Кентау қаласының табиғи және экологиялық жағдайы

Мазмұны

Кіріспе

1 Аналитакалық шолу
1.1 Кентау қаласының табиғи және экологиялық жағдайы
1.2 Техногендік ластанудың өсімдіктерге әсерін зерттеудің Қазақстандағы
бүгінгі жайы. Өсімдіктердің экологиялық бейімделгіштігі
1.2.1 Техногендік ластанудың өсімдіктердің су тапшылығына әсері
1.2.2 Техногендік ластанудың өсімдіктердің транспирация қарқындылығына әсері
1.2.3 Техногендік ластанудың өсімдіктердің осмостық қысымына әсері

2 Зерттеу объектiсi мен әдiстерi
2.1 Зерттеу объектiлерiне сипаттама
2.2 Зерттеу әдiстерi

3 Зерттеу нәтижелері мен талдаулары
3.1 Кентау қаласындағы ағаш.бұталарының түр құрамына қысқаша шолу
3.2 Техногендік ластанудың өсімдіктердің су режиміне әсері
3.2.1 Ластанбаған аймақтағы өсімдіктердің су тапшылығы
3.2.2 Ластанған аймақтағы өсімдіктердің су тапшылығы
3.2.3 Екі аймақтағы өсімдіктердің су тапшылығына салыстырмалы
сипаттама
3.3 Транспирация қарқындылығы
3.3.1 Ластанбаған аймақтағы өсімдіктердің транспирация қарқындылығы
3.3.2 Ластанған аймақтағы өсімдіктердің транспирация қарқындылығы
3.3.3 Екі аймақтағы өсімдіктердің транспирация қарқындылығына
салыстырмалы сипаттама
3.4 Осмостық қысым
3.4.1 Ластанбаған аймақтағы өсімдіктердің осмостық қысымы
3.4.2 Ластанған аймақтағы өсімдіктердің осмостық қысымы

3.4.3 Екі аймақтағы өсімдіктердің осмоcтық қысымына салыстырмалы сипаттама

Жұмыстың нәтижелерін тұжырымдау

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер

Қосымша А Кентау қаласы ағаш.бұталарының түр құрамына қысқаша
шолу
Қосымша Ә Анықталған тұқымдастардағы түрлердің пайыздық
мөлшері
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. 20-ғасырдағы ғылым мен техниканың дамуы ірі өнеркәсіп орындарының жедел өсуіне өз әсерін тигізді. Осыған орай бұл күнде атмосфераның, топырақтың, судың, үздіксіз ластануын тежеп тоқтату мүмкін емес. Сол себепті қоршаған ортаны қорғау және оны табиғи қалпында сақтау мәселесі бүкіл дүние жүзі елдерінің алдында тұрған міндет. Қоршаған ортаға техногендік ластанған заттар мен қалдықтардың таралуын және тірі ағзаларға зиянды әсерін зерттеу өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Қазақстанның барлық аумағында өндіріс орындарынан шыққан қалдықтардың 20 миллиард тоннадан астамы техногендік лас заттар, оның ішінде 6,7 млрд. улы заттар [ҚР статистикалық агенттігінің көрсеткіштері, 1997]. Осының нәтиежесінде өнеркәсіп төңірегінің топырағы, жер асты және жер үсті сулары қарқынды ластануға ұшыраған. Атмосфераның ең төменгі бөлігі тропосферада ауа температурасының, ылғалдылықтың, жел жылдамдылығының тік градиенті өте жоғары. Қазақстанның оңтүстік бөлігінде орналасқан Кентау қаласының жағдайы да алаңдатарлық. Бұл өңірге жасыл ағаштар отырғызу, өнеркәсіп алаңдарын көгалдандыру өте қажетті экологиялық шаралар болып табылады. Өнеркәсіпті қалаларда ауаның ластануына қарсы күрес жүргізген кезде сол өндіріс маңайына техногенді лас заттарға төзімді ағаштарды отырғызу қажет. Түсті металлургия өнеркәсіптерінде тазалау құбырлары мен сүзгіш аппараттар пайдаланылғанмен атмосфера ауасына жүздеген тонна шаң және әр түрлі улы газдар мен техногенді қалдықтар айналаға таралады. Осыларды ретке келтіру үшін техникалық құралдармен қатар, жасыл желектің де орны бар екені ғылыми түрде дәлелденді. Бүгінгі күні қоршаған ортаның өндіріс және өнеркәсіптен шығатын құрамында әр түрлі ауыр металдармен, техногенді қалдықтармен ластанудың тірі ағзаларға әсері өте аз зерттелінген. Көпшілік ғылыми жұмыстарда негізінен зиянды газдар мен металдардың өсімдіктің өсіп жетілуіне кері әсері сипатталады. Ағаш өсімдіктерге сыртқы ортаның антропогендік әсері, оның ластануы, физиологиялық ішкі өзгерістерге тигізетін ықпалына зерттеу аз жүргізілген.
Өсімдіктің сыртқы орта жағдайына бейімделуі-экологияның басты мәселелерінің бірі. Бейімделу процесін анықтауда өсімдіктің анатомиялық-морфологиялық, физиологиялық жағдайларын зерттеудің маңызы зор. Өсімдіктердің физиологиясында су режимі өте маңызды орын алады. Экологиялық жағдайы әр түрлі ауданнан алынған өсімдіктердің су режимін зерттеу–олардың бейімделуін анықтаудың бірден-бір жолы. Бейімделуі анықталған өсімдіктің жерсіндіру жолдарын болжауға да болады. Өз кезеңінде су режимі барлық физиологиялық процестерге бастама болатын маңызды көрсеткіш. Сол себепті бұл жұмыста экологиялық факторлар өсімдіктердің физиологиялық жағдайына әсері тек су режимі арқылы анықталады. Сондықтан өсімдіктерді жерсіндіру үшін оның су режимін, яғни су тапшылығын, транспирация қарқындылығын, осмостық қысымын зерттеу-өзекті мәселелердің бірі.

Жұмыстың мақсаты. Шығу тегі әр түрлі жеті ағаш өсімдікті мысалға ала отырып, техногенді ластанудың ағаштардың физиологиялық жағдайына су режимі арқылы әсерін анықтау және олардың орта жағдайына бейімделуін зерттеп білу. Осы мақсатқа жету үшін мынадай міндеттер қойылды:
-Кентау қаласындағы ағаш-тал өсімдіктерінің түрлерін анықтап, сипаттама беру;
-Өсімдіктердегі техногенді лас заттардың әсерінен болатын су режиміндегі өзгерістерді зерттеу;
-Екі түрлі ауданда өсірілген жеті түрдің: канадалық терек, ақ тал, үш инелі қармала, Семенов үйеңкісі, ұсақ жапырақты қарағаш, кәдімгі өрік, жіңішке жапырақты жиденің су тапшылығына салыстырмалы түрде сипаттама беріп, талдау жасау;
-Осы түрлердің транспирация қарқындылығы бойынша салыстырмалы түрде нәтиже алу;
-Зерттеуге алынған түрлердің осмостық қысым көрсеткіштері бойынша салыстырмалы түрде талдау жасау.
Қорғауға ұсынылған негізгі мәселелер:
-Экологиялық екі түрлі ортада өсірілген жеті түрдің су тапшылығының
жағдайы;
- Екі аймақтағы транспирация қарқындылығының жағдайы;
- Экологиялық факторлардың осмостық қысым жағдайына әсері.
Қорғауға жіберілген қағидалар:
Кентау қаласындағы ағаштардың түрлік құрамын сипаттау;
Техногендік ластанудың өсімдіктердің физиологиялық жағдайына әсері;
Техногендік ластанған аймақтағы өсімдіктердің су тапшылығына төзімділігі;
Ластанған және ластанбаған аймақтағы өсімдіктердің транспирация қарқындылығының салыстырмалы нәтижелері;
Зерттелінген түрлердің осмостық түрлерін салыстырмалы түрде сипаттау;
Ғылыми жаңалығы. Әр аймақтан әкелінген ағаш-бұта өсімдіктердің түр құрамына сипаттама берілді, солардың ішінде ең көп таралған түрлері анықталды;
- Алғаш рет ластанған ауданда кездесетін жеті түрдің су тапшылық деңгейіне техногендік ластанудың әсері питомникте өсірілген түрлермен салыстырмалы зерттелген нәтижесінде ластанған ауданға төзімді келесі түрлер Gleditschia triacanthos, Elaeagnus angustifolia, Salix alba, Ulmus pumila анықталды;
Алғаш рет транспирация қарқындылығы бойынша әр түрлі экологиялық аудандағы транспирация шамасы келесі түрлерде Populus deltoides Mersh, Ulmus pumila, Aсer semenovi, Elaeagnus angustifolia, Gleditschia triacanthos төзімділік көрсеткені анықталды
Қолданылған әдебиеттер

1 Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігінің көрсеткіштері 1996-1998 жылдары атмосфера ауасының тұрақты көздерден шығатың заттармен ластану мөлшері. – Алматы, 1997.– 32 б.
2 Байтулин И.О.Основные направление исследований природрой флоры в ботанических садах Казахстана // Интродукция растений природной флоры Казахстана,- Алма-Ата, 1984,- С. 3-15
3 Ванин А.И. Дендрология .- М.-Л.: Гослесбумизд, 1960. - С.248.
4 Головач А.Г. Деревья, кустарники и лианы Ботанического сада.- Л.: Наука, 1980.- С.188
5 Байсейітова Н.М. Өндірістік қалдықтардың қоршаған ортаға негативтік
әсерін биологиялық тұрғыдан бақылау: Шымкент қорғасын зауытының
негізінде: автореф. б.ғ.к.: 03.00.16. –Алматы, 2001.-с.30
6 Губанов В.Г. Интродукция голосеменных в Казахстане.-Алма-Ата:
Наука.1974.-с. 270
7 Растения природной флоры Казахстана в интродукции. Справочник.-Алма-Ата: Ғылым, 1990.-с. 288
8 Дарибаев Ж. Е. «Өндірістік экологияның әлеуметтік маңызы». Ғылыми
теориялық конференция материалдары мен тезистері. Түркістан, 2001
9 Байтулин И.О, Абиев С «Қазақстан ауылдары мен қалаларын көгалдандыру», Алматы «Ғылым», 1994ж. с. 64-68
10 Қалыбеков Т. Экология және ашық кен / Т. Қалыбеков- Алматы:Қазақстан, 1988.-40-45 б.
11 Нұрмұханбет Д. «Кентаудың мұқтажы көп; қаланың әлеуметтік
экономикалық жағдайы». Заң газеті-2003, 18 шілде , 2 бет.
12 Культиасов И.М.«Тау-сагыз и введение его в культуру»,М, Л. 1938, с. 15
13 Гончаров.А Кентау: древние окрестности молодого города // Южный
14 Карбышева А. «Агрогидрологические свойства почв Казахской ССР». 1964, Алма-Ата с. 20-23 сроков полива. Ташкент: Узбекистан, 1953.-с.27
16 Почвенно – агрохимический очерк участка подсобного сельского хозяйства, Ачполиметал г. Кентау. Чимкентский почвенно агрохимический филиал. КАЗГИПРОЗЕНА 1984 с. 5-20
17 Оценка воздействия намечаемой хозяйственной деятельности на окружающую среду // ОВОС. Пояснительная записка .-Алматы: ТОО «Ин-Т Казгипроград», 2002.-Кн-1 с.1-20
18 Северцев Н.А. Путешествия по Туркестанскому краю и исследование
горной страны Тянь-шаня.-СП., 1957с.57
19 Неуструев С.С. Почвенно- географический очерк Чимкентского уезда Сырдарьинской области //Труды почвенно-ботанический экспедиции. Перес. крп. , ч 1.—иссл., 1908-1910.-вып.7 с.78.
20 Минквиц З.А., Кнориннг О.Э. Растительность Чимкентского уезда Сырдарьинской области //Труды почвенно-ботанический экспедиции. Перес. крп. , ч 2.—иссл., 1908-1910.-вып.4 с.1-32
21 Китапбаева А.А., Абишева Ж.К. Первоначальная характеристика видового состава древесно-кустарниковых растений г. Кентау. Печать Депонирование в КазГОСИНТИ, июнь, 1996г
22 Овчаренко М.И. Тяжелые металлы в системе почва- растение- удобрение // Химия в сельском хозяйстве.-1995.-№4.- с.8-14
23 Қазақстан Республикасындағы табиғи қоршаған ортаның экологиялық жағдайы.- Алматы, 1999.- 47-48 б.
24 Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігінің көрсеткіштері 1998-1999жж атмосфера ауасының тұрақты көздерден шығатын заттармен ластану мөлшері.- Алматы, 1999.- 40 б.
25 Гетко Н.В «Газопоглотительная способность деревьев и кустарников», Растение и промышленная среда.тКиев 1968г, С. 112-114.
26 Фурсов В.И Экологические проблемы окружающей среды». Алма – Ата, 1991 г, с 192.
27 Байтулин И.О. Интродукция растений природной флоры Казахстана.- Алма – Ата, Наука. 1984г, с 3-6, 21-25,35-39.
28 Тарабрин В.П. Газоустойчивость древесных растений. 1971.- №5 с. 138- 141.
29 Бигалиев А.А. Уровень загрязнения окружающей среды тяжелыми
металлами / А.А. Бигалиев Н.М. Байсейтова // Вестник КазГУ. сер. экология.-
1998.-№4.-с. 86-89.
30 Войткевич Г.В. Основы учения о биосферы: Кн. для учителя / Г.В. Войткевич, В.А.Вронский.- Ростов на Дону: Феникс, 1996.- с. 159.
31 Сытник К.М. Биосфера: экология, охрана природы / К.М. Сытник.- Киев, 1997.-с. 142.
32 Арский Ю.М. Экологические проблемы, что происходит, кто виноват и что делать? / Ю.М.Арский, В.И. Данилов-Данильян, М.Ч. Залиханов.- М., 1997.- с.145.23
33 Дрейер О.К. Экология и устойчивое развитие: Учеб. пособие / О.К. Дрейер, В.А. Лось – М., УРАО, 1997.-с.224
34 Олдак П. Актуальные вопросы экологии и охрана приподы. / П.Олдак // Наука и жизнь.- 1987.- №1.- с. 20.
35 Китапбаева А.А., Саданов А.К., Аралбай Н.К. Физиологические аспекты подбора ассортимента растений для озеленения площадок г.Кентау // Вестник ПГУ. серия биология, №2, 2006г
36 Катц К.В «Декоративные кустарники» М., 1959 г.- с. 12-15.
37 Керн Э.Э. «Важнейшие иноземные деревья и кустарники» М., 1936 с.28-32.
38 Байтулин И.О «Корневая система растений аридной зоны Казахстана», Алма-Ата, 1979.- с.180-184.
39 Сыбанбеков Қ. «Жасыл әлем сырлары». Алматы, 1990.- с. 151-152.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1 Аналитакалық шолу
1.1 Кентау қаласының табиғи және экологиялық жағдайы
1.2 ... ... ... ... зерттеудің Қазақстандағы
бүгінгі жайы. Өсімдіктердің экологиялық бейімделгіштігі
1.2.1 Техногендік ластанудың өсімдіктердің су тапшылығына ... ... ... ... ... ... ... ластанудың өсімдіктердің осмостық қысымына әсері
2 ... ... мен ... ... объектiлерiне сипаттама
2.2 Зерттеу әдiстерi
3 Зерттеу нәтижелері мен ... ... ... ағаш-бұталарының түр құрамына қысқаша шолу
3.2 Техногендік ластанудың өсімдіктердің су режиміне әсері
3.2.1 ... ... ... су ... ... ... ... су тапшылығы
3.2.3 Екі аймақтағы өсімдіктердің су ... ... ... ... ... аймақтағы өсімдіктердің транспирация қарқындылығы
3.3.2 Ластанған аймақтағы өсімдіктердің транспирация қарқындылығы
3.3.3 Екі аймақтағы ... ... ... ... Осмостық қысым
3.4.1 Ластанбаған аймақтағы өсімдіктердің осмостық қысымы
3.4.2 ... ... ... осмостық қысымы
3.4.3 Екі аймақтағы өсімдіктердің осмоcтық қысымына ... ... ... ... А ... қаласы ағаш-бұталарының түр құрамына қысқаша
шолу
Қосымша Ә Анықталған тұқымдастардағы түрлердің пайыздық
мөлшері
Белгілеулер мен қысқартулар
ЖЭС-жылу электр станциясы
ЖЭО-жылу электр орталығы
ШМК- шектеулі ... ... ... ... ... ... ... – метеорологиялық қадағалау орталығы
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. 20-ғасырдағы ғылым мен ... ... ... ... жедел өсуіне өз әсерін тигізді. Осыған орай бұл күнде
атмосфераның, топырақтың, судың, үздіксіз ластануын тежеп тоқтату ... Сол ... ... ... ... және оны табиғи қалпында сақтау
мәселесі бүкіл дүние жүзі елдерінің алдында тұрған міндет. ... ... ... ... мен ... ... және тірі ... әсерін зерттеу өзекті мәселелердің бірі ... ... ... ... ... орындарынан шыққан қалдықтардың 20 ... ... ... лас ... оның ішінде 6,7 млрд. улы заттар
[ҚР ... ... ... 1997]. ... ... төңірегінің топырағы, жер асты және жер үсті ... ... ... ... ең ... ... тропосферада ауа
температурасының, ылғалдылықтың, жел ... тік ... ... Қазақстанның оңтүстік бөлігінде орналасқан Кентау қаласының жағдайы
да алаңдатарлық. Бұл өңірге жасыл ... ... ... ... өте қажетті экологиялық шаралар болып табылады. Өнеркәсіпті
қалаларда ауаның ... ... ... ... ... сол өндіріс
маңайына техногенді лас заттарға төзімді ағаштарды отырғызу қажет. Түсті
металлургия ... ... ... мен ... ... атмосфера ауасына жүздеген тонна шаң және әр түрлі улы
газдар мен техногенді ... ... ... ... ретке келтіру
үшін техникалық құралдармен қатар, жасыл желектің де орны бар екені ғылыми
түрде дәлелденді. Бүгінгі күні ... ... ... және ... құрамында әр түрлі ауыр металдармен, техногенді қалдықтармен
ластанудың тірі ... ... өте аз ... ... ғылыми
жұмыстарда негізінен зиянды газдар мен металдардың ... ... кері ... ... Ағаш ... ... ортаның
антропогендік әсері, оның ластануы, физиологиялық ішкі ... ... ... аз жүргізілген.
Өсімдіктің сыртқы орта жағдайына бейімделуі-экологияның ... ... ... ... анықтауда өсімдіктің анатомиялық-
морфологиялық, физиологиялық ... ... ... ... ... су ... өте ... орын алады. Экологиялық
жағдайы әр түрлі ауданнан алынған өсімдіктердің су режимін зерттеу–олардың
бейімделуін анықтаудың бірден-бір жолы. Бейімделуі ... ... ... ... да болады. Өз кезеңінде су режимі барлық
физиологиялық процестерге бастама болатын ... ... Сол ... ... ... ... өсімдіктердің физиологиялық жағдайына
әсері тек су режимі арқылы анықталады. Сондықтан өсімдіктерді жерсіндіру
үшін оның су ... яғни су ... ... қарқындылығын,
осмостық қысымын зерттеу-өзекті мәселелердің бірі.
Жұмыстың мақсаты. Шығу тегі әр түрлі жеті ағаш өсімдікті мысалға ала
отырып, техногенді ... ... ... ... су ... ... анықтау және олардың орта жағдайына бейімделуін зерттеп білу.
Осы мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... өсімдіктерінің түрлерін анықтап,
сипаттама беру;
-Өсімдіктердегі техногенді лас ... ... ... ... ... ... ... ауданда өсірілген жеті түрдің: канадалық терек, ақ тал,
үш инелі қармала, ... ... ұсақ ... қарағаш, кәдімгі өрік,
жіңішке жапырақты жиденің су тапшылығына ... ... ... ... жасау;
-Осы түрлердің транспирация қарқындылығы бойынша ... ... ... алынған түрлердің осмостық қысым көрсеткіштері
бойынша салыстырмалы түрде талдау жасау.
Қорғауға ұсынылған негізгі мәселелер:
-Экологиялық екі ... ... ... жеті ... су ... Екі аймақтағы транспирация қарқындылығының жағдайы;
- Экологиялық факторлардың осмостық қысым жағдайына әсері.
Қорғауға ... ... ... ... ... құрамын сипаттау;
Техногендік ластанудың өсімдіктердің физиологиялық жағдайына
әсері;
Техногендік ластанған ... ... су ... және ... ... ... транспирация
қарқындылығының салыстырмалы нәтижелері;
Зерттелінген түрлердің осмостық ... ... ... ... Әр ... ... ағаш-бұта өсімдіктердің түр
құрамына сипаттама берілді, солардың ішінде ең көп ... ... ... рет ... ... ... жеті ... су тапшылық
деңгейіне техногендік ластанудың әсері питомникте өсірілген түрлермен
салыстырмалы ... ... ... ... ... ... түрлер
Gleditschia triacanthos, Elaeagnus angustifolia, Salix alba, Ulmus ... рет ... ... ... әр ... экологиялық
аудандағы транспирация шамасы келесі түрлерде Populus ... ... pumila, Aсer ... ... ... ... ... көрсеткені анықталды;
Алғаш рет осмостық қысым бойынша мына түрлерде Populus deltoides
Marsh 1,4 есе, Aсer ... 1,5 есе, ... ... 1,3 есе,
Salix alba 1,1есе , Ulmus pumila 1,2 есе, ... ... 1,6 ... vulgaris ... ... ... анықталды;
Жұмыстың практикалық маңызы. Әр түрлі зиянды заттар бөліп шығаратын
көздері бар ... ... ... ... ... ластаудың
өсімдікке тигізер әсерін болжамдау. Ірі өнеркәсіп орындары шоғырланған елді
мекенді жерлерді жасыл желекпен ... және осы ... ... ... ... төзімді ағаш түрлерін өсіру, көбейту.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Диссертацияның негізгі Қ.А.Ясауи
атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік ... ... және ... ... ... ... Абай
Құнанбайұлының 150 жылдық мерей тойына ... ... ... қызметкерлер мен аспиранттардың II-ғылыми теориялық
конференциясында (Түркістан, 1994); Д.Серікбаев атындағы Шығыс ... ... ... ... «Инновациялық технология-ғылым
мен техникада» атты ғылыми-техникалық конференцияда ... ... ... ... ... ... материалдары
бойынша 4 ғылыми мақала жарияланып, республикалық ғылыми конференцияларда 3
баяндамалар ... 1 ... ... ... ... ... және ... Диссертациялық жұмыс кіріспе,
әдебиеттерге шолу, зерттеу әдістері мен ... ... ... ... 3 ... ... және ... негізінің тізімінен және қосымшалардан тұрады. Диссертация 93
беттен құралған, оның ішінде 23 сурет, 13 ... ... ... ... ... қаласының табиғи және экологиялық жағдайы
Қаратау өңiрiне жақын орналасқан Кентау қаласы 1960-1980 жылдары ... ... ... жас ... бiрi. Алғашында бұл жерде
Мырғалымсай кентi және ... ұсақ ... ... ... Бұл ... ... қоры ... соң, оны игеру жұмыстарын жүргiзу үшiн iрi ... салу ... ... ... ... ... ... iргесi көтерiлiп,
құрылыстар, жасыл желектердi интродукциялау, оларды ... ... ... жылы ... ... деп ... iрi ... орындары қарқынмен
дами бастады.
1956 жылы «Ачполиметалл» комбинатының көмегiмен жер ... 40 ... ... ... ... ... көптеген ағаш, бұта тектес
өсiмдiктер әкелінiп отырғызыла бастады. ... ... ... ... ... сөйтiп алдымен өсiмдiктiң (әсiресе ағаш тектес)
бiрнеше түрлерiн көбейту ... ... ... ... ... ... ... жүргізіле бастады. Көшелердiң бойына, ұсақ
саябақтарға, үй аулаларына ағаштар ... Жыл ... ... 60
мыңға жуық көшеттер алынып, қала тұрғындарының көмегімен 2 миллионға ... ... ... ... Кентау қаласын мынадай аймақтарға
бөлуге болады (сурет 1).
1.Орталық ... ... ... ... және көлемi 13 га-ға
созылған «Қазақстанның 30 жылдығы» атындағы саябақ. Бұл ... ... көп түрі ... ... ... жапырақты ағаштар мен
қылқан жапырақтылар. Орталық ... да ... ... ... көп. ... ... ... сафорасы, жоңғар доланасы, грек жаңғағы, кәдiмгi
емен, ланцетник шағаны, кәдiмгi бадан, бұталы өсiмдiктерден қара ... ... ... ... үш ... ... ... жұпаргүл,
көп гүлдi раушан, тағы басқа.
2. Оңтүстiк аймағы: бұл аймаққа кеншiлер саябағы (ауданы 7 га) Абай,
Әуезов, Тоқтаров, ... ... ... Ең көп ... ... үйеңкiсi, таулы шаған , боз қараған және қара ағаштар көше бойлай
канадалық ... қара ... шах ... ... шаған, ақ тұт, Альберт итмұрыны,
жіңішке жапырақты жиде отырғызылған. Кеншiлер ... ... тал, ақ ... ... ... ... , боз қараған, қара ... ... ... қара ... ... ... ... 52—шi, 67-шi мөлтек ауданы: бұл аймақта негiзiнен тұрғын үйлердiң
ауласында өсетiн ... ... мен ... ... мыналар жатады: кәдiмгi
өрiк, алма, алмұрт ағаштары, шие, жүзiм, ... ... ... ... ... Бұл ... қаланың солтүстiк жағы, жаңа аудан. ... ... ... ... жас бұталар мен ағаштарды отырғызған. Қаланың
солтүстік шығыс жағында жасыл ... түрi аз және өте ... ... себебi бұл жерде қаланың жылу электр станциясы, Мырғалымсай руднигi,
трансформатор, экскаватор ... ... ... [2-4] ... ауыр ... ... дәрежеде
аккумуляциялайтын өсімдіктердің түрлеріне ақ акация - Robina pseudoacacia
L; шетен жапырақты ... - Acer negundo L; қара ... Populus tremula ... солардың жағымсыз кері әсеріне толеранттылығы жоғары қара ағаш ... laevis Palt [5], ал ... ... ... фитонцидті
өсімдікке ақ акация – Robina pseudoacacia L ; жіңішке жапырақты жиде -
Elaeadhus ... L; ... robur L;, ақ ... - Betula ... ... ... шаңды қоспаларды, шуды сіңіретін қасиеттері өте жоғары,
әрі декоративті интродуценттердің түрлерімен жаңа саябақтар мен ... ... ... жөн. ... ... интродуцент
өсімдіктердің түрлі зиянды өндірістік газдарды аккумуляциялайтын, жағымсыз
экологиялық факторларға ... ... және де ... ... ... іс шарасы кезінде осы талапты ғылыми
тұрғыда іске асыруға болады.
Белгілі ... ... ... ... ... ... фонның біркелкі болмайтыны анық. Қалада
өндіріс, халық саны артқан сайын одан әрі ... ... ... ... қарай жіктеу тіршілік ортасы деген
ұғымды білдіреді. ... ... ... су (оны ... тұщы, ащы тұнық сулар, судың әр түрлі қабаты), топырақ
(географиялық ... ... ... ... өсімдіктер жатады.
Өсімдік жамылғысының жағдайын зерттеп бақылауды ұйымдастыру ең ... ... ... Бұл әр ... ... өсімдіктеріне
антропогендік әсердің ықпалын бақылап, экологиялық негізде ... ... ... ... ... өсу ... қарап оның сыртқы
ортаның кейбір жағдайларына, оның ішінде климат факторларына қатынасын
жобалауға ... ... ... ... оның өсіп ... ... ... жағдайларды зерттеу арқылы ғана аламыз.
Қала Қаратау тауының етегінде орналасқандықтан желдетуі өте нашар
болатын жағдайда орналасқан. ... ... ... ... ... ... баяу ... Сондықтан ауаның ластануы, топырақтың
беткі қабаттарының былғануы мөлшерден тыс артып отырады.
Кентау қаласының эколог мамандардың ... ... ... 31,2% СО ... 27% ... газ, 24% жуық металл қалдықтары және
олардың қосындылары, солардың iшiнде ... ... мыс, ... ... ұсақ ... ... жерлердегi өсiмдiктерге қонатын шаңның құрамында улы газдар,
металдардың микроэлементтерi көп ... ... ... құрамында 37,7% темiр, 15,5% алюминий, 2,7% мыс, 0,2 % қорғасын
болатыны анықталған [9].
Қалалардың экологиялық ... ... ... ... онда
көгалдандыруды соншалықты қарқынды жүргiзу керек. ... жас ... ... ... ... жатады.
Кентау қаласының экологиялық мәселелерi де сын көтермейтiн жағдайда,
әсiресе, ... ... ... ... қала ... ауаның табиғи қозғалысын, айналымын тежейдi. Ауа, топырақты
ластайтын қалдықтар, шаң-тозаңдар көп ... Ол ... ... қозғалысын, айналымын тежейді. Ауа, топырақты ... ... ... Ол ... ... жылу ... ... Мырғалымсай
руднигi, кен байыту комбинаты, экскаватор, трансформатор зауыттары. 1992-
1994 ... ... осы ... ... 1539 ... алынып, зерттеу
жүргiзген. Сондағы ауаның ластануы мынадай көрсеткiште болған: қорғасынның
орташа айлық концентрациясы -3,7 ШМК, мыс-2,7 ШМК, мырыш - 4,1 ШМК. Ал ... ... ... бойынша орташа көрсеткiш санитарлық ... ... ... үшiн 18 ... ... ... кезде өте үлкен
ластану тiркелген, яғни Cu-32 ШМК, Zn-44 ШМК. 1996 ... ... ... мәнi одан жоғары болған, яғни Cu ... 40 ... ... ... Zn 44-65 ШМК-ға дейiн барған. Бұл деген өндiрiстен өте
көп мөлшерде улы қалдық заттар бөлiнiп, ... ... ... ... [10].
1996 жылы алынған көрсеткiшке келетiн болсақ, май айында Хантағы
өзенi мен ... ... ... ... ... ... Мыс (Cu) ... (Pb) концентрациясы алдыңғы көрсеткiштен 1,6 есе төмендеген.
Мырыштың концентрациясы бiраз көтерiлген. Мұны ... ... ... ... ... ... ... ластанудың күрт төмендеуi,
кейбiр горизонттардың жабылуына байланысты және әр түрлi ... ... ... ендi, ... ... жағдайына келер болсақ, бұл аудандарда
өсiрiлген ағаш, бұта өсiмдiктердiң көп түрi ... Тек ... ... ... үй ... жемiстi ағаштар, қайың, үйеңкi, тал, күмiс
түстi жиделер, канадалық терек, жіңішке жапырақты жиде, үш ... ... ... қарағаш, қара терек отырғызылған.
Дегенмен, орта жағдайын жақсартуда жасыл ... ... ... айта ... жөн. ... оның ... қызметiнiң
мәнi өте зор.
Қаратау тауы Тянь-Шань тау жотасының қатпарлы бөлiгiнiң бiрi ... ... ... ... ... оң жақ жағалауынан бастап 400 км
дейiн созылып жатыр. Бұл жотаның оңтүстiк батысында 30-60 км ... ... ... ... ... Талас өзенi, одан төменiрек Мойынқұм жерi
орналасқан. Қаратаудың етегiндегi ... ... ... ... қарай
өтiлетiн аймақта Кентау қаласы салынған. Оң жақ тұсында Хантағы ... ... ... ... ағып ... Бұл екi өзен Қаратаудың оңтүстiк-
батыс жағынан бастау ... ... ... ... 102 км, ... келiп құяды. Енi 2-3 ... кей ... 40-60 ... ... 0,3-0,4 метр, кей жерi 1,5-2,3 метр. ... ... 200-620 г\см ... ... ... өзенiнiң ұзындығы 54 км, енi 2-
20 метрге дейiн жетедi, тереңдiгi 1-1,5 метр. Судың құрамында ... 200-300 мг\л ... ... бедері. Жалпы қаланың жер бедері тегіс, кейбір жерлері ... ойқы ... ... ... ... ... қарай Қаратау қорығы
созылып жатыр. Бұл қорықта жан-жануарлардың, өсімдіктердің қызыл кітапқа
енген түрлері қорғауға ... ... ... ... мен ... да ... ... кездеседі.
Кентау қаласының климаты өте ... ... ... ... көрінеді. Түркiстан қаласындағы метеостанцияның
анықтамасы бойынша жел күндіз шығыстан ... ... ... ... соғады. Желдің орташа айлық жылдамдығы 3,1 м/сек, кей кездері 3-4
м/сек ... ... ... ... ... ... 1-2 ... аспайды. Шiлде-
тамыз айларында көбiне құрғақшылық, наурыз-сәуiр айы аздап жауын-шашынды.
Маусым айының орташа температурасы 28,3 0С, ... ең ... ... Қыс айларындағы орташа температура 5,6- 9,50С. Ең төменгi температура
380С. Жауын-шашынның түсуi де әр ... ... түсу ... де аз. ... ... құрғақ екенін көрсетеді. Қардың түсу қалыңдығы 10-15
см, ... ... қар ... ... 25 см. Қар 60-85 ... ... ерiп ... Ылғалдылықтың ең көп болатын кезеңi қараша-наурыз
айларында. Бұл кезде 50-60% жуық жылдық ... ... Жыл ... ... ... желдiң жылдамдығы 20 м/сек жетедi.
Кей кезде 25-26 м/сек дейін барады. Жаз айларында ауаның ... ... ... ... Ауа ... 90 ... ... сақталанып тұрады.
Қуаңшылық басым оңтүстікте булану жылдық жауын-шашыннан көп ... ... ... ... күз, қыс айларында көбірек болады. (1-кесте)
1 кесте- Жауын шашынның орташа айлық мөлшері
|айла|I |II |III |IV |V ... | | | | | |
| | ... |
| | |Кұм |Шаң ... |0,01 |
| | |3 |3-1 ... оксиді |1944,1 |1595,3 |1500,3 ... оның ... |1770,1 |1676,7 |1859,7 ... сутегі |650,6 |2,1 |1,8 ... ... |1759,7 |1223,2 |1602,6 ... шаңы |9847,8 |11177,9 |16311,2 ... ... |1154,2 |1516,6 |1428,2 ... ... (газ ... |2098,8 |1666,0 |964,8 ... |1123,1 |1284,2 |1314,1 ... |1662,3 |1949,4 |1619,4 ... |843,9 |628,6 |386,6 ... |270,5 |262,9 |242,6 ... |741,6 |810,5 |1164,9 ... ... ... |3503,6 |2028,4 ... ... ортаны ауыр металдардан техногенді ... және оны ... ... ... ... ... Ластанған ортаны
қалпына келтірудің физикалық, химиялық және ... ... ... ... химиялық, физикалық әдістермен топырақты тазарту өте
тиімсіз. Мысалы АҚШ-та бұл әдістермен бір ... ... ... ... ... қаржы шығатындығы есептелген. Жалпы есептегенде бір гектар
жерді тазартуға 750000 ... ... ... ... ... Ең ... әдіс (өсімдіктер арқылы). Сол ... ... ... ... ... ... келтіру жолдарын жасауға арналған
зерттеулер соңғы кезде жоғарғы қарқынмен жүргізілуде.
Ауыр металдар өсiмдiктiң жапырақтарына, қабығы мен тамыр ... Осы ... ... ... ... жылу ... ... SO2 газын барынша қарқынды жұтатын ағаш түрлерiне ... ... киiз ... жөке ағашы, қылқан жапырақтылардан кәдiмгi
шырша жататынын дәлелдеген [25].
Қаланың өнеркәсiп мекемелерi көп ... ... оның ... ... ... де мол болады. Қазiргi кезде өндiрiстiк кәсiпорындарында
автотранспорттан, өнеркәсiп пен тұрмыстық қалдықтарды ... ... ... зиянды заттар тарайды екен. Газ күйiндегi және қатты ұсақ түйiршiктер
ауада ұзақ уақыт ... ... ... ... ... улануына
әкеп соғады [26].
Өнеркәсiптi қалалардың үстiнде қалыңдығы 1500-2000 миллиметрлiк шаң
мен түтiн қабаты пайда болып, сол ... ... күн ... ... ... ... ... күн радиациясы жазда 20 %, қыста 50%
дейiн кемитiн көрiнедi. Өте тығыз орналасқан қала ... ... ... айналымын тежейді, жылуды бойына тартып, температураны
жоғарылатады [27]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қарағанда жоғары болады да, қалада өсетін
ағаштар ... ... ... ... ... ... қызметін
атқарады: Күннің жарығын бойына сіңіріп, кері ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанда шырмауық жапқан
үй қабырғалары мен шырмауықсыз үй ... ... 12-16 ... ... жетеді [9]. Ыстық күндері жасыл бақтың
көлеңкесінде ауаның температурасы 4-8 ... ... ... ... бір
ылғалдылық сақталынады.
Ыстық, әрi құрғақ климатты Оңтүстiк ... ... ... суды,
топырақты зиянды заттардан арылтудың маңызы өте зор. Географиялық жағдайына
және жер ерекшелiктерiне байланысты, әсiресе, ... ... ... (желдетуi нашар, жаз айларында жауын-шашын көп ... ... ... ... өте бейiм [9].
Ал В.П.Тарабриннiң зерттеуi бойынша металлургиялық зауыттардың
төңiрегiнде газ жұтуға ең ... ... ... ағаштарға үшкiр
жапырақты үйеңкiні, ат талшынды (3,0%, 2,8%) ... Ақ ... ... жапырақтарға шаққанда 69г, кәдiмгi шегiршiн – 39г сүйрiк жапырақты
жиде 87г, қара ... 157г SO2 ... ... ... ... ашық жерге қарағанда, ағаштардың астындағы жер бетiне шаң-
тозаңның 5-10 есе артық ... ... ... қарағайлы алқаптың
әрбiр гектары жылына 36 тонна шаң ... ... ... ... ... 70 ... ... өндiрiстiк тозаңды сiңiредi екен. Өсiмдiктiң
бойындағы шаң-тозаң жауын-шашынмен жуылып, топыраққа сiңiп, араласып ... ... Бас ... ... ... ... жағдайында ағаш-бұта жапырақтарының әрбiр шаршы метр жерiне ... ... шаң ... ... бердi. Шаң ұстағыштығы жоғары ағаш
түрлерiне мыналар жатады: қауырсын ... ... (18,2 г/м2), ... ... ... ... ... үйеңкi (7,0 г/м2), кәдiмгi
сирень (5,68 г/м2), жүрекше жапырақты жаңғақ (4,0 г/м2), ... ... ... емен ... қала ... және ... ... осы аталған ағаш түрлерiн көбiрек
пайдаланған жөн. Өсiмдiкке қонатын ... ... ... ... ауыр ... және микроэлементтердiң қоспалары көп болады.
Өндiрiс мекемелерi төңiрегiнде тозаңның құрамында 37,9% (күлге шаққанда)
темiр, 15,5% ... 2,7% Cu, 0,9% ... 0,8% ... 0,2% ... ... ... біздің металлургия өнеркәсіптерінде технологиялық процестер
жетік меңгерілген. Дегенмен атмосфераға күнделікті жүздеген тонна, шаң ... ... ... бар ... ... газ, ... тұз қышқылы,
азот оксиді, көмірқышқыл газы, сонымен бірге мыс, мырыш, ... ... ... да техногенді ингридиенттер өтеді [29].
Экологиялық орталықтардың ... ... ... ... ... ... концентрациясы шекті мөлшерден (шм) 1,2 есе артқан,
бұл дегеніміз ... ... 1,0 шм, ... ... -1,2 шм, ... шм, формальдегид, аммиак 2,1-2,6 шм-ге көтерілген. Осы қоршаған ортаға
бөлінген заттардың көп мөлшері ... ... кен ... және ... ... ... Ластанудың 16% ке жуығы
жылу электр орталығының үлесіне тиеді.Сонымен бірге ... ... ... улы газдар, адамдардың өз қолымен ... ... ... да осы ... және ... қорды өз қажетіне
пайдалану барысында адамның өзі жасаған өзгерістерінің әсерінен ... 6 - ... ... өнеркәсіп-өндіріс орындарынан ... ... ... ... ... ... ... т, % (жылдық есеп) |
|ЖЭС |13604 |29,4 ... ... |11212,1 |24,2 ... кен орны |13200 |28,5 ... ... ... |7531,6 |16,3 ... зауыты |654,2 |1,6 ... ... ... ең ... деп саналатын кен орындарынан
шыққан ауыр металдардың қалдықтары. Әсіресе қорғасынның мөлшері шамадан ... ... ... ... су мен топырақта жинақталуда. Қала
суының көзі Түркістан-Арыс каналы, Хантағы, Баялдыр су ... ... ... ... ... сулары да ағып өтеді. Шахта суының құрамында
ауыр металдардың мөлшері шекті мөлшерден 1,5 есе көп. Өндіріс аймағындағы
судың ... ... 2,12 - бұл ... ... ... ... көмірқышқыл газының қоры жиналуы да жоғарғы ... ... ... егер көмірқышқыл газының мөлшері арта беретін
болса, онда жер шарының жылылығы жоғарылап, табиғатқа ... ... ... ... беті және онда ... ... олардың
тіршілігне антропогендік жағдайларға сезімтал болып келеді. Көптеген
мәліметтерге қарағанда ірі ... ... ... ... ... ... қалалық орта- көп қабатты үйлер, лас ауа, су, ... ... көше ... адам жылу ... 40 ... ашық жерге
қарағанда кем алады. Жаз айының ыстық қапырық ауасын 2-30 ... ... ... ... ... ... пайда әкеледі. Қала
өсімдіктерінің санитарлы-гигиеналық маңызы мұнымен тоқтап қоймайды, олар
ауа ... ... ... ... ықпал етеді [34].
Кентау қаласында кәсiпорындар салына бастағанда ағаштардың осындай
қасиеттерiн дұрыс ... және де ... Бұл ... ... тал, терек, үш ... ... ... жылы ... анар ... мен жапон үшқаты отырғызылған. Бiздiң жасаған
зерттеулерiмiз Кентау ... ... ... ... тағы да ... ... бұта тектес өсiмдiктердiң түрлерiн
енгiзу, оларды жерсіндiру, қаланың ... ... ... ... жағдайы антропогендiк факторлардың табиғатқа керi
әсерiнiң жылдан-жылға күшейе түсуi, бұл елдi ... ... ... ... қажет етедi. Ең алдымен өсiмдiктiң қажеттi түрiн
ала бiлiп, олардың анатомиялық, ... ... ... ... ... ... ... қажет. Яғни, бұл
орайда орта жағдайдың ауытқуына тез икемдi, төзiмдi келетiн эврифиттердiң
түрлерiн тарату [35].
Жер ... ... ... тірі ... ... оның ... де ... процесс жүріп жатады. Қоршаған ортамен үздіксіз
қарым- қатынаста болып, осы қатынастың өсімдік үшін де, қоршаған орта ... мәні зор ... ... ... өз ... өсімдіктердің
ластанған ортаның дәрежесіне көрсеткіш бола алатындығын ... ... ... ... топырағын таза күйде ұстау үшін, түсті
металлургия зауыттарында кенді ... жаңа ... ... ... ... заттарды толық ұстап, газ күйінде шығып жатқан улы
газдарды ... ... оны ... ... ... Сонда ғана қоршаған орта
жақсарып, адам денсаулығын жақсартуға, экономиканың көтерілуіне жол ашады.
Тіршілік ... ... ... ... ... болып табылады. Мұның барлығының негізгі қорғаушы күші – екі қарама-
қарсылықтың күресі, яғни ассимиляция мен диссимиляцияның үнемі ... ... ... ... ... ерекше келген тірі материяның
айрықша бір түріне жатады. Олар ... ... ... қышқылгазымен
және сумен қоректенеді. Бұл ... ... ... ... және
мөлшеріне байланысты өсімдіктер табиғи сұрыпталып, ... ... ... ... ... болады. Соның нәтижесінде оның сыртқы
ортамен тығыз байланысы орнықты [34].
Әр ... ... ... ... бір ... өзгерісін
түрліше сезінеді. Бұл олардың эволюция барысында қалыптасқан ерекшеліктері.
Мысалы, тәуліктік және маусымдық ... ... бар ... ... ... қалыптасқан өсімдіктер
тропика өсімдіктеріне қарағанда анағұрлым кең ауқымда тіршілік ете алады.
Мыңдаған ... бойы ... орта ... ... ... әсер ... факторлардың көпшілігіне төзімді келеді.
Организмдердің орта жағдайының көп ... ... ... көрсетсе,
яғни икемділігі соғұрлым жоғары болады. Демек, әрбір түр өзінше экологиялық
икемділік танытады. Тіршілік жағдайының айтарлықтай ауытқушылығына ... ... деп ... бір ... ғана өмір ... ... ... [45].
Түр ортаның белгілі бір факторының айтарлықтай өзгеруіне шыдамдылық
көрсеткенмен, басқа фактордың аз ғана ... төзе ... ... барысында организмнің ортаға бейімделушілігі ... ... ... факторларына организмдердің экологиялық қатысын
зерттеудің теориялық маңызы өте зор. ... ... ... организмнің
тіршілік ортасына бейімделу механизмін анықтауға мүмкіндік береді, басқа
жерлерге тарату, жерсіндіру ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға ағза өзінің күйін
белсенді түрде өзгерту арқылы бейімделіп отырады. Қолайсыз ... ... жолы бар. ... қозғалысқа, орын ауыстырып отыруға қабілеті ... тән ... ... ... ... ... қасиет өсімдіктер
дүниесіне негізделген, яғни осы жағдайларға бейімделуімен, мүшелерінің
құрылымын, функциясын сәйкестендіру арқылы жүзеге ... ... ... ... ... және
организмдерге әр кезде әртүрлі ... әсер ... ... кез ... ағза сол ортадағы өзгерістерге бейімделе қалыптасады.
Сыртқы ортаның шамадан артық немесе кем ... ... ... үшін сулардың ластануы өте зиянды. Халық санының өсуі,
қалалардың үлкеюі пайдаланылған ластанған сулардың мөлшерін ... ... ... ... ... ... ластайды. Адам мен табиғат
арасында ... ... ... ... дер ... ... ... қажет етеді.
Жасыл өсімдіктер табиғаттағы оттегінің, көміртегі тотықтарының және
судың айналымын реттейді. ... ... ... ... ... ... ... болуын да өсімдіктер қамтамасыз етеді екен [30].
Қазақстанның жазық далаларында тұзды топырақты ... ... ... әсерінен бүлінген жерлер көптеп кездеседі. Топырақ
жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... және сондай-ақ рекультивациялап, қайтадан шаруашылық
айналымға қосу ... ... зор ... ... ... ... ... жер көлемін, ондағы жыныстардың физикалық-
химиялық құрамдарын анықтау арқылы ... ... ... ... ... ... ол үшін қандай жұмыстар жүргізу қажеттігін
шешеді. Таутехникалық жерді тегістеу, еңістерді жөнге ... ... ... және ... ... салу жұмыстарын қамтиды. Егер
техногенді аймақтың ... ... ... зиянды болса, оның үстіне
экран қабатын салады. Тұзды топырақты жерлерді осылайша ... ... Тек ... аймақтағы жер асты суының барынша төмендеуіне және
суғару кезінде жерге сіңген ... жер ... ... ... ... назар аударған жөн.
1.2.1 Техногендiк ластанудың өсiмдiктердiң су тапшылығына әсері
Өсімдіктердің барлығы ... ... ... ... ... ... ... болса, кейбірі төзімді, ал енді біреулері
екі ортаның мөлшеріне тәуелді болып келеді. ... ... Е. ... су ... ... үш экологиялық топқа бөлген ?:
1. Гигрофиттер
2. ... ... ... ... ... Бұл түрлер су тапшылығына
шыдамсыз келеді. Транспирациясы ... ... ... болады. Оның себебі
лепестік саңылаулары ... ашық ... ... ... ... ... жердің өсімдіктері. Бұл өсімдіктер атмосфераның, ... ұзақ ... ... ... ... ... байланысты
мұндай өсімдіктердің органдары ксероморфты құрылымға ие болады. ... ... ... ... де ... ... жоғалтпайды,
сонымен бірге жапырақтары редукцияланған ... ... ... аз мөлшерде жүріп отырады. Осмостық қысым ксерофиттерде ... ... ... системасы суды қарқынды түрде сорып ... ... ... өсімдіктерде мезоморфты да, ксероморфты да қасиет кездеседі.
Құрғақшылыққа байланысты ... ... су ... ... ... ... ... біледі. Осмостық қысымы 20-25 атм. аралығында
болады. Кей ... ұзақ ... ... ауа ... жоғары болған
кезде шыдамдылық танытса, онда мезоксерофильді мінез көрсетеді.
Су бір өсімдіктің әр түрлі органдарында түрліше болумен қатар ... ... ... рет өзгереді. Өсімдіктің су балансында-өсімдіктің
суды жарату мөлшері мен судың ену ... ара ... ... ... ... үшін ... маңызы өсімдіктерге сіңген топырақтағы
минерал заттарды ерітуі және өсімдік ... бір ... ... ... ролі ... ... болуымен байланысты. Мысалы, ... көп ... ... ... ... ... күшейтсе,
Са++ иондары керісінше ... Су ... ... ... сонымен қатар топырақтағы суды өсімдіктің қабылдау дәрежесі,
топырақтың механикалық құрылысына да өте ... ... ... ... ... өсімдіктер суды түрліше қабылдайды. Ғалымдар қаншама жыл
өсімдіктің суды қабылдауы мен оның бойымен ... ... ... ... ... соған қарамастан бұл мәселе әлі ... ... ... таба алмай отыр. Дегенмен, көптеген ғалымдардың пікірінше ... ... мен ... ... ... ... негізгі фактор:
тамыр қысымы немесе төменгі су жылжытқыш ... ... ... ... ... системасының суды активті түрде қабылдап, одан
сосудтарға қарай өтуіне гутация толық дәлел бола ... ... ... жұмсалған судың артық болуы өсімдік су тапшылығына
ұшыраған кезде байқалады. Бұл ... ... ... жұмсайтын суын
жұмсап қана қоймай денесін тургор қалпына келтіріп тұрған суды да ... ... ... жасушасы суға қанығудың орнына судан айырыла бастайды да,
өсімдіктің тургорлық қысымы түсе бастайды. Сөйтіп, өсімдік су ... ... су ... ... оның ... ... өзгереді де өсімдіктің өсуі мен дамуына кедергі келтіреді.
Өсімдік денесіндегі судың ... оның ... ... ... ... көп [61-63].
Өсімдік солған кезде оның денесіндегі заттардың алмасуы ... ... тұра ... Бұл ... ... ... ... күрделі қант крахмалдарының ыдырауы артып, қарапайым қантқа
айналады. Бұл кезде ... ... алуы ... да, аз да болса су
молекулаларының түзілетіні байқалады. Осылайша өсімдік су ... ... тұра ... сiңген және жұмсалған судың ара қатынасы су теңдестiгi
деп аталады. Су теңдестiлiгi тапшылықсыз болу үшiн жапырақ ... ... ... тамыр арқылы сiңген сумен толықтырылып тұруы ... және ... ... ... ... су алмасу процесiне
қолайсыз әсер етедi. Өсiмдiктiң аздап сола ... өзi ... ... зат ... ... нашарлауына әкеп соғады.
Ұлпалардың сулылығының кемуi ... ... ... ... құрылымының зақымдануына әкеп соғады. Өсiмдiк денесiндегi судың
азаюы фотосинтез қарқындылығын күрт төмендетiп, тыныс алу ... ... ... ... ... ... толық қанықтыруға жетпейтiн
су мөлшерi. Ең ... рет су ... ... ... мен ... көрсетiлген [65].
Т.А.Красносельская-Максимова, Н.А.Максимов, Т.А.Красносельская-
Максимова таңғы уақытта өсiмдiктер сумен максимальды ... деп ... ... ... ... және таңғы ылғал мөлшерiнiң ... ... ... ... су ... ... отырып, оның шамасын қалыпты жағдайда
өсiрiлген өсiмдiктердегi су мөлшерi мен қолдан қанықтырудан ... су ... ... айырма бойынша өлшеудi ұсынады, себебi
өсiмдiктердiң көпшiлiгi күндiзгi ... ... түн бойы ... ... және ... ... да суға қанықпаған болып шығады [56].
J.Catsky әдiсi бойынша су тапшылығын ликвидациялауға 3-4 ... ... оны ... ... ... қатесiн кемiтедi. О.Stocker
өсiмдiктерде су тапшылығы ... ... ... ... ... кеңiнен нақты дәлелдейдi [68].
Қазақстандық ғалымдар да су ... ... ... ... ... белдеуiндегi бiрқатар өсiмдiктердiң ... ... Iле ... ... экспозициясында өсiрiлген
өсiмдiктердiң көбiсiнiң ... ... ал ... ... ... ие ... пiкiрге келедi [69].
С.В.Чекалин өсiмдiктердегi су тапшылығын ... ... ... зерттеген. Су режимi өсiмдiктерде әр ... ... ... ... үш жағдайда :
1. Судың өсiмдiкке келуi оның шығындалуынан асады, яғни, өсімдік
үнемі сумен қамтамасыз етіліп және оның ... ... көп ... ... келуi оның жұмсалуына тең, яғни су тапшылығынсыз режим ең
қолайлы болып табылады.
3. Суды өсiмдiктiң шығындауы оның ... көп, бұл ... ... әкеп ... [70].
Су тапшылығы өсiмдiктердiң сыртқы көрiнiстерiне әсер етедi, бiрақ
барлығына емес. Көптеген өсiмдiктер су тапшылығы көп ... да ... ... өздерiнiң сыртқы көрiнiстерiн өзгертпей тұра алады.
Өсiмдiк су ... ... ең ... ... ... ... Өсiмдiк жасушасында крахмал қантқа айналады және тыныс
алу күшейедi. Тыныс алу нәтижесiнде су тапшылығын төмендететiн су түзiледi.
Күндiзгi тапшылықтан ... ... ... ... су тапшылығының
пайда болуы топырақтағы ылғалдың жеткiлiксiздiгiмен байланысты [71].
Өсімдіктердің сыртқы ортаның жағдайына бейімделуі-экологияның ең
маңызды ... ... ... ... ... анатомия-
морфологиялық, физиологиялық қасиеттерінің орта жағдайына тәуелдене өзгеруі
жатады.
Екі түрлі ... ... ... су ... ... ... ... үлкен қызығушылық тудырады, өйткені бір түрдің таза
аймақ пен ... ... ... ... ... ... ... өзгерістердің болатындығына көз жеткізуге болады (1996-
1998ж зерттеу ... ... ... өсімдіктердің
биологиялық-морфологиялық, физиологиялық жағдайлары экологиялық өзгеріске
ғана ұшырап қоймайды, сонымен бірге олардың су ... ... ... ... ... өзгеруі физиологиялық көрсеткіштердің амплитудасына
тығыз байланысты. Амплитуда тербелісі ... ... ... ... ... өзгерісіне соғұрлым бейімделгіш болады [72].
Өсімдіктің су режимінің экологиялық ... ... ... ... бірі ... ... су ... Ұлпаның суды
ұстау қасиеті көптеген физиологиялық процестермен тығыз байланысты, және
осы ... ... ... жүруіне, өсімдік өсуі мен дамуына ықпал
етеді [73]. Өсімдіктің су алмасу сипаттамасы ассимиляция ... ... ... сипатталуы қиын. Өсімдіктердегі су мөлшерінің шамасы
бойыншы аридті және қара ... ... ... ... ... емес ... дәлелдеген [74].
Су мөлшері жапырақ ұлпасындағы судың келуін, оның шығындалуын,
жетіспеушілігін анықтайтын су ... ... ... ... мәні өсіп келе ... параметр болып табылады. Әр түрлі
аудандарда өсетін өсімдіктердің жапырағындағы су ... 67-83 ... ... ... Вегетациялық периодтың барлық кезеңінде
жапырақтағы су мөлшерінің шамасы өзгеруі мүмкін. Шекара ... әр ... ... ... ... су ... ... бір мөлшерде
жұмсауын, төзімділігін, су теңдестігінің қозғалғыштығын ... ... Ал ... ... ... ... және кіші ... олардың сусыздану қабілетін және оған сәйкес жоғары температураға
бейімделуін де көрсетеді. Б.А.Келлердің жүргізген тәжірибесінің ... ... су ... көрсеткіші, жапырақтағы су мөлшері сияқты
әр түрлі топ ... ... ... талдау жағдайында
қолдануға болады [75].
Таулы аймақтағы өсімдіктердің эколого-физиологиялық ерекшеліктерін
зерттеуге көп ... ... ... ... ... су ... зерттеген ғалымдар өсімдіктерге
негізгі әсер етуші фактор ылғалдылық, ... ... күн ... ... пікірге келген. Памир-Алай таулы системасының әр түрлі деңгейінде
бірнеше түрлердің су ... ... ... ... келген: мезоморфты
түрлерден ксероморфты өсімдіктер өз ... суды ... ... су ... азая ... транспирациялау қарқындылығы да
азайып, су тапшылығы мен осмостық қысымы көтеріледі Памир-Алай батыс таулы
аймағындағы көлденең белдеуден ... ... ... ... эдификаторлық өсімдіктердің әр түрлі типтері су ... ... ... ... Су ... мөлшеріне су буландырудың
жоғары мәні мен ... су ... ... үлкен кіші көрсеткіштердің
амплитудалық ауытқу шамасы бойынша төрт топқа бөлген [86].
1.Қалыптылық ... ... ... 4. ... ... ... анализінен әр түрлі экологиялық топтағы өсімдіктердің су
алмасу процесін, вегетациялық кезеңнің ұзақтығын, өсімдіктің өсу ... ... ... өсу ... ... ... ... биіктеген сайын
алынған обьектілердің суды буландыруы азайып, жапырақтағы су мөлшері
көбейеді Жалпы ... ... су ... ... ... ... байқалған. Орталық Кавказдағы шөптесін өсімдіктердің су
балансына зерттеу жүргізгенде мынадай пікірге келген: су ... ... ... яғни, сыртқы орта факторлардың: температураның,
ауа ылғалдылығының, күн радиациясының әсерінен физиологиялық ... ... ... ... ... ... ... үлкен әсер етпейді. Алтай
таулы аймағындағы өсімдіктердің осмостық қысым шамасы және су ... ... ... ... [88].
Оңтүстік–шығыс Алтай таулы аймағындағы өсімдіктердің эколого-
физиологиялық ерекшеліктерін зерттей келе мынадай қорытындыға келген. ... ... ... өсетін өсімдіктерде су тапшылығы байқалмайды, ал жазық
жерінде өсетін өсімдіктер ылғалдылықтың жетіспеуін сезінеді, өйткені таулы
аймаққа қарағанда жазық ... ... ... аз ... [89]. Ауа-
райы континентальды болып келетін Калифорнияның тау бөктеріндегі ... ... ... өсімдіктерге қарағанда клетка ... ... ... болып келеді екен [90].
Хангай мен Шығыс Памир таулы аймағындағы өсімдіктердің су режиміне
салыстырмалы зерттеу жүргізіп мынадай қорытынды ... ... ... ... ... әркелкі, контрастылы жағдай туындаған сайын, әр
топтағы өсімдіктердің ара қатынасында дифференцация айқын ... ... ... ... ... қысым жоғары болып келеді, өйткені бұл
аймақ үнемі су тапшылығын сезінеді. Егер де тіршілік үшін орта ... ... ... әр ... өсімдіктердің су режимінде
ауытқушылық аз болады. Таулы ауданның өсімдіктері үшін су ... ... ... ... ... ... үшін тән ... [91].
1.2.2 Техногендік ластанудың транспирация қарқындылығына әсері
Өсімдіктің жер бетіндегі ағзаларынан судың булануын- транспирация деп
атайды. ... ... ... ... оның ... физиологиялық
ерекшеліктеріне байланысты.
Өсімдік суды өте көп жұмсайды. К.А.Тимирязевтің дәлелдеуі бойынша
астық тұқымдас өсімдіктер денесінде бір ... ... зат ... ... ... су жұмсайды [96].
Өсімдік денесіндегі құрғақ зат түзуге кететін судың грамм мөлшерін
транспирация қарқындылығы деп ... ... ... әр ... ... болады. Транспирация деңгейі өсімдіктің морфо-биологиялық
ерекшелігі мен сыртқы ортаның әсеріне де тікелей байланысты екенін көптеген
ғалымдар ... ... ... ... ... ... және ... ішінде өзгеріп отырады.
Күндіз өсімдік толық сумен қамтамасыз етіліп тұрғанда күн ... ... су ... ... жаңарып отырады. Ал түнде судың жұмсалуы
азайғанмен транспирация мүлде тоқтамайды. Өсімдік ... ... ... толықтырылады. Өсімдіктердің суды көп жұмсауы олардың ... ... ... ... ... ... әлсіресе, онда өсімдіктің
өнімі артады. Мысалы: тропиктік ормандарда жауын-шашын жиі болып, ... ... ... ... ... қарқындылығы азайып,
өсімдіктер қаулап өседі [106].
Транспирацияның өсімдік тіршілігіндегі ... ... ... Судың транспирациялануы нәтижесінде өсімдік жапырақтарының су сору
күші артып, өсімдіктің барлық вегетивтік органдарына сумен онда ... ... ... ... ... Транспирация лепестік арқылы өтеді де, ол әрқашанда ашық ... ... ... ... жағдай жасайды.
3. Су жапырақ тақталары арқылы булану барысында жоғары температура
әсерінен ... ... ... кетуіне кедергі келтіреді.
4. Транспирация нәтижесінде жапырақ клеткаларындағы барлық тіршілік
процестерінің ... ... ... ... ... екі ... ... асады. Ол лепестік және кутикалық. Соңғысы
лепестікке қарағанда қарқындылығы аздау. Кутикалық ... ... ... түрлеріне, сыртқы экологиялық жағдайларға байланысты.
Осындай ... ... ... жас ... ... 51%, ал лепестік транспирация 49%, ал ескі жапырақтарында
кутикалық транспирациясы 15,4%, ... ... 84,6%; ал ... 22,2%, ал лепестік трнспирация ... 77,8% ... ... ... қарқындылығына топырақтың ылғалдылығы,
өсімдік тамырының қаншалықты терең тамыр жайғандығына және ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша су режиміне микроклиматтық жағдайлардың әсері өте
үлкен роль атқарады. Бұл жағдайларға күн ... ауа ... ... ... мен ... ... ... радиациясын өсімдіктің пайдалануы әр түрлі. Осыған ... өзін күн ... және ... ... деп екіге бөлінеді. Жалпы
жер бетіне түсетін күн энергиясының 45-50% ғана ... ... ... ол сіңірген энергия жылу ретінде өсімдік ағзаларына беріліп, су
буландыруға ықпалын тигізеді [101]. Күн ... ... ... ауа температурасы мен ылғалдылық. Бұл ... ... ... ... ... әсер ... Бұл жағдай біздің
жұмысымызда да көрсетілген. Топырақ ылғалдылығы жеткілікті мөлшерде ... ... жер асты ... ... ... ... ауа температурасы
жоғары болғанда транспирация ... да арта ... ... ... әр түрлі топқа жататын өсімдіктерде ... ... ... географиялық орналасу аймағына да байланысты. Бұл
зерттеулер Ж.Ж.Жатқанбаев жұмыстарында көрсетілген [109].
Ауа ылғалдылығын ... ... ... ... ... бір ... оңтүстік шығыс жағынан алынды.
Психрометрдің резервуарын жел ... ... ... ... ... ... қатты қызып кетпейді және сорып алатын ауа ... ... ... ... Бұл ... қарқындылығын есептеуде нақты
мәліметтер алу үшін қажет. Топырақ температурасын өлшей үшін арнайы Савинов
термометрі мен ... ... ... ... ... ... Екі ... аймақтан алынған зерттеулердің нәтижелерін кесте
сурет түрінде көрсетіп, алынған нәтижелерге талдау жасалынды.
Ластанған аймақтағы орта ... ... ... су ... ... Транспирация қарқындылығына да қоршаған ... ... бар. ... өнеркәсіп маңайындағы өңірлердің топырақтары ... ... ... ... көп ... ... жерлерді
мелиорациялау немесе рекультивациялап, ... ... ... экологиялық үлкен мәселе. Мұндай жерлердің өздігінен қалпына
келуі жасыл желектің өсіп шығуы өте ұзаққа созылатын процесс ... ... ... да ... ... әсер ... ... шешуші роль атқарады. Ауаның ылғалдылығы жоғары
болған ... ... суды аз ... ... өз ... буландыратын
суды аз жұмсайды. Сортаң жердегі өсімдіктің тіршіліктерінде басқа топтарға
қарағанда өзгеше. Бұл жердің зиянсыз тұздарының өзі ... ... ... ... ... жеткілікті болса да, өсімдіктің ... ... ... ... ... суды өз ... ... күші
ондағы ылғал мөлшеріне қаншалықты ... ... ... мөлшеріне де
соншалықты тәуелді екенін көрсетеді. Топыраққа тұздың шектен тыс жиналуы
өсімдіктің улануына әкеп ... ... ... ... екі
жақты зиян әкеледі: сумен қамтамасыз ... ... әрі ... ... де ... өте ... аз ... және зиянсыздары
болады. Мысалы көмір қышқылды натрий топырақта ыдыраған кезде күйдіргіш
натрий сілтісін түзіп, ... өте зиян ... Ал ... карбанат
тұздары өсімдіктерге аса көп зиян әкелмейді, өйткені ол ... ... ... тұздануы өсімдіктін тек өсіп дамуына, органдардың
функционалдық әрекеттеріне ... ... қана ... оның ... де әсер ... [113]. ... ... сіңуі клеткалардың
өткізгіштік қасиетіне қарай реттеліп ... ... ... ... ... ... тамыр клеткаларының тұзды өзіне ... ... тұз ... ... бір ... ... ғана
сақтайды [98].
Генкельдің зерттеулерінде топырақтағы тұздардың шамадан тыс мөлшері
клетка ... ... Бұл ... қысымды төмендетіп, ... ... ... ... ... физиологиясына тек топырақтың ғана емес,
сонымен бірге ауа мен ... да ... ... Дәлірек айтсақ атмосферадағы
көмір қышқыл газының көбеюі (ЖЭС жақын орналасқан), Мырғалымсай ... ... ... ... ... ... тыс ... ( шектеулі
рұқсат етілген қорғасынның ауадағы мөлшері 0,0007мг\м3 аспау керек) ... ... ... ... оның да ластануы өсімдік үшін өте ... ... ... нашарлауы өсімдікке су
қабылдауын нашарлатады. Тамыр системасының тыныс алуына оттегі жетіспей,
ондағы зат алмасу нашарлайды [115].
Ауаның ... ... ... тақтасының бетіне қонып,
транспирация қарқындылығын төмендетеді. Бұл ауаның тағы бір ... ... ... ... ... ... күкірт, көмір
оксидті газдардың болуымен (үлесі 70% дейін) ... ... ... мен ... ... ... ... Elaeagnus
angustifolia транспирация қарқындылығына жүргізген зерттеулерінде Сарысу
аймағында транспирация шамасы 400 мг да, ал ... ... ... ... болған [119].
Әр жылдарда зерттелінген өсімдіктердің ... ... ... факторларына, ауа-райының құбылмалы болуына тікелей
байланысты. Әсіресе ылғалдылық көп ... айы мен ... бас ... ... айында құрғақшылық байқалады. Транспирация қарқындылығы
вегетациялық кезеңнің соңына қарай ... ... ... басқа жүргізілген зерттеулермен салыстырып көрелік .Іле
Алатауының оңтүстік және солтүстік ... ... ... зерттеулер жүргізгенде транспирация қарқындылығы солтүстік аймақтағы
өсімдіктерде жоғары да, ... ... ... Автор оның себебін
топырақтың ылғалдылығмен және корреляционды ... ... ... ... ... ... аймақтарда су ... әсер ... ... ... ... ... күн
сәулесінің радиациясы[120- 122].
Транспирацияның екі рет үлкен ... ... ... ... ... түскі сағат 13-ке сәйкес келсе, екінші жоғарғы нүкте
жапырақ тақтасындағы лепестік саңлауларының ... ... сору ... ... ... ... ластанудың өсімдіктердің осмостық қысымына әсері
Өсімдіктердің тіршілігінде осмостық қысымның қызметі алуан түрлі және
аса ... ... ... суды ... осмос процесіне тікелей
байланысты. Клетка неғұрлым жас болса, оның осмос ... ... ... ... қысым тіршілік ететін жердің ылғалдылығына сәйкес өзгеріп
отырады. Ауа неғұрлым құрғақ болса, қысым ... ... , ал ауа ... ... аз ... Осмостық қысым көрсеткішінің өзгерісі ... ... ... ... туралы нәтижелерді ғылыми
жұмыстардан алуға болады [124,125].
Өсімдік бойымен ... ... ... органдар арасында судың
таралуын реттеп отыру, клетка шырынындағы осмос қысымына ... ... ауа ... белгілі қалыпта тұруы тургорға
байланысты болады да, ... ... ... ... ... Осмостық
жағдайларға байланысты клеткадағы ферменттердің қасиеттері өзгеріп, соған
сәйкес зат алмасу процесі де ... ... ... ... жер ... өсетін өсімдік клеткаларында 5-6 атмосфера
болады да, ал суда өсетін өсімдіктерде 1-3 ... ... ... Ал
галофитті өсімдіктерде 60 атмосферадан асып кететін кездері болады.
П.А.Генкель ... ... ... ... ... ... ... заттардың жиналу нәтижесінде фотосинтез ... ... ... ... жүреді. Клеткадағы осмостық қысымның ... ... ... қанттар түзіп, олардың синтезделіп қайтадан күрделі
қантқа ... зор ... бар. ... ... қарапайым қанттарға
айналып, олардың мөлшерінің көбеюіне сәйкес олардың осмостық қысымы артады
[127].
Н.А.Максимовтың зерттеуі ... ... ... ... ... салдарынан, клетка шырынының концентрациясы артып, өсу процесі
нашарлайды. Клетканың осмостық ... ... ... бірдей емес, бір
өсімдіктің әр түрлі ұлпаларында түрліше болады [128].
Басқа зерттеулерге көз жүгіртсек осмостық ... ... ... өсетін
өсімдіктерде 20 атмосферадан аспайды екен. ... ... ... 8-12 ... ... Іле ... ... зерттеулерінде Альпі
поясында 13-27 ... ал ... ... 7-13 ... . ... ... ... судың ылғалдылықтың мөлшері ... ... көп ... ... ... ... ... мен әдiстерi
2.1 Зерттеу объектiсі. 1994-1995 жылдары Кентау ... ағаш және бұта ... ... ... мен ... ... ... сипаттама жүргiзiп, содан кейiн кейбiр
түрлерiн тандап алып ... ... ... ... ... ... Таңдап алынған түрлер мыналар:
1) Канадалық терек – Populus deltoides Marsh.
2) Семенов үйеңкiсi – Acer Semenovii Rgl.et ... ... ... жиде - ... ... ... Ақ тал- Salix alba L.
5) Қарағаш- Ulmus pumila L
6) Үш ... ... ... ... ... ... өрiк- ... vulgaris L.
Бұл зерттелген өсiмдiктер әр ... ... ... ... жатады. Негiзгi жасалынып зерттелген жұмыстарымыз осы
интродуценттердiң су тапшылығы, ... ... мен ... Осы ... ... және ... параметрлердiң
көрсеткiштерi өсiмдiктердiң сыртқы орта ... ... ... ... ... ... ... әсiресе, қуаңшылық аудандарға
бейiмделу ... ... ... ... ... ... ... ауытқу амплитудасы
маңызды роль атқарады.
1 Канадалық терек -Populus deltoides Marsh
Ағаштың биiктiгi 40-45 метрдей, дiңгегi тiк, сұр ... ... ... ... ... ... үш бұрышталған. Жапырақтың бетi жасыл
да, асты ашық ... ... ара тiстi ... ... ... 4-7 ...... Америка. Өте тез өсетiн ... ... бұл ... көп ... ... [36].
Жапырақтарының бүршiктен жарылуы мамыр айында басталады да, ... ... аяғы мен ... ... ... жапырақпен бiрге жарылып,
жемiсi шiлдеде пiседi [37].
Бұл терек құрғақшылыққа өте төзiмдi, құмды жерде өсе ... ... ... Жас отырғызылған ... ... ... әк
араластырған жөн, себебi жас терек ... ... өте ... ... зерттеулерге сүйенер болсақ ... ... ... аса зор ... сондықтан бұл ағашты ксеромезофиттер
қатарына ... ... ... өте ... ... Егер жарық аз түсетiн жерде
отырғызылса, өсуi ... ... ... ... ... ... тұрақты. Өсу жылдамдығы солтүстiкке қарағанда артық. ... ... ... ... өсу ұзақтығы 190 күнге артық, ал
солтүстiк аудандарда 120-130 күндей. Аналық ... ... ... кезде
мамықтары жерге түсiп көшенi ластап, ауада қалықтап ұшып ... ... ... ... терек түрлерiн отырғызған жөн. Канадалық терек тұқыммен
және вегетативтi жолмен көбейедi. ... ... ... шаң-тозаңдарды
жақсы сiңiруiне байланысты бұл ағаштың түрiн өндiрiс маңайына отырғызған
дұрыс ... ... ... Acer ... Rgl.et ... ... ... өте көп. Дала үйеңкісі, өзен үйеңкі,
қара үйеңкі, Америка үйеңкісі. Семенов үйеңкiсi және тағы ... ... ... ... ... батыс бөлiгiнде, Қаратау тауынан Боро-хоро
тауына дейiн таралған. Жер ... ... ... 150 түрі ... 6 ... ... ... дiңi сұрғылт түстi, тегiс, бұтақтары күлгiн
түстi. Жапырақтарының көлемi орташа, тақтасы жұмыртқа ... ... үш ... Басқа түрлерге қарағанда таралу ... да ... тек ... ғана тұратын орман кездеспейді, көбіне ол ... ... ... ... ... бес ... ірі жапырақтары өте
сымбатты да пайдалы. Өсімдік жапырағы- жақсы мал ... қара және сары ... алу үшін ... ... ... кезеңi сәуiрден қазанның аяғына дейiн созылады. Көктемде
түскен жемістер өніп шығу үшін біраз ... ... ... ... еріп ... де, ... түскен үйеңкі жемістері қардың астындағы өсімдік
қалдықтарының үстіңгі бетіне тап болады. Бұл ... өнуі үшін ... бiр ... суды ... бойынан буландыруды жақсы реттеп
отырады.Атмосфераға суды тек ... ... ғана ... ... ... ... болдырмайды. Үйеңкінің тағы бір ерекшелігі ... ... ... болмайтын сүт шырынын бөліп шығаратындығында.
Мұндай ... ... және ... ... өсетін ағаштарға ғана
тән. Үйеңкінің сүт ... ... ... ... бұл өте ... құбылыс. Құрғақшылыққа төзiмдi, ксерофиттердiң қатарына жатады.
Көбеюi тұқым ... ... ... ... ... ... ... L.
Ағаштың ұзындығы 6-7 метрге дейiн жетедi. Дiнiнiң ... ... ... ... үшкiр тiкенектер болады. Жапырағы ланцетник
тәрiздi, үстi сұр жасыл да, асты ақ ... ... ... 5-7 см, ал ... см. ... ... жиде оңтүстiк өзендердiң ... да, ... ... де өсе ... көп ... өсiмдiк. Аса көп күй
талғамайтын төзiмдi. Физиологиялық құбылысының бiр ерекшелiгi, егер қатты
құрғақшылық бола ... суды ... тез ... өз ... ... тұру ... ... Егер қолайсыз жағдай туа
қалса, жиденiң тағы бiр ерекше қасиетi бүршiк шығаратын бiр ... ... ... ... ал ... ... бола қалса осы бүршiктен жас
бұтақтар өсiп шығады. Тiкенектер бiр жылдық жас бұтақтан өсiп шығады ... жас ... ... ... тамыр (7-90см) одан бiрнеше
жанама тамырлар өсiп шығады. 30 см тереңдiкте жiңiшке тамырлардан түйiндер
пайда болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тамыр ұштарында ... ... ... да ... ... азотпен қамтамасыз етедi және де көршiлес өсiп ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерге көз жүгiртсек, жиде сазды топыраққа
өте төзiмсiз, бiрақ тұзды топыраққа бейiмделуi өте тез. Бұл ... ... ... ... әр түрлi техногендiк ластануға бейiмдiлiк көрсеткiшi ... де ... ... ... ... ... ... жерге сепкен
кезде, тұқым тез өнiп, ортаға тез бейiмделедi. Оны ұрық пен эндоспермдегi
қоректiк заттардың мол ... ... ... ... ... жиде ... үшiн күресiп, ауа мен топырақтың ластануына қарсы
тұра алатындай қасиетке ие [40].
Жиденiң гүлдерi қос, кейде дара жынысты, ... ... ... ... ... ... және вегетациялық жолмен.
4 Ақ тал- Salix alba L.
Бұл үлкен ағаш, биiктiгi 20 метрге дейiн ... Дiңi ... ... ... бар. ... ... ... тәрiздi,
ұзындығы 5-15 см, енi 2-2,5 см. Үстiңгi жағы ашық жасыл да, асты ашық күмiс
түстес. Жапырақ қалемшесi қысқа, ... 1 см. ... ... ... тұстас келедi. Ақ тал таулы жерде аз өседi, көбiнесе тегiс жерде
су жағалауларында ... ... ұсақ ... бар, ... ... соң ... ... судың ағындарымен таралып, топыраққа ... соң жер ... өсе ... ... ұсақ, сопақша, ұрық астынан
түктер өсіп шығады да, топыраққа бекиді. Алғашқы жылы ... ... ... да, ... жанама тамырлар өсіп шығады. Негізгі ... 30-40 ... ... ... ... ұзындығы 10-15
сантиметрдей, аздаған жапырақтары болады. Екiншi жылда ... 1 ... ... ... ... аса көп күй ... өсімдік.
Басқа түрлерге қарағанда таралу аймағы да үлкен.
Вегетативтi жолмен және тұқым арқылы көбейедi [42].
Ақ тал ыстыққа, ... ... ... ... ... ... ... күннiң ерекше ыстығында клеткалалардың ыстықтан күйiп
кетпеуi үшiн суды буландыруды екi ... ... ... ... ... 60% ... ... оның есесiне дубильдi заттар 8% ... ... егер ... құрамындағы су мөлшерi азайып тұздың
мөлшерi көп уақытқа дейiн сақталса, онда ақ талдың ... мен ... ... ... ... ... күлгiнденiп, құрылымын бұзады да
түсiп қалады. ... iрi ... ... ... өте ... ... жерлерге отырғызуға болмайды [43].
5 Қарағаш- Ulmus pumila L
Бұл ағаштың ұзындығы 15 метрге дейiн өседi. Тұқымнан өне ... ... ... ішінде тез өсіп тарай бастайды. Биiктiгi 6 метрге дейiн жетедi,
дiңi сұрғылт түстi, тегiс. Бұтақтары күлгiн түстi. ... ... ... ... ... ... ... үш күлтелi. Көктем
шығысымен алдымен гүлдеп, содан ... ... ... ... ... ... ... жемісі тез пісіп жетіледі. Қарағаштың бас жағы ... ... ... ... ... ... ... үшкiр,
формасы эллипс не жұмыртқа тәрiздi. Ұзындығы 2-5 см. Үстiңгi жағы ... шетi тiстi ... ... ... ... ... ... Өсуi өте
тез, құрғақшылыққа төзiмдi, топырақты таңдамайды. Орта жағдайына ... ... ... ... ... барлық аймақтарда
қарағашты отырғызу тиiмдi [44].
Су режимi өте ... ... ... тұз иондары көбейген
жағдайда тамыр системасы кең етек ... ... ... ... тамырларының беткi жағы iрi, сосудтарының кеңдiгiмен ерекшеленедi.
Өте ... ... ... ... өсуi ... Жапырақтары,
жылдық жас бұтақтары түсе бастайды. Жапырақтағы судың көлемi 50% дейiн
азаяды. Су ... ... 150 мг ... кемидi. [45].
Егер топырақ тұздылығы 3% ... ... де оған тез ... болады. Осмостық қысымы 21 ден 55 атмосфераға дейiн көтерiледi. ... ... ... ... тән деп айтуға болады. [46]
6 Үш инелi қармала - Gleditschia triacanthos L.
Өте биiк тез өсетiн ... ... 40 ... ... жетедi.Үш бұрыштап
өскен тiкенектерi бар. Жапырақтары екi қауырсынды, 8-25 парлы ... ... ... ... ... гүл ... ... қуысына
жинақталған. Бұршағы қоңыр-қызыл, ұзындығы 20 см, тәттi шырыны бар. Тұқымы
қара ... ... ... жағы ... ... ... ... гүлдеп, тамызда
жемiсiн бередi.
Әдебиеттерде [47-49] қармаланың шығу тегi Солтүстiк Америка делiнген.
Ерте ... бұл түр көп ... ... аймақтарды алып жатқан. Оның
себебi қармала кез-келген орта жағдайға тез бейiмделгiш ... ... ... XVII ғасырдың аяғында әкелiнген. Ресейге алғаш рет ... ... ... ... ... Кейiннен Горенск, Гатчинск ботаника
бақтарына отырғызылды. 1913 жылы К.Линней бұл ағашты сипаттап, ... ... J.G Gleditch ... ... ... Тұқымының қабығы
өте қалың, сондықтан оны ... пiсiп ... ... ... ... ... ... болсақ, алғашқы болып негiзгi
тамыр топыраққа бекидi, одан ... ... ... ... ... ... ... тамырлар өсiп, өсiмдiкке суды жеткiзедi [50].
Ағаштың діңi сұрғылт, қоңырқай, өркенi жiңiшке, жапырағы мен ... осы ... ... Гүл шоғыры бiртiндеп ... гүл ... ... ... ауа-райының қолайлы жағдайына байланысты.
Негiзiнен жаппай ... ... ... ... ... ... ... 21
күндей. Ағаштың бұл түрi өте ... ... қала ... ... Үш ... ... 60-65 жыл ұзақ өмiр ... қатарына жатады [47].
7 Кәдімгі өрiк - Armeniaca vulgaris L.
Ағаш төбесi ... ... 8 ... ... ... ... Дiңi қоңыр сұр, бұтақтары қоңырқай түстi. Жапырағы дөңгелек, ұзындығы
6-9 см, енi 5-8 см. ... ... ... ... ... ... жемiсi
пiсiп жетiледi. Жемiсi сары түстi, шырынды, еттi, ортасында сүйегi болады.
Iле Алатауының ... ... ... ... пiсетiн түрлерi
кездеседi.Кентау қаласында мамыр айында ... ... ... ... ... ... кәдiмгi өрiк мезоксерофильдi ағаштар
тобына жатады.
Құрғақшылыққа төзiмдi, дегенмен өте құрғақшылық пен сыртқы ортаның
қолайсыз ... ... сары өрiк ... ... ... ... ... Жемiстерi пiскен кезде жемiсiнде ұсақ қоңыр дақтар пайда
болып жарамсыз болады. Ортаның техногендiк жағдайына өрiктiң ... ... яғни ... қарсы тұра бiлу қабiлетiне байланысты Кәдiмгi сары
өрiк үшiн топырақтың құнарлығы өте үлкен роль атқарады. ... ... ... ... ... ... өрiктiң өнiм
беруi анағұрлым үлкен. Өзбекстан мен ... ... ... ... ... жерлер көп. Бұл аймақта өрiктiң өмiр сүру уақыты ... ... ... [50].
2.2 Зерттеу әдiстерi. Өсiмдiк тiршiлiгi үшiн судың маңызы өте зор,
сондықтан өсiмдiктiң су ... суды ... ... мен ... ену
мөлшерiнiң ара қатынасында ... ... ... ... ... Кентау қаласының батыс ... ... ... ... ... (18 км) 40 га жерi бар ... отырғызылған әр
түрлi экологиялық топқа жататын 7 түрлi ағаш өсiмдiктердiң физиологиялық
процестерiн, яғни, су ... ... ... осмостық
қысымын өндiрiс маңайында ... осы ... ... ... ... ... зерттеу. Өсімдіктің су алмасу
сипаттамасы ... ... су ... ... ... ... осы ... бойынша салыстыру мүмкіндігі біршама шектелген.
Л.Н.Алексеенко өсімдіктердегі су мөлшерінің шамасы бойынша аридті және ... ... ... ... ... мүмкін емес екенін дұрыс атап
өтті [51].
Экологиядық жағдайы екі түрлi аудандағы өсiмдiктер ... ... 67-83,7% ... ... ... ... периодтың барлық кезеңiнде жапырақтағы су мөлшерiнiң
өзгеруi мүмкiн шекара ... ... ... топтағы өсiмдiктердiң
өздерiнiң су қорын белгiлi бiр ... ... ... су тапшылығына
төзiмдiлiгiн және керiсiнше өсiмдiктiң су теңдестiгiнiң қозғалғыштығын
реттейтiн ... ... Ал, ... ... ... үлкен-кiшi ауытқулар мөлшерi сусыздану қабiлетiн және ... ... ... ... ұзақ ... ... мөлшеріне
бейiмделуi, ортаның техногендiк ластануға шыдамдылығын көрсетедi [53,54].
Су тапшылығын анықтау. Су тапшылығын Л.С.Литвинов әдiсi ... ... ... ұсынған формула бойынша есептелді [55,56].
Тәжiрибе сумен қамтамасыздығы әрқалай және әр ... ... ... жетi ... су тапшылығын вегетациялық кезеңнiң әр айында
үш реттен, бір ярустан өсімдік жапырақтарын алып зерттеп отырдық.
Бос шыны бюкстердi (әр ... ... ... ... ... ... ... тартады (аналитикалық таразы). Зерттелетiн
өсiмдiктердiң он ... бiр ... үзiп ... ... ... салып
(буландыруды болдырмау үшiн) лабораторияға әкелiп, бюкстерге ... егер iрi ... ... ... ... ... бөлiктерiн салу
керек (бюкске салғанда олардың сабағының ... ... ... ... бiр ... ... өлшенген құрғақ бюкске салып,
қақпағын жауып, сол бойда өлшейдi. Содан соң жапырақ кесiндiлерiн ... ... суға екi ... ... ... Одан кейiн суға қаныққан
жапырақ кесiндiлерi сорғыш қағазбен құрғатылып, өлшенедi. ... ... ... ... ... ... ... ашып қою керек),
содан кейiн эксикаторда салқындатып, қайтадан таразыда ... ... ... кестеге толтырып, формула арқылы су тапшылығын
есептеп шығарады.
Транспирация қарқындылығын ... Өте ... және ... транспирацияны анықтауға арналған тез өлшеу әдiсiн Л.А ... ?. ... ... ... алынған соң (бір ярустан, жапырақтың
көлемі бір-біріне шамалас) 2-3 рет торсион ... ... ... ... ... судың мөлшерi анықталады. Қажетті құрал-жабдықтар:
өсімдік жапырақтары, тарсион таразы, техникалық таразы, скалпель, петри
табақшалары, ... жіп, ... ... ... ... ... ... қалыпқа келтiрiп, нольдiк нүктесiне
қойып, сосын арретирдi жауып ... ... ... Зерттелетiн өсiмдiктiң
жапырағын кiшкене сабағымен қоса кесiп ... ... оның ... жiп
байлап, тараз iлмегiне iлiп, тез салмағын тартып, таразының теңелу уақытын
жазады. 4-5 минут өткен соң ... рет ... ... тартады. Алынған
нәтиже транспирация қарқындылығын, яғни жапырақтың белгiлi ... ... ... ... мөлшерi есептелінедi. Ауданы 100 см квадрат
қағазды қиып алып, оны да өлшейдi. Сол қағазға жапырақ пiшiнiн ... ... оны да ... ... ... ... ... есептеледi.
Зерттелiнiп отырған өсiмдiктiң түрiн көрсетiп, нәтижелерiн кестеге жазып,
формула арқылы транспирация қарқындылығын есептеп шығарады [57].
Осмос қысымын ... ... ... ... ... ... ?. Рефрактометрлiк әдiс арқылы өте жылдам және дәл клетка
сөлiнiң концентрациясын және потенциалдық ... ... ... бұл әдiс ... ... ... өте ыңғайлы. Әдiс клетка
сөлiнiң жарықты сындыру көрсеткiшiн анықтауға негiзделген.
Зерттелетiн өсiмдiктiң 2-3 ... ... орап ... ... ... ... ... Рефрактометрдiң төменгi
призмасына алынған сөлдiң 2-3 тамшысын тамызады да, ... ... ... ... бағыттап, мойындағы бұрандасын бұрап, окулярдағы
қант мөлшерiн ... ... тiк ... анық ... жеткiзедi. Анық
және бұлыңғыр алаңдар арасындағы шекараның дәл келетiн шкала көрсеткiшi
зерттелетiн сөлдiң құрамындағы қанттың ... ... әр түрi 2-3 рет ... ... ... ... түрiн байқап, екiншiсiн анықтарда призма ... ... ... сүрту
керек. Қосымша кесте көмегiмен жасауша сөлiнiң концентрациясына сәйкес
потенциялдық осмос ... ... ... ... ... ... өңделуі орта арифметикалық
мағына мен стандартты ауытқу ... ... ... ... ... ... ... бағдарламалар пакеті базасында жеке
IBM «Pentium IV» компьютерінде өңделінді.
3 Зерттеу нәтижелері мен талдаулары
3.1 Кентау қаласындағы ағаш-бұталарының түр ... ... ... ағаш текті өсімдіктерге ғылыми ... ... ... жасау, өнеркәсіптік ластануға ұшыраған жердегі
экологияны жақсартатын аса-маңызды іс шаралардың бірі ... ... ... ... және ... ... іске асыруды талап етеді. Қалалық ортада ... ... ... ... ... ... маңызға ие. Қаланың
көшелерінде, саябақтарда, өндіріс орындарында ағаш-бұталардың көптеген
түрлері ... ... ... мен ... кестеде берілген (қосымша
А). Осы 28 тұқымдас 68 туысқа жататын 93 түрдi бiрiктiредi. Бұл ... әр ... ... ... Қырғызстан, Түркiменстаннан. әкелініп
отырғызылған. Бұл ағаш және бұталардың таралуы да бiркелкi емес. Мысалы, 15
тұқымдастың 24 түрi ... iшкi ... ... көп ... яғни ... жуығы питомникте кездеседi. Жалғыздан кездесетiн түрлер ... үй ... ... 93 ... ... 15 түрi өте ... Олар: ақ тал, сабау тал, қарағаш, ақ тұт, шах түрi, Түркiстан
доланасы, үш инелi қармала, бұта ... ... ақ ... ... ... ... ... шаған, кәдiмгi бирючина, канадалық ... ... жиде және тағы ... 18 тұқымдастың 25 түрi ... ... ... ... түрi, ... түрi, сүттiген түрi.
Раушан гүлділер тұқымдас өкілдерінің көбісі жемісті ағаштар ... ... ... ... ... ... ... көшелерінде, саябақтарда әсемдік үшін шегіршіндер, зәйтүн
ағаштары, жиделер тұқымдасы ... Қала ... көп ... мыналар жатады: Қара терек - Populus nirga , Канадалық ... ... ... Marsh; Ақ тал - Salix alba L (S. Excelsa Gmel.); ... - Salix ... L; Ақ тұт – Morus alba L; Шах тұты – Morus nigra ... шие – Cerasus vulgaris Mill; Құс шиес i– Cerasus avium ... ... өрік - ... ... Түркістан доланасы - Crataegus
turcestanika Pojark; Үш инелі қармала - Gleditschia triacanthos L; Бұтақты
аморфа - Amorpha fruticosa L; Ақ ... ... L; ... - Euonymus europaea L; ... ... - Acer ... ... ат талшын - Aesculus hippocastanum L; ... ... - ... ... L. Fourr; Форзиция - Forzythia subspensa
(Thumb) Vahl; Кәдімгі бузина - Sambukus racemosa L; ... ... ... ... Maxim; Шығыс шынары - Platanus orientalis Dode; ... - ... ... ... ... жиде - ... L. Түрлердің пайыздық мөлшері (қосымша Ә) берілген.
Бұл түрлерді қаладан тыс ... ... ... де кездестіруге болады [21].
1- Salicaceae Mirb -Талдар тұқымдасы;
2 - Moraseae Link- Тұттар тұқымдасы;
3 - Rosaceae Juss - ... ... ... - Leguminosae juss-Бұршақтар тұқымдасы
5 Celastraceae R.Br.-Бересклет ... ... ... ... ... DC-Ат талшындар тұқымдасы
8 Cornaceae Dum-Қызылдар тұқымдасы
9 Ulmaceae-Шегіршіндер тұқымдасы
10 Caprifoliaceae Juss-Ұшқаттар тұқымдасы
12 Vitaceae Juss-Жүзімдер тұқымдасы
11 Juglandaceae-Жаңғақтар тұқымдасы
13 Platanaceae ... ... ... ... ... тұқымдасы
Сурет 2 - Кентау қаласындағы көп таралған тұқымдастардың диаграммасы
Осы түрлерге қысқаша сипаттама:
Қара терек - Populus ... ... 7-9 ... дінінің жуандығы 20-30 см. Жол
бойларында, қала ... көп ... ... ірі, діні ... ... көп күй ... ... Өсуі тез, құмды, сазды жерлерге
шыға береді. ... ... ... ... Бір ... ... ... арқылы көбейеді.
Сабау тал -Salix viminalis
Қала шетіндегі өзен, көлшіктердің маңайында көп тараған. Биіктігі 15-
20 метрдей, диаметрі 50-60 см. ... ... ... қарап иіліп тұрады.
Жапырақтары ұсақ, сүйір тәрізді болып келеді. Құрғақшылыққа төзімсіз, ... ... ... ... ... жапырақтары тез қурап қалады.
Сол себепті ылғалы мол жерде ... Ұзақ ... су ... ... тұт- Morus ... ағаш, әсіресе, саябақтарда көп отырғызылған. Биіктігі 8-10 метр.
Дінінің жуандығы 20-40 см. Сұлбасы домалақ пішінді. Құрғақшылыққа ... ... ... ... ... ... сезімтал. Жарық сүйгіш.
Тұқымымен, қаламшаларымен, тамыратпаларымен ... ... Morus ... ... ... ... Сары, ақ қызыл түсті гүлдері
бар, биіктігі 4-5 метрлі ағаш. Қала көркіне әсемдік беріп тұрады. Маусым,
шілде ... ... шие- Cerasus vulgaris ... жемісті ағаш Кентау қаласына жақсы жерсіндірілген. Биіктігі 10-
15метр, дінінің ... 30 см ... ... үй ... ... ... уақыты мамырдың аяғы, жемісін шілдеде береді.
Құс шиесі- Cerasus avium L. ... ... үй ... өсірілген. Күтімді көп қажет
ететін, биіктігі 3-4 м жеміс ағаш. Мамырдың аяғы мен ... ... ... ... ... ... Жемісі шырынды, түсі қою қызыл
түсті.
Бұтақты аморфа- Amorpha ... 2-2,5 ... ... бұта ... ... Діні ашық ... ұсақ болып келеді. Қала орталығында. саябақтарда, көше бойында,
питомникте ... ... Ерте ... ... жарылып, гүлдей
бастайды. Гүлдері ұсақ, өзіне тән исі бар. ... ... ... ... ... тез сола ... Ерекше күтімді қажет
ететін өсімдік. Қала көркіне сән ... ... ... ... ... ... Ulmus ... Mill
Қаладағы барлық ағаш өсімдіктерінің 30% осы қарағаш. Қала жағдайына
жақсы бейімделген. Ерте көктемде жылтыраған тығыз ... ... ... ... ... ... ... химикаттармен залалдандырмаса
ауруға ұшырайды.
Канадалық ирга - Amelanchiercanadensis Med
Биіктігі 7-8 метрлік, дінінің диаметрі 12-15 см. Күтімді көп ... ... ... ... ... ... әдемілік үшін
отырғызуға болады.
Қалың шегіршін - Ulmus densa Lit
Өте көп тараған ағаш. Биіктігі 8-10 метр, ... ... ... ... төзімді, бірақ су жетіспеген жағдайда жапырақтары тез
сарғайып, түсе бастайды. ... ... беру ... жол ... ... ... қажет ететін, ылғалдылықты сүйетін өсімдіктер
қатарына жатады.
Кәдімгі таңқурай - Rubus idaeus
Биіктігі 1 метрдей болатын, жемісті-жидек ... ... ... көп ... ... ... байланысты, көп сұраныс
тудыратын жемісті-жидек. Күтімді қажет ... ... ... жағдайда
жапырақтары қурап, тез түсе бастайды.
Көп гүлді раушан - Rosa multiflorathun
Биіктігі 30-40 см ... ... Қала ... ... үшін ... үй ... көптеп кездеседі. Аса көп күй талғамайды.
Кәдімгі ат талшын - Aesculus hippocastanum
Биіктігі 5-8 ... ... 20 см ... өте ... ағаштардың
қатарына жатады. Сұлбасы шар тәрізді, шамалы сопақшаланған. Жас бұтақтары
жуан. Жапырақтары қарама-қарсы ... ... ... тәрізді ақ
гүлдері жайқалып, ағашқа көрік беріп тұрады. Күй талғамайтын, құрғақшылыққа
көндікпеген, ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Әдемілігі мен төзімділігі үшін көптеп отырғызуға
мүмкіндік бар. Көлеңкеге ... ... ... Ыстық жазда
жапырақтарының біразын тастайды. ... ... ... ... 10-15 жылға баяу өседі.
Манчжур жаңғағы - Juglans manshurica ... ... түрі ... ... 5-6 метр, диаметрі 8-10
см. Жапырақтары қауырсынды, жемісті аз ... Көп ... ... Кей ... гүл ... бір ... ... суықтан түсуі
мүмкін тұқымдары арқылы көбейеді. Жеңіл құмды, сазды ... өсе ... ... ... ... ... газға төзімді.
Аконит жапырақты жүзімше -Ampelopsis acanitifolia Bge
Сирек кездесетін, тобырымен ағашқа өрмелеп өсетін өсімдік. ... ... аз ... культивацияланған. Көбінесе үй ауласында
әсемдік үшін және бағалы жемісі үшін көптеп ... Күз ... ... ... айналып, жемістері пісіп жетіледі. Сонымен қатар
өсімдікті әрлендіріп тұрады.
Итмұрындар - Rosa ... ... ... 1-2 метр ... тікенекті бұта. Ерекше
күтімді қажет ... ... ... Жемісі шипалы, дәрі –дәрмек
жасау үшін қолданылады, өйткені итмұрынның ... өте ... бар. ... ... ... Қаланың шет жерлерінде, Шоқтас
саяжайында ... көп ... ... ... ... ... ... жасыл
желектiң жағдайы соңғы кезде экономикалық жағдайларға ... ... ... ... ... ағаштардың (жеке үйлердiң ауласынан
басқа) күтiмі орта ... ... ... су ... да орта ... ... қарсы улы химикаттармен дәрiленбеген,
көптеген қарағаштарды өсiмдiк паразиттерi ұялап алған. Қаланың iшiндегi
саябақтарда ... ... ... жүргiзiп отырады, бұл ... ... ... салынған, саябақтар гүлдермен безендiрiлiп, ағаштар
мен бұталар ... көз ... Бiз ... ... ... өзi де күн ... құрғап, суға зәру екенi көрiнiп тұрды.
Культивациялау, топырақты қопсыту мүлдем ... ... ... күштерi
жоқ. Ғылыми жұмысымыздың соңғы жылында байқаған жағдай , ... ... ... отын ... үйлерiне тасуда. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... та өзгеретiн
емес. Бiз анықтаған 93 ... ... одан әрi ... ... ... ... ... алдындағы мақсат пен мiндет.
3.2 Ластанбаған аймақтағы өсімдіктердің су тапшылығы.
Қаратау өңiрiнiң жазығында орналасқан Кентау қаласындағы ... ... ... ... Зерттеулер «өсімдіктер
экологиясы» кафедрасының зертханасы мен питомниктен арнайы ... ... Бiз ... ... ... су тапшылығын
зерттеген кезде мәндерiнде айырмашылықтар бар екенiн ... ... 2-3 ... ... ... .Бұл ... питомниктің солтүстік
–шығыс жағында өсірілген. 7 кестеде питомникте өсiрiлген 7 ... ... ... су ... ... ... болады.
Кесте 7 - Су тапшылығының 1996 жылғы питомниктегі көрсеткіші, %
|  | Өсімдіктер |15. 05 |7 .06 |25 .06 |26. 07|14 ... | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | |17 .09 |
|1 |Populus |17,50 |53 |44 |32,30 |22 |19 |63 |
| ... | | | | | | | |
| |Mersh- | | | | | | | |
|2 |Aсer ... |59 |62 |57 |18 |11 |57 |
| | | | | | | | | |
|3 ... |32 |43 |40 |48,2 |29 |28 |39 |
| ... | | | | | | | |
|4 |Salix alba |46,3 |58 |52 |61 |32 |13,20 |51 |
|5 |Ulmus pumila |29 |43,50 |37,5 |42 |13,5 |9 |59 |
|6 ... |27 |34 |43 |39, |20 |16 |61 |
| ... | | | | | | | |
|7 ... |58 |51 |57 |43 |27 |8 |49 |
| ... | | | | | | | ... ... ... кезеңдегi 7 түрдiң су тапшылығы мәнi бойынша ең
үлкен көрсеткiш мамыр және қыркүйек айларында мына өсiмдiктерде байқалды.
Aсer ... Ulmus pumila, 56%-77%, Salix alba – ... Ең ... тамыз айында, су тапшылығы 8-28% аралығында болды. Көп түрлерде
вегетацияның басынан аяғына қарай су тапшылығы ... ... ... күз ... жиі болып тұратын жел ағымдары мен ауа ылғалдылығының
төмендеуі деп ... ... ... ... ... ... тамыз
айларында 20-27% шамасында болса, қыркүйекте бірден 61% дейін көтерілген.
су тапшылығы көрсеткішінiң ... ... ... өзгерісіне, яғни тамыз
айының ортасынан бастап жауынның көп жауып, ауа ... ... ... ... ... тән. Ал, 8-ші ... осы ... кезеңдегi
ауа-райының өзгерiсi мен ауа ылғалдылығының шамасын көруге ... ... ауа- ... ... бір ... ... ... су тапшылығы байқалмайды. Дегенмен шілде айында температура
көтерілгендіктен, ауа ылғалдылығы да ... ... ... ... ... Ең ... су ... тамыздың 27-де байқалған.
Кесте 8 - Ауа-райының өзгерiсi мен ауа ылғалдылығының шамасы
| |13.05 |24.05 |7.06 |
| ... |жаз ... ... |9:00 |13:00 |18:00 ... |
| | | | | ... |
|1 |Populus ... Mersh |36,2 |58 |43,4 |45,8 |
|2 |Aсer ... |54,1 |72,2 |63,2 |63,1 |
|3 ... ... |58 |72,3 |72 |67,4 |
|4 |Salix alba |36 |72 |72,4 |60,1 |
|5 |Ulmus pumila |29 |43,4 |72,3 |48,2 |
|6 ... triacanthos |57,8 |36,7 |43 |45,8 ... |Ауа ...   | 180 |270  |240 |  ... 15 - ... ... 1998 ... маусым айындағы
көрсеткіштері, (г/м2с)
Шілде айында ауа температурасы өте жоғары болғандықтан, ... ... ... ... үшін ... да өте жоғары деңгейде
болды. Зерттеулерден ... ... ... жоғары нүктесі әдетте 12-15
сағат аралығында болды. ... ... ... ... 59 ... Gleditschia triacanthos 49 г/м2.с, Aсer ... ... ... ... мезгілде қайтадан су буландырудың төмендеуі
байқалады, тек Ulmus pumila ... ... ... ... 12,6 ... ... түсте 24 г/м2.с, кешкісін 32 г/м2.с жеткен. Бұл
құбылыс жапырақ клеткаларының суды ... ... ... және ... ... ... ірі ... келеді де, суды сору күшінің жоғары
болуымен байланысты (16-сурет).
Сурет 16 - ... ... ... айындағы қисық сызығы 1998 ж.
(г/м2с)
Тамыз айындағы зерттеулер алдындағы нәтижелерге қарағанда ... ... ... ұлпа ... ... ... ... және ауа ылғалдылығының қалыптылығында. Өсімдіктердің 60-65% су
жоғалту мезгілі 13-15 сағат аралығында екеніне көз жеткіздік. Мұндағы
қисық сызық та бір ... Ең ... ... 48-57 ... ... ... ... Armeniaca vulgaris таңертеңгі мезгілде байқалған, біртіндеп
транспирацияны азайта бастаған (17-сурет).
Сурет 17 - Транспирация қарқындылығының тамыз айындағы ... ... 1998 ... ... ... транспирация қарқындылығы .
Зерттеу жүргізген ... ... ... осы факторлардың өз әсерін тигізетіне көз жеткіздік. Бұл
аймақтағы транспирация қарқындылығының нәтижелерін мынадай түрде көреміз.
Мамыр ... ... ... Aсer semenovii таңертеңгі
уақыттан бастап төмендей ... ... бұл ... су ... және су ... ... (18-сурет).
Мамырдағы жауын-шашынның болуы, ауа, топырақ ылғалдылығының
өзгеруіне байланысты. транспирация ... де ... ... Populus ... Mersh, Ulmus pumila, Aсer ... ... дуландыруының қарқындылығы шамасы орташа. Salix alba, Elaeagnus
angustifolia, ... ... ... ... ... айда су буландырудың депрессиясы сағат 13.00 сәйкес келеді. Егер
Gleditschia triacanthos мен Armeniaca vulgaris транспирациясын салыстырар
болсақ, таңертеңгі және ... ... ... vulgaris ... ... ... тек ... уақытта транспирация шамасы біркелкі. Бұл жағыдай
осы өсімдіктің ластанған ауданға сезімталдығын көрсетеді. Сонымен қатар осы
айдағы су ... да ... ... ... ... angustifolia және
Salix alba өсімдіктерінің транспирация деңгейі ... ... ... ... ... (52 ... (65 г/м2с).
Сурет 18 - Транспирация қарқындылығының мамырдағы ластанған аймақтағы
қисық сызығы 1998 ж, ... ... ... ... ... ... төмен (19-сурет).
Бұл төмендеу осы айдағы қоршаған ортада өндірістен көп мөлшеде бөлінген лас
заттардың шамасына байланысты. Мұндай лас ... ... ... ... ... ... реңінен айырып, организм сола бастайды.
Маусымдағы су құрамын зерттеуге алған сыныбында металл ... ... Cu, Mo, Co) ... ШМК-дан 1,9 есе артық болған. Судың ... ... ... ... ... (тұздар). Осындай зиянды
қалдықтардың әсерінен транспирация ... бір шама ... ... ... аз ... ... соған қарсы реакция
бере алатындай икемделуі болады, егерде мұндай әсерлер ұзақ уақыт ... ең ... су ... шыдамсыздық білдіретін түрлер жойылады. Өз
өмірін тоқтатпай өмір сүруге қабілеті болса, сол ... ... ... ... ... ... өсімдіктерде жоғары не
төмен ... сол ... ... ... де ... Көптеген
авторлардың пікірінше транспирацияның төмен болуын ... ... Егер су ... ... ... қамтамасыздығы
бұзылса, ішкі реттеу жүйесі нашарлап, транспирацияның төмендеуіне ... 19 - ... ... ... ... ... сызығы 1998 ж, (г/м2с)
Сурет 20 - Транспирация қарқындылығының шілдедегі ластанған ... ... 1998 ж, ... ... ... ... айымен шамалас, тек ... ... ... ... 2-2,5 есе артық болған. Ол мына
түрлерде байқалды: Armeniaca ... ... ... ... ... түрлердің ауытқу диапазоны аса үлкен емес ... ... Mersh ... г/м2с) , Gleditschia triacanthos (26,6-
28,5-11 г/м2с), Aсer semenovii ... ... Бұл ... ... ... ... беру реакциясы. Осы нәтижелерді басқа
да авторлардың ... ... ... ... Л. ... [117]. ... ... аймағында жүргілізген зерттеулеріне математикалық талдау жасай
келе әсер етуші фактордың негізі деп ... ... ... ... Жалпы
вегетацияның басынан бастап аяғына дейін транспирация өзгерісі ... ... ... құрғақ жерінде жүргізген Измаилованың зерттеулерімен сәкес
келеді [118].
Автор транспирация көктем ... ... ... ... ... кетуін жапырақ ұлпасының қартайуы, топырақ температурасының
төмендеуі ... ... ... ... ... транспирация нәтижелерінің мәні кейбір
өсімдіктерде төмен. Мысалы Aсer semenovii көрсеткіші 23 ... ... 49 ... ... ... 23,3 г/м2с, Ulmus pumila 24,1
г/м2с. Шілде айында ауа температурасы өте ... ... ... қызып кетуден сақтау үшін транспирация да өте ... ... ... ... ... ... жоғарғы нүктесі әдетте 12-15
сағат аралығында болады. Бұл айдағы ... көз ... ең ... Aсer ... 22 ... Gleditschia triacanthos 22 г/м2с, Salix
alba 27,3 г/м2с болған, ең төменгі мәнді Populus deltoides Marsh ... ... екі ... ... үш жылдық зерттеулерді сараптайтын болсақ,
питомниктен алынған өсімдіктердің транспирация қарқындылығы жыл ... ... ... ... ... мен Salix alba. Мысалы
Elaeagnus angustifolia питомниктен алынған 1996 ... ... 21,9 г\м 2 ч ... 1997 жылы 23 г\м 2 ч ал 1998 ... г\м 2 ... ... транспирация екі аймақтан алынған өсімдіктерде
әр түрлі көрсеткіш көрсетті. Питомниктен алынған ... ... ... г\м 2с, ал ... ... ... 2с (кесте-
11)
Өнеркәсіп аймағында өсірілген түрлердің ... ... ... ... ... аз болуымен түсіндіріледі, өйткені
маусым, ... ... ауа ... ... топырақтағы судың
артық мөлшері біте бастағанда, суды транспирациялау азая бастайды. Дегенмен
қаншалықты су ... ... ... қарқындылығының артқанның
өзінде де өсімдік ... ... Бұл ... сору күшінің
шамасына, ұлпадағы су қорының жеткілікті мөлшеріне де ... ... ... барысында транспирация Ulmus pumila, Gleditschia
triacanthos питомниктегі түрлермен салыстырғанда екі есе ... ... ... Populus ... Mersh, Aсer semenovii, Salix alba 1,2-1,4
есе ғана транспирация қарқындылығы артық. Екі аймақтағы мұндай өзгешелік,
сол жылдардағы ... ... ... ... мен ... мөлшер
шамасына тікелей байланысты. Осы жылдағы экологиялық жағдай мынадай болған.
Мырғалымсай кен орнынан шыққан судың құрамындағы ауыр ... ... ... ... екі, үш есе артқан. Екінші ... де ... ... ... болады. Бірақ кейбір ... ... ... ... аса ... емес. Егер бірінші
жылы екі есе дейін артқан болса, осы ... ... ... ... төмендеген. Ол, әсіресе, Populus deltoides Mersh (15,7-16,1 г/м2с),
Gleditschia triacanthos (28,9-20,5 г/м2с), Ulmus pumila (17,4-14,9 г/м2с).
Питомниктегі ... ... ... ... ... ... (20,5
г/м2с ±1,2) болса, өндіріс аймағында (16,4 г/м2с ... ... ... ... қарқындылығы айтарлықтай
көтерілген. Екі аймақтың өсімдіктеріндегі айырмашылықтар аса үлкен емес.
Populus deltoides Mersh (20,4 ... ... ... ... ... Aсer semenovii (27,6 г/м2с) питомникте, өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... қарқындылығы
біркелкі жүрген (30-31 г/м2с). Жалпы орта шамасы бойынша алатын болсақ,
барлық түрлердің ... ... ... (21,8 г/м2с ±1,2), ... аймақта (19,2 г/м2с ±0,9). Бұл ... осы ... әсер ... ... аз да ... ... оның ... қоршаған ортадағы лас заттардың мөлшері ... 13 - ... ... екі ... ... ... ж ... (г/м2с)
|өсімдіктер |1996 ж. |1997 ж. |1998 ж. | | |
| ... ... ... ... орта ... | | | | | | ... ... |
| | | | | | | | ... |
|1 |Populus |19,94 |12,7 |15,7 |16,1 |+-25,6 |21 |20,4 |16,6 |
| ... |+-0,9 |+-0,4 |+-0,2 |+-1,3 |+-1,4 |+-1,4 |+-1,1 |+-0,9 |
| |Marsh | | | | | | | | |
|2 |Aсer |28,2 |19,2 |20,8 |16,9 |34 |24,1 |27,6 |20 |
| ... |+-1,1 |+-0,5 |+-0,4 |+-2,3 |+-2,4 |+-2,4 |+-1,4 |+-1,0 |
|3 ... |21,9 |17,7 |23 |16,8 |54,3 |34,8 |26,4 |23,1 |
| ... |+-0,9 |+-0,3 |+-0,8 |+-3,1 |+-2,3 |+-2,3 |+-1,3 |+-1,3 |
|4 |Salix alba |26,3 |20 |25,5 |19,4 |33 |30 |28,2 |23 |
| | |+-1,3 |+-0,7 |+-0,9 |+-3,0 |+-2,7 |+-2,7 |+-1,5 |+-1,4 |
|5 |Ulmus pumila |30,4 |16,4 |17,4 |14,9 |31 |32,5 |26,2 |21,2 |
| | |+-2,0 |+-0,4 |+-0,6 |+-2,9 |+-2,8 |+-2,8 |+-1,6 |+-0,9 |
|6 ... |30,1 |15,5 |28,9 |20,5 |40,5 |32,3 |30 |31 |
| ... |+-1,9 |+-0,3 |+-1,3 |+-3,3 |+-2,4 |+-2,4 |+-2,2 |+-1,3 |
|7 ... |17,94 |10,6 |12,7 |22,6 |22,2 |12,3 |20 |14 |
| ... |+-0,8 |+-0,6 |+-2,1 |+-2,7 |+-2,7 |+-1,8 |+-1,8 |+-1,1 ... ... ... ... ... ... жылғы көрсеткішткер бойынша осмостық қысым әр өсімдікте әр ... ... Ең ... ... қысым Populus deltoides (47-50 атм.).
Aсer semenovii вегетацияның соңына қарай арту ... (13-47 ... ... ... Salix alba мен Gleditschia triacanthos.
Вегетациялық кезеңнің ... 1-9 ... ... соңына қарай 7,4-14
атмосфераға көтерілген. Ал Ulmus pumila вегетациялық ... ... ... ... ... жоқ, яғни көтерілу, қайта төмендеу, қайта
көтерілу байқалды. Жаз басында (9-24) ... ... ... ... (5 атмосфера), тамыздың ортасында қайта көтеріліп (22 атм.),
аяғында қайта төмендеп (7,6 атм), вегетацияның ... ... ... ... ... ... Бұл өзгерістерді топырақ, ауа температурасының
төмендеуімен, сыртқы ортаның жағдайларының өзгеруімен ... ... ... vulgaris ... ... ... 7,5-7,9 атмосфера көрсетсе,
тамыз айында көтеріліп (38 атм), ... ... ... ... ( 19 атм). Бұл ... тамыр системасының топырақтағы суды ... әр ... және су ... ... болғанда өсімдіктердің
осмостық қысымының мәні төмен көрсеткішке ие ... Осы ... мәні ... ... ... (21 сурет).
Сурет 21 - 1996 жылғы ластанбаған аймақтағы осмостық қысымның
диаграммасы, %
1997 жылғы зерттеулерде ... ... ... ... ... ... деңгейі біраз жоғары болған (кесте 14).
Мамыр айындағы орташа көрсеткіш (9-19,3 атм) болса, маусымда (13,2-38 ... (19,6-49 атм), ... (18,8-56 атм), ... (18-51 ... ... ... осмостық қысым өте жоғары болған Populus
deltoides Marsh (51-56 атм), Aсer ... (37,8-41 атм). Бұл ... ... су ... ... ... болады. Яғни, осы
вегетациялық кезенде су тапшылығы 56-86 % ... ... ... Ulmus pumila (8,5 атм) , ... ... (9 атм) ... ... осмостық қысым көтеріліп (41,6; 34,3), вегетацияның
соңында қайтадан төмендеу байқалады. Мұндай өсу мен төмендеу өсімдіктердегі
болатын физиологиялық процестердің ... ... ... ... деңгейіне қарап кез келген түрдің сумен қамтамасыздығын білуге
болады.
Кесте 14 - 1997 ... ... ... ... қысымның
көрсеткіштері,%
| ... ... ... ... |Қыркүйек |
|1 |Populus ... |19,3 |38 |49 |56 |51 |
| |Marsh | | | | | |
|2 |Aсer ... |13 |30 |31,3 |37,8 |41 |
|3 ... |11,1 |21 |23,6 |21,5 |27 |
| ... | | | | | |
|4 |Salix alba |12,6 |13,6 |19,6 |30,3 |25 |
|5 |Ulmus pumila |8,5 |13,2 |41,6 |23,5 |29 |
|6 ... |9 |15 |34,3 |18,8 |18 |
| ... | | | | | |
|7 ... ... |18 |47,8 |21 |29 ... ... ... ... аса үлкен айырмашылық
байқалмайды (28 сурет). Осмостық қысым Populus ... Marsh ... ... ... ... ... ... Ulmus pumila (10-19 атм) ,
Gleditschia triacanthos (11-21 атм.) нәтиже ... ... ... ... ... 17 ... және 16 атм. ... тамыздың аяғына
қарай осмостық қысымы 31 атм жеткен. Егер де тамыз айындағы су тапшылығына
қарайтын болсақ, оның мәні 67 % ті ... Яғни ... су ... ... қысымы жоғары болады. Бұл вегетациялық кезеңде ... ... 29-31 ... ... ғана ... ең төменгі
көрсеткіш 9 %.
Сурет 22 - 1998 жылғы ластанбаған аймақтағы осмостық қысымның
диаграммасы,%
3.3.2 Ластанған аймақтағы ... ... ... ... ... ... ... қысымында біраз
ауытқушылық бар. Мәселен, ылғалдылық мол болған кездерде, қысым ... ... яғни су ... ... ... ... ... көпшілігінде вегетацияның бас кезінде осмостық
қысым аз да, ... ... ... Ал, ... ... кейбір түрлерде қайтадан төмендеу байқалады. Мамыр айында Salix alba
(6,8 атм) болса, Gleditschia triacanthos (7 атм) ... Aсer ... атм), ... ... (13,5-атм) болды. Шілде айында қайтадан
өсу байқалады, ... ... 33-40 ... ... ... (40 атм) ... ... (29 сурет).
Питомниктен алынған түрлермен салыстырғанда осмостық қысым жоғары.
Дегенмен ыстық, әрі ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Әсіресе Populus deltoides Marsh,
Elaeagnus angustifolia, Gleditschia triacanthos төзімділігі, ортаға ... ... ... ... ... 23 - 1996 ... ... аймақтағы осмостық қысымның диаграммасы, %
1997 жылғы нәтижелерге ... ... ... ... ауытқу
диапазоны әр түрлі (30 сурет). Бір түрлерде вегетацияның басынан ... ... ... ... (15,2-29 атм), Salix alba ... ал ... ... ырғақтылық байқалады. Мысалы, Ulmus pumila
вегетацияның басында (7 атм) болса, ... (49 атм) ... ... ... ... (21,5 атм) дейін төмендеп, аяғында (29 атм) ... ... ... ... ... Aсer ... көруге
болады.
Сурет 24 - 1997 жылғы ластанған аймақтағы ... ... ... ... аса ... айырмашылық жоқ (15-кесте).
Осмостық қысым Populus deltoides Marsh, (28-33 атм) болса, ... ... ... ... Aсer ... вегетацияның басында (21 атм)
болса, қалған кезендерде біркелкілік нәтиже көрсеткен (18,5 атм). ... ... атм) ... ... ... ... ... сәл төмендеу байқалады. Gleditschia triacanthos, Armeniaca vulgaris
мамыр айындағы нәтижелері бір ... ... ... ... ... ... көтеріліп, шілде айында қайтадан осмостық
қысымы ... ... ал ... ... ... vulgaris ... жоғарлаған (17%). Elaeagnus angustifolia мамыр, шілде, тамыз
айларында осмостық қысымының ... бір ... ... Жалпы
барлық зерттелінген түрлердін осмостық қысымының деңгейінде айтарлықтай
ауытқушылық жоқ, тек қана Ulmus pumila ... ... ... 6,7 ... 7 атм, ... 9,3 атм. ... ... айындағы су тапшылығының
әсерінен қысым ... ... (38 атм). ... ... осындай
нәтежелері соңғы жылдардығы ауа мен су ... ... ... ... көп бүлінбеу салдарынан деп ойлаймыз.
Кесте 15 - 1998 жылғы ластанған аймақтағы осмостық қысымның көрсеткіштері,
%
|Өсімдіктер ... ... ... | |
| | | | | |
| | | | ... |
|1 | |28 |30 |42,3 |33 |
| |Populus ... Marsh |+-1,2 |+-1,3 |+-3,2 |+-2,1 |
|2 | |21 |16 |18,5 |18,5 |
| |Aсer ... |+-0,9 |+-0,9 |+-11 |+-1,3 |
|3 | |27 |32,4 |28,6 |29,3 |
| ... ... |+-1,3 |+-1,6 |+-2,1 |+-1,9 |
|4 | |16 |16,5 |18,1 |16,8 |
| |Salix alba |+-0,7 |+-0,8 |+-0,9 |+-0,9 |
|5 | |6,8 |7 |9,3 |30,8 |
| |Ulmus pumila |+-0,3 |+-0,2 |+-0,3 |+-2,7 |
|6 | |13,4 |21,4 |22,3 |7,6 |
| ... ... |+-0,6 |+-1,1 |+-1,2 |+-0,2 |
|7 ... vulgaris |13,6 |13,4 |21,2 |17 |
| | |+-0,7 |+-0,6 |+-1,3 |+-0,8 ... Екі аймақтағы өсімдіктердіктердің осмостық қысымына
салыстырмалы сипаттама
Зерттелінген жылдардағы көрсеткіштерге салыстырмалы ... ... ... ... өзгерістер байқалады. Өнеркәсіп аймағынан алынған
өсімдіктердің осмостық ... ... ... қарағанда жоғары.
Мысалы Populus deltoides Marsh орта балы бойынша есептегенде 15 атмосфера
питомникте ... ... ... ... 32,3 ... ... Қалған өсімдік түрлерінде айырма аса үлкен емес. Осмостық
қысымның ... ... 1997 жылы ... 9-31 ... ... ... 13-24 атмосфера болды. Ал өнеркәсіп аймағында 1997 жылы ... 1998 жылы 17-21 ... ... зерттеулерімізде питомниктен өсірілген өсімдіктердің осмостық
қысымында мәліметтер төмен де ластанған өнеркәсіп ... ... сәл ... ... ... ... шамасының артуы
құрғақшылықпен, ауа және топырақ ылғалдылығының төмендеумен байланысты.
Питомниктен, өнеркәсіп аймағынан ... ... ... ... өзгерісіне салыстырмалы диаграммаға қарап мынадай қорытынды
жасауға болады.
Вегетациялық кезеңнің екі аймақтан алынған динамикасында ... ... ... ... ... өсуі байқалады. Populus deltoides
пен Elaeagnus angustifolia екі ... ... ... ... ... ... өсімдіктердің осмостық қысымының мәні үлкен.
1998 жылғы көрсеткіш бойынша ... ... ... 10-30 ... Өнеркәсіп аймағындағы өсімдіктердің осмостық қысымының
қаншалықты төмен болып, өсімдік ... ... ... ... ортаға бейімделіп, тіршілік әрекеттерін күшейтіп, қолайсыз жағдайларға
өсімдік клеткасы барынша белсенді түрде төтеп бере алады. 1996, ... ... ... ластанған аймақтың ОҚ ластанбаған аймаққа
қарағанда Populus deltoides Marsh 1,4 есе, Aсer ... 1,5 ... ... 1,3 есе, Salix alba ... , Ulmus pumila 1,2 ... ... 1,6 есе ... vulgaris 1,0есеге артық.
Сурет 25 - Екі аймақтың осмостық қысымының салыстырмалы диаграммасы,%
Алғашқы ... ... мына ... ... ... ... Populus deltoides Marsh (37%), Aсer ... (28%), ... Populus ... Marsh (37%), Aсer Semenovii (28%), Elaeagnus
angustifolia (30%). Қалған түрлердің барлығында осмостық қысым деңгейі ... ... ... Екінші вегетациялық кезеңде де бастапқы екі түрде
Populus deltoides Marsh (42%), Aсer ... (30%), ал ... (30%), Salix alba, Ulmus pumila, ... ... vulgaris түрлерінде осмостық қысым шамасы біркелкі. 3-ші ... ... ... ... ... ... ... жағдайда өткен.
Ластанған аймақтағы осмостық қысыммен салыстырсақ, питомниктегі түрлердің
деңгейі 1,2-1,4 есе артқан. Мысалы, алғашқы ... ... ... Marsh (35%) ... ... аймақта (37%). Aсer Semenovii (27%)
питомникте ... ... ... 32%. Ең көп ... ... angustifolia, Ulmus pumila, Armeniaca vulgaris. Бұлардың осмостық
қысымы 1,4-1,6 есеге дейін артқан. ... ... ... ... техногендік лас заттардың осмостық қысымға тигізер әсері топырақ
ерітіндісінің қысымымен ... ... ... оның құрамындағы ауыр
металл қалдықтары мен тұздар, өз ықпалын қысымға тигізері сөзсіз.
Тұжырым
Табиғи ортаның экологиялық ... ең ... ... ... ... ... қалдықтарының кері әсерінің
нәтижесі ретінде қарастырылады. Республикамыздың жасыл желегінің ... ... ... ... қолға алынып жатқан «Жасыл ел» бағдарламасын
қарқынды жүргізіп, ... ... жоқ ... ... ... оған қосымша ірі өндірісті ... осы ... ... ... өсімдіктерін өсіріп, өндірісті аймақты ... ... алу. ... ... ... дамыған қалалардың атмосфера
ауасын лас заттардан тазарту кезек күттірмейтін ең бір өзекті ... ... ... аймағын, яғни зауыттардан шығарылған лас қалдық
заттарды қорытудың жаңа ... ... газ ... ... ... ... өңдеп, пайдаға асыру шараларын ұйымдастыру қажет. Біз зерттеуге
алған жеті ағаш өсімдіктердің ішінен Populus ... Marsh, Ulmus ... ... ... ... , Salix alba су ... ... бойынша түсті металлургия өндірісінен, техногенді лас
заттарға және антропогенді факторлардың әсеріне ... аса ... ... ... тез өсіп ... мәдени ағаш
өсімдіктері ретінде белгілі болды.
Экологиялық екі аймақтан ... ... су ... ... жеті ... ... бес ағаш ... аймақта су
тапшылығын сезінгенмен Elaeagnus angustifolia, Salix alba Populus ... Ulmus pumila, ... ... өздерінің функциональдық
құрылысын өзгертпей, физиологиялық құрғақшылыққа ... ... ... ... өте ... су ... (60-65%) сезінген кезде жапырақтары
түсіп, құрғақшылыққа бейімделуі нашарлайды. Armeniaca vulgaris ... ... ... ... ... қара ... ... пайда
болып, түсе бастаған. Барлық түрлердің питомникпен салыстырғандағы дәрежесі
мынадай ... Populus ... Marsh 1,3 есе; ... ... Salix alba 1,2; Ulmus pumila 1,6; Gleditschia triacanthos 1,0 есе ... ... ... ... Ал Aсer Semenovii мен Armeniaca vulgaris
су тапшылығы 3,1-3,6 есе.
Транспирация қарқындылығы алғашқы жылы питомникпен салыстырғанда
Ulmus pumila, ... ... ... ... да, қалған
өсімдіктерде 2,0 ... ... ... Бұл төмендеу, әсіресе, Aсer
Semenovii мен Armeniaca vulgaris, ... ... ... ... вегетациялық кезеңде де транспирацияның ... ... ... алғашқы жылдан транспирацияланған судың
мөлшері аз. Питомниктегі түрлердің орташа ... ... с ... аймақта 16,4 г/м2 с. Барлық өсімдіктердің ... ... ... ... ... нәтижені аламыз. Populus
deltoides Marsh 1,22 есе; ... ... 1,1 есе; Salix alba ... pumila 1,2; Gleditschia triacanthos 0,96 есе; Aсer Semenovii 1,35;
Armeniaca vulgaris 1,4, яғни ... ... ... ... антропогендік факторлардың әсері және сол ортаның ... ... ... ... ... ... өзгерістер
жоғарыда айтылғандай өсу ортасымен тығыз ... ... ... ... артуы біріншіден, сол ауданның топырақ құрамымен ... ... ... ... Егер ... ... су тапшылығына ұшырайтын болса, оның осмостық қысымы да артып
отырады. ... жеті ... ... мына ... ... ... ... Elaeagnus angustifolia 30%, Aсer Semenovii 38% ... Marsh (45%), Ulmus pumila (26%). ... ... салыстырғанда осмостық қысым Populus deltoides Marsh 1,2 есе;
Elaeagnus ... 1,2 есе; Salix alba 1,0; Ulmus pumila ... ... 1,4 есе; Aсer ... 1,1; Armeniaca vulgaris
1,04 есе артық.
Бірнеше жылдық вегетациялық кезеңдегі су режимі көрсеткіштерінің
анықталу деңгейін ... ... ... ... ... ... ауа ылғалдылығының өзгерісі, жарықтың түсу мөлшері және
топырақтағы артық су ... ... ... ... ... ылғалдылық
мөлшері азайғанда транспирация қарқындылығы көтеріледі, ... су ... ... су тапшылық жоғарлайды. Өндіріс аймағында
топырақ ылғалдылығы мен ауа ылғалдылығы төмен болып, ауа ... су ... ... ... ... Бұл ... ... кезеңдегі транспирацияның бір кейде екі төбелі ... ... мен су ... ... ... ... ... техногенді заттардың әсеріне адаптация көрсеткен мезофитті,
мезоксерофитті және ... ... ... ... ... ... ... қорытынды әр түрлі экологиялық типке жататын өсімдіктер
қоршаған ортаның әсер ету ... әр ... ... ... және ... адаптация көрсетеді.
Қорытынды
1 Аталған жеті түрдің ... ... ... ... өндіріс аймағындағы жерлер қаланың басқа жерлерінен
экологиялық ... ... ... ... Бұл айырмашылық
өсімдіктердің су ... өз ... ... ... Су ... көрсеткіші бойынша қаланың таза аймағынан алынған
мәндерімен салыстырғанда ластанған ... ... 1,4-1,5 ... ... ... аймақтағы өсімдіктер ұдайы су тапшылығына ұшыраған.
Бұл ретте ең жоғарғы ... ... vulgaris тән. ... ... vulgaris ... болды.
3 Біздің зерттеулеріміз ... ... ... су ... ... 1,3 есеге дейін төмен. Зерттеу
нәтижесі бойынша техногендік ластану ... ... ... ... ... ... салыстырғанда елеулі депрессияға ұшырады.
4 Кентау қаласының осындай экологиялық ... ... ... ... ... анық ... ... аймақта
өсетін өсімдіктердің осмостық қысымы ... ... 1,6-1,8 ... ... ... ... су ... айтарлықтай кері
әсері бар. ... ... ... жеті ... ... ... ... өсімдіктердің ішінде су режимі бойынша ауытқу
амплитудасы кәдімгі ... ... ... өрік ... ластануға
сезімтал және төзімділігі жоқ деген ... ... ... бар. Қалған алты
түрдің барлығын Кентау қаласының техногенді ластануына ... осы ... ... ... ... Populus ... Salix alba ... маңайын көгалдандыру үшін пайдалануға болатыны
ғылыми негізделді.
.
Қолданылған әдебиеттер
1 Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігінің ... ... ... ... ... ... ... заттармен
ластану мөлшері. – Алматы, 1997.– 32 б.
2 Байтулин И.О.Основные направление ... ... в ... ... ... // ... растений
природной флоры Казахстана,- Алма-Ата, 1984,- С. ... ... А.И. ... .- М.-Л.: ... 1960. - ... Головач А.Г. Деревья, кустарники и лианы Ботанического сада.-
Л.: Наука, 1980.- ... ... Н.М. ... ... қоршаған ортаға
негативтік
әсерін биологиялық тұрғыдан бақылау: Шымкент қорғасын зауытының
негізінде: автореф. б.ғ.к.: 03.00.16. –Алматы, ... ... В.Г. ... ... в ... 270
7 Растения природной флоры Казахстана в интродукции. Справочник.-
Алма-Ата: Ғылым, 1990.-с. 288
8 Дарибаев Ж. Е. «Өндірістік экологияның ... ... ... ... ... мен тезистері. Түркістан, 2001
9 Байтулин И.О, Абиев С ... ... мен ... ... ... 1994ж. с. ... ... Т. Экология және ашық кен / Т. Қалыбеков-
Алматы:Қазақстан, 1988.-40-45 б.
11 Нұрмұханбет Д. ... ... көп; ... әлеуметтік
экономикалық жағдайы». Заң газеті-2003, 18 шілде , 2 бет.
12 Культиасов И.М.«Тау-сагыз и введение его в культуру»,М, Л. ... ... ... Кентау: древние окрестности молодого города // Южный
14 Карбышева А. «Агрогидрологические свойства почв ... ... ... с. 20-23 сроков полива. Ташкент: ... ... ...... ... ... подсобного сельского
хозяйства, Ачполиметал г. Кентау. Чимкентский почвенно агрохимический
филиал. КАЗГИПРОЗЕНА 1984 с. 5-20
17 Оценка воздействия намечаемой хозяйственной деятельности на
окружающую среду // ... ... ... ... ТОО «Ин-Т
Казгипроград», 2002.-Кн-1 с.1-20
18 Северцев Н.А. Путешествия по ... краю и ... ... Тянь-шаня.-СП., 1957с.57
19 Неуструев С.С. Почвенно- ... ... ... ... ... ... ... экспедиции. Перес.
крп. , ч 1.—иссл., 1908-1910.-вып.7 с.78.
20 Минквиц З.А., Кнориннг О.Э. ... ... ... области //Труды почвенно-ботанический экспедиции. Перес.
крп. , ч 2.—иссл., 1908-1910.-вып.4 с.1-32
21 Китапбаева А.А., Абишева Ж.К. Первоначальная характеристика
видового состава древесно-кустарниковых растений г. ... ... в ... июнь, 1996г
22 Овчаренко М.И. Тяжелые металлы в системе почва- растение-
удобрение // Химия в сельском хозяйстве.-1995.-№4.- с.8-14
23 Қазақстан Республикасындағы табиғи ... ... ... ... 1999.- 47-48 ... ... Республикасының статистикалық агенттігінің
көрсеткіштері 1998-1999жж атмосфера ауасының тұрақты көздерден шығатын
заттармен ... ... ... 1999.- 40 ... ... Н.В ... способность деревьев и
кустарников», Растение и промышленная среда.тКиев 1968г, С. 112-114.
26 Фурсов В.И ... ... ... ... Алма – ... г, с 192.
27 Байтулин И.О. Интродукция растений природной ... ... – Ата, ... 1984г, с 3-6, ... ... В.П. ... ... растений. 1971.- №5 с.
138- ... ... А.А. ... ... окружающей среды тяжелыми
металлами / А.А. Бигалиев Н.М. Байсейтова // Вестник КазГУ. сер. экология.-
1998.-№4.-с. 86-89.
30 Войткевич Г.В. Основы учения о биосферы: Кн. для ... / ... ... ... на ... Феникс, 1996.- с. 159.
31 Сытник К.М. Биосфера: экология, охрана природы / К.М. Сытник.-
Киев, ... ... ... Ю.М. ... ... что ... кто ... и
что делать? / Ю.М.Арский, В.И. Данилов-Данильян, М.Ч. Залиханов.- М.,
1997.- с.145.23
33 Дрейер О.К. ... и ... ... ... ... / О.К.
Дрейер, В.А. Лось – М., УРАО, 1997.-с.224
34 Олдак П. Актуальные вопросы экологии и охрана приподы. / ... ... и ... 1987.- №1.- с. ... ... А.А., Саданов А.К., Аралбай Н.К. Физиологические
аспекты подбора ассортимента растений для ... ... ... ... ПГУ. серия биология, №2, 2006г
36 Катц К.В «Декоративные кустарники» М., 1959 г.- с. 12-15.
37 Керн Э.Э. ... ... ... и ... М., ... ... И.О ... система растений аридной зоны Казахстана»,
Алма-Ата, 1979.- с.180-184.
39 Сыбанбеков Қ. ... әлем ... ... 1990.- с. ... Левчук А.И. «Лох узколистный, его ... и ... ... Автореферат дис. к.н.б Алматы, 1953 с.1-11
41 Байтулин И.О.,Проскуряков М.А., Чекалин С.В «Системно –
экологический подход к ... ... в ... ... 1992.- с.198.
42 «Интродукция растений природной флоры Казахстана». Изд. ... ССР. Алма – Ата, 1984.- ... ... В.И. ... ... загрязнителей природной среды на
растения». М., 1986, с.59-64
44 Никитин. Н.А ... и ... ... ... М., 1966 ... ... В. ... растений». М.: Россия, 1978.- с.282.
46 Ногтев В.П «Скорость осмотического поступления воды и ... ... ... и ... ее ... ... АН
СССР. 1979.- №2.- с.345-349.
47 Романович П.Л., Авиационные шумы и ... их ... ... Л, 1962.- с. ... Ахматов К.А «Адаптация древесных растений к засухе». Фрунзе.
Илим,1976.- с. 199.
49 Рахманина К.П., Насыров Ю.С. ... ... ... ... ... Памиро –Алая». Экологическая физиология
растений ... ... 1966.- ... ... И.О., ... А.А ... ... древесных
интродуцентов в аридных условиях Казахстана». Алма – Ата, 1983.-с 83.
51 Алексенко Л.Н. ... ... ... ... в ... с ... Л., 1976.- с. ... «О водном балансе древесных и кустарниковых растений песчанной
пустыни Каракума». Бот. журнал. 1971.- Т.56, №3, с.361-368.
53 Бобровская Н.И «Водный режим деревьев и ... ... ... 1985.- ... ... Н.А «Влияние температуры на водный режим растений». Казань,
журнал серия биологический.- №1, 1959.-, ... ... Л.С «О ... засухе и устойчивости к ней растения»,
Львов. 1951.- с.15-16.
56 Stocker O. Der ... ... Wusten ... // Bot. Abh. 1928. ... ... Л.А., ... А.А., Цельникер Ю.Л «О методе быстрого
взвешивания для определения транспирации в естественных условиях».
58 Алексеев А.М ... ... ... и ... на ... ... Казань, 1948.- с.335.
59.Судницын И.И; Цельникер Ю.А «О соотношении давления почвенной
влаги и ... силы ... ... пород» Д.7 АНССР.- №6.- с.151.
60 Горшкова А.А., Зверева Г.К. Экология степных ... ... ... 1998., с. ... Бобровская Н.И. Об эффективности использования воды доминантами
сухих и ... ... // Бот. ... Вып. 81, №4. с. ... ... П.А «Физиология растений» М.,1975. с. 26-36.
63 Кенесарина Н.А «Особенности водного ... к ... ... ... ... 1959.-
№10.- с. 82-85.
64 Максимов Н.А «Избранные работы по засухоустойчивости и
зимостойкости растений» // Водный режим и ... ... Т.1.- с. ... Livingston B.E., The relation of desert plants to Soil ... to ... // Cornegil Inst Publ. 50.- ... ... ... Т.А. «Суточные колебания содержания
воды в листьях » Тр. Тифлисского ботанического сада. 1917. вып. 19. с.1-22,
1917
67 ...... ... ... и ... 1952. т. 1.-с.571.
68 Catsky J. ... of water deficit in disks gut jf ... ... ... (Praha). 1962.N 4. P.306-314.
69 Нестерева С.Г. «Экология высокогорных растений Заилийского
Алатау». Алматы, Наука.- 1998.- ... ... С.В. ... баланс и состояние растений» Алма -Ата,
Наука.- 1988.-, с.168.
71 Генкель П.А Физиология растения // ... ... ... 130, ... ... В.М. ... режим растений и почв высокогорных
пустынь Памира.-Душанбе: Таджикистан, 1962.- с.247.
73 Жатканбаев Ж.Ж. Влагооборот растений и почв ... Алма – Ата: ... ... ... В.Н., Гусев Н.А. Водный обмен растений // М., ... ... Б.А. ... ... и ... воды ... ... как средство для выяснения и оценки эколого-
физиологических и эколого-морфологических особенности // Растение и среда.
Москва., 1952.- т.3. с. ... Blum G. ... ber die ... einiger ... //
Beitr.
zum Bot. Centrb.1926, Bd.43.S.420-425.
77 Hirsch G. – Beitr. Biol. ... Bd. 33, H.3, 1968 S. ... ... Н. ... режим растений в условиях южного склона
Гиссарского хребта. Автореф. дис. к.б.н. 1977 стр.27
79 Измаилова Н.Н. К регулиции водного режима горных ... ... ... по ... ... и ... флоры и
растительности выскогорий. Новосибирск, 1977.- с.187-88.
80 Благовещенский А.В. ... по ... ... ... ... // Тр. ... ... Об-ва. Ташкент, 1923, т.I,
с.134-
163
81 Аспандиярова М.Б. Эколого-физиологические ... ... ... 1971.- ... Косарева Н.М. Сравнительное изучение интенсивности транспирации
растении в Тянь-Шане на различных высотных уровнях // Научный ежегодник
1955.- Саратов,1958.- с. ... ... Ж.Ж ... ... ... ... видов
растений в условиях полупустынного климата Казахстана //. Бот.журнал.
1960.,Т.45, №12.с.1677-1678.
84 Кисилева Л.И. Водный режим // ...... ... ... Алма – Ата, 1971.- ... ... Э.О. О ... особенностях водного режима растений
доминантов эродированных склонов ... ... // Изв. АН ... 1976.- №3.- ... ... В.М ... давление у высокогорных растений».
Сталинабад. 1956г, страница 50-56.
87 Нахуцришвили Г.Ш. ... ... ... ... ... ... Кавказа:Автореф. дисс.. д.б.н. Тбилиси, 1971.-
с.55
88 Днепровский Ю.М Экологическая физиология горных растений Юго ... ...... с интродукцией): Автореф. дис. к.б.н.-
М.,1967.- ... ... И.А., ... Н.Н., ... С.В. ... ... ... высокогорного кобрезиевого луга в Восточном Хангае
(МНР) //Экология, 1980., №5.- ... Walter H. Die ... der Erde in ... ... 1968, bd 2.- ... ... Ю.Л ... потери воды изолированными листьями
древесных пород и устойчивость их к обезвоживанию // Тр. ... ... ... с. ... ... Н.И. Об эффективности использования воды доминантами
сухих и пустынных степей // Бот. журн. 1996. Вып. 81, №4.- с. ... ... Ф. ... ... ... / Ф. Гудерман., М., Мир,
1979.- с. 200.
94.Ильин В.Б. некоторые ... ... ... ... ... ... почва-растение / В.Б.Ильин //Изв. АНСССР. С.Б.Н. -1980.- Вып.-3.-
№15.-с.87-91.
95 Ковда В.А. О биологической реакции растений на тяжелые металлы ... / ... ... И.И ... // ... ... Т.247. ... Тимирязев К.А. Земледелие и физиология растений./ Сб. избр.
лекции.
М., Селхозгиз, 1957.- с. 265-267
97 ... И.Н. Ритм ... хода ... транпирации
растений при разных типах водного режима почв в ... ... /. ... ... 1960.- №8.- ... ... А.М. ... режим растений и влияние на него ... 1948.- с. ... ... Ю.Л Влияние влажности почвы на транспирацию древесных
пород./ Бот. ... №1 с. ... ... С.А ... и расход воды растительностью аридной
зоны Казахстана. /Тр.КазНИГМИ. Л, 1968, выпуск 30, часть 1.с.451-452
101 Бейдеман И.Н Ритм ... хода ... ... при ... ... ... ... почв в различных климатических
условиях. / Бот. журн. №8 ... ... Ж.Ж. ... ... ... ... в условиях
полупустынного климата Казахстана. /Изв. АН КазССР, серия ботаника и
почвоведения, 1959.- №3.- с. 89-100.
103 Алпатьев А.М. Значение ... для ... / Бот. ... 12
1964 - с.24-26
104 Алексеев А.М., Гусев А.А Влияние состояния воды в листьях на
процесс ... ... 1950, ... Паутова В.Н. Транспирация растений в основных сообществах
некоторых ... ... ... // ... ... в ... типах
растительности СССР. Новосибирск,1975.- с,62-65
106 Раскатов П.Б. Опыт учета транспирационных потерь насаждения //
Науч. зап. ВЛХИ, 1940.-т.6 -.-с.62-66
107 Жулавская Г.Н. ... ... ... ... ... среды промышленными предприятиями по физиологическим
принципам / Таллин, 1990.- с.147-149
108 Бейдемен И.Н. Сезонный ход интенсивности ... ... в ... ... ... ... ... // ДАН
АзССР. 1947.-т.3.№7.- с.304-305
109 ЖатканбаевЖ.Ж. Влагооборот растений и Почв Центрального
Казахстана.- Алма-Ата: Казахстан, 1965.- с.256
110 Троицкая О.В. ... ... ... ... ... Труды Карагандинского бот.сада №1. 1960.-с.69
111 Матюшенко А.Н « ... ... ... ... в
песчанной пустыне». Интродукция растений и зеленое строительство.
Издательство Академии ... 1961г, с. ... ... В.П. Загрязнеие природной среды тяжелыми металлами и
элементный состав растений / В.П.Бессонов // ... Ун-т ... 23.07. 1991 ... ... ... ... Трешоу М. Загрязнеие воздуха и жизнь растений / М. ... ... ... ... П.А. ... ... ... к
засолению./«Проблемы
ботаники» вып.,1, 1950 с.405.
115 Zimdahl R.L. Entru and movement in ... jf lead ... air ... sources. L.Dir Dole. Control otssos, 26: ... Махонина Г.И. Химический состав растений на промышленных отвалах
Урала. // Свердловск, 1987.- с. 110
117 ... С.Н., ... Л. ... водного режима
степных растений Монголии.-Л.: Россия, 1990.-с.111
118 Измаилова Н.Н. Водный вежим расиений горной лесостепи Восточного
Хангая // ... и ... ... и животного мира МНР. М.,
1978.С. 118
119 Максимов Н.А. Избранные работы по зосухоустойчивости и
зимостойкости растений.// Водный режим и ... М., ... ... Н.С., ... А.И ... сосущей силы листьев и
ростовых процессов у яблони и вишни при различном ... ... // ... 1945.-. С. ... ... Л.Н. ... ... луговых растений в ... ... Л., 1976.- С. ... ... И.Н. К методике изучения водного режима растений.
//Бот. ... 41, №3 ... ... К.П. ... ... ... адаптации
растений Западного Памиро-Алая //Экологическая физиология растений
Таджикистана //Сб. науч. тр.- Душамбе, 1996. ... ... А.В. ... ... у ... ... ... 1923, №1.- С.6-7
125 Свешникова В.М «Осмотическое давление у высокогорных растений».
Сталинабад. 1956г, с. ... ... Ю.С., ... Н.П. ... и ... режим растений
Гиссарского высокогорья // Вопросы биологии и физиологии растений в
условиях высокогорий. М., Л., 1965. т.7. С. ... ... П.А ... ... ... с. 42-48.
128 Максимов Н.А «Избранные работы по засухоустойчивости ... ... // ... ... и ... ... Т.3.-с ... Измаилова Н.Н Водный режим // Степи Восточного Хангая. М., ... ... ... С.Г. Экология высокогорных растений Заилийского
Алатау.-Алматы: Казахстан, 1988.- С. 107-109.
Қосымша А
Кентау қаласы ағаш-бұталарының түр құрамына ... ... ... ... ... ... ағаш ... түрлері өсірілген. Олардың сипаттамасы мен құрамы төмендегідей.
Кесте А- 1
|Тұқымдас |Түр ... - Pinaceae Lindl ... ... Picea |
| ... Engelm. |
| | ... ... - ... |2/2.Батыс туясы -Thuja occidentalis L. |
|Neger.. ... ... ... L|
| | |
| | ... ... Mirb. |3/4. Қара ... nirga L. . |
| |3/5. ... терек-Populus deltoides |
| |Marsh. |
| |3/6. Көк ... ... |
| ... Schrenk |
| |3/7. ... ... |
| |Populus Bolleana Lauche |
| ... ... alba L. (S. Excelsa |
| |Gmel.) |
| |4/9. ... тал-Salix viminalis |
|4. Қайыңдар - Betulaceae S. Gray | |
| ... ... |
| ... |
| |Litv. ... Емендер - Fagaceae Dum ... ... pendula Roth |
| | ... Ulmaceae Mirb. ... - Quercus robur L |
| | |
| |7/13. ... ( бұтақты шегiршiн)-Ulmus |
| ... Diesk. |
| |7/14. Ұсақ ... ... Ulmus |
| ... Mill- |
| |7/15. ... ... Ulmus densa Litv |
|7. Тұттар-Moraseae Link ... Celtis ... Willd. |
| | |
| |9/17. Ақ ... alba L |
| |9/18. Шах тұты - Morus nigra L |
| |10/19. ... ... ... ... Бөрi ... Juss|Nutt |
| | |
| |11/20. ... ... бөрi ... |
| ... |
| ... Schrenk. |
| ... ... |
| ... |
| |DC. ... ... | ... |12/22. Қара ... nigrum |
| |12/23. ... қарақат -Ribes vulgare Lam |
| |13/24. ... ... ... |
| |L. |
| |Mill. ... ... ... Juss |14/25. ... ... ... |
|- ... latifolius Schard |
| | |
| |16/26. ... ... oblonga ... |17/27. ... айвасы-Chaenomeles japonica|
| |(Thunb) Lindl |
| |18/28. ... ... communis L- |
| |19/29. ... ... ... |
| ... M. Roem |
| |20/30. ... ... -Cerasus ... |
| ... Wall |
| |20/31. ... шие -Cerasus vulgaris |
| |Mill |
| |20/32. Құс ... avium L. ... |21/33 ... мойыл-Padus rasemosa Lam.|
| |Gilib |
| |22/34. ... сары өрік - ... |
| ... |
| |23/35 ... шабдалы-Persica vulgaris |
| |Mill- |
| |24/36. ... қара ... Prunus ... |L |
| |24/37. ... қара өрігі -Prunus |
| ... |
| |Vass |
| |24/38. ... қара ... |
| ... |
| |25/39 ... ... communis |
| |L. |
| |26/40. ... ... ... ... |Lange |
| |26/41. ... ... ... |
| ... C.Koch. |
| |26/42. ... ... ... |
| ... Pojark. |
| ... таңқурай-Rubus idaeus L. |
| ... ... |
| |Duch. |
| ... ... |
| ... Rupr. |
| |30/46. Көп ... ... Rosa |
| ... |
| |thun. |
| ... ... Rosa Chinensis |
| |Jacq. |
| ... ... rugosa |
| |Thunb. |
| ... ... - ... Boiss.|
| ... Alberti Rgl. |
| ... ... Rosa ... |
| ... ... Rosa canina L. |
| ... ирга-amelanchier |
| ... Med. |
| |32/54. ... -Spiraea ... |
| |Pall. ... ... ... | ... juss ... ... қармала-gleditschia |
| ... L. |
| |34/56. ... ... japonika L|
| ... ... ... |
| |L. ... |36/58.Ақ ... ... |
| |L. |
| ... ... ... |Fisch. |
| ... ... anagyroides |
| |Medic. |
| ... ... ... |
| ... L. |
| | |
| ... ... |
| ... suffruticosa Rehd. |
| | |
| ... -cotinus ... |
| |Scop. ... ... |42/64.Сірке ағашы-rhus hirta L. |
| | |
| | ... R.Br. ... ... |
| ... L. |
| | ... aceraceae juss ... ... ... |
| ... |
| ... ... ... L. |
| ... ... ... |
| ... L. |
| | ... Ат ... |45/69.Кәдімгі ат ... ... DC. ... L. |
| | |
| | ... ... L. ... ... ... |
| |L. |
| ... ... |
| ... L. |
| | ... Dum. |47/72. ... -Thelycrania sanguinea |
| |(L.) |
| |Fourr |
| ... ... mas L ... Hoffmgg. |. ... Link ... ... ... |
| |Borkh. |
| ... ... |
| ... sogdiana Bge) |
| ... ... excelsior |
| |L. |
| ... ... ... ... ... Juss |(Thumb) Vahl. |
| | |
| ... ... vulgaris |
| |L. |
| ... ... ... |L ... ... Juss ... ... satns |
| | |
| ... tatarica L. |
| |55/82. ... ... acemosa |
| |L. |
| |56/83. ... ... opulus ... |56/84. Қара ... lantana L. |
| ... ... ... - ... |
| |albus L Blake ... ... | ... ... ... regia L. |
| ... жаңғағы-Juglans manshurica|
| |Maxim ... ... | ... |59/88. ... ... |
| ... L. |
| | ... ... Juss. ... жапырақты жүзімше |
| ... ... Bge. |
| | ... ... Lindl. ... шынары- Platanus orientalis |
| |Dode |
| | ... |63/91 Биік ... ... |
| | ... ... Dum. ... ... шамшит-Buxus |
| ... |
| |L. |
| | ... |64/93 ... ағаш--Koelreuteria |
| ... |
| |Laxm. |
| | ... ... ... ... ... ... Қарағайлар - pinaceae Lindl – 1%
2. Сауыр ... - ... Neger. – ... ... - salicaceae Mirb. – 4,7%
4. Қайыңдар - betulaceae S. Gray – 1,8%
5. Емендер - fagaceae Dum – ... ... - ulmaceae Mirb. – ... ... - Moraseae Link – 3,7%
8. Бөрi қарақат - berberidaceae Juss – 1,8%
9. Тасжарғандар - saxifragaceae Juss – ... ... ... - rosaceae Juss – ... ... ... - ... juss – 6%
12. Сүттіген – euphorbiaceae – 1%
13. Сірке ағаштар – anacardiaceae – ... ... - ... R.Br. – ... ... - ... juss – 2,8%
16. Ат талшындар - hippocastanaceae DC. – 1%
17. Жиделер - ... L. – ... ... - ... Dum. – ... ... - oleaceae Hoffmgg. Et Link -5,6%
20. Бигнониялы ... Juss – ... ... - ... Juss – ... ... - juglandaceae A.Rich – 1,8%
23. Сарғалдақтар - ranunculaceae Juss. – 1%
24. Жүзімдер - vitaceae Juss. – ... ... - ... Lindl. – ... Симарубовые – simaroubaceae – 1%
27. Шамшаттар - buxuceae Dum. – 1%
28. Сапиндвые – sapindaceae – ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жерді табиғи – ауылшаруашылық аймақтарға бөлу60 бет
Кентау қаласы қоршаған ортасының экологиялық жағдайы29 бет
Кентау қаласының қазіргі экологиялық жағдайына баға беру35 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
Алматы қаласының «Тоспа Су» тазарту аэростанциясы58 бет
Алматы қаласының агломерациясын қалыптастырудың экологиялық ерекшеліктері35 бет
Алматы қаласының ауа басейнінің сапасын бақылауды басқару және ұйымдастыру37 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алматы қаласының ақ «АБДИ компаниясының» кеңсе тауарлар әлемі30 бет
Алматы қаласының АҚ “Темірбанк” Алматы-2 банктік қызмет көрсету орталығы35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь