ тарихтан алынѓан‭ ‬µмір‭ ‬‰лгілерімен‭ ‬ќосылу тетіктерін зерттеу к‰н тєртібінен т‰спейтін‭ ‬µзекті мєселеге жатады.‭ ‬Кµп‭ ‬±лтты‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬ќоѓамында‭ ‬єр т‰рлі этникалыќ‭ ‬ќауымдастыќтардыњ арасында бірлік пен татулыќ болса,‭ ‬елдіњ экономикалыќ жєне‭ ‬єлеуметтік салаларын жµндеуге,‭ ‬даѓдарыстан шыѓуѓа м‰мкіндігі болады.‭ ‬Б±л баѓыттаѓы‭ ‬±тымды саяси процеске жастармен ж‰ргізілетін саяси-тєрбие ж±мысындаѓы‭ ‬±лтаралыќ‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесін‭ ‬‰йлесімді ету‭ ‬‰лкен мањызѓа ие болады.‭
Кµпэтникалыќ‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬‰шін саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ‭ ‬ќалыптасуы,‭ ‬дамуы,‭ ‬таралуы процестерініњ‭ ‬‰лкен мањыздылыѓы бар.‭ ‬¤йткені‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬µзініњ ішкі‭ ‬ќабілеті бойынша не оњ,‭ ‬не теріс баѓытта‭ ‬µрбуі,‭ ‬ќоѓамды біріктіруге,‭ ‬не болмаса ыдыратуѓа септігін тигізуі м‰мкін.‭ ‬Б±л жастардыњ саяси‭ ‬ќатысуына,‭ ‬мінез-ќ±лќына тікелей‭ ‬єсер ететін‭ ‬ќ±былыс.‭ ‬Сондыќтан б±л‭ ‬ќ±былысты саясаттану‭ ‬ѓылымы т±рѓысынан жан-жаќты зерттеудіњ‭ ‬µзектілігі мол.
Ќазаќстан жастарыныњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарын зерттеу мєселесі тек теориялыќ жаѓынан‭ ‬ѓана емес,‭ ‬мемлекеттік т±рѓыдан,‭ ‬практикалыќ жаѓынан мањыздылыѓы бар мєселе.‭
Зерттеу таќырыбыныњ‭ ‬µзектілігі‭ ‬Ќазаќстандаѓы саяси т±раќтылыќты,‭ ‬±лтаралыќ келісімді,‭ ‬этникалыќ‭ ‬µзара т‰сіністікті ныѓайту мєселелерімен астасып жатады.‭ ‬Ќазаќстан жастарыныњ демократиялыќ‭ ‬ќ±ќыќтарын кењейту,‭ ‬олардыњ саяси процеске наѓыз саяси субъект ретінде‭ ‬ќатысуы б‰гінгі еліміздіњ саяси ахуалы‭ ‬‰шін наќты м‰мкіндіктер.‭ ‬
Зерттеудіњ маќсаты.‭ ‬Зерттеудіњ негізгі маќсаты‭ –‬жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарларын аныќтау,‭ ‬саяси зерттеулер арќылы‭ ‬жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарлары‭ ‬ќалыптасуына ыќпал ететін саяси‭ ‬ќ±былыстарды т±жырымдау.
‭ ‬Б±л маќсаттарды ж‰зеге асыру‭ ‬‰шін мынандай‭ ‬ѓылыми-зерттеу‭ ‬міндеттері‭ ‬ѓылыми ж±мыста алѓа‭ ‬ќойылады:
ќоѓамдаѓы саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарды зерттеудіњ саясаттанулыќ аспектілерін,‭ ‬теориялыќ негіздерін аныќтау‭;
саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ‭ ‬ѓылыми‭ ‬ќ±былыс ретіндегі мєнін ашып,‭ ‬оныњ басќа саясаттанулыќ‭ ‬±ѓымдыќ аппараттармен,‭ ‬єсіресе саяси мєдениетпен‭ ‬ байланысын аныќтау.
саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ‭ ‬ќалыптасу процестерін айшыќтау,‭ ‬ќазіргі‭ ‬ќоѓамымыздаѓы саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ т‰пкі‭ ‬бастауларын аныќтау‭;
Зерттеудіњ‭ ‬ѓылыми жањалыѓы.‭ ‬Ѓылыми зерттеу‭ ‬ж±мысында‭ ‬Ќазаќстанныњ тєуелсіздігін алѓан жаѓдайындаѓы жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарыныњ ерекшеліктері этникалыќ талдау арќылы сарапталады.‭ ‬Сонымен‭ ‬ќатар ж±мыста мынандай‭ ‬ѓылыми нєтижелерге‭ ‬ќол жеткізілді:
ќ±ндылыќтар теориясыныњ ауќымында саяси аксиологияѓа негіз болатын‭ ‬теориялыќ‭ ‬±станымдар айќындалады‭;
жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдары‭ ‬ќалыптасуындаѓы сабаќтастыќ принципі аныќталынады‭;
саяси‭ ‬ќ±ндылыќ феноменініњ саясаттанудаѓы категориялыќ келбетіне жан-жаќты сипаттамалар беріледі‭;
жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарындаѓы басымдылыќтар аныќталынады.
Зерттеу обьектісі‭ ‬ретінде жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарларын айќындау,‭ ‬саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ‭ ‬ќалыптасу т‰птамырларын кµрсету болып табылады.
Зерттеу‭ ‬єдістері.‭ ‬Ѓылыми зерттеу ж±мысы саясаттанудыњ ж‰йелілік,‭ ‬салыстырмалы,‭ ‬наќты-тарихи,‭ ‬ќ±рылымдыќ-функционалдыќ зерттеу‭ ‬єдістеріне с‰йенеді.‭ ‬Сондай-аќ социологиялыќ зерттеудіњ сауалнама‭ ‬єдісі‭ ‬ќолданылады.‭


I‭ ‬ТАРАУ.‭ ‬ САЯСИ‭ ‬Ќ‭¦‬НДЫЛЫЌТЫЌ БАЃДАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУДІЊ‭ ‬САЯСАТТАНУЛЫЌ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1.‭ ‬Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарды зерттеудіњ теориялыќ негіздері

Ќ±ндылыќтар‭ ‬єлемі кењінен алѓанда адам‭ ‬єлемі,‭ ‬мєдениет‭ ‬єлемі,‭ ‬б±л‭ ‬ѓаламды т±лѓаныњ игеруіндегі,‭ ‬танып-білуіндегі мањызды алѓышарты.‭ ‬¤йткені,‭ ‬адам баласы‭ ‬µз санасыныњ,‭ ‬д‰ниетанымыныњ арќасында‭ ‬ќошаѓан ортадаѓы‭ ‬єрбір‭ ‬ќ±былысќа баѓа беруге тырысады.‭ ‬Міне,‭ ‬содан келіп‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ жеке адамдыќ дењгейдегі‭ ‬ќ±рылымы пайда болады.‭ ‬Єрбір‭ ‬єлеуметтік субьектіге сєйкес келетін‭ ‬ќасиет‭ –‬ол‭ ‬єлемді‭ ‬ќарастырѓанда,‭ ‬оѓан міндетті т‰рде‭ ‬ќ±ндылыќтыќ‭ ‬ќатынасын айќындайды‭ ‬3.
Ќ±ндылыќтыќ сананыњ‭ ‬ќайнар б±лаѓы адамныњ‭ ‬µзінде,‭ ‬оныњ мєдениетті,‭ ‬µркениетті‭ ‬ќалыптастыруѓа,‭ ‬дамытуѓа талпынѓан іс-єрекетінде.‭ ‬Ќ±ндылыќтар мєселесі‭ ‬ѓылыми объект ретінде ХІХ‭ ‬ѓасырдыњ ортасынан бастап жан-жаќты зерттеле бастады.‭ ‬Єрине,‭ ‬оѓан дейін‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа‭ ‬ѓылыми мєселе ретінде назар аударылмай келді деп айта алмаймыз.‭ ‬Объективті идеализмді‭ ‬±станѓан Платон мен Гегель сияќты философтар аксиологиялыќ‭ (‬ќ±ндылыќтыќ‭) ‬мєселелер мен болмыстыќ мєселелерді сєйкестендіріп келді.‭ ‬Ал тарихтыњ соњѓы‭ ‬ѓасырларындаѓы философтар мен саясаттанушылар мєселесініњ жігін ашып,‭ ‬аксиологияныњ‭ ‬µзіндік ерекшелігі бар екеніне тоќтала бастады.‭ ‬Єсіресе,‭ ‬натуралистік-психологиялыќ баѓытты‭ ‬±станѓан зерттеушілер кезінде адамныњ табиѓи‭ ‬ќажеттіктері мен импульстерінен‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ себептерін іздеді‭ ‬4.‭ ‬Канттыњ ізбасарлары‭ –‬жања кантшылдар трансцендентті рефлексия аныќтайтын таза сананыњ‭ ‬ќ±ндылыќ-ќалыптыќ компоненттері туралы айта бастады‭ ‬5.‭ ‬ Экзистенциялизмдегі М.Хайдеггер,‭ ‬Сартр сияќты зерттеушілер‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ‭ ‬ќоѓамдыќ мањызына мєн беру‭ ‬ќажеттігіне шаќырды‭ ‬6.‭ ‬Сµйтіп,‭ ‬ХІХ‭ ‬ѓасырдан бастап,‭ ‬этика,‭ ‬эстетика,‭ ‬социология,‭ ‬философия жєне саясаттану салаларымен айналысќан зерттеушілер‭ ‬µздерініњ ілімдерін,‭ ‬гуманитарлыќ облыстардаѓы концепцияларын міндетті т‰рде‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬єлемімен байланыстырып келді.‭ ‬Деррида сияќты зерттеушілер аксиологиялыќ мєселелерден бас тартуѓа шаќырѓанымен,‭ ‬µздері сол‭ ‬ќ±ндылыќтыќ‭ ‬ќатынастардыњ‭ ‬єрт‰рлі‭ ‬ќырларын т±жырымдаумен болады‭ ‬7.‭
ХХ‭ ‬ѓасырдыњ басында саяси‭ ‬ѓылымдар толыќ маѓынада‭ ‬ќалыптаса бастады.‭ ‬Ал оѓан дейін‭ ‬ќ±ндылыќтар детерминистік маѓынадаѓы т±жырымдамалар т‰рінде‭ ‬єлеуметтік‭ ‬ѓылымдар ауќымында‭ ‬ќарастырылып келді.‭ ‬Позитивистік баѓыттаѓы аѓымдардыњ басымдыќ таныта бастауы‭ (‬ХХѓ.‭ ‬20-30-жылдары‭) ‬философиялыќ концепцияларды екінші‭ ‬ќатарѓа ыѓыстыра бастаѓан болатын.‭ ‬Б±л‭ ‬ќ±ндылыќтыќ т±рѓыныњ уаќытша‭ ‬єлсіреп,‭ ‬кµбінесе дерекке с‰йенетін жаратылыстану мен наќты‭ ‬ѓылымдардыњ беделін‭ ‬‰стем еткен еді.‭ ‬Б±л‭ ‬‰рдістер‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ шынайы да т±тас табиѓатын т‰сінудегі‭ ‬ќиындыќтарѓа‭ ‬єкеліп тіреді.‭ ‬Г.Алмонд пен С.Джинкоудыњ пікірлерінше,‭ ‬кµптеген тєжірибелердіњ нєтижесі тек формаларды‭ ‬ќамтыды.,‭ ‬зерттеуге тиісті таќырыптыњ мєні кµлењкеде‭ ‬ќалып‭ ‬ќойды.‭ ‬
ХХ‭ ‬ѓасырдыњ‭ ‬60-шы жылдары шыќќан ењбектердіњ кейбірінде саясатты‭ ‬ќ±ндылыќтардан босату керек,‭ ‬ол тек идеологиямен‭ ‬ѓана тыѓыз байланыста болу керек деген‭ ‬ќаѓида кµрініс бере бастады.‭ ‬Ал,‭ ‬кейбір зерттеушілер‭ ‬(Дж.Роулс,‭ ‬Н.Нозик‭)‬ ќоѓамдыќ‭ ‬µмірдіњ жылдам техникалануымен‭ ‬ќатар реидеологизациялануы да бірге ж‰реді деген пікірді білдірді.
Ќазіргі кезењдегі‭ ‬дамыѓан елдердегі саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа мєн берушіліктіњ демократиялыќ сипатта болуы‭ –‬азаматтардыњ билік пен беделдіњ,‭ ‬мемлекет пен олардыњ‭ ‬ќызметтерініњ кµріністеріне тікелей тєуелді болмауында.‭ ‬Єрбір азаматтыњ‭ ‬µзіндік‭ ‬"Мені‭" ‬экономикалыќ,‭ ‬саяси,‭ ‬зањи т±рѓыдан‭ ‬ќорѓалуында.‭ ‬Сондыќтан дамыѓан елдер мен дамушы елдердегі‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарлардыњ бір-бірінен айырмашылыѓы осы базистік дењгейден басталады.‭ ‬Біріншісі т±лѓаны‭ ‬єлемге паш етуден жолдарын іздеуді маќсат етсе,‭ ‬екіншісі тіршілік‭ ‬‰шін к‰рестіњ жолдарын іздеумен болады.‭
Еліміздіњ саясаттану ілімінде соњѓы‭ ‬‰ш-тµрт жылдарѓа дейін де‭ ‬єзірге саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬ќ±былысы‭ ‬ѓылыми зерттеу обьектісі ретінде толыќ маѓынада‭ ‬ќарастырылмай келді.‭ ‬Оѓан,‭ ‬бір жаѓынан,‭ ‬кешегі кењес‭ ‬‰кіметініњ м±раѓа‭ ‬ќалдырѓан‭ ‬ќоѓамдыќ‭ ‬µмірді идеологияландыруы,‭ ‬саяси санадаѓы‭ ‬инерттіліктер мен стереотиптер кедергілерін жасап келсе,‭ ‬екінші жаѓынан,‭ ‬саяси‭ ‬ѓылымдар гуманитарлыќ пєндер ішінде‭ ‬µзініњ еншісін соњѓы жылдары‭ ‬ѓана толыќ ала бастады.‭ ‬Міне,‭ ‬осындай объективті процестер жаѓдайында‭ ‬ќ±ндылыќтар негізіне философиялыќ,‭ ‬психологиялыќ зерттеулердіњ ауќымында‭ ‬ќарастырылып келді‭ ‬8.
Єрине,‭ ‬ќ±ндылыќтар теориясын дамытуда барлыќ концепциялардыњ‭ ‬ќосќан‭ ‬‰лестері назар аударарлыќ.‭ ‬Мєселен,‭ ‬трансцендентті аксиология т±лѓадан жоѓары т±ратын нормалыќ сана болуын айтса,‭ ‬натуралистік психологизм адам‭ ‬ќажеттіліктерініњ мањыздылыѓын басшылыќќа алады.‭ ‬Персоналистік онтологизм‭ ‬єрбір‭ ‬ќ±ндылыќ‭ ‬Ќ±дайѓа жаќындаѓан сайын мєњгіге айнала бастайды дегенді айтса,‭ ‬социологиялыќ‭ ‬концепция‭ ‬єрбір‭ ‬єлеуметтік субъектіге мањыздылыѓы бар норма т‰рінде‭ ‬ќабылдап,‭ ‬мєдени-тарихи релятивизмге жаќын т‰рде аныќтайды жєне кµп мєселелерді‭ ‬‰ндестікпен талќылайды.‭ ‬
Саясаттану‭ ‬ѓылымында саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа берілген аныќтамалар кµпт‰рлі.‭ ‬Мєселен,‭ ‬ќ±ндылыќтар саяси мєдениеттіњ ішкі‭ ‬µзегі,‭ ‬єлеуметтік‭ ‬ќауымдастыќтар м‰дделері мен с±раныстарыныњ‭ ‬ќорланѓан рухани кµрінісі‭ ‬(Смелзер‭)‬; адамзат мінез-ќ±лќыныњ мотивациялыќ орталыѓы‭ ‬(Здравомыслов‭)‬; ќ±ндылыќтар айырмашылыѓы мєдениетті т‰сіну негізі‭ ‬(Гидденс‭)‬; ќ±ндылыќтар‭ ‬єлеуметтік іс-єрекеттіњ жоѓарѓы‭ ‬ќаѓидалары‭ ‬(Парсонс‭)‬;
Сонымен саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа саясаттану саласыныњ ерекше‭ ‬ѓылыми категориясы,‭ ‬±ѓымы ретіндегі сипатына аныќтама беруге тырысып кµрелік.‭ ‬Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар дегеніміз‭ ‬ќоѓамныњ саяси‭ ‬µмірінде саяси-єлеуметтік субьектілердіњ‭ ‬єр т‰рлі саяси‭ ‬ќ±былыстардыњ мањыздылыѓын айќындап,‭ ‬оларды‭ ‬µздерініњ кµзќарастары мен іс-єрекеттерініњ негізгі іргетасына айналдыруы.‭ ‬Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ азаматтардыњ баѓалауларынан айырмашылыѓы-‭ ‬олардыњ д‰нитанымдыќ астарды‭ ‬ќамтуында,‭ ‬объективті сипатты иемденуінде.
Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар табиѓатына келетін болсаќ,‭ ‬онда б±л жерде негізінен саясаттыњ адами‭ ‬µлшемі туралы сµз‭ ‬ќозѓаймыз.‭ ‬¤йткені,‭ ‬б±л‭ ‬µлшемдер тек‭ ‬ќана саясат саласында‭ ‬ѓана кµрініс бермейді,‭ ‬ол барлыќ мєдени кењістікті‭ ‬ќамтиды.‭
Ќоѓамдаѓы саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесініњ‭ ‬ќалыптасуыныњ,‭ ‬µзгеруініњ бірнеше себептері атап кµрсетілген,‭ ‬мєселен:
с±раныстар м‰дде ретінде‭ ‬ќайта‭ ‬ќ±рылѓан‭ ‬µз кезегінде‭ ‬ќ±ндылыќќа‭ ‬″айналады″‭;
ќ±ндылыќтарды жоѓарыдан н±сќау ретінде тарату,‭ ‬кµбінесе тоталитарлы‭ ‬ќоѓам кезінде кездеседі‭;
ќ±ндылыќ‭ ‬ќоѓамныњ саяси мєдениеті жетістігініњ жемісі.
саяси мєдениеттіњ бірден-бір‭ ‬ќызметі‭ ‬ќоѓамдыќ санада‭ ‬ќажетті саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарды‭ ‬ќалыптастыру жєне бекіту‭;
ќ±ндылыќтар саясаттан тыс пайда болады,‭ ‬болмыстыњ т‰бегейлі салалары:‭ ‬мораль,‭ ‬дін,‭ ‬экономика‭ ‬µнімі‭;
ќ±ндылыќтар ж‰йесіндегі т‰бегейлі‭ ‬µзгеріс тапшылыќ гипотезасы мен‭ ‬єлеуметтендіру гипотезасына негізделген‭;
ќ±ндылыќтар адамдардыњ шыѓармашылыќ тањдауы,‭ ‬баѓалауы негізінде пайда болады,‭ ‬єрі‭ ‬±лттыќ дєст‰рмен,‭ ‬д‰ниетаныммен тікелей байланысты.
Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа‭ ‬ќоѓамдыќ‭ ‬µмірдегі белгілі бір‭ ‬єлеуметтік саяси‭ ‬ќызметтер тєн.‭ ‬Олардыњ ішіндегі мањыздыларына мыналар жатады:
біріктіруші‭ ‬(консолидация‭) ‬ќызметі,‭ ‬саяси ж‰йеніњ‭ ‬ќ±лауына жол бермеу жєне азаматтардыњ сол саяси ж‰йені‭ ‬ќолдауына‭ ‬ќол жеткізу‭;
баѓалау‭ ‬ќызметі саяси‭ ‬µмірдегі іс-єрекетті,‭ ‬адамныњ саяси іс-ќимылыныњ туындысын,‭ ‬саяси идеяларды,‭ ‬пікірлерді аќтау немесе‭ ‬ќаралау‭;
легитимдеу‭ ‬ќызметі,‭ ‬билік‭ ‬ќ±рылымын‭ ‬ќоѓамдаѓы кµпшілік азаматтардыњ‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарларымен сєйкестендіру,‭ ‬зањдастыру‭;
ж±мылдыру,‭ ‬іске тарту.‭ ‬Ќоѓамдаѓы саяси іс-єрекеттерге,‭ ‬ќимылдарѓа т‰рткі болып,‭ ‬адамдарды саяси билікпен байланысќа тарту,‭ ‬″саяси адамды″‭ ‬ќалыптастыру,‭ ‬азаматтардыњ саяси‭ ‬ќатысуын,‭ ‬яѓни саяси‭ ‬єлеуметтенуін белсендіру болып табылады‭;
мерзімдік,‭ ‬ќоѓамда‭ ‬µткізілетін‭ ‬єр т‰рлі саяси оќиѓалар мен процестерге байланысты‭ (‬сайлау,‭ ‬референдум‭) ‬ќызметі‭;
локальді,‭ ‬єрбір‭ ‬єлеуметтік‭ ‬ќабатќа мањыздылыѓы бар‭ ‬єрекеттер,‭ ‬аймаќтыќ дењгейдегі ж±мыстар.
Жекелеген адамдарды‭ ‬ќоѓамдаѓы саяси билікпен не байланыстырады‭? ‬Ењ алдымен,‭ ‬социомдаѓы саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесі,‭ ‬ол‭ ‬ќажетті‭ ‬ќалыптар мен адамдар арасындаѓы‭ ‬ќатынас ережесін аныќтап,‭ ‬белгілі бір маѓынада олардыњ‭ ‬єрќайсынан саяси белсенді азаматты жасайды.‭ ‬Демек‭ ‬ќ±ндылыќтар саяси‭ ‬ќызметтіњ мањызды баѓыт беруші‭ ‬ќ±рылымдарыныњ ядросы болып табылады:
идеология‭ –‬ќ±ндылыќтар ж‰йесі жєне топтыќ тањдаулар,‭ ‬сенімдер‭;
саяси мєдениет‭ –‬саясаттаѓы баѓдар мен іс-єрекет модельдері,‭ ‬µзіне таным,‭ ‬кµњіл-к‰й,‭ ‬баѓалауды‭ ‬ќамтушы жєне саяси мєліметтерді тањдау‭ ‬µлшемі‭ ‬ќызметін атќарушы‭;
саяси ж‰йе‭ –‬саяси билікті пайдалануды‭ ‬±йымдастырушы‭ ‬ќ±ндылыќтар мен институттар‭;
саясат,‭ ‬ќ±ндылыќтарды авторитарлы тєсілмен белгілеу жєне тарату.
‭ ‬Мемлекет‭ ‬кµп‭ ‬ќ±ндылыќтарды азаматтарыныњ орындауын‭ ‬талап етеді.‭ ‬Біраќ‭ ‬ќоѓамдыќ саяси ж‰йеніњ даму‭ ‬‰рдістері демократиялана т‰скен сайын авторитарлы тєсіл‭ ‬µз к‰шін‭ ‬єлсірете бастайды.‭ ‬Міне,‭ ‬м±нда‭ ‬ќоѓам мен мемлекет арасындаѓы‭ ‬ќатынас‭ ‬µзара келісімге негізделеді.
Ќ±ндылыќтарды жіктеудіњ‭ ‬µзінде кµптеген т±рѓылар байќалады.‭ ‬Мєселен,‭ ‬формальді т‰рде субъект‭ ‬ќ±ндылыќтарды оњ жєне теріс,‭ ‬салыстырмалы жєне абсолютті,‭ ‬объективті жєне субъективті десе,‭ ‬мазм±ны бойынша мєњгілік‭ (‬рухани‭)‬,‭ ‬логикалыќ,‭ ‬эстетикалыќ,‭ ‬этикалыќ‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа бµледі.
Єрине,‭ ‬б±л жерде‭ ‬ќоѓамдаѓы‭ ‬ќ±ндылыќтар типологиясыныњ‭ ‬єр т‰рлі тарихи кезењіњде‭ ‬ѓана емес,‭ ‬єр т‰рлі т±лѓаныњ дењгейінде‭ ‬µзгерістерге‭ ‬±шырап отыратыны,‭ ‬басымдылыќтардыњ орнын ауыстыратынын айта аламыз.‭ ‬Тіптен,‭ ‬ќысќа тарихи кезењніњ‭ ‬µзінде саяси сананыњ,‭ ‬саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ т‰бегейлі‭ ‬µзгеруі м‰мкін.‭ ‬Оѓан‭ ‬ќараѓанда адамныњ т‰пкі мєнімен байланыста болатын жоѓарѓы‭ ‬ќ±ндылыќтары-‭ ‬адамгершілік‭ ‬ќалыптары‭ ‬µзініњ т±раќты‭ ‬ќасиетін саќтай алады.‭ ‬¤йткені‭ ‬ќоѓамда ондай т±раќты‭ ‬µзек болмаса жалпы‭ ‬єлеуметтік д‰ние к‰йреп кетуі м‰мкін.‭ ‬
Сонымен бірге саясаттануда маќсат‭ ‬ќ±ндылыќтар жєне‭ ‬ќ±рал‭ ‬ќ±ндылыќтар деп жіктеу кездеседі.‭ ‬Маќсат‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬ќоѓамныњ негізгі мєн-маѓынасын ашатын адами‭ ‬ќ±ндылыќтар,‭ ‬мањыздылыќтар болса,‭ ‬ќ±рал‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа‭ ‬кµбінесе к‰нделікті‭ ‬µмірде уаќытша‭ ‬ќолданылатын объектілер,‭ ‬нєрселер жатады.‭ ‬Ал енді саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬ќандай‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ рµлін атќарады‭? ‬Б±л жерде‭ ‬наќты-тарихилыќ принципіне с‰йене отырып,‭ ‬б±л негізгі‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ сипаттамасын бере аламыз.‭ ‬Мєселен,‭ ‬тєуелсіздікке жете алмай ж‰рген халыќ‭ ‬‰шін б±л‭ ‬ќ±былыс маќсат-ќ±ндылыќтардыњ рµлін атќарса,‭ ‬ал‭ ‬µзіндік егемендігі бар ел‭ ‬‰шін ол басќа маќсаттарды ж‰зеге асырудаѓы‭ ‬ќ±рал болып саналады.
‭ ‬Єлемдегі тењдікті іздеген саяси‭ ‬ќайраткерлер,‭ ‬тарихи т±лѓалар‭ ‬стихиялы эгалитаризмді‭ ‬наќты‭ ‬єлеуметтік орталарда саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесі ретінде б±ќара халыќќа‭ ‬±сынып келді.‭ ‬Олардыњ кейбірі‭ ‬ќабылданды,‭ ‬кейбір уаќытша‭ ‬ѓана‭ ‬µзініњ‭ ‬‰стемдігін білдіріп,‭ ‬тарих сахнасындаѓы сыныќќа шыдамай,‭ ‬орнын басќа‭ ‬ќ±ндылыќтыќ‭ ‬ќатынастарѓа босатќан болатын.‭ ‬Сµйтіп,‭ ‬енді б±л процестердіњ т‰птамырларын,‭ ‬себеп-салдарлыќ негіздерін аныќтау‭ ‬‰шін саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ‭ ‬негізгі белгілеріне с‰йенеміз.‭ ‬Ал‭ ‬саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬3‭ ‬белгісімен‭ ‬сипатталынады:‭ ‬оларды адамдардыњ біріккен‭ ‬±жымдыќ‭ ‬єрекеті нєтижесінде‭ ‬ѓана тарату м‰мкіндігі‭;‬ мемлекеттік‭ ‬билік механизімініњ барлыќ аспектілеріне белсенді ыќпал етуі‭; ‬єлеуметтік‭ ‬ќауымдастыќтыњ бірыњѓай м‰дделерініњ байланыс формасы.‭ ‬Сонымен бірге саяси аксиологияныњ негізгі зањдылыќтары да‭ ‬ќоѓамдаѓы‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесін зерттей отырып,‭ ‬ондаѓы стратегиялыќ баѓыттар мен басымдылыќтарды аныќтайды,‭ ‬негізгі маќсаттарѓа жетудіњ жолдарын кµрсетеді.‭ ‬Б±л жердегі негізгі методологиялыќ негіз болатын саяси философия принциптерін‭ ‬ѓана емес,‭ ‬сонымен‭ ‬ќатар социология,‭ ‬психология,‭ ‬мєдениеттанудыњ‭ ‬єдістемелерін синтездеу‭ ‬ќажеттігі бар.
Ќ±ндылыќтарды аныќтау‭ ‬‰шін ењ алдымен субъект оны баѓалау кезењінен‭ ‬µткізуі керек.‭ ‬Сондыќтан б±л‭ ‬ќ±ндылыќтыќ‭ ‬ќатынастардыњ‭ ‬ќалыптасуы‭ ‬‰шін элементтерді‭ ‬ќ±рылымына енгізеді.‭ ‬Ќ±ндылыќтар субъектісі-‭ ‬адам,‭ ‬єлеуметтік топтар‭; ‬ќ±ндылыќтар объектісі-‭ ‬нєрсе,‭ ‬процесс,‭ ‬ќ±былыс,‭ ‬дерек‭; ‬ќ±ндылыќтар маѓынасы-‭ ‬рухани-‭ ‬категориялыќ атауѓа ие болуы,‭ ‬т±жырымдардыњ жасалуы.‭ ‬
Сонымен,‭ ‬саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар мєселесіне‭ ‬ќазаќстандыќ саясаттанушы‭ ‬ѓалымдар да кµњіл бµле бастады.‭ ‬Жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарын зерттеу мєселесі тек теориялыќ жаѓынан‭ ‬ѓана емес,‭ ‬мемлекеттік т±рѓыдан,‭ ‬практикалыќ жаѓынан да мањыздылыѓы бар мєселе.‭

1.2.‭ ‬Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарлардыњ саяси‭ ‬ќ±былыстар мен байланысы
Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар саяси саланыњ саяси мєдениет,‭ ‬саяси‭ ‬ќалыптар,‭ ‬стереотиптер,‭ ‬саяси м‰дде,‭ ‬идеология,‭ ‬саяси діл сияќты‭ ‬ќ±былыстары негізінде талданады.‭
Саяси мєдениеттіњ‭ ‬єлеуметтік-психологиялыќ жаќтарын білдіретін‭ ‬±ѓымдар‭ ‬ќатарында саяси т‰сініктер мен кµзќарастар,‭ ‬ќ±ндылыќтар мен‭ ‬ќ±ндылыќ баѓдарлары,‭ ‬±станымдар мен сенім-нанымдар ерекше рµл атќаратындыѓы белгілі.‭ ‬Аталѓан‭ ‬ќ±рылымдарда саясаттыњ т±лѓалыќ жєне субьектілік‭ ‬µлшемдері наќтылы кµрініс табады.‭ ‬Сонымен‭ ‬ќоса олар саяси сананыњ рєміздік табиѓатын ерекше айќындап кµрсетеді‭ ‬9.
Саясаттыњ субъектілік жєне ішкі рухани болмысын,‭ ‬єдетте,‭ ‬психологиялыќ жєне‭ ‬єлеуметтанулыќ ілімдер кµбірек‭ ‬ќарастырады.‭ ‬Саясаттануда жоѓарыда аталѓан‭ ‬ќ±рылымдар негізінен саяси‭ ‬ќатынастар мен процестер арќылы айќындалады.‭ ‬Яѓни‭ ‬ќ±ндылыќтар баѓдарларын‭ ‬ќарастыру саяси мєдениет‭ ‬‰шін ауќымда болып шыѓады.‭ ‬Оѓан байланысты бірнеше‭ ‬±ѓымдардыњ мазм±ныњ аныќтап алайыќ.‭ ‬Ќ±ндылыќтардыњ табиѓатын‭ ‬ќарастыратын ілімді аксиология‭ (‬грек тілінен-‭ ‬″аксе″‭ ‬-‭ ‬ќ±ндылыќ‭ ‬,‭ ‬″логос″‭ ‬-‭ ‬ілім деп аударылады‭)‬.‭ ‬Жалпы алѓанда,‭ ‬ќ±ндылыќ нєрселер мен‭ ‬ќ±былыстарды адам м‰ддесі т±рѓысынан баѓалаудан туындайды‭; ‬яѓни,‭ ‬µзімен‭ ‬µзі бейтарап нєрселер адамдыќ‭ ‬єрекетпен‭ ‬ќамтылып,‭ ‬пайдалы,‭ ‬єдемі,‭ ‬ќажет,‭ ‬±намды т.т.‭ ‬бола бастайды.‭ ‬Ќ±ндылыќ дегеніміз нєрселер мен заттардыњ‭ ‬єлеуметтік функциялары болып табылады.‭ ‬Ќ±ндылыќтар‭ ‬єлемі сан алуан.
‭ ‬Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ табиѓаты мен т‰рлері,‭ ‬олардыњ‭ ‬µзара‭ ‬ќатынасы,‭ ‬ќоѓамдаѓы атќаратын‭ ‬ќызметі‭ ‬Ќазаќстанда жеткіліксіз зерттелген.‭ ‬Оныњ бірнеше себептері де бар.‭ ‬Біріншіден,‭ ‬б±рынѓы тоталитарлыќ‭ ‬ќоѓамда саяси аксиологияѓа мєн берілмеген.‭ ‬¤йткені саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар жоѓарыдан танылып отырѓан жєне олар н±сќау сипатында халыќ арасында таратылып,‭ ‬олар туралы пайымдаудыњ‭ ‬ќажеті болмаѓан.‭ ‬Екіншіден,‭ ‬Ќазаќстанда саясаттану ілімі енді‭ ‬ќалыптасып келе жатќан жас‭ ‬ѓылым жєне аксиологиялыќ мєселелер енді‭ ‬ѓана теориялыќ талдаудыњ обьектісіне айналып отыр.‭ ‬Є.Нысанбаевтыњ жетекшілігімен жарияланѓан‭ ‬″Саясаттану″‭ ‬оќулыѓында адамдардыњ‭ ‬‰ш т‰рлі саяси‭ ‬ќ±ндылыќ баѓдарлары аталып‭ ‬µтеді:‭ ‬1‭) ‬билеуші‭ ‬ќ±рылымдарѓа‭ ‬ќатысты‭ ‬2‭)‬ ќоѓамныњ басќа м‰шелеріне байланысты‭ ‬3‭)‬ µзініњ саяси белсенділігіне‭ ‬ќатысты‭ ‬10.
Аталѓан‭ ‬‰ш т‰рлі саяси баѓдарларды негізге ала отырып,‭ ‬оќулыќ авторлары‭ ‬ќ±ндылыќ баѓдарлары мен саяси мєдениеттіњ типтік ерекшеліктерін айќындауѓа‭ ‬±мтылды.‭ ‬Осыдан саяси мєдениеттіњ‭ ‬‰ш типі айќындалады:‭ ‬патриархалдыќ‭ (‬саяси енжар‭)‬,‭ ‬маќ±лдаушы жєне азаматтыќ.‭ ‬Біріншісі кµбінесе дєст‰рлі‭ ‬ќоѓамѓа,‭ ‬екіншісі‭ –‬тоталитарлыќ ж‰йеге,‭ ‬‰шіншісі‭ –‬демократиялыќ елдерге тєн.‭ ‬Ењ маныздысы:‭ ‬оќулыќ авторларыныњ‭ ‬ќ±ндылыќтар мен‭ ‬саяси мєдениеттіњ‭ ‬байланысын кесте‭ –‬модель арќылы кµрсетуі.
‭ ‬

Саяси мєдениет модельдері‭ ‬11.

‭ ‬Кесте‭ ‬№ 2
Белсендiлер
Белсендiлер
Белсендiлер
Белсендiлер

Маќ±лдаушылар

Маќ±лдаушылар

Маќ±лдаушылар
Маќ±лдаушылар

Патриархалдар

Патриалхалдар
Патриалхалдар

Патриархалдар

Демократиялыќ‭ ‬ тоталитарлыќ‭ ‬ авторитарлы‭ ‬ демократия
индустриалды‭ ‬ авторитарлыќ‭ ‬ µтпелі‭ ‬ индустриалы
‭ ‬индустриалды‭ ‬ емес


Авторлардыњ пікірі бойынша,‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬‰шінші жєне‭ ‬тµртінші топќа жаќын келеді.‭ ‬Єрине осындай‭ ‬‰лгініњ танымдыќ жаќтары жеткілікті болуы м‰мкін.‭ ‬Біраќ,‭ ‬саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар мєселесі басќада ілімдерді ескеруді‭ ‬ќажет етеді.‭ ‬Мысалы,‭ ‬бірінші баѓанѓа дамыѓан Батыс елдерді,‭ ‬екіншісіне‭ –‬б±рынѓы социалистік ж‰йе,‭ ‬‰шіншісіне‭ –‬кейбір дамушы елдер,‭ ‬тµртіншісіне‭ –‬экономикасы тµмен елдер жатсын дейік.‭ ‬Біраќ,‭ ‬барлыќ демократиялыќ елдерде жоѓарѓы саяси белсенділік бар деу шындыќтан алшаќ.‭ ‬Мысалы,‭ ‬кµптеген Батыс елдерінде сайлауѓа халыќтыњ бірталай мµлшері‭ ‬ќатыспайды.‭ ‬Сосын дамыѓан елдерде белсенділіктіњ б±ќаралыќ мєдениетпен тыѓыз байланысты‭ ‬екендігін ескерген жµн.‭ ‬Ќаншама айтќанмен,‭ ‬б±ќаралыќ сананы манипулациялау‭ ‬єрекеттерін бекерге шыѓара алмаймыз.‭ ‬Жарнама арќылы‭ ‬єсереленген,‭ ‬имиджмейкерлер‭ ‬″ойлап″‭ ‬єдеміленген саяси т±лѓаны‭ ‬ќолдауда б±ќара ерекше бір жасампаздыќ жасай‭ ‬ќоймайды.
Жоѓарыда аталып‭ ‬µткендей саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарды біз аксиома ретінде т±жырымдай алмаймыз,‭ ‬оларды саяси‭ ‬ќатынастарды эмперикалыќ талдау арќылы алынѓан кµрсеткіштері арќылы айќындаймыз.‭ ‬Наќтылы‭ ‬єлеуметтік зерттеулерде тµмендегідей саяси‭ ‬ќатынастарѓа басты назар аударылады:
жалпы саясат пен саяси билікке‭ ‬ќатынас‭;
наќтылы бір саяси режим мен ж‰йеге‭ ‬ќатынас‭;
жеке саяси‭ ‬ќ±рылымдар‭ (‬мемлекет жєне оныњ институттары,‭ ‬саяси партиялар мен‭ ‬ќозѓалыстар‭) ‬мен олардыњ к‰нделікті‭ ‬єрекеттеріне‭ ‬ќатынас‭;
саяси т±лѓаларѓа‭ (‬елбасы,‭ ‬саяси‭ ‬ќайраткерлер,‭ ‬оппазициялыќ т±лѓалар т.т.‭) ‬кµзќарас‭;
саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа‭ ‬ќатынас.
‭ ‬Осы‭ ‬ќатынастардыњ саяси‭ ‬µмірдегі жиі‭ ‬єрі орныќты кездесетін типтері саяси‭ ‬єрекеттіњ мєдени т‰пн±сќасын‭ ‬ќ±растырып,‭ ‬саяси санада‭ ‬ќ±ндылыќ баѓдарлары ретінде кµрініс табады.‭ ‬Ќ±ндылыќтардыњ‭ ‬µзі б±ќаралыќ санада саяси‭ ‬±станымдармен т±тасып‭ ‬єрекет етеді.‭ ‬Егер саяси‭ ‬±станымдар мен‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ кµріністеріне келсек,‭ ‬онда олардыњ‭ ‬єлеуметтік‭ ‬µмірде саяси м±раттар жєне маќсаттар,‭ ‬басым м‰дделер жєне‭ ‬µмірлік тілек-армандармен‭ ‬ќосылып‭ ‬єрекет ететіндігін де ескеру‭ ‬ќажет.‭ ‬Осыѓан дейін айтылѓандарды жєне наќтылыќ‭ ‬єлеуметтік зерттеулерді пайдалана отырып,‭ ‬негігі саяси-єлеуметтік‭ ‬ќ±ндылыќтарды атап‭ ‬µтейік.‭ ‬Мысалы,‭ ‬оларѓа мыналар жатады:‭ ‬″азаттыќ″,‭ ‬″еркіндік″,‭ ‬″еріктілік″,‭ ‬″єділеттілік″,‭ ‬″тєртіп″,‭ ‬″жауапкершілік″,‭ ‬″тењдік″,‭ ‬″адамгершілік″,‭ ‬″ынтымаќтастыќ″,‭ ‬″отан″,‭ ‬″ќауіпсіздік″,‭ ‬″орныќтылыќ″,‭ ‬″±лтжандылыќ″,‭ ‬″комплиментарлыќ‭ ‬,‭ ‬″азаматтыќ‭ ‬ќоѓам″,‭ ‬″демократия″,‭ ‬″лидер″,‭ ‬″шыѓармашылыќ азшылыќ″,‭ ‬″билік″,‭ ‬″мемлекет″,‭ ‬″отбасы″,‭ ‬″адам‭ ‬ќ±ќыќтары″‭ ‬т.т.
‭ ‬Саяси-єлеуметтік‭ ‬ќ±ндылыќтар жеке дара‭ ‬єрекет етпейді.‭ ‬Олар басќа да т±лѓалыќ‭ ‬ќ±рылымдармен бірігіп,‭ ‬к‰нделікті‭ ‬µмірде тіршілік стилі‭ (‬келбеті‭) ‬арќылы кµрініс табады.‭ ‬Ѓылыми‭ ‬єдебиетте‭ ‬µмір стиліне‭ ‬єрт‰рлі аныќтамалар беріледі.‭ ‬В.Я.Ядов оны‭ ‬єлеуметтік іс-єрекеттіњ‭ ‬µзегі ретінде‭ ‬ќарастырады.‭ (‬єлеуметтік диспозиция‭)‬ 12.
Ќазаќстан сияќты‭ ‬µтпелі мемлекеттерде жоѓары саяси мєдениетті‭ ‬ќалыптастыру‭ ‬‰шін т±лѓаныњ‭ ‬ќ±ндылыќ‭ ‬єлемін жан-жаќты зерттеу табысты‭ ‬єрі тиімді саяси ыќпалдыњ алѓышартына жатады.‭ ‬Осы маѓынада‭ ‬ќ±ндылыќ баѓдарлар мен саяси‭ ‬±станымдардыњ сана дењгейіндегі кµрінуі де мањызды болып табылады.
‭ ‬Саяси баѓдарлар мен‭ ‬±станымдардыњ тµмендегідей‭ ‬ќ±рылымдыќ элементтерін атап‭ ‬µтуге болады:
танымдыќ-аќпараттыќ бµлік.‭ ‬Б±л элемент‭ ‬ќоѓамдаѓы саяси саланыњ рационалдыќ даму дењгейін білдіреді.‭ ‬Ќоѓамдаѓы‭ ‬єрт‰рлі идеологиялыќ аѓымдар мен ж‰йеленр‭ ‬µз‭ ‬ќ±ндылыѓын парасаттылыќ‭ ‬µлшемдерімен байланысты дєлелдеуге,‭ ‬насихаттауѓа жєне‭ ‬ќорѓауѓа‭ ‬±мтылады‭;
сезімдік-тылсымдыќ бµлік.‭ ‬Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар адам м‰дделерімен тікелей байланысты болѓандыќтан,‭ ‬олар т±лѓалар‭ ‬‰шін бейтарап емес.‭ ‬Кейбір саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар адамда сезімдік‭ ‬ќуат тудырса,‭ ‬басќалары халыќтыњ ашу-ызасын келтіруі м‰мкін‭;
баѓа беру бµлігі.‭ ‬Кез келген‭ ‬ќ±ндылыќ‭ ‬ќолдауды не‭ ‬ќарсы шыѓуды талап етеді.‭ ‬Маќ±лданѓан саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар наѓыз жасампаз к‰шке айнала алады.‭ ‬Єрт‰рлі саяси субъектілер баѓаланып,‭ ‬олардыњ‭ ‬ќоѓамдаѓы орны мен беделі айќындалады‭;
іс-єрекеттік компонент.‭ ‬Шынайы саясат осыдан басталады.‭ ‬Мотивтік талдау‭ ‬ќ±ндылыќ потенциалын‭ ‬ѓана кµрсетеді,‭ ‬саяси‭ ‬ќайраткерлер алуан т‰рлі саяси жаѓдайларда‭ ‬µз‭ ‬єрекеттерімен кµзге т‰седі.
Саяси баѓдарлардыњ‭ ‬ќ±ндылыќ негіздерін‭ ‬ќарастырѓанда туындайтын мањызды мєселе олардыњ басты типтік т‰рлерін жіктеумен байланысты.‭ ‬Ќазіргі саясаттанулыќ‭ ‬єдебиетте тµмендегідей саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа баѓытталѓан жалпылама типтер аталып‭ ‬µтеді:
консерваторлыќ баѓдар.‭ ‬Б±л типте басым‭ ‬ќ±ндылыќтар болып‭ ‬″тєртіп″,‭ ‬″бедел″,‭ ‬″дєст‰р″,‭ ‬″єдеп″,‭ ‬″дін″,‭ ‬″отбасы″,‭ ‬″патриоттыќ″,‭ ‬пен‭ ‬″к‰шті мемлекет″‭ ‬т.т.‭ ‬жарияланды.‭ ‬Консерваторлыќ саяси баѓдардыњ мєдени‭ ‬µлшемдеріне архаистік сана,‭ ‬фундаменталистік баѓыт,‭ ‬партикуляризм,‭ ‬жања мифология мен конондыќ‭ ‬ќ±ќыќ жатады.‭ ‬Осындай баѓыттаѓы адам‭ ‬″ата-бабалар жолы″‭ ‬дегенді тым‭ ‬єсерелендіріп жібереді жєне болашаќтан гµрі‭ ‬µткенді кµбірек мадаќтайды.‭;
либералдыќ баѓдар.‭ ‬Оныњ басты‭ ‬ќ±ндылыќтарына‭ ‬″саяси еріктілік″,‭ ‬″кµппартиялыќ″,‭ ‬″азаматтыќ‭ ‬ќоѓам″,‭ ‬″азшылыќ‭ ‬ќ±ќыќтарын‭ ‬ќорѓау″,‭ ‬″демократиялыќ мемлекет″‭ ‬сияќты батыстыќ‭ ‬‰лгілер жатады‭;
эгалитарлыќ баѓдар.‭ ‬Б±л тип‭ ‬µзін б±ќараныњ ірі бµлігі деп есептейді.‭ ‬Ол‭ ‬‰шін басты‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа‭ ‬″тењдік″,‭ ‬″біркелкілік″,‭ ‬″єлеуметтік‭ ‬єділеттік″,‭ ‬″халыќ м‰ддесі″,‭ ‬″интернационализм″,‭ ‬т.т.‭ ‬жатады‭;
анархистік баѓдар.‭ ‬Єдетте девианттыќ мінез-ќ±лыќќа тєн жєне жалпы тєртіпті бекерге шыѓарады.‭;
±лтшылдыќ баѓдар.‭ ‬Б±л типте этникалыќ‭ ‬ќ±ндылыќтар адам‭ ‬ќ±ќыќтарынан жоѓары‭ ‬ќойылады.‭ ‬Оныњ басты принциптеріне‭ ‬±лттыќ мєдениеті,‭ ‬тілді,‭ ‬ділді,‭ ‬мемлекетті т.т.‭ ‬єсірелеу жатады.‭ ‬Дамыѓан‭ ‬ќоѓамда б±л баѓдар трайбализммен‭ ‬±штасып келеді‭ ‬13.
‭ ‬Єрине,‭ ‬б±л саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬єр елде‭ ‬µз ерекшелігімен байќалады.‭ ‬Тіпті,‭ ‬АЌШ халќыныњ барлыѓын либералдыќ баѓдарда деп есептеу асыѓыстыќ болар.‭ ‬Тіпті,‭ ‬консерваторлыќ баѓдардыњ да‭ ‬±намды жаќтары болуы м‰мкін.‭ ‬¤йткені толассыз модернизм адамда мигранттыќ болмыс‭ ‬ќасиеттерін‭ ‬ќалыптастыруы м‰мкін.‭ ‬Керісінше,‭ ‬т±раќтылыќ пен орныќтылыќ‭ ‬жалпы адамдыќ дамудыњ‭ (‬соныњ ішінде‭ ‬–саяси дамудыњ‭) ‬алѓышарты.
Жоѓарыда келтірілген саяси аксиологиалыќ‭ ‬ќ±ндылыќтар баѓдарларында негізгі саяси‭ ‬ќатынас-билік‭ ‬ќатынасы жеткілікті ескерілмеген.‭ ‬Сол себепті кейбір‭ ‬єлеуметтанушылар мен саясаттанушылар мемлекеттік билікке кµзќарасты басты таксономиялыќ‭ ‬µлшем ретінде алады.‭ ‬М.Вебер саяси баѓдарларды‭ ‬аныќтауда‭ ‬‰ш нєрсеге назар аударуды мањызды деп есептейді‭ ‬14.‭ ‬Оларѓа билеуші топ пен саяси лидерлердіњ легитимдігі,‭ ‬биліктіњ шектері мен функциялары жєне биліктіњ бµлінуі жатады.‭ ‬Осыѓан баиланысты‭ ‬ѓалым‭ ‬‰ш т‰рлі саяси билік баѓдарын атап‭ ‬µтеді:‭ ‬1‭) ‬дєст‰рлі‭; ‬2‭) ‬харизматикалыќ‭; ‬3‭) ‬жария-рационалды.‭ ‬
Биліктіњ легитимділігінен басќа оныњ‭ ‬шектері мен функцияларына‭ ‬ќатысты этатистік,‭ ‬либералдыќ жєне анархистік‭ ‬ќ±ндылыќ диспозицияларын айтуѓа болады.‭ ‬Этатистік баѓдарлама мемлекеттік биліктіњ‭ ‬ќоѓамныњ барлыќ салаларын‭ ‬ќамтуын‭ ‬ќолдайды.‭ ‬Б±л баѓыттаѓы азамат мемлекеттегі бірден-бір реттеуші тетік жєне‭ ‬єділеттіліктіњ кепілі деп т‰сінеді,‭ ‬мемлекет билігі‭ ‬єке билігімен тењестіріледі.‭ ‬Социалистік‭ ‬ќоѓамнан‭ ‬″еш нєрсе істемесе де болады,‭ ‬єйтеуір мемлекет‭ ‬µлтірмейді″‭ ‬деген т‰сінік‭ ‬ќалѓан.
‭ ‬Этатистік баѓдардан‭ ‬µзгеше‭ ‬либерализм мемлекеттіњ билік аймаѓын функцияларын шектеуді‭ ‬ќолдайды.‭ ‬Мемлекет азаматтардыњ‭ ‬ќ±ќыѓын,‭ ‬тєртіпті жєне‭ ‬ќауіпсіздікті‭ ‬ќорѓайтын‭ ‬″к‰зетшіге″‭ ‬айналып кетеді.‭ ‬Б±л негізінен Батыс елдеріне тєн.‭ ‬Келесі баѓдар анархизм мемлекеттік билік пен тєртіпті‭ ‬м‰лдем бекерге шыѓарады.
‭ ‬Саяси аксиологиялыќ келесі бір мањызды мєселе,‭ ‬саяси субъектініњ‭ ‬±йымдасу типі мен бµлінуіне байланысты‭ ‬ќойылады.‭ ‬Ежелгі заманнан бері монархия,‭ ‬аристократия мен демократия‭ (‬Платон,‭ ‬Аристотель‭)‬,‭ ‬билеу формалары ретінде сарапталып келеді.‭ ‬Осы мемлекеттік‭ ‬±йымдасу т‰рлеріне байланысты‭ ‬‰ш т‰рлі саяси баѓдар мен‭ ‬±станымдарды атап‭ ‬µтуге болады:‭ ‬1‭)‬ авторитарлыќ‭; ‬2‭) ‬элитарлыќ‭; ‬3‭)‬ демократиялыќ.
Саяси субъектілердіњ‭ ‬ќ±ндылыќ баѓдарларын‭ ‬ќарастыру тек саяси‭ ‬±станымдар типологиясымен аяќталмайды.‭ ‬Наќтылы саяси іс-єрекетте‭ ‬оныњ мотивациялыќ негіздері мен‭ ‬єдептік ахуалы‭ ‬‰лкен рµл атќарады.‭ ‬Б±л саяси этос мєселесін алдыњѓы‭ ‬ќатарѓа шыѓарады.
‭ ‬Саяси этос деп саяси субъектілердіњ мінез-ќ±лќы мен іс-єрекеттеріне,‭ ‬ќылыќтарына тікелей‭ ‬єсер ететін,‭ ‬саяси мєдениеттіњ ішкі бµлігі болып табылатын‭ ‬-‭ ‬єдеп нормаларыныњ т±тастыѓын айтамыз.‭ ‬Егер саяси идеология жалпы стратегиямен байланысты болса,‭ ‬онда саяси этос осы стратегияны ж‰зеге асырудаѓы наќтылы моральдыќ факторларды‭ ‬ќолданумен‭ ‬ќатысты.
‭ ‬Саяси этос мєселесін айќындап алмай саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ табиѓатын т‰сіну‭ ‬ќиынѓа соѓады.‭ ‬Ќазіргі кезде б±рынѓы‭ ‬ќолданылып ж‰рген‭ ‬″капитализм″‭ ‬мен‭ ‬″социализм″‭ ‬сияќты терминдер‭ ‬µз маѓынасын т‰бегейлі‭ ‬µзгерткен.‭ ‬Мысалы,‭ ‬белгілі‭ ‬ѓалым Ф.Хайектіњ т±жырымдамасы бойынша‭ ‬ќазіргі‭ ‬µркениетті елдерді капиталистік деп сипаттаудыњ еш негізі жоќ.‭ ‬Оларды‭ ‬″адамдыќ ынтымаќтастыќ пен келісімніњ кењейтілген тєртібі″‭ ‬аныќтайтын елдер деп атаѓан жµн‭ ‬15.‭ ‬Ќ±ндылыќ баѓдарлары мен саяси этостыњ ішкі байланысы‭ ‬ќазіргі‭ ‬ќ±ќыќтыќ мемлекетті‭ ‬ќалыптастыру маќсаттарынан да байќалады.‭ ‬¤йткен‭ ‬ќ±ќыќтыњ нормалары моральмен тыѓыз байланысты.
‭ ‬Тек‭ ‬єдеп‭ ‬ќ±птаѓан баптар‭ ‬ќ±ќыќ нормаларына айналады.‭ ‬Ќ±ќыќ дегеніміз з±лымдыќ пен жамандыќтыњ белгілі бір мµлшеріне тиім салудан туындайды‭ ‬16.
‭ ‬Б±ќаралыќ санада саясаткер мораль талаптарынан тыс т±ратын,‭ ‬есеппен‭ ‬ѓана‭ ‬єрекет ететін т±лѓа деген т‰сінік кездеседі.‭ ‬Єрине саяси баѓдарлар мен‭ ‬єдеп‭ ‬ќ±ндылыќтарыныњ арасында‭ ‬ќайшылыќтыњ болуы м‰мкін.‭ ‬Айталыќ,‭ ‬таза мораль т±рѓысынан кез келген к‰ш жаќсылыќтан тыс т±рады.‭ ‬Себебі‭ ‬єдеп к‰нделікті‭ ‬µмірден гµрі м±рат‭ –‬идеяѓа жаќын.‭ ‬Алайда наќты‭ ‬єлеуметтік саяси‭ ‬ќатынастарда зањ шењберінен шыѓатын т±лѓалардыњ‭ ‬ќ±ќыѓын шектеуге тура келеді.‭ ‬Сонымен‭ ‬ќоса саясаткерлер кµптеген жаѓдайларда‭ (‬негізінен саяси к‰ресте‭) ‬тиімділік жєне маќсатќа сєйкестілік принциптерін жиі басшылыќќа алып отырады.‭ ‬Саяси м‰дделер‭ ‬µз‭ ‬єрекеттерінде м‰дделері‭ ‬ќарама-ќарсы топтарды‭ ‬µз жаѓына шыѓару‭ ‬‰шін жиі ымыраѓа барады.
‭ ‬Саяси этос мєселелері Т.Парсонстыњ‭ ‬″єлеуметтік‭ ‬єрекет″,‭ ‬Р.Мертонныњ‭ ‬″ѓылымныњ нормативтік этосы″,‭ ‬М.Вебердіњ‭ ‬″идеалды типтер″‭ ‬ілімдерінде жан-жаќты‭ ‬ќарастырылѓан.‭ ‬Мысалы,‭ ‬М.Вебер‭ ‬ќаншама саясатты айыптаѓанымен,‭ ‬саясаткер‭ ‬‰шін жауаптылыќ,‭ ‬єділеттілік сезімі дипломатия‭ ‬ќажет деген.‭ ‬Оныњ пікірі бойынша саяси этостыњ басты‭ ‬ќ±ндылыќтарына‭ ‬ємбебаптылыќ,‭ ‬сын кµзбен‭ ‬ќарау,‭ ‬келісімділік,‭ ‬‰йлесімділік,‭ ‬таѓы-таѓылар жатады‭ ‬17.
‭ ‬Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬єдеп‭ ‬єлемімен‭ ‬ќоса саяси мєдениетпен де тыѓыз байланысты.‭ ‬Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар мен саяси мєдениеттіњ‭ ‬µзара байланысы саяси саланыњ саяси‭ ‬ќалыптар,‭ ‬стереотиптер,‭ ‬саяси м‰дде,‭ ‬идеология,‭ ‬саяси діл,‭ ‬сияќты‭ ‬ќ±былыстары негізінде талданады.
‭ ‬Саяси мєдениеттіњ категориялыќ келбетін‭ ‬ѓалымдар‭ ‬єр‭ ‬ќилы т±жырымдармен айќындау‭ ‬‰стінде.‭ ‬Біздіњ ойымызша саяси мєдениеттіњ‭ ‬±ѓымдыќ мєнін барынша дєл бере білген кµзќарастыњ‭ ‬ќатарына Д.С.Клементьевтіњ редакциялауымен дайындалѓан‭ ‬″Политология″‭ ‬оќу‭ ‬ќ±ралындаѓы аныќтама жатады.‭ ‬Ол ењбекте:‭ ‬Саяси мєдениет‭ –‬азаматтардыњ‭ ‬ќоѓамдаѓы саяси іс-ќимылдарын аныќтайтын саяси нормалар мен ережелер,‭ ‬принциптер мен дєст‰рлердіњ жиынтыѓы жєне ол жалпы мєдениеттіњ‭ ‬ќ±рамдас бµлігі ретінде‭ ‬ќарастырылады‭ ‬ 18.
‭ ‬Саяси мєдениет‭ ‬±лттыњ‭ (‬халыќтыњ‭) ‬жєне‭ ‬єр т‰рлі топтардыњ тарихи‭ ‬ќалыптасќан саяси санасындаѓы‭ ‬кµпт‰рлі аспектілердіњ жиынтыѓы.‭ ‬Оѓан тарих пен саясатты субъект т‰рде‭ ‬ќабылдау,‭ ‬саяси білім мен мінез-ќ±лыќ жатады.‭ ‬Б±л жерде т±рѓындардыњ саяси мєдениетініњ дењгейіне ыќпал етуші факторлар,‭ ‬жаѓдайлар жєне саяси мєдениет дењгейініњ азаматтардыњ‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓалауларын бір арнаѓа жинаќтаудаѓы мањыздылыѓы аныќталынады‭ ‬19.
‭ ‬Т±рѓындардыњ саяси мєдениетініњ дењгейіне ыќпал етуші факторлардыњ бірі‭ –‬азаматтардыњ жеке белсенділігі,‭ ‬ќызыѓушылыѓы жєне біліктілігі.‭ ‬Б±л‭ ‬ќызыѓушылыќтыњ жойыла бастаѓан кезењінде саяси аномия‭ ‬ќ±былысы пайда болады,‭ ‬яѓни‭ ‬µмірлік мєнді‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ мањыздылыѓын жоя бастауы,‭ ‬дєст‰рлі саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа теріс кµзќарастардыњ‭ ‬ќалыптасуы жатады.‭ ‬Ол жаѓдай біздіњ елімізде посттоталитарлы кезењде кµрініс береді.‭ ‬¤йткені,‭ ‬ондаѓан жылдар бойы саяси сананыњ негізін‭ ‬ќ±рап т±рѓан‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесі,‭ ‬µзіндік т±раќтылыѓы‭ ‬бар экономикалыќ жєне‭ ‬єлеуметтік‭ ‬ќатынастар‭ ‬ќысќа мерзімде к‰йреп,‭ ‬талай адамдарѓа психологиялыќ т±рѓыдан соќќы болды.‭ ‬Тєуелсіздікпен‭ ‬ќоса адамдарѓа жања дем беретін,‭ ‬рухтандыратын жања‭ ‬ќ±ндылыќтар келді.‭ ‬Біраќ осымен орай азаматтардыњ саяси салаѓа сыни кµзбен‭ ‬ќарау дєст‰рі де‭ ‬ќалыптаса бастады.‭ ‬Б±ќара халыќтыњ бір бµлігі саяси енжарлыќ позициясына ауысып,‭ ‬нарыќ жаѓдайындаѓы‭ ‬ќайшылыќќа толы тіршіліктіњ ортасына‭ ‬ќосылып кетті.‭ ‬Б±рынѓы‭ ‬ќоѓамныњ м‰дделері адамдардыњ д‰ниетанымында терењ болѓандыќтан жања‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесіне ауыса‭ ‬ќою‭ ‬µте‭ ‬ќиын‭ ‬єлеуметтік психологиялыќ феноменге айналады.
‭ ‬¤тпелі‭ ‬ќоѓамда наѓыз конструктивті типтегі саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬єлеуметтік т±тастыќты саќтауѓа,‭ ‬саяси,‭ ‬экономикалыќ,‭ ‬мєдени процестердіњ‭ ‬‰йлесімді‭ ‬дамуына,‭ ‬азаматтардыњ баѓалау ж‰йесінде жоѓары‭ ‬‰лгілердіњ‭ ‬ќалыптасуына‭ ‬єсер етеді.‭ ‬Адамдар‭ ‬ќоѓамда‭ ‬µздерініњ маќсаттарын саяси ж‰йеніњ талаптарына сай‭ ‬ќоя білуді осы‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесі арќылы‭ ‬‰йренеді.‭ ‬µйткені,‭ ‬ќ±ндылыќтар арќылы‭ ‬єлеуметтік,‭ ‬саяси,‭ ‬мєдени‭ ‬µмірдегі‭ ‬ќ±былыстардыњ мањыздылыќтарын аныќтауѓа болады.‭ ‬Єлеуметтік маќсаттар саясат субъектілерініњ іс-ќимылыныњ мотиві‭ (‬ниеті‭)‬ 20.
‭ ‬Єлеуметтік жєне саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар саяси‭ ‬ќалыптардыњ негізін‭ ‬ќ±райды.‭ ‬Ол екеуі де белгілі бір д‰ниетанымныњ ауќымында пайда болып,‭ ‬µмір с‰реді.‭ ‬Саяси‭ ‬ќалыптар‭ –‬азаматтардыњ саяси мінез-ќ±лќын білдіретін,‭ ‬саясат субъектілерініњ іс-ќимылын реттейтін,‭ ‬белгілі бір саяси мєдениет ауќымындаѓы саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа сєйкес келетін саяси‭ ‬µмірдегі‭ ‬ќ±былыстар жиынтыѓы.
‭ ‬Ќалыптармен салыстырѓанда‭ ‬ќ±ндылыќтар адамдардыњ шыѓармашылыќ баѓалауы арќасында пайда болады,‭ ‬ол дєст‰рмен,‭ ‬д‰ниетаныммен тікелей байланысты.‭ ‬Ал,‭ ‬ќалыптар болса‭ ‬ќоѓамдаѓы стандарттанѓан ереже,‭ ‬мінез-ќ±лыќтыњ орташа‭ ‬‰лгісі ретінде дерективті т‰рде енгізіледі.‭ ‬Ол‭ ‬ќоѓамдаѓы белгілі бір‭ ‬µлшемде т±раќтандыратын‭ ‬ќ±былыс.‭ ‬Ќ±ндылыќтар‭ ‬ќалыптарѓа,‭ ‬мєдени-тарихи‭ ‬‰лгілерге‭ ‬ќараѓанда‭ ‬µзгергіштеу келеді.‭ ‬Сондыќтан саяси‭ ‬ќ±ндылыќтарды абсолютті,‭ ‬салыстырмалы,‭ ‬ќажетті,‭ ‬кездейсоќ деп жіктей аламыз.‭ ‬Б±л жіктеудіњ негізгі‭ ‬µлшемі адамдыќ басымдылыќтар болып табылады.‭ ‬Ќ±ндылыќ аќиќатќа жаќындаѓан сайын жоѓары дењгейге кµтеріле т‰седі.
‭ ‬Сµйтіп саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар саяси‭ ‬ќ±былыстарды‭ ‬ќабылдау тєсілі ретінде саяси мєдениеттіњ рєміздік мањызды факторы болып саналады.‭ ‬Ал саяси мєдениет болса‭ ‬єлеуметтік‭ ‬ќауымдастыќтардыњ тарихи тєжірибесін,‭ ‬саясаттаѓы‭ ‬ќайраткерлер іс-єрекеттерініњ‭ ‬ќоѓамдаѓы азаматтарыныњ саяси мінез-ќ±лќына‭ ‬єсерін‭ ‬ќамтиды‭ ‬21.
Саяси‭ ‬ кењістікте негізгі‭ ‬ќ±былыстардыњ бірі‭ –‬саяси діл,‭ ‬ол-‭ ‬т±раќты геосаяси,‭ ‬тарихи-мєдени,‭ ‬єлеуметтік,‭ ‬саяси факторлардыњ‭ ‬єсерінен‭ ‬ќалыптасады жєне ол саяси ойлаудыњ,‭ ‬саяси баѓалаудыњ,‭ ‬басымдылыќтар мен‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ,‭ ‬саяси мінез-ќ±лыќ стереотиптерініњ ж‰йесі.‭ ‬Саяси ділдіњ негізгі сипаттамасы‭ –‬б±л‭ ‬ќ±ндылыќтарды‭ ‬ќабылдауѓа,‭ ‬±стануѓа бейімділіктерін білдіру.‭ ‬Ал,‭ ‬саяси‭ ‬µмір болса кейде‭ ‬єрт‰рлі кедергілерден‭ ‬µтуге мєжб‰р етеді.‭ ‬Міне,‭ ‬осыѓан орай саяси кењістіктегі т±раќтылыќ пен‭ ‬µзгерістер бірін-бірі ауыстырып т±ратын жаѓдайда саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ баѓыт-баѓдары‭ ‬єрбір адамныњ жеке таѓдырына‭ ‬µз ісін‭ ‬ќалдырады‭ ‬22.
Елімізде саяси мєдениеттіњ демократиялыќ типін тањдап алуѓа‭ –‬халыќтыњ сауаттылыѓыныњ жоѓарылыѓы,‭ ‬кµптеген‭ ‬ќалалардыњ индустриялануы,‭ ‬кењ байлыѓыныњ молдыѓы,‭ ‬халыќтар достыѓы дєст‰рі,‭ ‬кµп мемлекеттердіњ‭ ‬ќарым-ќатынас жасауѓа ашыќтыќ сияќты негіздері бар.‭ ‬Біраќ,‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬‰шін саяси мєдениет дамуы к‰рделі‭ ‬ќ±рылымѓа ие,‭ ‬ол‭ –‬патриархалданудыњ басымдыќ танытуы.‭ ‬Б±л кездейсоќ‭ ‬ќалыптасќан жоќ,‭ ‬себебі социалистік даму принциптері этникалыќ-мєдени дамуда мањыздылыѓы бар‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа мєн бермей келді.‭ ‬Міне,‭ ‬сол ж‰зеге аспаѓан м‰дделер‭ ‬µз уаќыты келгенде‭ ‬єлеуметтік кењістікте‭ ‬ќайшылыќтарды тудырады,‭ ‬енді б±л зањды процестердіњ тиімді шешімін тауып‭ ‬ќана жылжудыњ реті келеді.‭ ‬Азаматтардыњ б±лай саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардан алыстай т‰суі саяси ж‰йеніњ халыќтан оќшау т±руына,‭ ‬демократиялыќ‭ ‬ќ±ндылыќтарды‭ ‬ќабылдау мен дамыту тарихи діліне сєйкес ж‰ргізілмеуіне байланысты‭ ‬23.
Саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар,‭ ‬±станымдар жєне мєдениет туралы жалпы саясаттанулыќ‭ ‬ќаѓидалармен танысып‭ ‬µткеннен кейін,‭ ‬олардыњ‭ ‬Ќазаќстан республикасы жаѓдайындаѓы ерекшеліктеріне‭ ‬ќысќаша тоќталып‭ ‬µтейік.
Адамзат тарихында авторитарлыќ немесе‭ ‬тоталитарлыќ кейіптегі биліктіњ т‰рлері басымдыќ танытќаны белгілі.‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬µз тєуелсіздігіне жеткенше социалистік типтегі тоталитарлыќ биліктіњ‭ ‬ќыспаѓында болып келді.‭ ‬Сол заманѓа сай азаматтардыњ саяси мєдениетініњ дењгейі болды.‭ ‬Ал‭ ‬ќазіргі кезењде елімізде демократиялыќ принциптер пайда бола бастады.
Ќазаќстанныњ жалпы саяси баѓдарына кµшсек,‭ ‬мемлекеттіњ негізгі зањында ол‭ ‬ќ±ќыќтыќ мемлекет‭ ‬ќ±ру жєне‭ ‬ќоѓамдаѓы демократияландыру деп атап кµрсетілген.‭ ‬Конституция бойынша‭ ‬″Ќазаќстан халќы егемендіктіњ иесі,‭ ‬республикадаѓы мемлекеттік биліктіњ‭ ‬ќайнар кµзі болып табылады″‭ ‬24.‭ ‬Тарихи‭ ‬ќ±былыстардыњ нєтижесінде‭ ‬Ќазаќстан кµп±лтты мемлекет болып‭ ‬ќалыптасты.‭ ‬Осы‭ ‬±лт‭ ‬µкілдері‭ ‬µздерін‭ ‬Ќазаќстанныњ толыќќанды азаматымын деп есептеуі елдегі саяси т±раќтылыќ‭ ‬‰шін‭ ‬µте мањызды болып табылады,‭ ‬яѓни‭ ‬єрт‰рлі этностар саяси ымыраѓа келуі тиіс.‭ ‬Оны к‰шпен емес,‭ ‬демократиялыќ саяси келісім арќылы‭ ‬ѓана ж‰зеге асыруѓа болады.‭ ‬Ќандай да болмасын‭ ‬аз‭ ‬±лттыќ азаматтыњ‭ ‬ќ±ќыѓын шектеу біз орнатып жатќан‭ ‬ќ±ќыќтыќ демократиялыќ мемлекет м±ратымен м‰лдем сыйыспайды.‭ ‬Б‰гінгі демократиялыќ жаѓдайда негізгі‭ ‬ќазаќ халќы мен басќа‭ ‬±лт‭ ‬µкілдері арасындаѓы кез-келген‭ ‬±лтаралыќ шиеленіс‭ ‬±лттыќ мемлекеттіњ‭ ‬ќалыптасу процесіне кері‭ ‬єсерін тигізеді.‭ ‬″Сондыќтан да‭ ‬±лттыќ мемлекет‭ ‬ќ±ру м‰ддесін кµздеген‭ ‬ќазаќ халќы‭ ‬µз‭ ‬ќамын ойлаумен‭ ‬ќатар,‭ ‬ењ алдымен барлыќ‭ ‬ќ±ќылы жаѓдайларды пайдалана отырып,‭ ‬жас мемлекетіміздіњ тыныштыѓын,‭ ‬оны одан‭ ‬єрі ныѓайтуды ойлауы тиіс″‭ ‬25.‭ ‬Б±л білгір саясат пен‭ ‬µркениеттілік реформалар дєйекті ж‰ргізуді талап етеді,‭ ‬ал ол‭ ‬‰шін елдегі‭ ‬ќ±ндылыќтар баѓдарларын да біліп отырѓан жµн.
Єрине,‭ ‬саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ ішіндегі ењ мањыздысы‭ –‬еліміздіњ тєуелсіздігі екенін жасыруѓа болмайды.‭ ‬¤йткені,‭ ‬б±л басќа‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ бєрін біріктіруші,‭ ‬ж‰йелеуші орталыќ,‭ ‬µзек сияќты‭ ‬ќ±былыс.‭ ‬Сондыќтан‭ ‬Ќазаќстан азаматтарыныњ бєріне ортаќ‭ ‬ќ±ндылыќ‭ –‬саяси,‭ ‬єлеуметтік,‭ ‬мєдени,‭ ‬рухани,‭ ‬экономикалыќ тєуелсіздікті ныѓайту басымдылыќ танытуда.‭ ‬Ал,‭ ‬б±л айтылѓан басымдылыќтыњ астарында‭ ‬єрбір адамныњ еркін дамуына,‭ ‬т±лѓалыќ жетілуіне жаѓдайларды‭ ‬ќалыптастыру маќсаты жатыр.
Сонымен,‭ ‬жалпы баѓдармен ел ерекшелігін ескеру‭ ‬ќажеттігі аныќ болѓанымен,‭ ‬Ќазаќстандаѓы‭ ‬ќ±ндылыќтар баѓдарларыныњ наќтылы тетіктері мен‭ ‬єрекет етуі саясаттану‭ ‬ѓылымында‭ ‬єлі жеткіліксіз зерттелген.
Жалпы азаматтарымыздыњ баѓдарларына тµмендегідей ерекшеліктер тєн:
саяси‭ ‬ќ±ндылыќтар‭ ‬ќоѓамдаѓы жалпы‭ ‬ќ±ндылыќтар ж‰йесініњ‭ ‬ќ±рамдас бµлігі болып табылады‭;
Ќазаќстан Республикасында‭ ‬ќ±ндылыќ баѓдарлары‭ ‬µтпелі‭ ‬ќоѓамѓа тєн игіліктерді‭ ‬ќайта‭ ‬ќарау т±рѓысынан‭ ‬ќалыптасып келеді‭;
саяси‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ дєст‰рлі сипаты‭ ‬±рпаќтар сабаќтастыѓы арќылы этникалыќ ділдіњ‭ ‬″ќатпарларында″‭ ‬терењ орналасќан‭;
ќ±ндылыќ баѓдарлары б±ќаралыќ санада саяси‭ ‬±станымдар мен‭ ‬µмір с‰ру стилімен біте‭ ‬ќайнасып келеді.‭ ‬Саяси‭ ‬±станымдар посттоталитарлыќ‭ ‬жаѓдайѓа жоѓарыдан тањылѓанымен,‭ ‬к‰нделікті‭ ‬µмірде этникалыќ жєне отбасылыќ‭ ‬ќ±ндылыќтар алдыњѓы‭ ‬ќатарѓа шыѓады.



ІІ ТАРАУ.‭ ‬ЌАЗАЌСТАН‭ ‬ЖАСТАРЫНЫЊ САЯСИ‭ ‬Ќ‭¦‬НДЫЛЫЌТЫЌ БАЃДАРЛАРЫ ЖЄНЕ‭ ‬ЄЛЕУМЕТТЕНДІРУ ПРОЦЕСІ
.1.‭ ‬Жастардыњ саяси‭ ‬ќ±ндылыќтыќ баѓдарларындаѓы басымдылыќтар

Жас‭ ‬±рпаќтыњ д‰ниетанымындаѓы‭ ‬µзгерістердіњ мєнін ой елегінен‭ ‬µткеріп,‭ ‬зерделеу теориялыќ міндеттер т±рѓысынан‭ ‬ќалай зєру болса,‭ ‬µмірлік маќсат-м‰ддеден де солай мањызды.‭ ‬Ќоѓам дамуыныњ жања арнаѓа т‰суі,‭ ‬яки еліміздіњ егемендік алуы‭ –‬тєуелсіздігіміз‭ ‬ќаншама‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа жол ашты.‭ ‬Ќоѓамныњ‭ ‬к‰ллі баѓыт-баѓдары,‭ ‬ізгі м±раттары,‭ ‬ќажеттіліктері мен себеп-салдарлары т‰бегейлі‭ ‬µзгерді,‭ ‬м±ныњ‭ ‬µзініњ жастардыњ ой-санасына,‭ ‬µмірлік‭ ‬±станымдарына‭ ‬єсер-ыќпалы болмай‭ ‬ќалѓан жоќ.
Біз ешкімді енжар‭ ‬ќалдырмайтын‭ ‬ќызыќ та тањ-ѓажайып уаќытта‭ ‬µмір с‰ріп отырмыз‭; ‬ќоѓам‭ ‬µмірінде,‭ ‬адам санасында,‭ ‬жастар д‰ниетанымында ж‰ріп жатќан орасан зор‭ ‬µзгерістер оќымыстылар ортасында‭ ‬ѓылыми талас‭ ‬‰шін таптырмайтын азыќќа айналды.‭ ‬ХХ‭ ‬ѓасырдыњ алпысыншы жылдарындаѓы жастар мен адамзат баласы естіп-білмеген неше алуан оќиѓалармен басталѓан ХХІѓ.‭ –‬б‰гінгі тањдаѓы жастар арасында елењ етерліктей айырмашылыќ еріксіз‭ ‬ќайран‭ ‬ќалдырды.
Олар,‭ ‬шынында да,‭ ‬ќандай еді‭? ‬¤ткен‭ ‬ѓасырдыњ алпысыншы-‭ ‬жетпісінші жылдарындаѓы жастар‭ ‬″жарќын болашаќ″‭ ‬-‭ ‬коммунизмді орнату идеясына алањсыз сеніп‭ ‬µсті,‭ ‬олардыњ санасында к‰ллі тіршілігіне деген‭ ‬ќатынасты айќындайтын бірт±тас‭ ‬ќ±ндылыќтардыњ негізі мыќтап орныќќанды.‭ ‬Дєлірек айтќанда,‭ ‬ол заманда жас‭ ‬±рпаќтыњ рухани‭ ‬єлемі ењбек‭ ‬‰стінде‭ ‬ќалыптасты.‭ ‬¦жымдыќ‭ ‬µмір‭ ‬ќауымдастыќ‭ ‬ќатынастыњ‭ ‬µзіне тєн кµрінісі,‭ ‬єрі сапалыќ белгісі,‭ ‬єрі принципі ретінде тек біріккен‭ ‬ќоѓамдыќ пайдалы ењбек жаѓдайында ж‰зеге асты.
Бір жаѓынан жастардыњ алдыњѓы‭ ‬ќатарлы отряды,‭ ‬анаѓ±рлым белсенді жєне саналы бµлігі комсомол мањына топтастырылды‭; ‬екіншісі,‭ ‬єлеуметтік т±рѓыдан енжар,‭ ‬єлі‭ ‬±йым ыќпалына т‰се‭ ‬ќоймаѓан азын-шоѓыр жасµспірім жеткіншектер ержетіп келе жатты.‭ ‬Е.М.Бабосов пен М.Х.Титма атап кµрсеткеніндей,‭ ‬ќоѓамдыќ белсенді топ‭ ‬µз‭ ‬ќатарына тартатын жекелеген жеткіншекке мынадай талаптар‭ ‬ќоятын‭; ‬т±раќты тапсырмалар алып отырады,‭ ‬ќоѓамдыќ-саяси ж±мысты жєне‭ ‬ќоѓамдыќ істі бєрінен де мањызды деп санауѓа тиісті‭ ‬26.
Жастардыњ моральдыќ бет-бейнесі ењ басты шарт еді,‭ ‬єлеуметтік дењгейдіњ‭ ‬µлшеміндей баѓаланатын,‭ ‬ќоѓамныњ бар сипатындай кµрінетін.‭ ‬Сол жылдардаѓы жастар‭ ‬µздерініњ ењбегі неѓ±рлым жемісті болса,‭ ‬соѓ±рлым жаќсы‭ ‬µмір с‰ретіндіктерін жанымен‭ ‬±ѓынатын.‭ ‬Социалистік‭ ‬ќоѓамда жас адамныњ т±лѓа ретінде‭ ‬ќалыптасуы‭ –‬кісініњ‭ ‬±жымдыќ форманыњ кењ дамуын жєне оныњ тікелей ыќпалы жаѓдайында‭ ‬ќалыптасуы шамамен осылай еді,‭ ‬м±ныњ‭ ‬µзі оныњ кісілік келбетін кµрсететін.
Басќаларѓа‭ ‬ќараѓанда жастар‭ ‬єлеуметтік топ ретінде‭ ‬µзгеше‭ ‬ќасиеттерге ие екені белгілі.‭ ‬Б±л не‭ ‬ќасиеттер‭? ‬Ењ‭ ‬єуелі,‭ ‬олардыњ‭ ‬″рухыныњ беймазалыѓы″,‭ ‬болмысќа сын кµзбен‭ ‬ќарайтындаѓы,‭ ‬ешкімге кіріптар болѓысы келмейтін‭ ‬″µзімшілдігі″‭ ‬аќиќаттан,‭ ‬тіпті‭ ‬ќоѓамнан іргесін аулаќ салуѓа‭ ‬±мтылуы,‭ ‬саяќ ж‰ріп,‭ ‬ќара басыныњ‭ ‬ќамын бєрінен биік‭ ‬ќоюы.‭ ‬Яѓни,‭ ‬кµњіл деген‭ –‬кµк дµнен,‭ ‬µз ерік-жігерінен‭ ‬ќиялы‭ ‬±шќыр.
Жастар‭ ‬ќанша‭ ‬µзгеше‭ ‬ќасиеттерге ие болмасын,‭ ‬ол таптан,‭ ‬єлеуметтік топтан тысќара‭ ‬µмір с‰ре алмайды.‭ ‬Сондыќтан да жастар мєселесі к‰ллі‭ ‬ќоѓамѓа‭ ‬ќозѓау салатын кењ кµлемдегі‭ ‬єлеуметтік проблемалардан да ауќымды‭ ‬ћєм к‰рделі.‭ ‬Жетпісінші жылдары Батыстыњ кµптеген‭ ‬ќоѓамтанушылары жастар арасында‭ ‬″µмірді т‰сіну т‰йсігін жоѓалту″‭ ‬деп аталатын дерттіњ тез таратылуы туралы кєдімгідей алањдаушылыќпен дабыл‭ ‬ќаќан-ды.‭ ‬Сол жылдары американдыќ журналдыњ бір санында осы таќырыпќа‭ ‬єр‭ ‬ќырынан келген‭ ‬200‭ ‬с±хбат негізінде АЌШ жастары мен студенттерініњ Декларациясы жарияланды.‭ ‬Содан‭ ‬‰зінді:‭ ‬″Біздіњ ењ бір‭ ‬ќиын проблемамыз‭ –‬ќоѓамнан‭ ‬µз орнымызды табу.‭ ‬Бєрі сендердіњ болашаќ туралы мазасыздануларыњныњ жµні жоќ:‭ ‬білімдісіњдер,‭ ‬таланттысыњдар деп иландырады.‭ ‬Біраќ‭ ‬ќоѓамныњ бізді шеттеткенінен емес,‭ ‬сол‭ ‬ќоѓамды біз‭ ‬ќабылдай алмаймыз ба деп‭ ‬ќорќамыз‭...‬″‭ ‬27.‭
Сексенінші жылдары Батыста жастардыњ‭ ‬єлеуметтік‭ ‬ќарсылыѓы саясбырси бастады.‭ ‬Оны тек босќа шабуылдан шаршау жєне,‭ ‬60-70-жылдардаѓы жењілістерден кµњілдері‭ ‬ќарадай‭ ‬ќылып,‭ ‬т‰њілуден немесе ењсе басќан еріншектіктен‭ ‬ѓана деп‭ ‬ќарау жµн емес,‭ ‬ол‭ ‬ќоѓамѓа тєн‭ ‬ќажеттіліктіњ жоќтыѓынан,‭ ‬єйтсе де,‭ ‬бєрінен б±рын,‭ ‬к‰ллі ж‰йедегі б±рынѓы‭ ‬ќ±ндылыќтыњ алмасуынан.
‭ ‬″Меніњ зауытым‭!‬″,‭ ‬″Меніњ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Саяси құндылықтық бағдарлары
Саяси білімді меңгеру Қазақстан жастарын саяси әлеуметтендіру факторы ретінде
Қазақстан балаларының құндылықтық бағыт жүйесіндегі дүниетанымдық, саяси, адамгершілік сенімдері
Саяси-әлеуметтік белсенділікті қалыптастыру процесі
Колледж студенттерін кәсіби әлеуметтендіру
Ауыл жастарының құқықтық әлеуметтенуі
Қазіргі заман жастарының рухани-адамгершілік құндылық мәселесінің өзектілігі
Жеке тұлғаны саяси әлеуметтендіру процесіне білім мен саяси құндылықтардың ықпалы
Ауыл жастарын адамгершілік- құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіру
Тұлғаны тәрбиелеу мен әлеуметтендіру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь