Тамыр жайлы жалпы түсінік

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

1 Тамыр жайлы жалпы түсінік
1.1 Тамырдың марфологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Тамыр айматары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.3 Тамыр системасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

2 Тамырдың қызметі
2.1 Тамырдың экологиялық түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
2.2 Тамырдың өсуімен бұтақтануы барысындағы қызметі ... ... ... ... ... 23
2.3 Тамырдың метаморфорздануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.4 Тамыр туралы түсініктер және оқыту әдістемелері ... ... ... ... ... ... ...29

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32

Пйдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
Кіріспе

Жұмыстың көкейкестілігі: Бұл курстық жұмыстың ең маңыздылығы ол тамыр. Тамыр жоғары сатыдағы өсімдіктер денесінде түпкілікті кездесетін вегетативтік органдарының бірі. Тамырдың қызметі өсімдік денесін топыраққа ұстап тұру және онан қоректік заттардың ерітінділерін қабылдау. Тамырдың өсімдіктер үшін маңыздылығы өте зор. Осы маңыздылығын басты назарға алып, оларға жағдай жасау.
Жұмыстың мақсаты: Тамыр туралы жалпы түсінікті, оның құрылымын, атқаратын қызметін, түрлерін, өсімдіктер үшін маңыздылығын толық мәнді ашып көрсету, жетік түсіне білу, нәтижесінде жүзеге асырылады.
Жұмыстың міндеті: Алға қойылған мақсатты орындау үшін келесі міндеттер алға қойылады.
- Оқу ғылыми, ақпараттың басылымдарға сараптама жасау;
- Тамырдың марфологиялық ерекшеліктеріне талдау жасау;
- Тамырдың өсімдіктер жүйесіндегі орны;
- Тамырдың түрлеріне талдау жасау;
- Пайдалану мәселелерін қарастыру;
Практикалық пайдаланылуы: Орындалған курстық жұмыстың материалдарын, нәтижелерін, көрнекілік оқу барысында, зертханалық жұмыстарда, оқу дала іс – тәжірибесі кезеңінде пайдалануға болады.
1 Тамыр жайлы жалпы түсінік
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
...............................5
1 Тамыр жайлы жалпы түсінік
1.1 Тамырдың ... ... ... ... ... ... Тамырдың қызметі
2.1 Тамырдың экологиялық түрлері
.........................................................16
2.2 Тамырдың өсуімен бұтақтануы барысындағы қызметі
....................23
2.3 Тамырдың метаморфорздануы
............................................................24
2.4 Тамыр туралы түсініктер және оқыту
әдістемелері...........................29
Қорытынды
............................................................................
.....................32
Пйдаланылған ... ... Бұл ... ... ең ... ол ... ... сатыдағы өсімдіктер денесінде ... ... ... бірі. Тамырдың қызметі өсімдік денесін топыраққа
ұстап тұру және онан ... ... ... ... ... үшін ... өте зор. Осы ... басты назарға алып,
оларға жағдай жасау.
Жұмыстың мақсаты: Тамыр туралы ... ... оның ... қызметін, түрлерін, өсімдіктер үшін маңыздылығын толық мәнді ашып
көрсету, жетік түсіне ... ... ... ... міндеті: Алға қойылған мақсатты орындау үшін келесі міндеттер
алға қойылады.
- Оқу ғылыми, ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне талдау жасау;
- Тамырдың өсімдіктер жүйесіндегі орны;
- Тамырдың түрлеріне ... ... ... ... ... ... Орындалған курстық жұмыстың материалдарын,
нәтижелерін, көрнекілік оқу барысында, зертханалық жұмыстарда, оқу дала ... ... ... ... болады.
1 Тамыр жайлы жалпы түсінік
1.1 ... ... ...... ... ... ... түпкілікті кездесетін
вегетативтік органдарының бірі. Тамырдың негізгі ...... ... ... тұру және онан ... ... ... қабылдау.
Сонымен қатар тамырда кейбір оргагикалық заттар да ... ... қоры да ... ... ... ... және т. б.), ол ... қызметін де атқарады (американың саз кипарисы т. б.), тамырда фотсинтез
процесі де жүру мүмкін (су жаңғагғы) т. б.
Анатомия-морфологиялық жағынан алғанда ... ... ... да ... ... ... және оң ... қасиеттері
болады, алғашқы кабықтың ішкі жағында эндодерма қабаты жатады, ол орталық
цилиндрді алғашқы ... ... ... ... сияқты, тамыр да ... ... ... ... ... ... ... симметрия
болады. Алғашқы кабықтың сыртындағы экзодерма кабатының клетка қабықшалары
қасаңданып тоз қабатына айналады. Сабақ сияқты ... да ... ... ұшынан
ұзарып өседі. Жас тамырдың белгілі бір деңгейінен көптеген ... ... ... өсу ... ... сыртын қаптап жататын тамыр оймақшасы
астында орналасады. Тамыр да, сабақ сияқты, эндогендік жолымен бұтақтанады.
Гүлді өсімдіктердің тамыры ... ... ... а л ғ а ш қ ы т а м ы р деп ... («Тұқым» тақырыбына қа-
раңыздар).
Тамырдың сыртқы құрылысы оның морфологиясына жатады. Өсімдіктің басқа
органдарымен ... ... ... ... ... ... ... көшуіне байланысты ең соңынан келіп пайда болған
орган. Тамырлары неғұрлым ... ... онда ... ... ... ... және ... керекті қоректік затты жеткілікті ... да ... ... ... тамыры топырақта жатады:
тамырдың өскен ортасы азды-көпті біркелкі болғандықтан, оның морфологиялық
құрылысы да біркелкі болады.
Құрылысы күрделі өсімдіктерде тамырдың үш түрі — ... ... ... және қосалқы тамыр — кездеседі.
Негізгі тамыр деп тамырдың ұрықтан өсіп шыққан түрін атайды. Өсімдік
сабағы мен ... ... ... ... т а м ы р м о й ы н ы ... ... ... кіре берісіндегі бірден жіңішкеріп кеткен ... ... ... ... жапыракқа дейінгі, яғни тұқым ... ... ... гипокотиль, яғни т ұ қ ы м ж а р н а ғ ы н ы ң ... т ы ң ғ ы ... деп ... ... ... түріне қарай, әр қилы ... 1) ... ... ... ұш жағы ... ... жіңішкелігі
тамыр мойынынан бастап, ұшына дейін біркелкі жіп тәрізді бітеді. Сондықтан
ондай тамырды жіп тәрізді тамыр деп ... ... ... ... ... 2) ... ... түрлерінің негізгі тамыры онша жетілмейді,
немесе бірте-бірте жойылып ... ... ... ... тамыр жойылмай өсе
берсе, өзінің ... ... ... ... ... ... ... Тамырдың мүұндай түрін шашақ тамыр дейді ... ... ... ... ... тән ... 3) Қайсыбір өсімдік
түрінің негізгі тамыры өте жақсы жетіледі. Ондай тамырды білеу т а м ы ... к і н д і к т а м ы р деп ... Бұл ... негізгі тамыр өзінен
шыққан жанама тамырға қарағанда әрі ұзын, әрі жуан ... да, ... ... түседі. Бұршақ тұқымдас өсімдіктің тамырлары осындай кіндік
тамырға жатады 4) ... ... ... ... ... қоректік заттар жиналып, жуандап түрін өзгертеді және ... ... ... ... ... ... Сырт ... карағанда не
шалқан тәрізді (қызылша, шалғам т. б.), не ... ... ... ... ... биемшек т. б. Жанама тамыр. Негізгі тамырдың
перицикл қабатынан өсіп бұтақтанып, жанама тамыр ... ... ... ... таяу ... ... болып, алғашқы кабық пен эпиблема астында
көміліп жатады, ... ... ... шығады. Осы жолмен пайда болған
жанама тамырлар алғашында негізгі тамырмен жарыса ... ... соң ... ... еніп ... бағытын өзгертіп, көлбеп кетеді. Әлгі бой
конусына таяу жердегі ... ... бола ... ... ... ұшы
алғашқы қабық пен эпиблеманы үңгіп сыртқа ... оның ... ... алға ... ... та ... Сонымен алғашқы жанама тамыр ... ... ... ұшы он ... ... ... ... тамырлар
акропетальды жолмен пайда болып отырады.
Бірлі-жарымды қияқтар мен астық тұқымдас ... ... ... ... ... ... көпшілік өсімдіктердің жанама
тамырлары ксилема ... ... таяу ... ... ... ... ... және бұлардың бәрі ксилема элементтерінің
сәулелері қалай орналасса, өсіп шыққан ... ... да ... ... ... жанама органдардың осы сияқты белгілі ... о р т о с т и х и я деп ... ...... ... ... жапы-рақтарымен
сабақтарында болатын перицикл қабатынан өсіп шыққан тамыр. Қосалқы ... да, ... де — ... және жанама тамырлардікіндей. Қосалқы
тамыр дара ... және көп ... қос ... шөптесін өсімдіктер
сабағының түп жағынан және ... ... ... ... ... Қосалқы тамыр жатаған сабақты өсімдіктер буынының топыраққа жанаса
жатқан бетіндегі жапырақ сағағының түбінен, сондай-ақ тамыр ... ... ... ... капустаның көсеу сабағы сияқты түрін өзгерткен,
қысқарған сабақтардан да көптеген қосалқы тамырлар өсіп шығады.
Қосалқы ... ... ... үшін зор мәні бар — тамыр
системасының топыраққа жанасу бетін ұлғайтады, олар жоқ жерде ... ... ... ... ... ... ... тамырлар шығару қасиетін адам
өсімдіктерді кесінділеп көбейту ісіне ... Егер ... ... жапырағын кесінділеп көбейтетін болсақ, олардың ... ... ... ... ... сөйтіп, ол кесінді топырақтан қоректік
заттар кабылдайды, өзінше дербес өсімдікке айналып гүлдеп, жеміс және ... яғни ... ... ұшы деп ... ... ... ... және өмір бойы өсуде болатын жас бөлімін ... ... ... ... мөлдір аймақтары жатады.
Тамыр оймақшасы тамырдың ұшындағы өте нәзік бөлімі — бой ... ... ... Тамыр ұшы өне бойы өседі және оның өсу жолында әр
қилы бөгеттер ұшырайды. ... ... ... ... үұшы ... өтіп отырады. Тамыр ұшы оймақшасының кедергілерден ... ... ... ... ... ... ... түлеп
отыруынан және клетка қабықшалары сілемейленуі салдарынан топырақ жібіп,
өсіп келе жатқан ... ... ... ... жылжуына жол ашуынан болады. Сол
сияқты оймақшаның тірі клеткаларында тургор кысы-мы күшті ... ... ... ұшы алға ... ... ... Осы кернеудің әсерінен
оймақшаның сыртындағы біраз клеткалар ... да, ... ... ... ... тәрізді тамыр; б- кіндік немесе білеу тамыр; ә – ... ... ... сопақ тамыр; в- шалқан тамыр.
Сурет 1 - Тамырдың түрлері.
Тамыр ұшының қаншалықты жіңішке ... ... ... да ... лупа ... микроскоппен қарамаса, көзбеп жай қарағанда әрең ілігеді.
Суда өсетін балықоты және ... ... ... Бірақ, бұлардың
тамыр ұшын сыртынан қаптап тұратын жұп-жұқа қалташығы болады. Қалташықтың
маңызы толық ... ... жоқ. ... де ... ғалымдардың жорамалы
бойынша, қалтаның маңызы тамыр ұшындағы тірі клеткаларды судың ... ... ұсақ ... ... ... болу ... ... өне бойы түлеп отыратып сыртқы ... ... ... ... тірі паренхималардың ішінде ұсақ-ұсақ
крахмал дәндері ... ... ... к р а х м а л деп атайды.
Негізгі тамыр ұшындағы ... ішкі ... ... ... ... ... ... жағына жиналады. Егер тік
өсіп тұрған негізгі жас тамырды қисайтып, жер ... ... ... ... ... ... ... крахмал дәндері, көлбеп жатқан
оймақша клеткаларының астына ... ... ... ... яғни ... ... ... жағындағы қабырғасына ауысады. Орын ауыстырған ... ... ... ... Бұл ... жас ... аймағына орналасқан өскіш бөліміне әсер етеді. Соның салдарынан өсіп
келе ... ... ұшы ... ... жиналған бүйіріне қарай майысады.
Сөйтіп, негізгі тамыр ... тән ... ... (оң) ... ... ... Сонымен қатар, тропизм касиетінің пайда болуына өсу гормоны деп
аталатын химиялық ... ... ... ... ... ... Өсімдікке әсер ететіп факторлар — жарык, химиялық
зат, су, жердің центріне тарту күші және т. б. Бұл ... ... ... оң және ... ... ... ... тиген бір беткей әсердің ықпалынан өсімдік органының белгілі
бағытқа қарай қозғалуын немесе майысуын т р о п и з м ... ... ... ... ... ...... тамырының жер салмағы бағытымен жарыса немесе
оған кері немесе көлбеп өсуі. Үш түрлі ... ... ... ... теріс геотропизм және плагиогеотропизм (траниверзальдық
геотропизм).
а) Оң ...... ... жер ... ... ...... қазық сияқты жер центріне қарай тік кетуі. Тропизмнің бұл
түрі көптеген шөптесін өсімдіктердің негізгі тамырына ғана тән. ... ... ... ...... алайық. Оның негізгі тамыры
жерге қарай құлдилап тік өседі де, жарық сәуледен кері қашады. ... ... ... ... ... ... ... есептеледі. Сонымен қатар
кейбір өсімдіктердің тамыры күн ... ... ... ... де ... ... оң фототропизмге ие болады; мысалы, саз ... ... т. ... Т е р і с г е о т р о п и з м — ... ... жер ... ... ... ... Бған ... өсімдіктің ауа тамыры мысал бола алады:
архидея сияқты эпифиттік өсімдіктсердің жанама ... ... ... ... ... ... ... да ондай тамырлар оң фототропизмге ие
болады.
б) Плагиогеотропизм — ... ... жер ... ... ... түріне жататын тамырлардың өсімдік үшін маңызы өте зор.
Мысалы, көбінесе Казақстандағы шөлдерде өсетін екі ... ... алып ... 1) ... тік өскен кіндік тамырының бойында екі
ярус болып орналасқан жанама тамырлары болады. Оның бірі ... ... ... ... ... 3—4,5 м тереңдікте жатады. Жердің бетін ала
орналасқан жанама тамырлары анда-санда бір жауғап болар ... ... ... ... ... ... ... жатқан тамырларымен тереңдегі ыза суын
немесе капиллярлық суды қабылдайды. 2) Құмда өсетін ... мен ... ... ... 1,5—2 м ... ... ... көлбеп өскен
жанама тамырлары 20 метрге дейін барады. Сондықтан да жүзген мен ... ... ... құмдарда да бір орында тұрып өсе береді.
Гидротропизм— өсімдік тамырларының құрғақтан топырақтың ылғалды ... ... ... ... ... ... және ... еріген минерал
тұздарын қабылдап, өсімдік әр қилы ... ... өзін ...... ... топырақта болатын оттегінің көп жағына
қарай қисая өсуі. Соның арқасында тамырдың топырақтағы тыныс алуы жақсарып,
өсімдік жақсы ...... ... өз ... ... ... ... жылуға қарай өсуі. Бұл — оң термотропизм. Егер ... ... ... асып ... төмендеп кетсе, ондай жағдайларда тамыр
ұшы ол бағыттан кері қайтып өзіне қолайлы жаққа қарай ... ... ... ... ... ... өзіне су және ондағы еріген минерал
тұздарының ... ... ... ... ... яғни ... қамтамасыз етеді.
Хемотропизм — өсімдік тамырының бір бағытта әсер ... ... ... ... одан кері ... ... ... біріншісі — оң х е м о т р о п
и з м, ...... ... Өсімдік тамыры әрқашан да өзіне
керекті боларлықтай концентрациясы бар минерал заттарына ... ... ... ... нәтижесінде өзінің тіршілігіне қажетті әр қилы
қоректік заттарды қабылдап өсе алады.
Кіндік, жанама және қосалқы тамырлардың ... ... ... ... ... ... ... бойында құрылысы әртүрлі болып
келетін және әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... зонасы, созылу зонасы, сору зонасы (тамыр ... ... ... ... ... ... және созылу зоналары тамырдың ең ұшында ... ... ... ... тамыр оймақшасы бар кішілеу ... ... ... жұқа ... ... Ол өсу ... ... зақымданудан сақтайды. Тамыр оймақшасының ... ... ... ... ол ... алға ... жылжуын жеңілдетеді.
Оймақшаның астында клетканың бөліну зонасы орналасады, ол ... ... ... ... клетканың созылу зонасы орналасады. Бұл жерде клеткалар
бөлінуін біртіндеп токтатады да ұзындықка созылады;(нәтижесінде олардың)
көлемдері ұлғаяды. Кейде бұл екі ... ... өсу ... деп атайды.
Сору зонасы созылу зонасынан жоғары орналасады. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... бойына сіңіреді
.
Экзодерманың астында негізгі паренхима орналасады, ол алғашқы
қабықтың ... ... ... ... қабықтың ішкі қабаты -
эндодерма бір ... ... ... Бұл ... және ішкі кабыкшалары қалың болып келеді. Эндодерманың
клеткаларының ... ... ... ... ... ал
кейбір өсімдіктерде олар тіпті сүріктенеді (агаштанады). Осындай
қабықшалары ... ... ... ... жұқа ... тірі ... ... оларды өткізгіш ... ... ... су орталық ... ... ... ... ... ксилеманың ұсақ ... ... ... ... ... ... ... өтуін реттен
отырады. Орталық цилиндрдің сыртын ... ... ... ... ... тірі ... клеткалардан тұрады. Перициклден
жанама тамырлармен қосалқы ... ... ... Орталық цилиндрдің
ортасын радиальды өткізгіш шоғы алып ... ... ... шоқта
ксилема ортасында орналасады және ... ... ... ... ... Олардың сырт жағында ұсақ түктері ... ... ... ... участоктері орналасады. Олар
ксилемадан ... жұқа ... ... ... ... бөлініп тұрады.
Дара жарнақты өсімдіктерде тамырдың алғашқы қрылысы өткізгіш зонасында
сақталып отырады. Бұл жерде тек эпиблема ... ал ... ... ... ... құрылысы. Қосжарнақты және жалаңаш тұқымды
өсімдіктердің тамырының ... ... ... ... ... түзіледі. Оның белсенділігінің нәтижесінде ... ... ... ... жуандайды. Камбиі флоэмамен ксилеманың арасында
паренхималық клеткалардан пайда ... ... ... ... ... ... ... беретін клеткаларды бөліп шығарады. Алғашқы
ксилеманың ... ... ... ... участоктерде,
перициклдің клеткалары да камбийге айналады. Бірақ ол тек ... ғана ... ... ... ... пайда болады. Алғашқы
кездерде камбийдің қабаттары иректеу формалы болып ... ... ... ... орталықтан шетке қарай ығыстырылады. Соңғы ксилема
мен соңғы флоэма тамырдың кіндігінен шетіне ... ... ... ... ... ... түзіледі, ол сыртқа қарай тоз
(пробка) қабатын түзеді. Соған байланысты алғашы қабык ... ... ... де ... ... соң түсіп қалып отырады. Тек тоз
қабатымен капталған ... ... ғана ... ... ... ... құрылысында алғашқы ксилема ... ... ... ... басталады - қабықшалары жұқа
тірі паренхималық клеткалардың участоктері. Радиальды сәулелер мен соңғы
ксилемның ... ... бар ... участоктері және ұсақ сүректік
паренхиманың клеткалары алмасып келіп отырады. Олар ... ... ... ... ұсақ әдетте қабықшалары жұқа клеткалардан
тұратын камбий ... ... ... ... ... қарай соңғы
ксилеманың әр бір участогының ... , ... ... ... ... ... камбий нашар
байқалады. Сыртқа қарай ол сонымен ... ... ... ... ... ... ... орналасқан лпалар ( флоэма , ... ... және ... комбий), екінші ретік қабық деп аталынады.
1.2 Тамыр аймақтары
Жас тамырдың морфологиялық және ... ... ... ... ... ішкі құрылыстары жағынан өз ара айыршылықтары болады. Осы
тұрғыдан алғашқы жас тамыр үш аймаққа — ... ... сору ... және
қоңырқай аймағы болып — бөлінеді.
Тамырдың бой конусынан бастап оның түктенген бөліміне дейінгі аралықты
мөлдір аймақ деп атайды.
Жас тамырдың ... ... ... сору ... ... Осы ... тамыр айналасындағы топырақтан суды және онда еріп жүрген минерал
тұздарды және басқа да ... ... ... ... ... сорып
алады.
Тамыр түктерінен кейінгі ... ... ... ... ... ... деп ... Бұлай аталу себебі — тамыр түбі мен ... ... ... пайда болған қабаттың түсі, тамырдың үш ... ... ... ... ... Қоңырқай аймактың бұл
қабатын экзодерма деп атайды. Экзодерма әрбір ... ... ... — бір қабат, ал кейбір өсімдіктерде (канна, хұрма пальмасы)
екіден бастап жиырма шақты қабатқа дейін ... ... ... ... ... ... ... Оның бетінде анда-санда бір жерінде,
өткізгіш клеткалары да болады. Олар ... ... ... ... тамырдың жоғары ағыс жолына карай өткізіп отырады.
1.3 Тамыр системасы
Тамыр системасы. Бір өсімдіктің тамырлар жиынтығын тамыр системасы ... ... өсіп ... ... тамырды және одан пайда болған жанама
тамырларды ұ р ы қ т ы қ ... ... деп ... алғашқы тамыр
системасы дейді, ал жапырақтан және сабақтан пайда болғаин түрлерін қосалқы
тамыр системасы деп атайды. Тамыр системасының ... оның ... ... өсуі ... түріне және өскен ортасына байланысты. ... алып ... ... ... ... типі ... ... типтері. Тамыр системасын әзірше үш типке бөлуге
болады, ... тік ... ... тамыр және көлбеңкітік тамыр. Өсімдіктің
негізгі тамыры да, сондай-ақ жанама тамыры да бірдей тереңдеп өсетін ... тік ... ... ... ... тамыры солып, жанама және
қосалқы тамырлары жер бетімен жарыса, көлбей өсетін тамыр түрлерін ... а м ы р деп ... Ал ... тамыр да өсімдік денесіндегі тамыр
түрлерінің ... ... ол ... сай: бірі — тік, бірі ... ... ... ... осы сияқты болып өсулерінің ... ... оның ... ... соңынан сыртқы жағдайлардың әр
қилы әсерлерінен, топырақтың астыңғы және ... ... ... мен ... ... сол ... бірге өсіп жүрген өсімдік
түрлері тамырларының топыраққа орналасу ... тағы ... ... ... өсу ... ... ... органдарымен
салыстырғанда тамырларының бір ерекшелігі — олардың өсу ... ... ... ... ... ... Өсімдік тамыры тереңдеп те,
жан-жағына жайылып та өсіп, топырақпен жанасатын ... ... ... өсу—өсімдіктің өсіп тұрған ортасына да (топырақтың химиялық және
физикалық касиеттеріне, ылғалға, ауа ... т. б.), ... ... де ... ... Мысалы, Қазақстанның шөл жерлерінде өсетін
жантақты алсақ, оның білеуленген кіндік тамыры төмен қарай құлдилап 15 м-ге
дейінгі тереңдікке ... де ... ыза ... ... ... ... суды
сорып алады. Барлық өсімдіктің тамыры бұлай ұзын ... ... ... ... ... шөл, шөлейт жердегі құмда өсетін жүзгенді алсақ,
олардың ... ... ... ... 1,5—2 м ғана ... ал одан
бұтақтанып шыққан жанама тамырлары 20 м жерге дейін жетеді.
Өсімдіктің жер бетіне өсіп шыққан сабағы мен жапырағына қарағанда, жер
астында ... ... ... ... да, аумағы да және топыраққа
жанасатын беті де әлдеқайда кең болады. Бұл ... ... ... ... ... ... сабағының биіктігі небары 50—120 см ғана болса, оның ... 3,5 м ... ... ... ... ... (Л. И. Курсанов, Жуковский) ... ... ... ... өсімдіктің жер бетіндегі органдарынан әлдеқайда көп
екені ... ... ... ... ... ... ... жанама тамырларының бұтақтарын қоса есептегенде оның тамырының
жалпы ... 11 мың ... ... ... 10377 километрі тамыр
түгінің үлесіне тиеді, орташа есеппен алғанда, қара бидай тамырының ... өсу ... — 5 км ... Сол сияқты қара бидайдың топырақпен
жанасып, одан өзіне нәр алатын бетінің аумағы 237 м ге ... ал ... ... ... ол 130 есе ... түсетіндіктен бұл өсімдік өзіне
қажет сумен өмір бойы қамтамасыз етіледі. Өсімдіктердің тамыр ... жер ... ... ... ... тек қара ... ... барлық
өсімдіктерге дерлік тән, бірақ әр өсімдік әр түрлі ауытқиды. Мысалы, бидай
тамырының топырақпен ... беті 4,16 м2 ... оның 1 м2 ... сору ... кетеді де, жер бетіндегі жапырақ сабағының бетіинен 6
есе, ал сұлының тамыр системасыныц жанасу беті жер бетіндегі ... ... асып ... (1377 см2 және 466 ... ... ... өсуі де ... өсімдік түрінде біркелкі
тұрақты болмай, өте өзгергіш келеді. Өйткені ол өсімдіктің тамыры өскен
ортаның түрлі ... ... меп ... ... ... байланысты. Солай бола тұрса да, белгілі бір жерде ... ... ... ... ... ... өсу ... да
және жердегі топыраққа орналасу тәртібі де өзгеше болады, яғни ... ... ... — жер ... ... ... тармақтанып өсетін
болса, екіншісінікі—төмен қарай құлдилап тереңге кетеді де, ал үшіншісінікі
— сол екі ... ... оның ... ... ... ... жоқ ... бос жеріне барып орналасады. Әсіресе құмда және таулы жердегі
тастардың арасында өсетін өсімдік тамырлары өте ... ... ... жерлердің бет жағынан өсімдік организмін қанағаттандырарлықтай су
табыла қоймайды.
Сүректі өсімдіктердің жер бетіндегі ... ... ... әлдеқайда аумақты келеді. Бұл мәселе жөніндегі бұрынғы мәліметтер
бойынша, әрбір ... ... ... ... оның жер ... аумағымен шамалас делінетін, кейінгі зерттеулерге қарағанда,
бұл дұрыс ... ... ... мәліметтерге қарағанда, әрбір ағаштың,
әсіресе жеміс-жидек өсімдігінің тамыр ... ... ... жер ... ... ... 2—5 есе артық екендігі
дәлелденген. Жалпы алғанда, өсімдіктердің тамыр ... жер ... ... ... ... ... көлемі жағынан 5—15 есе артып
түседі.
Мәдени ... ... ... адам ... ... ... ... әрекеттеріне — жырту, топырақты өңдеу, тыңайту, суару және т. ... көп ... ... соның салдарынан оның қоректенуге,
соруға, икемделген бетінің көлемі де соғұрлым ... Ал ... ... ... қоректік заттарды қаншалықты мол алса, соған сәйкес мол өнім
береді. Сондықтан да ауыл ... ... ... овощ ... ... ... ... олардың негізгі
тамырының ½ —1/3 ... ... ... ... бұл әдіс п и к и р ... к а деп ... Пикировка жасаған өсімдік тамырлары жақсы тармақтанады.
Тамыр ... ... ... және ... ... болатын барлық тамырлардың жиынтығын тамыр системасы деп атайды.
Тамыр системасының негізгі үш түрі бар: ... ... ... ... ... ... ... және кіндік тамырдан (өстің алғашқы
қатары), ... ... одан ... ... ... ... ... Қосалқы тамырлардың ... ... пен ... ... бөлігінен ... ... ... ... ол бір ... ... өсетін
кіндік тамырдың және қосалқы тамырлардың системалары.
Тамырдың мөлшері өсімдіктің өмірлік формасына (ағаш , ... ... және ... ... (экологияға) байланысты болады. Суда және
батпақта өсетін өсімдіктердің ... ... ... ... Қурғақ жерде
өсетін өсімдіктердің (мысалы шөлейттің немесе шөлдің) тамыр системасы ... ... ... ... ... ... ... егілген
бидайдың жерасты бөлігінің салмағы (массасы) жер бетінінң салмағынан 140
есе артық болады. Формасы жағынан ... ... ... ... ... ... ... тамырдың өсі басқалардан мөлшері жағынан айқын басым
болып келеді (бұршақ тұқымдастарда); шашақ ... ... бұл ... ... ... тамырлардан тұрады (астық тұқымдастардың тамырлары).
Бұтақталған тамырлар системасы, бұл ... ... ... жанама
тамырдың бірінші қатары, жуандығы және ұзындығы ... ... ... ... бола бермейді (ағаштарда).
2 Тамырдың қызметі
2.1 Тамырдың ... ... ... ... зор мәні ... ... өсімдікті
топырақта ұстап, бекітіп тұратыны, сонымен бірге қоректену де қызметін
атқаратыны ... ... ... ... ... өсімдіктер өзіне
керекті суды және ондағы еріген азотты және ... ... ... ... ... үздіксіз қабылдап отырады.
Тамырдың азотты сіңіруі. Ауаның құрамында азот көп (78%) болса да, оны
сол күйінде барлық жоғары сатыдағы өсімдіктер ... ... ... ... ... минерал тұз күйінде (гидропоникалық әдіспен
өсірілген өсімдіктерді қоспаған кезде) тек ... ... ... азот ... ... ... қоспа заттардың құрамында
органикалық азот, аммиак тұздары және селитралар түрінде болады.
Аммиак тұзы мен ... ... ... азот ... ... ... мен өсімдіктердің қалдығы түрінде анағұрлым көп болады.
Бірақ өсімдіктер мұндай органикалық азоттарды осы ... ... ... алмайды. ІІІіріткіш бактериялардың тіршілік әрекетінен барып
органикалық азот ... ... ... ... және селитраға)
айналған кезде ғана өсімдікке сіңе алады.
Аммиак тұздары сол күйінде өсімдік ... ... Ол ... тамырларында өзгеріске ұшырап, аспарагин дейтін усыз ... ... ... ... ағыс жолы ... көтеріліп
жапырақтарға келген соң одан күрделі белок заттары түзіледі.
Бір ... ... ... ... еге ... ... ... азаяды да, топырактың құнарлылығы кемиді. Олай болса өсімдікке ... азот ... ... ... деген сұрақ туады. Топырақта болатын
кейбір ... ... мен ... ... ... азотты өсімдікке сіңімді болатын азот ... ... ... ... арттырып отырады.
Топыракта клостридиум мен азотобактерден басқа да ... ... ... бос ... емес ... ... өсімдіктердің тамырларына
кіріп, ауадағы молекулалық ... ... ... ... ... клеткаларында көбейеді. Сондықтан өсімдіктің тамыры
түйнектеніп ... ... ... ... тамырлары сол өскен
жеріндегі аңыз ... ... және ... түйнек бактериялары өледі де,
жерді азотты ... ... ... ... сайып арттырады.
Сондықтан бұршақ тұқымдас өсімдіктердің аңызына еккен егіп түсімді болады.
Құнарсыз жердің топырағын азотты заттармен тыңайту үшін оған ... ... ... ... ... бөрібұршақ т. б.) бірін
немесе олардың бірнешеуін араластырып себеді. Бұл әдісті жасыл ... ... ... тұқымдас өсімдіктердің түріне қарай өзіне тән бактериялар
болады.
Топырақтағы байланысты азот қосылыстарының көбейуі ... ... ... де ... Топырақтағы органикалық
заттардың қалдығы шіріткіш бактериялардың әрекетінен ыдырағанда а м м и а ... Бұл ... ... ... нитрит бактериялар ы
— аммиакты азотты қышқыл тұздарға, ал ... ... — азот ... ... Бұл ... суда еріген күйінде өсімдіктің
қоректенуіне жұмсалады.
Тамырдың минерал заттарын сіңіруі. ... ... ... ... ... ... ... оттегі және азоттан басқа өте ... ... ... ... ... ... ... болады. Сонымен
қатар өсімдіктің қалыпты түрде өсуі үшін, өте аз ... ... ... ... т. б. элементтер де керек. Бұларды микроэлементтер деп атайды.
Өсімдікті жаққанда қалатын күлдегі ең көп орын алатын элемент — к а ... й (50 ... ... ... ... ... жас ... болып, организмнің өсіп-өркендеуінде аса үлкен орын алатындығын
көрсетеді.
Күлдің құрамында м а гн и й 10—15 ... ғана ... ... ... ... оның маңызы калийден кем түспейді.
Өсімдікте болатыи к а л ь ц и й ... ... ... қышқылын үнемі
нейтралдап отырады. Сонымен қатар кальций болмаса, өсімдіктің жас тканьдері
ойдағыдай өсе алмайды. Көбінесе кальциі ... ... ... ... Сол ... к ү к і р т пен ф о с ф о р да ... химиялық. құрамына кіреді; сондықтан бұлар өсімдікке ... ... бірі ... ... ... элементтердің өсімдік тіршілігіне қан-шалықты
қажет болатындығын, с у д а қ ы л д а р ы н ... ... ... ... суға ... ... ... белгілі мөлшерде қосып,
дақылдарды сол ерітіндіде өсіреді.
Егердс өсімдіктің дұрыс өсуіне керекті элементтердің біреуі ... ... ... аз ... ол ... дұрыс жетіле алмайды. Дақыл
өсетін суда ... ... ... бәрі де ... болу шарт.
Егерде дакыл өсіру үшін Кноп ... ... ... ... ... 1000 ... мынадай тұз косылады:
1 г азот қышыл кальций Са;
0,25 г күкірт қышқыл магний
0,25 г ... ... ... г ... калий,;
Хлорлы темірдің жұғындысы, Ғе2С1б.
Бұл ерітіндіде, көміртегінен басқа, өсімдікке керекті элементтердің
бәрі де бар. Өсімдік көміртегін ... ... ... ... ... ... мен сутегін судан алады. Өсімдіктің ... ... бәрі ... ... ... өсімдік суда да өсе береді.
Барлық элементтері түгел ... Кноп ... ... ... бұл ... ... бірі жоқ ... ерітіндіде
өсірілген өсімдіктермен салыстырғанда бұлардың өз ара айырмашылығы айқын
көрінеді. Бұл ... ... ... өсуі үшін жоғарыда айтылған
элементтердің бәрінің де қажет болатындығын дәлелдейді.
Осмос. ... ... ... ... және ... ... заттарды
топырақтан тек ерітінді күйінде ғана алады.
Өсімдік топырақтағы қоректік заттар ерітіндісінің бәрін қабылдамай,
талғап қабылдайды. Мұны о с м о с құ б ы л ы с ы ... ... ... немесе тауық жұмыртқасының үлпек қабатынан жасалған
қалтаны Дютрошенің осмометрінің орнына ... ... ... сору ... ... ... ... байланысты, клетка протоплазмасының а л ғашқы ... деп ... ... ... ... ... ерітіндісін тканьдерден
топыраққа қарай қайта шығара алмайтынын білетінбіз. Ерітіндінің бірте-бірте
көбеюі арқасында тамыр ішінде кернеу пайда болады. ... ... ... ... ... ... ағыс ... сосудтары арқылы
көтеріліп, ақырында жапыраққа жетеді. Сөйтіп, әрбір өсімдік тамыр ... ... ... ... ... де, әрмен қарай өсе
береді.
Табиғатта қалыпты жағдайда өскен ... ... ... ... алғанда, жалпы жоғарыда көрсетілген түрде кездеседі.
Сонымеи қатар әдеттегі кездесетіндерінен ауытқып ... ... ... ... Өсімдікте болатын тіршілік қасиеттерінің әр қилы ... ... орта ... не ... не түпкілікті өзгеруіне
сәйкес кейбір өсімдіктердің кәдімгі тамырларына ... ... ... болады. Олардың сол өсімдік үшін ерекше мәні бар. Тамырлардың
мынадай трлерін қарастыралық:
А с с и м и л я ц и я л а у ш ы т а м ы р — ... ... ... мен ... ... ... көміртегін дс ассимиляциялауға
икемделген. Сыртынан қарағанда ассимиляциялаушы ...... ... сондықтан оны кейде таспа тамыр деп те атайды. Таспа тамырдың
астыңғы бетінде көптеген ... ... Бұл ... ... тамыр бір
нәрсеге жабысады және сумен ондағы еріген минерал ... ... ... ... ... беті жасыл болады да оның клеткаларындағы хлорофилл
дәндері көміртегін ассимиляциялайды да одан органикалық заттар ... ... бар ... ... ... өсімдік түрлерінің негізгі
жапырақтары жоғалады да оның ... ... ... ... ... ... ондай өсімдікте таспа тамыр арқылы ғана жүріп ... ... ... ... су ... ... да ... Су
жаңғағының таспа тамыры өсімдіктің негізгі ... мен ... ... ... перицикл қабатынан өсіп шығады. Түсі жасыл болғанымен
мүұның фотосинтез процесінде онша маңызы болмайды, өйткені су ... ... да ... жетілген.
Аспа тамыр. Тропик жақтарда өсетін кейбір эпифиттік өсімдіктердің
(орхитықтардың, арондықтардың, ... және ... ... ... ... және ... ... жолмен өсіп
шығып, төмен қарай асыла төгіліп тұратын қосалқы ... а с п а т а м ... деп ... Аспа ... ... ... ... қабат өлі клеткалар
болады да, олар өздерінің кабықшасындағы ... ... ... суын ... ылғалды ішіне қарай сорып алады, сөйтіп өсімдік денесіне қосымша
ылғал жеткізіп тұрады.
А т п а т а м ы р. Өз ... ... ... ... жер бетіне
өркеидер шығаратын тамырларды а т п а т а м ы р дейді, ал ... ... ... ... ... өсімдіктерді т а м ы р а т п ... ы ... деп ... ... ... қос жарнақты өсімдіктерде (тал, сарыағаш, ақ
қараған, сұр қандыағаш, терек, шие, ... т. б.) жиі ... ... ... вегетативтік жолмен көбейтуде (мысалы, ... мәні бар. ... ... ... ... арам ... плуг ... майда қосалқы бүршіктерінен де атпа тамырлар шығып, арам шөп
көбейеді (Сурет ... ... ... ... өсіп шығып төмен қарай төгіле
асылып тұрған аспа ... ... ... 2- аспа тамырдың ішкі
құрылысы: а- ... б- ... өлі ... в- эндодерма, г –
орталық ... мен өзек ... 2 - Аспа ... а ғ а н т а м ы р. ... ... ... ... эпифиттік
өсімдіктердің сабағынан немесе бұтақтарынан өсіп шығып ұшы топыраққа барып
кіретін және өсімдіктің жер бетіндегі органдарына тірек ... ... ... ... жанама тамырдың бір түрін б а ғ а н т а м ы ... ... ... тамыр өсімдіктің түріне қарай жуанды-жіңішкелі, ұзынды-
қысқалы болуы мүмкін. Мысалы, үйде ... үшін ... ... ... ... ... 5—10 мм, ұзындығы 30— 150 ... ал ... ... ... деп ... ... ... (шыққан жерінен бастап топыраққа кірген жеріне дейінгі) орташа
есеппен 100—500 см, ал алып ... жер ... ... см-ге дейін
барады.
Баньянның тұқымын табиғатта құстар таратады, жемісі жеуге ... ... бір ... ... ... алып ... ... оның тұқымы
сол жерде өніп шығады да, алғашқы ... ... ... ... Баньян ағаш өсімдіктерінің ішіндегі ерекше бір түрі. Бұл өсе келе
өз кронасымен өзі өніп шыққан өсімдігін ... ... оған ... ... ... ... тастайды. Баньянның жоғарыда өсіп тұрған
сабағынан және ... ... ... ... шығып, олардың ұшы
төмен қарай өсіп ... ... ... ... ... ... тамырға
айналады; ал осы тамырының жер бетіндегі жуандығы 10 м-ге. дейін жер алып
зор ... ... ... ... ... баньянның тұтас ... тез ... ... бір ... ... ... жарты гектар
жерді алып жатқан тұтас тоғай тәрізденіп көрінеді.
Б а л д а қ т а м ы р. Су ... ... ... ... ... ... ... төменгі жағынан пайда болған, кейін келе ... ... ... ... ... ... б а л д а қ т а м ы р
деп ... ... ... ... ... ... ... барып,
соңынан төмен қарай тік өсіп, ұшы топыраққа кіреді де, бұтақтанып кетеді.
Сөйтіп, бұл ... әрі өз ... ... әрі ... тәрізді өсімдік
еңсесін тік көтеріп тұрады. Балдақ тамыр шыққан өсімдік діңінің ... ... ... ... суға ... тұрып, шіруі мүмкін; ол уақытта
өсімдік жығылмастан-ақ ... ... ... өсе ... ... тамырлар өсімдіктің діңінен балақтап өскен ... ... ... ... ... оған ... ... Балдақ тамыр шығарып,
теңіздердің ... су ... өзен ... ... ... м а н г р о л ы қ о р м а н ... тамыр. Түрі өзгеріп кеткен, әрі бір ... өз ... әрі ... ... ... қор затын жинайтын түрлерін
ж е м д і к ... ... ... деп ... ... ... ... қараңыз).
Емізік т а м ы р. Паразит болып өсетін кейбір өсімдіктердің ... ... ... ... өскіншесі емізік тамыр делінеді. ... ... ... бір ... ... өсуі. Бұның
клеткаларында хлорофилл дәндері болады да ... ... ... ... ... ... келеді. Емізік тамыр басқа бір өсімдік сабағының немесе
бұтағының қабығына еніп алады да, өсе береді. Сонымен ... ... ... ... ... ... жанама тамыр бұтағын шығарады, ол сүректің
ішкі ... еніп ... в); оған қоса ... ... болатын қосалқы
бүршіктерден өркен шығарады, ол қабықты тесіп сыртқа шығады г). ... ... ... өсе береді. Емізік тамыры бар өсімдікке омела, айыл
гүлділер т. б. ... ә н т а м ы р. ... ... ... жерде өсетін кейбір
сүректі өсімдік сабағының төменгі жағынан өсіп шығатын жалпақ тамырларды п
ә н т а м ы р деп ... Оның ... ... ... пән ... болады.
Пән тамыр шығаратын өсімдіктің жер ... ... ... болғанымен,
оның сабағы онша жуан болмайды, пән тамыр осы ... ... ... ... Пән тамыр стеркулий, канариум және фикустің кейбір түрлерінде
болады. Пән тамырларының ұзындығы 1—3 м ... ... ... ... көп жылдық шөптесін өсімдіктердің алғашында
қалыпты ... өсіп ... өсе келе ... мен жапырағын топырақтың
астына қарай тартып кететін тамыр түрін тартпа тамыр деп атайды.
Өсімдікте бұл ... ... болу ... а) ... ... түктері топыраққа жабыса бітеді де тамыр қысқарып жиырыла
бастайды, соның салдарынан оның бойы 10—70 ... ... ... ... жапырағы 178 мен сабағын жердің астына қарай тартады. Сөйтіп, ондай
тамыры бар өсімдіктердің жапырақтары дөңгелектеніп ... ... ... ... түпетабан, биемшек, пияз, бақ-бақ т. б. ... ... ... ... ... ... ерекшелігі бұның ұзын
бойында сақиналанып біткен көптеген қатпарлары болады.
Т ы н ы с т а м ы р ... жер ... ... ... ... сабақтарынан топырақ бетіне қарай тік өсіп шығып, тыныс алуға
икемделген тамырды т ы н ы с т а м ы р ... ... ... ... саз
балшықтарда, оттегі аз келетін топырақта өскен өсімдіктерге тон. Оларға
жататындар: батпақты ... ... ... ... ... ... қабығы жұқа және ірі жасымықшалары болады.
Ілмек т а м ы р. Кейбір өсімдіктердің сабағынан өсіп ... ... ... ... ... ... ... икемделген тамырларды
ілмек тамыр деп атайды. Ілмек тамыр пүліште, фикустың кейбір түрлерінде
және т. б. ... ... бар ... ... ұзын және жіңішке болып
бұтактанғыш келеді де, өз денесін көтеріп өз бетінше ... өсе ... ... ... ... ... тірек болуға жарайтын нәрсеге
жармасып алып жоғары қарай өрлеп өседі.
Т ү й н е к ш е л і т а м ы р. Жас ... ... ... ... бар, жай көзбен де көруге келерліктей түннектелген бүртіктер
өсіп шығатын тамырларды т ү й н е к ш е л і т а м ы р ... ... ... ... ... ...... түктері арқылы ішіне сол
топырақта болатын арнаулы бактерия түрінің енуінен ... ... ... ... ... ... жедел бөліне бастайды, ... сол ... ... пайда болады да, оның ішіне бактериялар
ұялайды.
Тамыр түйнекшелерінің пайда болуына себеп ... ... ... бар ... азот ... ... бір қасиеті —
топырақтан өсімдіктің тамыр қабығының ... ... ... ... ... өзіне сіңіріп, оны азотқкосындысына айналдырады. ... ... ... да, оның ... азот ... ... да сыртқа — топыраққа шығады. Одан соң бұл арадағы ... жас ... ... қайта кіріп ондагы азотты да қосынды
түріне айналдыра бастайды т. б. Түйнекшелер жарылғанда сыртқа шыққан ... мен ... ... ... ... ... Осы ... суда ериді, оны өсімдік өзіне сіңіреді де онымен қоректенеді.
Бұл сияқты азот қосындылары топырақтағы тыңайткыш ретінде өсімдіктің ... ... ... ... ... ... тамырына азот жиғыш
бактериялар ұялайтын өсімдіктерді ... ... ... ... ... ... ... азот қосындысымен жасыл өсімдік ... азот ... сол ... ... соңғы қабығындағы органикалық
зат ерітіндісімен қоректенеді. Сонымен бір клеткалы азот бактериялары мен
көп ... ... ... ... ... өз ара бірін-бірі
қоректендіріп тіршілік ете ... ... Мұны екі ... ... ... деп ... Бұл — ... өсімдіктердің ішіпдегі әсіресе
бұршақ тұқымдастарға тән қасиет.
Тамыр ... ... азот ... ... бір ... ... ... өсімдіктер тамырында түйнек түзе бермейді. Әр
өсімдіктің түріне қарай, өзінше ... ... ... ... — біреуі, соянікінде — екіншісі, бұршақтікінде — үшіншісі, т. б.
Сондықтан, егер бұршақ тұқымдас дақылдың бір түрі бұрын ... ... ... оның ... қоса сол араға азот бактериясынан ... ... ... ... препарат нитрагин деп аталады.
М и к о р и з а - т а м ы р — ... ... ... ... Көптеген шөптесін және сүректі өсімдіктердің ... ... да, олар ... ... түкшелерінің қызметін
атқарады, осыны м и кориза деп атайды. Микоризаның ... екі түрі ... ... және ... ... ... да ... вегетативтік мүшесіне жататын
г и ф а деп аталатын шашақтанған өте жіңішке ... ... ... ... паренхима клеткаларына кіріп, ал оның бір ұшы
топырақта жатады. Тамыр клеткаларының ішінде жатқан ... ... ... да, ... ... ... ... микориза
вереска және орхидея тұқымдастарына жататын барлық өсімдік түрлерінде
болады.
Эктотрофтық микориза кезінде саңырауқұлақтың гифалары ... ... ... ... оның ... орап қойған құрым киіз ... ... ... ... ... гифаларының тамырға
беттесе жатқан жағындағы ұштары оның паренхима клеткалары аралығына ... ... сырт ... ... ... ... Эктотрофтық
микориза біздің қылқан жапырақты және ... ... ... ... тамырында кездеседі. Эктотрофтық микоризасы
болатын өсімдіктердің тамырында түктері мен ... ... ... ... ... денесімен ... ... ... жоғары сатыдағы өсімдіктердің тамырларынан углевод сияқты
азотсыз органикалық заттарды қабылдап, ал өздерінің гифалары ... ... су, ... ... ... т. б. ... ... екі организм (саңырауқұлақтар мен ... ... ... біріне-бірі қорек заттарын жеткізіп береді, онсыз олар өсе
алмайды.
2.2 Тамырдың өсу мен ... ... ... бой конусында орналасқан өсу нүктесі клеткаларың бөлінуі
нәтижесінде, тамыр көбінесе ұшынан ... ... ... бөліне келіп,
қабаттаса жататын бірнеше гистоген — алғашқы жасаушы тканьдер ... ... ... ... ... ... ... өсімдік тамырының
бойы ормен қарай өсе ... ... ... ... ... үұшында,
негізінен алғанда үш түрлі — түзуші аймағы, жіктелгіш аймағы, өскіш аймағы
болады.
Түзуші тканьде р—меристема ... ... ... ... ... аспайды да, ол тамырдың бой конусында орналасады, бұлардың
клеткалары ... ... ... аталып кеткен гистоген қабаттарына
айналады. Клеткалардың өскіш бөлімі меристема ткані аймағының арт ... ... ... да ...... миллиметр шамасы. Мұндағы
клеткалар алғашында изодиаметрлік ... ... ... ... ... ... ... олардың протоплазмасында біртіндеп
вакуолялар ... бола ... Осы ... клеткалардың өсуі
нәтижесінде, тамырдың бойы ұзарып өседі. Клеткалардың ж і к т е л г і ш ... л і м і ... ... арт ... ... Бұл ... ... созылу қабілеті әлі жойылмаған болады, сондықтан олар ... ... ... әр қилы ... ... ... Плероманың
бір клеткаларынн — жоғары ағыс, екінші клеткаларынан — ... ... ал ... бір топ ... өзек пайда болады. Сөйтіп,
өсімдік тамырларының ішкі элементтері нақтылы түрде пайда ... ... сай, ... аралап әрмен қарай ұзарып өсе береді.
Өсімдік тамыры сабақ сияқты бұтақтанады, коректеңу аумағын кеңейтеді.
Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... көбінесе перициклге байланысты.
П е р и ц и к л қабатындағы ... ... ... ... клеткалар протопластқа толы болады. Сол клеткалар радиалды бағытпен
ұзара келіп, бірнеше рет тангентальды ... ... де, олар ... ... , б) ... ... үш қабат жатқан инициалдық
клеткалардан, ұрықтан өсіп шыққан негізгі ... ... жас ... ... пайда болады.
Тамыр доғасының клеткалары көбінесе тангентальды бөлінеді де, олардан
пайда болған жас клеткалар өзінің ... яғни ... ... ... ... («Тамыр анатомиясына» қараңыздар). Осы кезде тамыр
доғасына беттесе ... ... ... да ... ... ... м ы р қ а л т а с ы ... болады. 2) Сонымен, тамыр доғасы тамыр
қалтасына кіре жатады.
2.3 Тамырдың метоморфоздануы
Тамырдың ... ... ... ... Олардың ішіндегі ең
көп тарағандары мыналар.
Қорлық тамырлар. Тамырдың өзгерген түрлері сүректік және ... ... ... қор ... жиналуына байланысты пайда
болады. Шығу тегіне және құрылысына ... ... ... екі ... - ... ... және ... түйнектері (Сурет 3).
1- басы ; 2- ... 3- ... ... 4- ... 5- ... 3 - ... (А) және ... (Б) тамыр жемістері.
Тамыр жемістер кіндік тамырдан пайда ... ... ... ... ... ... ... мынадай бөліктерге бөледі:
басжағынан - жапырақтары бар қысқарған сабақтық ... ... ... ... өсуінің нәтижесінде түзелетін, тамыр жемістің ең ... ... ... одан ... ... ... Әр ... өсімдіктердің
тамыр жемістерінің мойнының ... әр ... ... ... - камбийдің бір ғана ... және ... ... ... ... тұратын болып ... ... ... біреулерінің тамыр жемістерінің
көп бөлігін екінші реттік ... алып ... осы ... ... қор
заттары
жиналады (сәбіз), ал ... ... ... ... ... ... ал ... көп ... ... алып ... онда ... ... жиналады (шалқын-репа). Поликамбиалды ... ... ... ... мұндай тамыр жемістің ортасында
диархты алғашқы ксилема ... оған ... ... бөлінген соңғы ксилеманың екі участок тиісін жатады. ... ... ... Оған сырт ... ... флоэманың участкелері
тиісіп тұрады. Сонымен қант қызылшасының соңғы ... ... ... соңғы құрылысымен бірдей. Екінші реттік өзгерудің ... ... ... ... ... флоэманың айналасында, тамырдың шет
жағында периңиклдің клеткаларының бөлінуінің ... ... ... ... ... Осы ... ... бір қатары
тангентальды перделермен бөліне бастайды да, ... жаңа ... ... бұл қабаты ішке қакрай ксилеманы, ал сыртқа қарай
коллатеральды шоқ ... ... ... ... ... ... жұқа ... келетін паренхималардың
қабатымен бөлініп тұрады. Сонымен бірге паренхиманың шеткі қабаттарында
камбийлі клеткалардың жаңа шеңбері түзіліп ... және тағы ... ... ... түйіндері) артық қор заттары бүйірлік
және қосалқы тамырларда ... ... ғана ... ... көп ... қосалқы бүршіктер болады, солар ... ... ... ... ... штарын олармен бірге ... ... ... жіп ... ( ... микрориза деп атайды.
Микроризаның 3 типін ... ... ... ... ... микориза ,
бұл жағдайда саңңырауқлақтың жіп шуматары тамырды тек ... ... ... ... Сырты – ішкі немесе эктоэндотофты ... бұл ... жіп ... ... ... аздап еніп тұрады. Ішкі
немесе эндротрофты микрориза бұл жағдайда саңыраулақтың жіп шумақтары тек
тамырдың клеткаларының ... өмір ... . ... микориза көп
жағдайда ағштар мен бұталармен, ал эндотрофты микориза шптесін өсімдіктерде
болады.
Саңырауқұлақтың жіп шумақтары ... ... өтіп ... ... заттармен қоректенеді, сонымен бірге оған суды
және онда еріген минералды тұздарды жеткізіп ... ... ... ферменттер, топырақтағы органикалық заттарды минералды
затгарға айналдырады, сөйтіп ... ... ... ... ... ... өте кең ... бұршақ тұқымдастарға жататын өсімдіктердің тамырларына
ауадағы азотты бойына сіңіруге қабілетті ризобиум туысына жататын ... ... ... өсімдіктердщің органикалық заттарымен
қоректенеді, ал өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... енуі оның ... ... ... ... ... деп ... ісік тәріздес буылтық
түйнектердің пайда болуына әкеліп соғады. Бактерияға толған (бактериялы
ұлпа) клеткалар. бактериялы ұя ... ... ... ... ... ... осындай ұялар болуы мүмкін.
Тамыр доғасы одан әрмен қарай өсіп, сыртына бұтақтанып шығу үшін, оған
тамыр қалтасы жол салғандай ... ... ... ... ... бөлінуінің арқасында іштен сыртқа қарай ... ... ... болса, екіншіден, олардан ... ... ... ... ... ... ... ерітіп, тамыр доғасына
тамыр қалтасының клеткалары жол ашады. Осы жол ... ... ... ... жас бұтақ алғашқы қабықтың ... ... ... ... Одан соң ... қалтасының клеткалары
ыдырап, түсіп ... ... ... ... ... тамыр
бұтақтана келіп, өзінен жанама тамыр шығарады. шетінен ыдырайды да, ... ... ... ... ... және ... ... барлық өсімдік түрлерінде болады.
Эктотрофтық микориза кезінде ... ... ... ... ... ... оның ... орап қойған құрым киіз тәрізденіп
жатады. Эктотрофтық микориза кезінде саңырауқұлақ гифаларының ... ... ... ұштары оның паренхима клеткалары аралығына кіріп,
ал саңырауқұлақтың сырт ... ... ... ... ... біздің қылқан ... және ... ... ... ... ... ... Эктотрофтық микоризасы
болатын өсімдіктердің тамырында түктері мен ... ... ... ... ... ... селбесіп өседі. Микориза
саңырауқұлақтары жоғары сатыдағы ... ... ... ... органикалық заттарды қабылдап, ал өздерінің гифалары арқылы өсімдік
тамырларын су, минерал ерітінділері, витамин т. б. заттармен ... екі ... ... мен ... сатыдағы кейбір
өсімдіктер) біріне-бірі қорек заттарын ... ... ... олар ... ... ... тамырының ішкі кұрылысын зерттейді.
Анатомиялық құрылысы жағынан өсімдік ... әр ... ... ... ... ... ... құрылысы мен оның соңғы құрылысының арасында
да едәуір ... ... ... ... оның ... жасаушы камбийі пайда болғанға
дейінгі бөлімдерін т а м ы р д ы ң а н а т о м и я л ы қ а л ... ш қ ы қ ұ р ы л ы с ы ... ... ... қрылысымен танысу үшін әйтеуір бір
құрылысы күрделі ... ... сору ... ішкі ... көз
жіберсе, одан эпиблема, алғашқы қабық және орталық цилиндр деп аталатып
негізгі бөлімдердің бар екені ... ... ... ... ... ... ішін ... астарлап
жатады. Осы екеуінің арасындағы кілең паренхималық ... ... ... ... — а л ғ а ш қ ы қ а б ы қ ... — жас ... сыртын қаптап жатқан бір кабат өң. Мұның
клетка қабықшалары онша қалыңдамаған және ... қант — ... ... өсіп ... ... ... қабықшалары да амилоид
болғандықтан ол ішіне қарай топырақтағы суды және ... ... ... ... ... ағыс ... ... өтуіне мүмкіндік береді.
Тамыр түктері түлеп түскеннен кейін, оның астынан э к з о д е р м ... ... ... Бұл ... ... ... қабықшаларына суберин
сіңіп, соның салдарынан олар ... да, ... ... ... ... ... бәрі де ... келген п а -ренхималық
клеткада. Өсімдік түріне байланысты, алғашқы кабықтың ... ... ... әр ... ... келуі де мүмкін, ...... ал ... ... ... ... бөлімінің
клеткалары ұсақ болып басталады да, ортасына жеткенде іріленіп бітеді; осы
жерден басталған ірі клеткалар орталық ... ... ... ... ... ... жатады. Мұндай жатыс алғашқы қабықтың сырт жағындағы
бөлімінің клеткаларында ... ... ... ... алғашқы кабығында
клетка аралық қуыстары жақсы жетілген. Сондықтан да бұл куыстар ... түті ... су, ... ... ... ішкі ... қарай
бөгелместеи өте береді. Сөйтіп, алғашқы тамырдың ішікі құрылысы ... бір ... ... ... ... тұрады.
Бұлардың астында жатқан бір қабат бөліміп эндодерма деп атайды.
Эндодерманың сосуд-талшық ... ... ... таяу ... ... ... ... барлық жағынан бірдей
қалыңдамайды. Оларды өткізгіш клеткалар деп атайды. Сол клеткалар арқылы су
және ... ... ... ... орталық цилиндрдегі ксилема
элементтеріне оңай өте алады. Сөйтіп, өсімдік өз денесін қоректік заттармен
камтамасыз етіп отырады.
Орталық ... ең ... ... п е р и ц и к л деп ... ... ... ... бұдан жанама тамырлар өсіп шығады;
сондықтан мұны кейде п е р н к а м б и й деп те ... ... ... ... ... ... ... сопақтау ірі-ірі куыстар
көрінеді. ...... ... Осы ... ... ... ... кескенде жақсы көрінеді. Ксилема элементтеріне т р а х е я ... деп ... ... ... ... жатады. Бұлар арқылы
өсімдіктің қоректенуіне керекті минерал ... ... ... ... ... қарай ағады. Бұл созылыңқы клеткалардың бір-бірімен
ұштаса жатқан жеріндегі клетка ... ... еріп ... ... ... немесе сосудтар пайда болады. ... ... ... ... ... ... тіршілігін жояды, олардың
ішкі қабырғаларында сабақтікі сияқты: нүкте, сақина, ... ... ... ... Оларды сақиналы, спиральді, нүктелі, торлы сосудтар
деп ажыратамыз. Мұндай сосудтарды өсімдік ... ... ... ... ғана ... ... көруге болады.
Сонымен қатар тамырдағы ксилеманың құрамыпда сүректік ... ... ... ... ... ... ... — паренхималық
клеткалар тобына жатады да, опда көбінесе қоректік заттар қорға ...... ... ... кіріп, механикалық роль атқарады.
Тамырдағы әрбір ксилеманың екі сәулесінің арасыпда бір топ ф л о э м ... ... бұл ... ... түтіктердеп және олардың серік
клеткаларынан ... ... ... ... бір-бірімен ұштаса
жатқан жеріндегі қабықшасы сабақтағы сияқты тор, яғни ... ... ... да мұны ... ... дейді.
Сүзгілі түтіктердің клетка қабықшасы клетчаткадан құралған, олардың
протопластары тіршілігін ... ... ... ... екі сүзгілі
түтіктің арасында бірден ұзынша келгеп тірі ... ... бұл — ... ... ... ... флоэма бөлімінің құрамында тін талшықтары
және тін ... да ... осы ... ... ... сатыдағы споралы өсімдіктерде
(папоротникте, қырықбуында), дара жарнақты өсімдіктерде, қос жарнақтылардың
жас ... және ашық ... ... өсімдіктерде (шыршада,
қарағайда) болады. Қос ... мен ашық ... ... ... ... өзгерістерге ұшырайды. Біз бұларға тамырдың соңғы құрылысына
келгенде тоқталамыз. Тамыр ұшындағы клеткалар бір-бірімен ... ... ... ойықшасы.
Тамыр құрылысында камбий шеңберінің пайда болғанынан кейінгі шыққан
бөлімдері тамырдың анатомиялық соңғы құрылысына жатады. Алдымен камбий
шеңберінің пайда болу жолдарымен кысқаша ... ... болу ... ... 1) жас ... ... ... сосуд-талшық шоғының флоэма бөлімінің өзек жағында
жатқан паренхималық клеткалары ұзынынан тангентальды ... ... одан ... ... бар ... тобы — ... — пайда
болады. Бұл сабақтағы болатын шоқ камбийіне ... ... ... ... ... ... ай ... болады да, бауырына флоэма бөлімін қаусыра
жатады, оның екі шеті ксилема сәулелерімен ұштасады. 2) ... ... ... ксилема сәулесі мен флоэма бөлімі арасында ... ... да ... ... келе ... ...... шоқ аралық к а м -б и й г е айналады, мұның бір шеті шоқ ... шеті — ... ... ... яғни ... қабық жаққа қарай
орналасады. 3) Тамыр-дың алғашқы құрылысында болатын ... ... ... ... клеткалары бөліне келіп, соңғы ... ... ... ... ... ... пайда болған соңғы меристемалық клеткалар,
шоқ аралық және шоқ камбийінің клеткалары өздерінің ... ... ... ... ... ... өз ара ... косылып
кетеді де олардан иректеле жатқан шеңберлік камбий пайда болады. Осылай
пайда ... ... ... ... ... ... ... өсе
келе түзеліп, нағыз шеңберге айналады.
Сөйтіп, шеңберлік камбий клеткалары ішкі, өзек жағына карай ксилема
(сүрек), сыртына — флоэма (тін) ... ... ... Бұл — тамырдың
анатомиялық соңғы құрылысына ... ... ... ... соңғы
меристема тобына жатады. Сонымен, кейбір көп жылдық шөптесін және сүректі
өсімдік тамырларындағы шеңберлік ... әр ... ... сайын бір
флоэма және бір ксилема қабаттарын бөліп отырады да, ... ... ... ... ... ... ... және оқыту әдістемелері
Тамыр - үш негізгі қызметті атқаратын өсімдіктің жер асты ... олар ... ... ... ... Екіншіден, су және
минералды заттарды ... ... ... тамыр түктері арттырады).
Үшіншіден, тамыр - ... ... ... ... ... ... су және минералды заттар тамырдан сабаққа және жапырақтарға өтеді,
ал төмен ағыс ... ... ... ... ... ... Кейбір өсімдіктердің тамырында қоректік заттардың қоры сақталады.
Тамыр тамырдың қабығын жауып ... ... ... қабатынан ,
паренхимадан (қоректік үяға) және ... ... ... ... Осы қрығысына байланысты тамыр топырақ қысымына төзімді ... ... 4 – ... ... ... ... ... элементі |Тамыр оймақшасы |Бөліну |Өсу ... ... ... аймағы |
| | ... | ... ... ... ... ... |Су мен онда еріген |
|қызметі ... ... ... |заттарды жер үсіне |
| ... ... | ... |
| ... |бөлімдер | | |
| | ... | ... | |
| | ... ... ... түзу ... ... |Өсімдік денесін топыраққа берік орнықтыру. |
| ... және ... ... ... ... өткізу |
|Байланыс нормасы ... ... ... ... ... қызметінің әдісі|Суды және еріген минералды түздарды сабаққа өткізу. ... |
| ... ... ... әдісі). Қорға жинайды ... ... ... заттармен қамтамасыз етеді? ... ... ... су, ... заттар қайда барады? |
Қорытынды
Орындалған курстық жұмыс ... ... ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктердің ... ... ... ұшындағы меристема кызметінің нәтижесінде ұзақ
уакыт ұзындыққа өсе ... ... бар, ... симметриялы мүше.
Өркеннен айырмашылығы - тамырда еш уакытта жапырақтар пайда болмайды ... ... ... оймақшамен жабылған.
Өсімдік тіршілігінде тамырдың атқаратын негізгі кызметтері:
1 Топырактан суды және ... ... ... ... ... ... ... бұл тамырдың басты кызметі.
2 Өсімдікті субстратка бекіту, тамырлар үзілмейтін өте берік мүше.
3 Тамырда ... ... ... ... ... ... ферменттер, пигменттер, витаминдер, гормондар, алкалоидтар және
т.б.
4 Тамыр жасушасында зат алмасуға катысатын ... ... ... ... ... ... ... өсімдікгі байланыстыру.
Тамыр өзінің бөліп шығарушы кызметіне ... ... ... ... ... Қорлык заттарды жинау. Кейбір өсімдіктердің тамырлары
Қорлық заттардың жиналатын мүшесіне айналады. Мысалы, кызылша, сәбіз, шомыр
т.б.
7 Тамыр ... ... ... көбею мүшесі болып
табылады. Мысалы, сүттіген, көктерек, шие т.б.
Тамырдың осы жоғарыдағы аталған ... оның ... әсер ... ... өсімдіктердің құрылыққа шығуына байланысты
пайда болған мүше. Тамырдың өсу ... ... ... ... ... ... бір ... тамыр жасушалары, екінші бағытта ... ... ... Тамырдың ұшындағы апикалъді меристемасы
әдетте оймақшамен жабылған. Тек кейбір суда ... ... ... микоризалы тамырда оймақша болмайды. ... ... - ... ... ... жіп шумағымен селбесіп тіршілік етуін
айтады. Көп қабатты жасушалардан тұратын оймақша апикальді ... ... ... ... жасайды.
Аннотация
Бұл курстық жұмыстың тақырыбы:Тамыр, оның шығу тегі, қызметі,
марфологиялық ... және ... ... Бұл ... ... тамыр
жайлы, оның марфологиялық құрылысы, тамыр аймақтары, системасы, қызметі,
экологиядағы түрлері, ... ... ... ... жұмыс 33
беттен тұрады. Сурет – 4, кесте – 1, ... ... ... 22.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалардың бас ми инсульті кезіндегі гемостаздың бұзылысы және оның үстемелі емі15 бет
Жемқорлық іс-әрекеттердің алдын алу4 бет
«ПЛП Жанафарм» ЖШС базасында дәрілік Қырмызыгүл гүлдерінің және батпақты Иір тамырсабақтарының көмірқышқылды экстрактар негізінде алынатын таблеткалар өндірісін ұйымдастыру52 бет
Ақ алабұта өсімдігі тамырының химиялық құрамы48 бет
Балалардағы жүрек пен тамырлардың ерекшеліктері9 бет
Дипломатиялық қызметтің тарихи тамырлары21 бет
Жүрек қан тамырлар жүйесі22 бет
Жүрек қан тамырлар жүйесінің аурулары37 бет
Жүрек қан тамырлар жүйесінің аурулары туралы4 бет
Жүрек қан тамырлардың ақаулары және оны емдеу профилактикасы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь