1991 - 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы


Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І . тарау. Қазақстан Республикасының 1991.2001 жылдардағы экономикалық саясатты қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

1.1. Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың дамуының негізгі кезеңдері және оны қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2. Экономикалық реформалар және олардың нәтежиелері ... ... ... ... ... ..
1.3. Өнеркәсіп дамуының Қазақстан Республикадағы ақуалы / 1991.2001/ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.4. Республика ауыл шаруашылығының даму жағдайы /1991.2001/ ... ..

ІІ.тарау. Қазақстан Республикасының әлеуметтік саласындағы даму жане басты мәселелердің шешілуі ... ... ..48

2.1. Халықтың тұрмыс жағдайын, әл.ауқатын көтерудегі проблемалар және олардың шешілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Халықты зейнетақы,тұрғын үй,азық.түлікпен қамтамасыз ету мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
2.3. Қазақстан тұрғындарына медициналық қызмет көрсету саласындағы мәселелер мен қиыншылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69

Пайдаланған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ...73
КІРІСПЕ
Зерттеудіњ таќырыбыныњ µзектілігі: 1991 жылдыњ 16 желтоќсанында ќабылданѓан Ќазаќстан Республикасыныњ тєуелсіздігі туралы Конституциялыќ зањ Еуразия ќ±рлыѓыныњ ж‰рек т±сындаѓы ел атанѓан ±лан – ѓайыр µлкеде жања мемлекеттіњ д‰ниеге келгенін паш етті. Санаулы жылдарда єлемніњ єр тарапындаѓы алуан мемлекеттерден келіп т‰скен ежелден азаттыќ ањсаѓан халыќтыњ тєуелсіздігін таныѓан ќуаншты хабарлар єлемдік аќпаратта д‰ниеніњ тµрт б±рышына тарап жатќан еді. Енді міне сол ќуанышты сєттерден бері ќеарай,б‰гінгі к‰ні азат Ќазаќстанныњ ењ ќастерлі ќ±ндылыѓы - ел тєуелсіздігіне 16 жыл толып отыр.
Кењес Одаѓы ыдыраѓан т±ста єлемдік бєсекеге м‰лде ќабілетсіз, тек ішкі рынокќа ѓана негізделген шаруашылыѓы бар ебедейсіз экономикалыќ ж‰йе біржола т±раланып, кµпшілігі кедейшілік ќыспаѓына т‰скен ќазаќстандыќтардыњ болашаќќа деген сенімі молайды. Кезінде ќазаќ халќы ‰лкен дањѓыл жол басындаѓы тєй-тєй басќан сєби секілді к‰й кешті. Біршама уаќыттан соњ жаѓдай м‰лдем µзгерді. Еліміз президенті Н.Є. Назарбайев б±л жайында былай деген болатын : «Б±л тарихтыњ жаћандыќ сындары жєне жања экономика модельдерін іздеудіњ к‰рделі кезењдері болды. Кідіріссіз де ќысќа мезгілде міндетті: тєуелсіз мемлекет ќ±ру, жоспарлы экономикадан нарыќтыќ экономикаѓа, тоталитаризмнен демократияѓа кµшуді ж‰зеге асыру ќажеттігі туындады . ... Ал б‰гін µткен жылдарды еске т‰сіріп жєне біздіњ к‰ш- жігеріміз бен жетістіктермізге ќарап ныќ сеніммен былай деуге болады: «Біз стратегиялыќ т±рѓыдан д±рыс жолды тањдадыќ. Ќ±ќыќтыќ жєне єлеуметтік саяси реформалар кейде ќаншалыќты ќиын ж‰ргеніне ќарамай, жаќсы нєтижелерге жеткізді. Ел экономикасы мен демократиялыќ процесстер серпінді дами отырып, республикамыз орынды т‰рде µњір лидер саналды жєне барынша бєсекеге ќабілетті экономикасы бар алдыњѓы ќатарлы мемлекеттердіњ ќатарынан лайыќты орын алуѓа ±мтылуда».
Д‰ниеж‰зі елдері танып, экономикалыќ даму ќарќыны жаѓынан алѓашќы орындарда т±рѓандыѓын мойындап отырѓан тєуелсіз Ќазаќстан мемлекеті тарихын ќайта ой елегінен µткізу єрбір халыќ ‰шін терењ мєнге жєне мањызѓа ие. Ол тек ќана ертеде µткен ќатал да ќарама – ќайшылыќќа толы µмірді еске т‰сіру жєне оны ќайта ќалпына келтіру ‰шін ѓана емес, сонымен бірге егемендік идеясы орын алѓан б‰гінгі тањда ќазіргі заман процестерін жете т‰сінуге м‰мкіндік береді; Отанымыздыњ тарихын зерттеу алдымен µзіміздіњ ќауым жастарыныњ жалпы ізгі ±рпаќтарыныњ жања саяси тарихи ахуалды саяси мєдениетін, дербес ел м‰ддесіне сай кµзќарастар ж‰йесін ќалыптастыру ‰шін µте ќажет екендігін µмір шындыѓы дєлелдеп отыр. Сондай – аќ елімізбен терезесі тењ іргелес жєне шалѓай орналасќан д‰ние ж‰зі мемелкеттері отанымыздыќ кешегі мен б‰гінгі µмірін білуге ерекше ден ќойып отырѓан шаќта, республикамыздыњ кейбір ѓылым, ќоѓамдыќ ой ж‰йесініњ жеке ќайраткерлері мен жазушылары ќазаќ тарихыныњ кешегі оќиѓаларын єдейі б±рмалауы аяѓынан енді т±рып келе жатќан жас мемлекетіміздіњ єлеуметтік – экономикасыныњ єрі ќарай ќарќынды дамуына єсерін тигізіп отырѓандыѓы ќазіргі заманѓы тарихи дамуымызды б±рмалаудан, не кµмескі білуден екендігі сµзсіз.
Бір ж‰йеге келтірілмей, шашырай зерттелінген мєселелердіњ бірі – тєуелсіз Ќазаќстанныњ дамуыныњ алѓашќы белесі 10 жыл ішіндегі єлеуметтік - экономикалыќ дамуы болып табылады. Ќазіргі тањдаѓы даму сатысында экономикалыќ µсуді ќамтамасыз ету жєне осыныњ негізінде халќыныњ єл – ауќаттыќ дењгейін кµтеруді негізгі маќсаты етіп ќойып, б±л ‰шін елдіњ экономикалыќ м‰мкіншіліктерін µрістетуге жєне єлемдік шаруашылыќ пен жалпы аймаќтыќ нарыќтарѓа енуін т‰зетуге ќажетті макроэкономикалыќ жаѓдайлар мен алѓышарттарды µзекті мєселе етіп ќалыптастырѓан Ќазаќстан Республикасыныњ КСРО ыдырап егемендік алѓаннан кейінгі 10 жыл ішіндегі єлеуметтік – экономикалыќ тарихын зерттеп, оѓан баѓа беру µзекті мєселелердіњ бірі екендігі даусыз.
Пайдаланылѓан єдебиеттер тізімі :

1. Назарбаев Н.Є. Сындарлы он жыл. Алматы, 2003
2. Назарбаев Н.Є.В потоке истории.Алматы, 2002
3. Назарбаев Н.Є. Тєуелсіздік белестері. Алматы, 2003
4. Назарбаев Н.Є. Єділеттіњ аќ жолы.Алматы, 1991
5. Назарбаев Н.Є. Ќазаќстанныњ егеменді мемлекет ретінде ќалыптасуы мен дамуыныњ стратегиясы. Алматы,1992
6. Назарбаев Н.Є. Ѓасырлар тоѓысында. Алматы, 1996
7. Назарбаев Н.Є. Ќазаќстан -2030. Алматы, 1997
8.Ќазаќстандаѓы халыќтыњ т±рмыс дењгейі. Статистикалыќ жинаќ.2002ж.Алматы, 2003.
9. Ќазаќстан – цифрларда. Статистикалыќ жинаќ. 2003ж. Алматы, 2004
10.Ќазаќстан µњірлеріндегі халыќтыњ экономикалыќ белсенділігі. Статистикалыќ жинаќ. 1991-2003жж.Алматы,2004
11. Ќазаќстан Республикасындаѓы ењбек аќы. Статистикалыќ жинаќ. 1993-2005жж.Алматы,2006
12. Казакстан. Эволюция государство и общество. Алматы,2003
13.Тасмаганбетов И.Н. Социально – политичекое обновление Казакстана: тенденции и приоритеты. Алматы, 1997
14. Шокменов Ю.К. Человеческое развития Казакстана: методология и анализ. Алматы, 2003
15. Касенова А. Проблемы пенсионной системы. ИЭИ // Аль-Пари. – 1998. - №4.
16. Национальный отчет по человеческому развитию. А., 1997
17. Казакстан: экономика и жизнь. – 1994. - №5
18. Тасмаганбетов И.Н. Социальная политика в условиях независимости Республики Казакстан // Саясат. – 1997. - №9
19.Тасмаганбетов И.Н Социальная политика и политическая трансформация. А., 1997
20. Алибаев А. Три года пенсионной реформы // Аль – пари. – 2000. - №5
21. Бондарь Т. Что происходит в банковской системе Казакстана. // Финансист. – 2001. - №10
22. Кажыгельдин А.М. Социально – экономическое проблемы развития Республики Казакстан в условиях реформ. – М: Финансы и статистика, 1995
23. Казакстан: 1991-2001 годы: Информационно – аналитический сборник / Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентсво Республики Казакстан по статистике, 2001.
24. Кенжегузин М., Додонов В. Экономическое реформы в Казакстане: этапы, проблемы, итоги. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2. – 3,9.
25. Кошанов А., Хусаинов Б. Реформа и макроэкономические преобразования в Казакстане. // Общество и экономика. – 1998. -№8-9.
26. Мухамедиев Б., Бордоусов О. Внешняя торговля Республики Казакстан за годы независимости. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2.
27. Основные направления развития и размещения производительных сил Казакстана на период да 2005 г. /Под ред. А.Е.Есентугелова и Ж.А.Кулекеева. – Алматы: РГП «Институт экономических исследований», 2002.
28. Приоритентное развитие финансового сектора как основа экономического роста. Департамент исследований и статистики. // Экономическое образование. Национальный банк Казакстана. – 2004. - №1.
29. Промышленность, сельское хозяйство и строительство Казакстана за 1920-200 годы. Статистический сборник. Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2001.
30. Смаилов А., Шокаманов Ю. Экономика Республики Казакстан: состояние и перспективы роста. // Экономика и статистика. – Алматы, 2002. - №1.
31. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - сенябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004.
32. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - октябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004.
33. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики казакстан по статистике, 2004.
34. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №12
35. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №1
36. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №7

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




Ќазаќстан республикасыныњ Білім жєне‭
Ѓылым министрлігі


“Б‰кілєлем тарихы‭”‬ кафедрасы

ДИПЛОМДЫЌ Ж±МЫС

Таќырыбы:‭ ‬1991‭ –‬2001‭ ‬жылдардаѓы‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ
єлеуметтік‭ ‬-‭ ‬экономикалыќ дамуы

Орындаѓан:
Ѓылыми жетекшісі:

Мазм±ны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І‭ ‬– тарау.‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬Республикасыныњ‭ ‬1991-2001‭ ‬жылдардаѓы экономикалыќ саясатты‭ ‬ќалыптастырудаѓы‭ ‬ќиыншылыќтар мен‭ ‬ќайшылыќтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9

1.1.‭ ‬Ќазаќстан Республикасындаѓы нарыќтыќ‭ ‬ќатынастардыњ дамуыныњ‭ ‬негізгі кезењдері жєне‭ ‬оны‭ ‬ќалыптастырудаѓы‭ ‬ќиыншылыќтар мен‭ ‬ќайшылыќтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.2.‭ ‬Экономикалыќ реформалар жєне олардыњ нєтежиелері ... ... ... ... ... ..
1.3.‭ ‬¤неркєсіп‭ ‬ дамуыныњ‭ ‬ Ќазаќстан‭ ‬ Республикадаѓы‭ ‬ аќуалы‭ ‬‭ ‬1991-2001 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.4.‭ ‬Республика ауыл шаруашылыѓыныњ даму жаѓдайы‭ ‬1991-2001 ... ..

ІІ‭–‬тарау.‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ‭ ‬єлеуметтік саласындаѓы даму жане‭ ‬басты мєселелердіњ шешілуі ... ... ..48

2.1.‭ ‬Халыќтыњ т±рмыс жаѓдайын,‭ ‬єл-ауќатын кµтерудегі проблемалар жєне олардыњ шешілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2.‭ ‬Халыќты зейнетаќы,т±рѓын‭ ‬‰й,азыќ-т‰лікпен‭ ‬ќамтамасыз ету мєселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52‭ ‬
2.3.‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬т±рѓындарына медициналыќ‭ ‬ќызмет кµрсету саласындаѓы мєселелер мен‭ ‬ќиыншылыќтар ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58‭
Ќорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69
Пайдаланѓан‭ ‬єдебиеттер мен сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ...73

КІРІСПЕ
Зерттеудіњ таќырыбыныњ‭ ‬µзектілігі:‭ ‬1991‭ ‬жылдыњ‭ ‬16‭ ‬желтоќсанында‭ ‬ќабылданѓан‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ тєуелсіздігі туралы Конституциялыќ зањ Еуразия‭ ‬ќ±рлыѓыныњ ж‰рек т±сындаѓы ел атанѓан‭ ‬±лан‭ –‬ѓайыр‭ ‬µлкеде жања мемлекеттіњ д‰ниеге келгенін паш етті.‭ ‬Санаулы жылдарда‭ ‬єлемніњ‭ ‬єр тарапындаѓы алуан мемлекеттерден келіп т‰скен ежелден азаттыќ ањсаѓан халыќтыњ тєуелсіздігін таныѓан‭ ‬ќуаншты хабарлар‭ ‬єлемдік аќпаратта д‰ниеніњ тµрт б±рышына тарап жатќан еді.‭ ‬Енді міне сол‭ ‬ќуанышты сєттерден бері‭ ‬ќеарай,б‰гінгі к‰ні азат‭ ‬Ќазаќстанныњ ењ‭ ‬ќастерлі‭ ‬ќ±ндылыѓы‭ ‬-‭ ‬ел тєуелсіздігіне‭ ‬16‭ ‬жыл толып отыр.‭
Кењес Одаѓы ыдыраѓан т±ста‭ ‬єлемдік бєсекеге м‰лде‭ ‬ќабілетсіз,‭ ‬тек ішкі рынокќа‭ ‬ѓана негізделген шаруашылыѓы бар ебедейсіз экономикалыќ ж‰йе біржола т±раланып,‭ ‬кµпшілігі кедейшілік‭ ‬ќыспаѓына т‰скен‭ ‬ќазаќстандыќтардыњ болашаќќа деген сенімі молайды.‭ ‬Кезінде‭ ‬ќазаќ халќы‭ ‬‰лкен дањѓыл жол басындаѓы тєй-тєй басќан сєби секілді к‰й кешті.‭ ‬Біршама уаќыттан соњ жаѓдай м‰лдем‭ ‬µзгерді.‭ ‬Еліміз президенті Н.Є.‭ ‬Назарбайев б±л жайында былай деген болатын‭ ‬:‭ ‬Б±л тарихтыњ жаћандыќ сындары жєне жања экономика модельдерін іздеудіњ к‰рделі кезењдері болды.‭ ‬Кідіріссіз де‭ ‬ќысќа мезгілде міндетті:‭ ‬тєуелсіз мемлекет‭ ‬ќ±ру,‭ ‬жоспарлы экономикадан нарыќтыќ экономикаѓа,‭ ‬тоталитаризмнен демократияѓа кµшуді ж‰зеге асыру‭ ‬ќажеттігі туындады‭ ‬.‭ ‬...‭ ‬Ал б‰гін‭ ‬µткен жылдарды еске т‰сіріп жєне біздіњ к‰ш-‭ ‬жігеріміз бен жетістіктермізге‭ ‬ќарап ныќ сеніммен былай деуге болады:‭ ‬Біз стратегиялыќ т±рѓыдан д±рыс жолды тањдадыќ.‭ ‬Ќ±ќыќтыќ жєне‭ ‬єлеуметтік саяси реформалар кейде‭ ‬ќаншалыќты‭ ‬ќиын ж‰ргеніне‭ ‬ќарамай,‭ ‬жаќсы нєтижелерге жеткізді.‭ ‬Ел экономикасы мен демократиялыќ процесстер серпінді дами отырып,‭ ‬республикамыз орынды т‰рде‭ ‬µњір лидер саналды жєне барынша бєсекеге‭ ‬ќабілетті экономикасы бар алдыњѓы‭ ‬ќатарлы мемлекеттердіњ‭ ‬ќатарынан лайыќты орын алуѓа‭ ‬±мтылуда‭‬.‭
Д‰ниеж‰зі елдері танып,‭ ‬экономикалыќ даму‭ ‬ќарќыны жаѓынан алѓашќы орындарда т±рѓандыѓын мойындап отырѓан тєуелсіз‭ ‬Ќазаќстан мемлекеті тарихын‭ ‬ќайта‭ ‬ой елегінен‭ ‬µткізу‭ ‬єрбір халыќ‭ ‬‰шін терењ мєнге жєне мањызѓа ие.‭ ‬Ол тек‭ ‬ќана ертеде‭ ‬µткен‭ ‬ќатал да‭ ‬ќарама‭ –‬ќайшылыќќа толы‭ ‬µмірді еске т‰сіру жєне оны‭ ‬ќайта‭ ‬ќалпына келтіру‭ ‬‰шін‭ ‬ѓана емес,‭ ‬сонымен бірге егемендік идеясы орын алѓан б‰гінгі тањда‭ ‬ќазіргі заман процестерін жете т‰сінуге м‰мкіндік береді‭; ‬Отанымыздыњ тарихын зерттеу алдымен‭ ‬µзіміздіњ‭ ‬ќауым жастарыныњ жалпы ізгі‭ ‬±рпаќтарыныњ жања саяси тарихи ахуалды саяси мєдениетін,‭ ‬дербес ел м‰ддесіне сай кµзќарастар ж‰йесін‭ ‬ќалыптастыру‭ ‬‰шін‭ ‬µте‭ ‬ќажет екендігін‭ ‬µмір шындыѓы дєлелдеп отыр.‭ ‬Сондай‭ –‬аќ елімізбен терезесі тењ іргелес жєне шалѓай орналасќан д‰ние ж‰зі мемелкеттері отанымыздыќ кешегі мен б‰гінгі‭ ‬µмірін білуге ерекше ден‭ ‬ќойып отырѓан шаќта,‭ ‬республикамыздыњ кейбір‭ ‬ѓылым,‭ ‬ќоѓамдыќ ой ж‰йесініњ жеке‭ ‬ќайраткерлері мен жазушылары‭ ‬ќазаќ тарихыныњ кешегі оќиѓаларын‭ ‬єдейі б±рмалауы аяѓынан енді т±рып келе жатќан жас мемлекетіміздіњ‭ ‬єлеуметтік‭ –‬экономикасыныњ‭ ‬єрі‭ ‬ќарай‭ ‬ќарќынды дамуына‭ ‬єсерін тигізіп отырѓандыѓы‭ ‬ќазіргі заманѓы тарихи дамуымызды б±рмалаудан,‭ ‬не кµмескі білуден екендігі сµзсіз.‭
Бір ж‰йеге келтірілмей,‭ ‬шашырай зерттелінген мєселелердіњ бірі‭ –‬тєуелсіз‭ ‬Ќазаќстанныњ дамуыныњ алѓашќы белесі‭ ‬10‭ ‬жыл ішіндегі‭ ‬єлеуметтік‭ ‬-‭ ‬экономикалыќ дамуы болып табылады.‭ ‬Ќазіргі тањдаѓы даму сатысында экономикалыќ‭ ‬µсуді‭ ‬ќамтамасыз ету жєне осыныњ негізінде халќыныњ‭ ‬єл‭ –‬ауќаттыќ дењгейін кµтеруді негізгі маќсаты етіп‭ ‬ќойып,‭ ‬б±л‭ ‬‰шін елдіњ экономикалыќ м‰мкіншіліктерін‭ ‬µрістетуге жєне‭ ‬єлемдік шаруашылыќ пен жалпы аймаќтыќ нарыќтарѓа енуін т‰зетуге‭ ‬ќажетті макроэкономикалыќ жаѓдайлар мен алѓышарттарды‭ ‬µзекті мєселе етіп‭ ‬ќалыптастырѓан‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ КСРО ыдырап егемендік алѓаннан кейінгі‭ ‬10‭ ‬жыл ішіндегі‭ ‬єлеуметтік‭ –‬экономикалыќ тарихын зерттеп,‭ ‬оѓан баѓа беру‭ ‬µзекті мєселелердіњ бірі екендігі даусыз.‭
Зерттеу ж±мысыныњ маќсаты мен міндеттері:‭ ‬Бір орталыќќа баѓынѓан,‭ ‬тоталитарлыќ ж‰йеге негізделген Кењестік Социалистік Республикалар Одаѓы ыдыраѓан т±ста‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ туелсіздік туы астында жања,‭ ‬µзіне м‰лдем таныс емес ж‰йе‭ ‬ќ±ру жолында алѓашќы он жыл кµлемінде ж‰ргізген‭ ‬єлеуметтік‭ –‬экономикалыќ саясатын зерттеп,‭ ‬ќол жеткізген табыстары мен жіберген кемшіліктерін зерделеп,‭ ‬обьективті т‰рде баѓа беру дипломдыќ ж±мысымыздыњ басты маќсаты болып табылады.‭ ‬Осы маќсатќа жету мынадай міндеттерді орындауды ж‰ктейді:‭
Тєуелсіз‭ ‬Ќазаќстанныњ экономикалыќ жања ж‰йесін тањдау жолын зерттеу жєне оныњ типтік сипатын аныќтау‭; ‬ќ±рылымдыќ экономикалыќ реформаныњ негізіне аныќтама беру‭;
КСРО ыдыраѓан т±ста жєне мемлекеттілікті‭ ‬ќалыптастыру кезењіндегі‭ (‬1991-1993жж‭) ‬Ќазаќстан Республикасындаѓы макроэкономикалыќ аќуалѓа анализ жасау‭;
1993-1997жж экономикалыќ реформаныњ барысын зерттеп,‭ ‬нєтижесіне баѓа беру‭; ‬Инфляцияны тоќтату саясатына‭ ‬сипатама жасау‭;
1998-2002‭ ‬жж.‭ ‬экономикалыќ реформаѓа анализ жасау‭; ‬Банк ж‰йесіндегі,‭ ‬µнеркєсіп жєне ауыл шаруашылыѓындаѓы‭ ‬µзгерістерді аныќтау‭;
Тєуелсіз‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ‭ ‬єлеуметтік жаѓдайындаѓы‭ ‬ќиындыќтар мен к‰рделі мєселелерді шешудегі іс‭ –‬шараларѓа сараптама жасау,‭ ‬азаматтарыныњ жаќсы т±рмысын‭ ‬ќамтамасыз ететін‭ ‬ќоѓам орнатудаѓы‭ ‬‰кімет саясатын зерттеу‭;
Ќазаќстандыќтардыњ‭ ‬єл‭ –‬ауќатын кµтеру,‭ ‬т±рѓын‭ ‬‰й,‭ ‬азыќ‭ –‬т‰лікпен‭ ‬ќамтамасыз ету,медециналыќ кµмек кµрсету сияќты‭ ‬єлеуметтік проблемаларды шешу жолына анализ жасау‭;
Зейнетаќы реформасыныњ‭ ‬еаекшеліктері мен ж‰ргізілу барысн зеріттеу.‭
Зерттеу ж±мысыныњ‭ ‬деректік негізі:‭ ‬Таќырыптыњ деректемелік‭ ‬ќорын мынадай баспасµз‭ ‬ќ±ралдары мен‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ зерттеу жєне статистикалыќ Агенттігі басылымдарынан алынѓан материалдар‭ ‬ќ±рады:‭ ‬Егеменді‭ ‬Ќазаќстан‭‬,‭ ‬Жас Алаш‭‬,‭ ‬Аль-пари‭‬,‭ ‬Казакстанская Правда‭‬,‭ ‬Финансист‭‬,‭ ‬Экономика и статистика‭‬,‭ ‬Общество и экономика‭‬,‭ ‬Хозяство и право‭‬,‭ ‬Деловая неделя‭‬,‭ ‬Понарама‭‬,‭ ‬Мысль‭‬,‭ ‬Исследования и результаты‭‬,‭ ‬Вопросы экономики‭‬,‭ ‬Экономист‭‬,‭ ‬Экономика и жизнь‭‬,‭ ‬Аналитическое оброзование‭‬,‭ ‬Вести Казакстана‭‬,‭ ‬Деловой мир‭‬,‭ ‬Статистический бюллетень.‭ ‬Минирстерство финансов Республиуки Казахстан‭‬,‭ ‬Статистический бюллетень.‭ ‬Национальный банк Казахстана‭ ‬т.б‭ ‬.‭ ‬Сонымен бірге,‭ ‬елдіњ‭ ‬єлументтік-‭ ‬экономикалыќ дамуы туралы‭ ‬Ќазаќстан халќыныњ т±рмыс дењгейі‭‬,‭ ‬Ќазаќстан‭ –‬цифраларда‭‬,‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬µњірлеріндегі халыќтыњ экономикалыќ белсенділігі‭‬,‭ ‬Ќазаќстан Республикасындаѓы ењбек аќы‭ ‬сияќты‭ ‬єр жылѓа шыѓатын статистикалыќ жинаќтар‭ ‬ќ±нды материалдар береді.‭
Тєуелсіз мемлекеттер Достыѓыныњ Статистикалыќ комитеті шыѓаратын‭ ‬Статистикалыќ жинаќтарыныњ‭ ‬да мањызы ерекше.‭
Таќырыптыњ тарихнамасы:‭ ‬Жоѓарыда баяндаѓанымыздай‭ ‬Ќазаќстанныњ‭ ‬1991-2001жж аралыѓындаѓы‭ ‬єлеуметтік‭ –‬экономикалыќ дамуы шашырай,‭ ‬ж‰йесіз зерттелген мєселелердіњ бірі болып табылады.‭ ‬Десек те,‭ ‬таќырыпќа‭ ‬ќалам тартќан біршама авторлардыњ ењбектері жарыќ кµріп‭ ‬‰лгерген.‭ ‬Жалпы оларды мынадай екі топќа бµліп‭ ‬ќарастырауѓа болады:‭
Бірінші топта,‭ ‬кµрсетілген он жыл ішінде‭ ‬‰кіметтіњ жоѓарѓы‭ ‬ќызмет орындарында ењбек етіп,‭ ‬болѓан жайларды‭ ‬µз кµзімен кµріп‭ ‬ќана‭ ‬ќоймай,‭ ‬наќты іс‭ –‬шараларды ж‰зеге асырудыњ басында болѓан саяси‭ ‬ќайраткерлердіњ ењбектері.‭ ‬М±ндай ењбектердіњ ішінде еліміздіњ президенті Н±рс±лтан‭ ‬Єбіш±лы Назарбаевтыњ біздіњ таќырыбымызѓа тікелей‭ ‬ќатысты‭ ‬Єділеттіњ аќ жолы‭‬,‭ ‬Ќазаќстанныњ егеменді мемлекет ретінде‭ ‬ќалыптасуы мен дамуыныњ стратегиясы‭‬,‭ ‬Ѓасырлар тоѓысында‭‬,‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬2030‭‬,‭ ‬Тєуелсіздік белестері‭‬,‭ ‬В потоке истории‭‬,‭ ‬Сындарлы он жыл‭ ‬деп аталатын шыѓармаларын ерекше атап‭ ‬µткен жµн.‭
Сондай‭ –‬аќ‭ ‬єр т‰рлі кезењдрде‭ ‬‰кіметті басќарѓан‭ ‬Є.М.Ќажыгелдинніњ,‭ ‬Ќ.Тоќаевтыњ,‭ ‬Н.Балѓынбаевтыњ,‭ ‬Ќ.Тоќаевтыњ,‭ ‬И.Тасмаѓанбетовтыњ ењбектері мен баспасµз беттерінде жарияланѓан баяндамаларында‭ ‬ќ±нды материалдар беріледі.‭
Екінші топќа,‭ ‬таќырыпта‭ ‬ќарастырылуы тиіс мєселелерді жеке‭ –‬жеке бµліп зерттеген арнайы мамандар‭ –‬эконмистердіњ,‭ ‬єлеуметттанушылардыњ жєне тарихшылардыњ ењбектерін жатќызуѓа болады.‭ ‬Олардыњ‭ ‬ќатарында Б.Исабеков,‭ ‬К.Т±рысов,‭ ‬Э.Т‰ркебаев,‭ ‬Т.Бондорь,‭ ‬Ч.Мусинніњ,‭ ‬Б.Р.Амангельдиевтіњ,‭ ‬С.Байтіленовтыњ,‭ ‬Є.Єбдікєрім±лыныњ,‭ ‬¦.Рысбай±лыныњ,‭ ‬Г.К.Габдулинаныњ,‭ ‬Ю.К.‭ ‬Шокмановтыњ,‭ ‬А.Касеновтыњ,‭ ‬А.Алібаевтыњ,А.Морозовтыњ,‭ ‬В.А.Ермековтыњ,‭ ‬М.Х.Абусейтованыњ,‭ ‬Д.А.Муркинніњ жєне‭ ‬т.б авторлардыњ зерттеулері таќырыптыњ мєнін ашуда сындарлы маѓл±маттар береді.
Сонымен бірге осы топќа А.‭ ‬Ашімбаевтыњ жетекшілігіндегі‭ ‬Ќазаќстан Республикасы Президенті жанындаѓы‭ ‬стратегиялыќ зеріттеу институты‭ ‬ќызметкерлерініњ зеріттеу ж±мыстарын да жатќызуѓа болады.
Таќырыптыњ хронологиялыќ шегі:‭ ‬Зеріттеу ж±мысы КСРО ыдырап‭ ‬Ќазаќстан Республикасы тєуелсіздікке‭ ‬ќол жеткізген‭ ‬1991‭ ‬жылдан‭ ‬бсталып,‭ ‬егеменді дамуыныњ алѓашќы‭ ‬он жылдаѓы уаќыт аралыѓын‭ ‬ќамтиды.‭ ‬Сондай-аќ статистикалыќ деректерді салыстыру маќсатында тєуелсіздік алѓанѓа дейінгі кезењ жєне он жылдан кейінгі‭ ‬1-3‭ ‬жыл аралыќтарындаѓы мєліметтер де‭ ‬ќамтылып‭ ‬µткен.‭
Зерттеу ж±мысыныњ‭ ‬ќ±рылымы:‭ ‬Ж±мыс кіріспеден,‭ ‬негізгі екі тараудан,‭ ‬ќорытынды жєне пайдаланылѓан‭ ‬єдебиеттер мен сілтемелер тізімінен т±рады.‭ ‬Кіріспеде таќырыптыњ‭ ‬µзектілігі,‭ ‬мєселеніњ зерттелу дењгейі,‭ ‬деректік материалдар кµзі,‭ ‬ж±мыстыњ маќсаты мен міндеттері,‭ ‬хронологиялыќ шегі,‭ ‬методологиялыќ негізі айќындалѓан.
‭‬Тєуелсіз‭ ‬Ќазаќстанда ж‰ргізілген экономикалыќ‭ ‬реформалар жєне олардыњ елдіњ экономикалыќ дамуына‭ ‬єсері‭ ‬-деп аталатын бірінші тарауында‭ ‬Ќазаќстан Республикасындаѓы макроэкономикалыќ реформалар процессі эволюциясыныњ ел экономикасына ыќпалы,‭ ‬кµрсетілген уаќыт аралыѓындаѓы республика‭ ‬µнеркєсібініњ дамуы мен ауыл шаруашылыѓындаѓы ахуал зеріттеледі.‭ ‬Дипломдыќ ж±мыстыњ екінші тарауында Егемеді‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ тєуелсіздік алѓанннан кейінгі он жылдыѓында‭ ‬єлеументтік дамуында туындаѓан мєселелер мен олардыњ шешілуі,‭ ‬єлументтік салада ж‰ргізілген саясат пен олардыњ нєтежиелері баяндалады.
Ќорытындысында,‭ ‬он жыл кµлемінде республика‭ ‬‰кіметініњ ж‰зеге асырѓан‭ ‬єлеументтік-экономикалыќ іс-шараларыныњ нєтежиелеріне т±жырым жасалады.‭
Зертеу‭ ‬єдістері:‭ ‬Дипломдыќ‭ ‬ж±мысты‭ ‬жазу‭ ‬барысында‭ ‬жинаќтау‭ ‬ж‰йелеу,‭ ‬салыстыру,‭ ‬талдау‭ ‬жєне т.б.‭ ‬зерттеу‭ ‬єдістері пайдаланылды.‭
Зерттеу ж±мысыныњ методологиялыќ негізі.‭ ‬Дипломдыќ ж±мыста‭ ‬ќойылѓан мєселелерді‭ ‬ѓылыми т±рѓыдан ашып кµрсету маќсатында‭ ‬тарихи зерттеудіњ диалектикалыќ тєсілдерімен тыѓыз байланыстаѓы‭ ‬тарихилыќ,‭ ‬салыстырмалылыќ,‭ ‬объективтілік сияќты негізгі метолологиялыќ‭ ‬принциптер басшылыќќа алынды.

І‭ ‬– тарау.‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬Республикасыныњ‭ ‬1991-2001‭ ‬жылдардаѓы экономикалыќ саясатты‭ ‬ќалыптастырудаѓы‭ ‬ќиыншылыќтар мен‭ ‬ќайшылыќтар
.1.‭ ‬Ќазаќстан Республикасындаѓы нарыќтыќ‭ ‬ќатынастардыњ дамуыныњ‭ ‬негізгі кезењдері‭ ‬жєне‭ ‬оны‭ ‬ќалыптастыудаѓы‭ ‬ќиыншылыќтар мен‭ ‬ќайшылыќтар.

Ќазаќстан тєуелсіздік алѓаннан кейін нарыќгыќ экономикаѓа кµшу жолына т‰сті.‭ ‬Осы‭ ‬баѓытта‭ ‬1992‭ ‬жылы‭ ‬ќањтарда мемлекеттік меншікті оныњ иелігінен алып жекешелендіруге кірісті.
Ќазаќстанда нарыќтыќ экономикаѓа кµшудіњ алѓашќы кезде‭ ‬‰ш кезењі белгіленді.
Нарыќтаќ экономиканыњ‭ ‬Бірінші кезені‭ ‬шаѓын жекешелендіруден басталдыќ Алѓашќы кезењніњ барысында‭ ‬1991-1992‭ ‬жылдары‭ ‬5000-ѓа жуыќ нысандар жекешелендірілді,‭ ‬олардыњ катарында‭ ‬±жымдыќ меншікке берілгендердіњ саны‭ ‬470-тен астам болды.
‭ ‬Екінші кезењ‭ ‬"Ќазаќстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен мемлекеттік меншікті жекешелендірудіњ‭ ‬1993-1995‭ ‬жылдарѓа арналѓан‭ ‬,‭¦‬лттыќ баѓдарламасы‭" ‬негізінде ж‰ргізілді.‭ ‬Б±л кезењніњ аса мањызды‭ ‬ќадамы мемлекеттік меншікті басќару мен жекешелендірудіњ бірт±тас ж‰йесі болды.‭ ‬Сол кезде шаѓын жэне орта бизнесті дамытуѓа белгі берілді.‭ ‬Кµтерме‭ ‬сауда буынын‭ ‬ќоса алѓанда б‰рынѓы кењеетік сауда ж‰йесін‭ ‬µзгерту басталды,‭ ‬Ќызмет кµрсету саласында бєсекелестік орта пайда‭ ‬болды.‭ ‬‡шінші кезењ‭ ‬1995‭ ‬жылѓы желтоќсанда зањ к‰ші бар‭ "‬Жекешелендіру туралы‭" ‬Жарлыќтан басталып,‭ ‬1999‭ ‬жылѓа дейін жалѓасты.‭ ‬Осы сєттен бастап ол тек аќша‭ ‬ќаражатында ж‰зеге асырылды.
Нарыќтыќ экономикаѓа кµшу мєселелерімен айналысатын жања мемлекеттік басќару‭ ‬органдары‭ ‬ќ±рылды.‭ ‬Олар:‭ ‬М‰лік жµніндегі,‭ ‬Монополияѓа‭ ‬ќарсы саясат жµніндегі комитеттер,‭ ‬Салыќ инспекциясы,‭ ‬Кеден жєне т.б.‭ ‬Сондай-аќ нарыќты экономикаѓа‭ ‬тєн‭ ‬инфраќ±рылымныњ‭ ‬кейбір‭ ‬т‰рлері биржалар,‭ ‬коммерциялыќ‭ ‬банктер,‭ ‬сауда‭ ‬‰йлері,‭ ‬жеке меншіктік кєсіпорындар мен шаруашылыќтар,‭ ‬жеке меншік пен мемлекет меншігі аралас ірі‭ ‬корпорациялар,‭ ‬акционерлік‭ ‬ќоѓамдар,‭ ‬холдингтік компаниялар‭ ‬µмірге келді.
Алайда,‭ ‬нарыќтыќ экономикаѓа кµшуде бірсыпыра‭ ‬ќателіктерге жол берілді.‭ ‬Біріншіден,‭ ‬реформаны бастауда мемлекеттіњ маќсаты да,‭ ‬м‰дделері де,‭ ‬єдіс-тєсілдері де толыќ аныќталмады.‭ ‬Екіншіден,‭ ‬барлыќ елдерге бірдей сай келетін экономикалыќ реформаныњ моделі болмайды.‭ ‬Єр елдіњ‭ ‬µзіне тєн,‭ ‬оныњ‭ ‬±лттыќ бітіміне,‭ ‬тарихына,‭ ‬дєст‰ріне,‭ ‬наќтылы саяси,‭ ‬єлеуметтік,‭ ‬экономикалыќ‭ ‬ќалыптасќан жаѓдайына сєйкес‭ ‬µз моделі,‭ ‬µз жолы болу керек.‭ ‬Оны‭ ‬єлемдік тєжірибе де кµрсеткен.‭ "‬Жапондыќ‭"‬,‭ "‬Немістік‭" ‬таѓы басќадай‭ ‬єр елдіњ‭ ‬µз даму жолы болѓаны белгілі.‭ ‬Ќазаќстан кµп елде жаќсы нєтиже бермеген,‭ ‬Халыќаралыќ Валюталыќ‭ ‬Ќоры‭ ‬±сынѓан‭ "‬есењгіретіп емдеу‭" ‬деп‭ ‬аталатын жолына т‰сті,‭ ‬Ресейдіњ соњынан ерді.‭‡‬шіншіден,‭ ‬экономикалыќ реформа бірінен кейін‭ ‬бірі жєне‭ ‬µзіндік ретімен жасалуы арќылы ж‰зеге асуѓа тиіс.‭ ‬Ал‭ ‬Ќазаќстанда кажетті зањ ж‰йесі жасалып бітпей,‭ ‬жеке меншікке негізделген кєсіпорындардыњ‭ ‬‰лесі‭ ‬µсіп,‭ ‬бєсеке ортасы калыптаспай т±рып,‭ ‬ењ‭ ‬єуелі баѓаны ырыќтандырудан бастау‭ ‬ќате болды,‭ ‬µйткені баѓаны ырыќтандыру‭ ‬‰кімет тарапынан мезгіл-мезгіл оны‭ ‬µсіріп отыру болып шыќты‭ ‬(инфляция‭)‬.Тµртіншіден,‭ ‬ќабылданѓан зањдар кµп жаѓдайда ж‰зеге аспай калды,‭ ‬себебі ол зањдардыњ ж‰зеге асатын механизмдері‭ ‬жасалмады.‭ ‬Бесіншіден,‭ ‬¦лттыќ банк аќша ж‰йесін,‭ ‬аќша айналымын,‭ ‬оныњ ішкі жєне сыртќы‭ ‬ќозѓалысын катањ баќылауѓа алудыњ орнына,‭ ‬аќша-несие ресурстарын бей-берекет ж±мсап,‭ ‬аса жоѓары процентпен сатып,‭ ‬пайда табумен‭ ‬єуестенді.‭ ‬Алтыншыдан,‭ ‬ќылмыс,‭ ‬жемќорлыќ,‭ ‬зањды б±зушылыќ кµбейді.‭ ‬Оѓан жаппай тєртіпсіздік,‭ ‬жауапкерсіздік‭ ‬ќосылды.‭ ‬Міне,‭ ‬б±лар реформаны ж‰ргізуде,‭ ‬экономиканы дамытуда‭ ‬µздерініњ зиянын тигізді.‭ ‬Жетіншіден,‭ ‬мемлекет басшылары экономикалыќ даѓдарыс кезінде‭ ‬µмір с‰ріп,‭ ‬ж±мыс істеп кµрмегендіктен,‭ ‬одан шыѓу жолдарын білмеді.‭ ‬Экономикалыќ даѓдарысты д±рыстап баѓалай алмады.‭ ‬Елді даѓдарыстан тез арада шыѓару саясаты ж‰ргізілді,‭ ‬біраќ ол ешќандай нєтиже бермеді.
Сондыќтан мемлекет даѓдарыстан шыѓудыњ жолдарын‭ ‬ќарастыра бастады.‭ ‬Оныњ ењ бастысы‭ —‬баѓаны ырыќтандыруды белгілі бір ж‰йеге келтіру еді.‭ ‬Ќазаќстанда ырыќтандыру‭ ‬1992‭ ‬ж.‭ ‬м±найдыњ,‭ ‬м±найдан шыѓатын‭ ‬µнімдердіњ,‭ ‬басќа да энергия кµздерініњ баѓасы‭ ‬єлемдік баѓаѓа дейін жоѓарылату керек деген‭ ‬±ранмен ж‰ргізілді.‭ ‬Осыныњ нєтижесінде‭ ‬єр кєсіпкер,‭ ‬єр кєсіпорын ењ жоѓарѓы таза пайда алѓысы келді.‭ ‬Сµйтіп баѓа шарыќтап‭ ‬µсті,‭ ‬елдіњ экономикасы баѓаныњ шарыќтап‭ ‬µсу кесірінен тµмен т‰сіп кетті.
1999‭ ‬жылдан кейін бірінші кезекке мемлекетгік м‰лікті басќаруды жетілдіру мєселелері шыќты‭ ‬ мемлекеттік меншікті басќару жєне онымен айналысу мєселелері бойынша мемлекеттік органдар арасындаѓы‭ ‬µкілеттіктерді бµлуге жања кµзќарас‭ ‬ќолданыла бастады.‭ ‬Республикалыќ‭ ‬мемлекеттік жєне коммуналдыќ мемлекеттік кєсіпорындарды‭ ‬оњтайландыру басталды.‭ ‬Елдіњ экономикалыќ‭ ‬ќауіпсіздігін аныќтайтын экономиканыњ стратегиялыќ мањызды секторларына мемлекеттіњ ыќпалы мен ондаѓы‭ ‬‰лесі‭ ‬±лттыќ компаниялар арќылы саќталды.‭ ‬М±най-газ секторында‭ —‬б±л‭ "‬ЌазМ±найГаз‭"‬,‭ ‬энергетикада‭—"‬КЕГОК‭"‬,‭ ‬телекоммуникацияда‭ —"‬Ќазаќтелеком‭"‬,‭ ‬темір жолда‭ —"‬Ќазаќстан темір жолы‭"‬.
Біраќ жекешелењдіру барысында да кемшіліктер орын алды.‭ ‬Мемлекеттік меншікті жекешелендіру жарияланѓан екі кезењінде де‭ (‬1991-92‭ ‬жж.‭ ‬жєне‭ ‬1993-95‭ ‬жж.‭) ‬м‰ліктіњ кµпшілік бµлігініњ талан-таражѓа т‰суіне жол берілді.‭ ‬Б±л халыќ шаруашылыѓы‭ ‬‰шін берекесіздік тудырып,‭ ‬экономиканыњ терењ даѓдарысќа‭ ‬±шырауыныњ басты себебініњ біріне айналды.‭ ‬Сондай-аќ,‭ ‬елдіњ экспортќа‭ ‬µнім шыѓаратын кєсіпорындары ескі‭ ‬єдетіне басып,‭ ‬µздерініњ тауарларын эшелон-эшелонмен сыртќа жµнелте беруді‭ ‬ѓана білді.‭ ‬Соныњ салдарынан республикадан‭ ‬250‭ ‬млрд.‭ ‬сомныњ‭ ‬µнімі сыртќа,‭ ‬негізінен алѓанда Ресей Федерациясы мен ТМД елдеріне су тегін кеткен болып шыќты.
Сондыќтан,‭ ‬б±л жаѓдай‭ ‬‰кімет пен барлыќ экономикалыќ институттарды,‭ ‬Статистика мен‭ ‬Ќолдау Комитетін‭ ‬ќатыстыра отырып,‭ ‬терењ талдау жасауды талап етті.‭ ‬Осымен байланысты‭ ‬1994‭ ‬жылдыњ‭ ‬ќањтарыњда Президент экономикалыќ реформаны ж‰ргізуді жандандыру жµніндегі шаралар туралы‭ ‬ќаулы‭ ‬ќабылдады.‭ ‬Онда даѓдарысќа‭ ‬ќарсы шаралар мен экономиканы т±раќтандырудыњ‭ ‬1994-1995‭ ‬жылдарѓа арналѓан баѓдарламасы жасалды.‭ ‬Баѓдарламада энергетикалыќ тєуелсіздікті‭ ‬ќамтамасыз ету мєселесі‭ ‬ќойылды,‭ ‬µндірістіњ‭ ‬ќ±лдырауы тоќтатылып,‭ ‬экономиканы т±раќтандыру,‭ ‬инфляцияны тоќтату‭ ‬ќажет екені айтылды.‭ ‬1993‭ ‬ж.‭ ‬15‭ ‬ќарашада мемлекеттіњ‭ ‬µз аќшасы‭ ‬тењге‭ ‬енгізілді.‭ ‬Сµйтіп,‭ ‬біз экономикалыќ тєуелсіздіктіњ аса мањызды нышаны‭ ‬-±лттыќ валютамыз‭ ‬тењгеге ие болдыќ.‭ ‬Б±л бізге‭ ‬1994‭ ‬жылы-аќ гиперинфляцияны бєсењдетуге‭ ‬м‰мкіндік берді.
¤зініњ б‰кіл кемшіліктеріне‭ ‬ќарамастан іс ж‰зінде аяќталѓан жекешелендіру процесі наќты бєсекелестік‭ ‬‰шін базалыќ жаѓдайларды‭ ‬ќ±руѓа жеткізді.‭ ‬Ќазіргі кезде республика‭ ‬µнеркєсіп‭ ‬µнімініњ‭ ‬85‭ ‬процентке жуыќ кµлемі жекеменшік секторда‭ ‬µндіріледі.
Нарыќтыќ реформаѓа кµшудегі жіберілген таѓы бір‭ ‬ќате‭ —‬ол‭ ‬‰кімет басшыларыныњ елдіњ экономист‭ ‬ѓалымдарына сенбеуі.Олардыњ білетіні Батыстыњ дамыѓан,‭ ‬ќалыптасќан нарыќтыќ экономикасы еді.‭ ‬Оѓан‭ ‬ќоса ТМД елдерінде экономикалыќ даѓдарыс капиталистік‭ ‬ќоѓамѓа тєн классикалыќ артыќ‭ ‬µндіру даѓдарысы емес,‭ ‬жетіспеушілік даѓдарысы болатын.‭ ‬Екіншіден,‭ ‬ол елдерде ертеден тауар‭ ‬µндірісі,‭ ‬тауарлыќ‭ ‬ќатынастар толыќ‭ ‬ќалыптасќан.‭ ‬Ал бізде б±лар болѓан жоќ.‭ ‬‡шіншідењ,‭ ‬ТМД елдерінде социалистік экономикадан нарыќтыќ экономикаѓа кµшу тез‭ ‬ќарќын алды.‭ ‬Сондыќтан шетел экономистерініњ кењесі тиісті нєтижесін бермей,‭ ‬аяќсыз‭ ‬ќалды.
Ќазаќстан‭ ‬‰кіметі осыдан кейін‭ ‬1996-1998‭ ‬жылдарѓа арналѓан жања баѓдарлама кабылдады.‭ ‬Онда реформаныњ ењ к‰рделі деген мєселелерін шешу мањызды орын алды.‭ ‬Алайда,‭ ‬баѓдарламада‭ ‬кµзделген жекешелендіруді аяќтау,‭ ‬бірыњѓай холдингтік,‭ ‬шаѓын жєне орта кєсіпкерлікті‭ ‬ќолдау,‭ ‬ауыл шаруашылыѓында‭ ‬ќосымша‭ ‬30‭ ‬мыњѓа жуыќ шаруа‭ ‬ќожалыќтары мен фермерлік шаруашылыќтарды‭ ‬ќ±ру айтарлыќтай нєтижелер берген жоќ.
Ќоѓам айќын маќсаттар мен оларѓа‭ ‬ќол жеткізу жолдары баяндалѓан стратегиялыќ баѓдарламалыќ‭ ‬ќ±жатќа м±ќтаж болатын.‭ ‬Олар‭ "‬Ќазаќстан‭ ‬-‭ ‬2030‭" ‬ел дамуыныњ Стратегиясында‭ ‬т±жырымдалды.
1997‭ ‬жылдыњ‭ ‬ќазан айында Президент Н.Є.Назарбаев республика халќына‭ "‬Ќазаќстан‭ —" ‬деген атпен жолдау‭ ‬ќабылдап,‭ ‬онда еліміздегі даѓдарыстан шыѓудыњ жєне ж‰ріп жатќан реформаларды аяќтаудыњ,‭ ‬сондай-аќ алдыњѓы‭ ‬ќатарлы мемлекеттердіњ‭ ‬ќатарына‭ ‬ќосылудыњ,‭ ‬немесе‭ "‬Ќазаќстан барысын‭" ‬ќалыптастырудыњ жања баѓдарламасын‭ ‬±сынды.‭ ‬Баѓдарламада‭ ‬еліміздіњ‭ ‬саяси,‭ ‬єлеуметтік-экономикалыќ дамуыныњ жаќын арадаѓы жєне стратегиялыќ‭ ‬±заќ мерзімдегі даму жолдары мен м‰мкіндіктері жан-жаќты кµрсетілді Онда елдіњ‭ ‬ішкі жєне сыртќы‭ ‬саясатындаѓы м‰мкіндіктерді‭ ‬барынша пайдалана отырып,‭ ‬мемлекеттіњ дамуындаѓы‭ ‬±заќ мерзімді жеті басымдыќты іске асыру кµзделген.
Олар:‭ ‬1‭) ‬±лттыќ‭ ‬ќауіпсіздікті саќтау‭; ‬2‭) ‬ішкі саяси т±раќтылыќ пен‭ ‬ќоѓамныњ топтасуын ныѓайту‭; ‬3‭) ‬нарыќтыќ‭ ‬ќатынастар негізінде экономикалыќ‭ ‬µсу‭; ‬4‭) ‬Ќазаќстан азаматтарыныњ денсаулыѓы,‭ ‬білімі мен‭ ‬єл-ауќатын кµтеру‭; ‬5‭) ‬энергетика ресурстарын жете пайдалану‭; ‬6‭) ‬инфраќ±рылым,‭ ‬кµлік жєне байланысты дамыту:‭ ‬7‭) ‬демократиялыќ кєсіби мемлекетті‭ ‬ќ±ру.‭ ‬Тек осы аса мањызды шараларды іске асырѓанда‭ ‬ѓана‭ ‬Ќазаќстан халќыныњ‭ ‬µсіп-µркендеуі,‭ ‬ќауіпсіздігі жєне‭ ‬єл-ауќатыныњ артуы м‰мкін екендігіне сенім білдірілді.
‭"‬Ќазаќстан‭ —" ‬баѓдарламасыныњ талаптарына орай соњѓы жылдары еліміздіњ егемендігі мен тєуелсіздігін ныѓайту,‭ ‬єлемдік стандарттарѓа сай т‰зілген зањнамалыќ-ќ±ќыќтыќ базаны жетілдіру жµнінде орасан зор ж±мыстар ж‰ргізілді.‭ ‬Атап айтќанда,‭ ‬биліктіњ,‭ ‬сот жєне‭ ‬ќ‰ќыќ‭ ‬ќорѓау органдарын‭ ‬ќоса алѓанда,‭ ‬оныњ барлыќ тармаќтарыныњ‭ ‬ќ±рылымы мен‭ ‬ќызметініњ‭ ‬ќаѓидаттары едєуір жетілдірілді.‭ ‬Сондай-аќ демократия мен азаматтыќ‭ ‬ќоѓам институттары даму жолына‭ ‬т‰сті.
Ќазаќстан геосаяси кењістікте‭ ‬єлемдік‭ ‬ќоѓамдастыќтыњ тењ‭ ‬ќ±ќылы м‰шесі ретінде лайыќты орын алды.‭ ‬Ќалыпасќан‭ ‬єріптестік саяси жєне экономикалыќ‭ ‬ќатынастар мемлекетімізді барлыќ д‰ние ж‰зі елдерімен байланыстыруѓа м‰мкіндік берді.‭ ‬Ќазаќстан жетекші халыќаралыќ‭ ‬±йымдарда,‭ ‬соныњ ішінде,‭ ‬Б‭¦¦‬-да белсенді ж±мыс ж‰ргізіп,‭ ‬антиядролыќ‭ ‬ќозѓалысќа,‭ ‬жаппай‭ ‬ќарусыздануѓа,‭ ‬бітімгершілік жєне терроризмге‭ ‬ќарсы к‰рес ісіне лайыќты‭ ‬‰лесін‭ ‬ќосып келеді.‭ "‬Ќазаќстан‭ ‬-‭ ‬2030‭" ‬стратегиясында‭ ‬кµрсетілгендей,‭ ‬єсіресе,‭ ‬соњѓы жылдары республикада т±раќты экономикалыќ‭ ‬µрлеу,‭ ‬µндіріс ауќымыныњ‭ ‬µсуі байќалып отыр.‭ ‬Тек‭ ‬2000-2002‭ ‬жылдары жалпы ішкі‭ ‬µнімніњ жиынтыќ‭ ‬µсімі‭ ‬35,5‭ ‬пайызды‭ ‬ќ±рады.‭ ‬Сауатты макроэкономикалыќ саясат еліміздіњ халыќаралыќ беделін едєуір кµтеруге жаѓдай жасады.‭ ‬Ќазаќстан б±л жылдары ТМД елдерініњ арасында жан басына шаќќанда шетелдік инвестициялар тарту жµнінен іс-шаралар бастады.‭ ‬Шетелдік инвесторларды,‭ ‬соныњ ішінде‭ ‬єлемдегі аса ірі компанияларды да тарту мынадай бірќатар мањызды міндетгерді шешіп берді:
Ауќымды инвестицияларды тарту жµніндегі,‭ ‬олардыњ кµлемі‭ ‬1993‭ ‬жылдан‭ ‬2003‭ ‬жылѓа дейінгі кезенде‭ ‬25,8‭ ‬миллиард долларды к±рады,‭ ‬жан басына шаќќанда‭ ‬Ќазаќстан ТМД-да‭ ‬1-ші‭ ‬орынды алады.
Єлемдік дењгейдегі менеджмент‭ ‬ќызметі‭ ‬ќ±лдырау жаѓдайында болѓан аса ірі кєсіпорындарды‭ ‬ќысќа мерзімде‭ ‬ќайта‭ ‬µркендетуге м‰мкіндік берді.
Єлемдік рынокќа шыѓу жєне‭ ‬єлемдік шаруашьшыќ байланысќа белсенді кіріту‭ ‬ќамтамасыз етілді.‭ (‬Н.Назарбаев.‭ ‬Жања кезењ‭ ‬-‭ ‬жања экономика.‭ —‬Егемен‭ ‬Ќазаќстан,‭ ‬желтоќсан‭ ‬2004‭)‬.
Осыныњ нєтижесінде республика экономикасыныњ барлыќ дерлік салаларында,‭ ‬єсіресе,‭ ‬ауыл шаруашылыѓында,‭ ‬сауда мен‭ ‬ќызмет кµрсету саласында жеке меншік секторы басым бола т‰сті.‭ ‬Нарыќтыќ экономиканыњ жетекші бір факторы мемлекеттік емес сектор‭ ‬‰лесін‭ ‬±лѓайту болып табылады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬статистика мєліметтері бойынша,‭ ‬2004‭ ‬жылдыњ‭ ‬I‭ ‬жартыжылдыѓына тіркелген‭ ‬194,8‭ ‬мыњ зањды т±лѓаныњ‭ ‬192,7‭ ‬мындайы жеке меншік секторѓа келеді.‭ ‬Б±л жалпы санныњ‭ ‬98%-і,‭ ‬µндеу саласында б±л‭ ‬‰лес‭ —‬%-ті‭; ‬ауыл шаруашылыѓы мен орман шаруашылыѓында‭ ‬97,5%-ті‭ ‬ќ±райды.
Кµптеген экономикалыќ процестердіњ наќты‭ ‬ќатысушысы жеке меншік иесі болып отыр.‭ ‬Оныњ м‰мкін болатын барлыќ‭ ‬єлеуметтік формалар мен нарыќтыќ‭ ‬ќатынас салаларына кењінен‭ ‬ќатысуы айрыќша нарыќтыќ мінез-ќ±лыќ‭ ‬ќалыптастырды.‭ ‬Єсіресе шаѓын кєсіпкерліктіњ дамуын атап кµрсетуге т±рарлыќ.
‭"‬Казаќстан‭ —" ‬баѓдарламасын ж‰зеге асыру барысында тєуелсіз еліміздіњ басты табыстары мен жетістіктері мемлекеттіњ‭ ‬ќауіпсіздігін ныѓайту жєне экономикалыќ‭ ‬µрлеу болды.‭ ‬Б±л барлыќ‭ ‬ќазаќстандыќтардыњ‭ ‬µсіп-µркендеуіне,‭ ‬єл-ауќатыныњ артуына кењ‭ ‬µріс ашты.
Сонымен,‭ ‬ќорыта келгенде,‭ ‬жер ж‰зіндегі‭ ‬ќазіргі‭ ‬182‭ ‬елдіњ‭ ‬15‭ ‬мемлекеті нарыќгыњ‭ ‬ќарќынды даму жолын игерген,‭ ‬156‭ ‬ел‭ —‬нарыќтыќ даму жолына т‰скен‭ (‬соныњ бірі‭ ‬-‭ ‬Казаќстан‭)‬,‭ ‬тек‭ ‬11‭ ‬ел‭ ‬ѓана‭ ‬-‭ ‬нарыќтыќ‭ ‬ќатынасќа‭ ‬єлі кірмеген.‭ ‬Єлемдік экономиканыњ зањдары мен талаптарына сай біз де елімізде нарыќтыќ‭ (‬кєсіпкерлік‭) ‬ќоѓам‭ ‬ќ±рып жатырмыз.‭ ‬Экономикалыќ,‭ ‬µндірістік‭ ‬ќатынастар ж‰йесін т‰бегейлі‭ ‬µзгерту жµніндегі реформаныњ ењ мањызды кезењініњ басты міндеттері шешілді.‭ ‬Экономиканы т‰пкілікті реформалауѓа баѓыт‭ ‬±стап,‭ ‬біз‭ ‬ќысќа мерзімніњ ішінде нарыќгыќ реформаларды ж‰ргізе білдік,‭ ‬тиісті зањнамамызды жасауѓа‭ ‬ќол жеткіздік.‭ ‬Біз ойдаѓыдай ж±мыс істеп жатќан нарыќ экономикасын‭ ‬ќ±рдыќ.‭ ‬Б‰гінгі тањда‭ ‬Ќазаќстанда наќтылы ж±мыс істеп т±рѓан нарыќтыќ экономика бар.
1.2.‭ ‬Экономикалыќ реформалар жєне олардыњ нєтежиелері

Ќазаќстан Республикасында экономикалыќ реформалар КСРО‭ –‬даѓы экономиканы либералды реформалау шењберінде ХХ‭ ‬ѓ.‭ ‬80-‭ ‬ші жылдарыныњ соњында‭ (‬1988‭ ‬ж‭) ‬басталды.‭ ‬Алайда олар КСРО‭ –‬ныњ‭ ‬ќ±лауына байланысты‭ ‬1991‭ ‬жылы‭ ‬‰зіліп‭ ‬ќалды.‭
Меніњ ойымша,‭ ‬шаруашылыќ‭ ‬ќызметтерін либералдандыру,‭ ‬ењбек‭ ‬±жымдарына жалѓа беру арќылы кєсіпорындарды мемлекетсіздендіру,‭ ‬басќару ж‰йесін жєне жалпы одаќтыќ баѓдарлама шењберінде материалдыќ‭ –‬техникалыќ жаѓынан‭ ‬ќамтамасыз етуді орталыќтандыру сол кезењніњ‭ ‬µзінде республикаралыќ шаруашылыќ байланыстарды б±зуды,‭ ‬КСРО халыќшаруашылыѓыныњ коперативтік салаларындаѓы‭ ‬єр т‰рлі‭ ‬µндірістік технологиялыќ байланыстар арасындаѓы келісімдік‭ –‬ќ±ќыќтыќ‭ ‬ќатынастарды б±зды.‭
Жалпы одаќтыќ реформалар‭ ‬µндірістіњ‭ ‬ќ±лдырауына,‭ ‬µндірістік‭ –‬техникалыќ маќсаттаѓы‭ ‬µнімдер мен т±тыну тауарларыныњ дефецитініњ ушыѓуына,‭ ‬инфляцияныњ‭ ‬µсуіне жєне аќша‭ –‬кредиттік ж‰йеніњ даѓдарысына алып келді де,‭ ‬б±л жаѓдай барлыќ одаќтас республикалардыњ,‭ ‬оныњ ішінде‭ ‬Ќазаќстанныњ да эконмикасында кµрініс тапты.‭
КСРО мемлекеттік ститистикалыќ комитетініњ мєліметіне‭ ‬ќараѓанда,‭ ‬1990‭ ‬жыл‭ ‬1989‭ ‬жылмен салыстырѓанда б‰кіл ел бойынша жалпы‭ ‬ќоѓамдыќ табыс екі пайызды‭ (‬±лттыќ табыс‭ ‬3,6‭ ‬пайызды‭) ‬µнеркєсіптік‭ ‬µндіріс‭ –‬,1‭ ‬пайыз,‭ ‬ауылшаруашылыќ‭ ‬µнімі‭ –‬,8‭ ‬пайыз‭ (‬44,40-б.‭) ‬тµмендеген.‭ ‬Ќазаќстанда да жаѓдай сондай болды,‭ ‬оныњ ішінде‭ ‬±лттыќ табыс‭ ‬1990‭ ‬жылы‭ ‬1989‭ ‬жылмен салыстырѓанда‭ ‬0,9‭ ‬пайызѓа кеміді.‭

-кесте
1989-1991‭ ‬жж‭ ‬Ќазаќстан республикасындаѓы‭ ‬єлеуметтік экономикалыќ негізгі кµрсеткіштерініњ индексі‭ ( ‬алдыњѓы жылдармен салыстырѓанда пайыздыќ т‰рде‭)

1989

¤ндірілген‭ ‬±лттыќ кіріс
,9
,1
,7
¤неркєсіп‭ ‬µнімдері
,5
,2
,1
Ауыл шаруашылыќ‭ ‬µнімдері
,7
,8
,4
Капиталдыњ салынуы
,0
,0
,0

Деректер:‭ ‬автордыњ‭ ‬µзі‭ [‬29,12-б.‭] ‬негізінде‭ ‬ќ±растырѓан

жылы‭ ‬Ќазаќстан экономикасы КСРО‭ –‬ныњ экономикасымен‭ ‬‰йлесімді дамыды,‭ ‬яѓни‭ ‬ќ±лдырау жалѓаса т‰сті.‭
Егеменді‭ ‬Ќазаќстан Республикасындаѓы эконмикалыќ‭ ‬ќайта‭ –‬ќ±рулар‭ ‬1992‭ ‬жылдан басталды.‭ ‬Олар кезењ‭ –‬кезењімен ж‰ргізілді.‭
Реформалардыњ алѓашќы кезењі‭ –‬-1993‭ ‬жж‭ ‬ќамтыды,‭ ‬яѓни‭ ‬Ќазаќстанныњ тєуелсіздігі жарияланѓан уаыќттан бастап‭ ‬µз валютасын енгізгенге дейінгі аралыќта.‭ ‬Осы жылдардаѓы елдіњ экономикасы Ресей федерациясындаѓы экономикалыќ жєне саяси‭ ‬µзгерістерге толыќ тєуелді болды.‭ ‬Реформалар‭ ‬µзініњ жартылайлыѓымен,‭ ‬шешімдер мен‭ ‬єрекеттердіњ‭ ‬ќарама‭ –‬ќайшылылыѓымен,‭ ‬аќша‭ –‬кредиттік жєне бюджеттік саясаттыњ ж‰йесіздімен сипатталынды.‭ [‬19,17-б.‭]
Б±л кезењдегі‭ ‬Ќазаќстанныњ экономикалыќ дамуыныњ‭ ‬µзгешілігі‭ ‬1990‭ –‬жж‭ ‬ќ±рылымдыќ даѓдарыстан ж‰йелі‭ ‬єлеуметтік‭ –‬экономикалыќ даѓдарысќа‭ ‬µтуінен болып табылады.‭ ‬Осы жаѓдайды бірќатар авторлар тарнформациялыќ деп‭ ‬єділ атаѓан еді.‭ (‬44,‭ ‬46-б.‭) ‬Ол‭ ‬µзініњ б±рын соњды болмаѓан дєрежедегі терењдігімен жєне‭ ‬ќамту кµлемініњ кењдігімен ерекшеленді.‭

-кесте
Ќазаќста Республикасыныњ‭ ‬1992-1994‭ ‬жылдардаѓы негізгі макроэкономикалыќ кµрсеткіштер динамикасы‭ (‬1991жылмен салыстырѓанда пайызбен‭)

Кµрсеткіштер
1992

Жалпы Ішкі‭ ‬¤нім‭ (‬ЖІ¤‭)
-5,3
-14,0
-24,8
¤неркєсіп‭ ‬µнімдерініњ жалпы кµлемі
-14.0
-27,0
-47,0
Ауыл шаруашылыѓыныњ жалпы‭ ‬µнімдері‭ (‬барлыќ категориядаѓы шаруашылыќтар‭)
,0
,0
-5,0
Негізгі капиталѓа салынѓан капитал‭ (‬ќаржыландырудыњ барлыќ‭ ‬ќорларына‭)
-47,0
,0
-73,0
Т±тыну баѓаларыныњ индексі
-16,1

Бµлшектік тауарайналым‭ (‬µткізудіњ барлыќ каналдары‭)
-33,0
-44,0
-72,0
Экспорт
-65,0
-67,0
-67,0
Импорт
-66,0
-72,0
-74,0

Деректер:‭ (‬45,‭ ‬11,18,22,25,33,45,63,64-беттер‭)
Энерготасымалдаушылардыњ баѓасы наќты белгіленіп‭ ‬ќойылѓан уаыќтта,‭ ‬1992‭ ‬жылдыњ‭ ‬ќањтарында басталѓан баѓаларды либеризациялау процессі‭ ‬1994‭ ‬жылдыњ соњына дейін созылды да,‭ ‬б±л жаѓдай эконмиканыњ барлыќ салаларында,‭ ‬єсіресе сыртќы экономикалыќ‭ ‬ќатынастарда реформаларды ж‰зеге асыруѓа кедергі болды.‭
Баѓаныњ еркін‭ ‬ќалыптасуына м‰мкіндік бермей сыртќы сауданы либерализациялау республикадан сыртќа аса мањызды шикізат т‰рлерін,‭ ‬кµбіне республикалыќ т±тынуѓа зиянын тигізе отырып,‭ ‬шыѓаруына жаѓдай жасады.‭ ‬Себебі‭ ‬єлемдік баѓалар ішкі белгіленген баѓадан‭ ‬2-3‭ ‬есеге жоѓары еді.‭ ‬Нєтижесінде барлыќ б±рынѓы мемлекеттік‭ –‬серіктер‭ ‬Ќазаќстандыќ‭ ‬стратегиялыќ‭ ‬тауарлардыњ жолына ішкі барьерлер‭ (‬квоталар,‭ ‬лицензиялар,‭ ‬кедендік тарифтер‭) ‬ќоя бастады.‭ ‬Оѓан‭ ‬ќарамастан шетке ондай тауарларды шыѓару‭ ‬µсе берді,‭ ‬ал валюталыќ т‰сімдер шетелдік банклерде‭ ‬ќалып‭ ‬ќойды.‭
Ќазаќстанда,‭ ‬экспорттыќ шектеу кµбіне тарифтік емес сипатта ж‰рді.‭ ‬Елдіњ сыртќы сауда саясатында іс ж‰зінде импорттыќ пошлиналар болмады.‭ ‬Орталыќтыќ‭ –‬экспорттыќ ж‰йеден рынокќа‭ ‬µту кезењінде экспорттыќ‭ ‬-‭ ‬импорттыќ жєне тµлемдік операцияларды д±рыс баќылау жалѓа‭ ‬ќойылмай отырѓан уаќытта,‭ ‬аса‭ ‬ќажетті іс‭ –‬шара болып табылатын‭ –‬лицензиялау жєне квоталау ж‰йелі‭ ‬ќолданылды.‭
Б±л кезењде сыртќы сауда операциялары гиперинфляция жєне республикаралыќ‭ ‬ќамысздандыру саласы бойынша есеп айрылысу ж‰йесі ж±мыс істемей т±рѓан уаќыт жаѓдайында ж‰ргізілді.‭ ‬Бартерлік операциялар кењінен‭ ‬ќолданылды,‭ ‬м±нда кµбіне олар эквиваленттік емес айырбас сипатында болды.‭
Басќа т‰рлі‭ ‬µнімдердіњ‭ (‬ќызмет‭) ‬баѓасы еркін болып т±рѓан жєне рубльдіњ баѓасы‭ ‬‰немі тµмендеп отырѓан жаѓдайѓа энерготасымалдаушылардыњ‭ ‬баѓасын либериалдандыру мєселесініњ шешілмеуі,‭ ‬электр энегергиясын,‭ ‬м±найды‭ ‬µндіретін жєне‭ ‬µњдейтін кєсіпорындардыњ рентабельділігін‭ ‬ќамтамасыз ету маќсатында осы‭ ‬µнімдердіњ баѓасын‭ ‬‰немі‭ ‬µсіріп отыру‭ (‬жылына‭ ‬3-4‭ ‬рет‭) ‬ќажеттілігін туындатты.‭ ‬Б±л‭ ‬µз кезењінде т±тынушылардыњ‭ ‬µз тауарлары мен‭ ‬ќызмет т‰рлерініњ баѓаларын кµтеруге алып келді.‭
Ењ соњында,‭ ‬энерготасымалдаушылардыњ баѓа‭ ‬µсімініњ,‭ ‬жања шыњы туындады да,‭ ‬ол спираль тєрізді баѓа реакциясын соњынан ертті.‭ ‬М±нда‭ ‬баѓаларды тењестіру‭ ‬процессі‭ ‬‰здіксіз ж‰рді де,‭ ‬ол‭ ‬Ќазаќстан экономикасын б±рын болып кµрмеген инфляция‭ ‬ќарќынына душар етті.‭ ‬Б±л жаѓдайды тµмендегі кестеден байќау‭ ‬ќиын емес.‭
3-кесте
1991-1997‭ ‬жылдар аралыѓындаѓы баѓа динамикасы‭ (‬алдыњѓы жылдармен салыстырѓанда пайызбен‭)

1991

Т±тыну баѓалары
247

¤неркєсіп‭ ‬µнімдеріне‭ ‬µндірушілердіњ баѓасы

Деректер:‭ (‬5,57-б.‭)
1993‭ ‬ж‭ ‬ќањтарында ш±ѓыл антидаѓдарыстыќ іс‭ –‬шаралар жєне‭ ‬єлеуметтік‭ –‬эконмикалыќ реформаларды терењдету жайындаѓы баѓдарлама бекітілді.‭ ‬Баѓдарламаныњ негізгі міндеті рыноктыќ инфраќ±рылымды жєне‭ ‬ќоѓамдыќ,‭ ‬±дайы‭ ‬µндірістіњ барлыќ салаларында бєсекелестік ортаны‭ ‬ќалыптастыру деп жарияланды.‭
Баѓдарлама,‭ ‬барлыѓынан б±рын,‭ ‬мемлекет меншігіннен алу жєне жекешелендіру концепциясына‭ ‬ќатысты т‰зетулер енгізді.‭ ‬Ќазаќстан Республикасы‭ ‬‰кіметі кєсіпорындарды,‭ ‬газ кендері мен стратегиялыќ мањызды салаларды тездетіп сату‭ ‬‰лкен‭ ‬ќателік деп тапты,‭ ‬сондыќтан да жекешелендіру баѓдарламасына стихиялы т‰рде емес,‭ ‬мемлекет тарапынан‭ ‬ќатал баќылау орнату арќылы ж‰ргізу‭ ‬±сынылды.‭
Ќазаќстанныњ экономикалыќ саясаты осы кезењде мынадай принциптермен ж‰ргізілді.‭
) ¤ндірістіњ бєсекелестік рыноктыќ‭ ‬µзіндік реттеу мен мемлекет тарапынан экономикалыќ дамудыњ негізгі параметрлік макроэкономикалыќ реттеу синтезіне негізделген‭ ‬єлеуметтік‭ –‬нысаналыќ аралас экономика‭ ‬ќ±ру‭;
) ¦лттыќ кєсіпкерліктіњ барлыќ т‰рлеріне,оныњ ішінде‭ ‬єсіресе,‭ ‬материалдыќ табыс‭ ‬µндіретін,‭ ‬ќызмет кµрсету,‭ ‬транспорт жєне бµлшек сауда салаларындаѓы‭ ‬жеке меншік т‰ріне‭ ‬ќолдау кµрсету‭;
) ¤ндірістіњ‭ ‬ќ±рылымдыќ‭ ‬ќайта‭ ‬ќ±рылуына негізделген‭ ‬жылдам экономикалыќ даму стратегиясын‭ ‬ж‰зеге асыру‭; ‬отын‭ –‬энергетикалыќ жєне металлургиялыќ комплекстерге бірінші кезектілік ж‰йесін,‭ ‬азыќ‭ –‬т‰лік жєне халыќ т±тыну тауарлары рыноктарын дамыту,‭ ‬т±рѓын‭ ‬‰й мєселесін шешу‭;
) Мемелекетаралыќ байланыстарды‭ –‬бірінші кезекте ТМД елдерімен,‭ ‬Батыспен,‭ ‬Ќиыр Шыѓыс мемлекеттерімен жєне Т‰рік‭ –‬Азиалыќ‭ ‬єлем елдерімен‭ ‬ќатынаста,‭ ‬экономикалыќ‭ –‬саяси серіктес тањдауда пргматизм‭ ‬±станымын саќтау.‭ (‬22,31-б.‭)

А‭) ‬1993-1997‭ ‬жж эконмикалыќ реформалар‭
Ќазаќстанда сапалы экономикалыќ‭ ‬ќайта‭ ‬ќ±рулардыњ жања кезењі‭ ‬1993‭ ‬жылы‭ ‬ќарашада‭ ‬±лттыќ валюта‭ –‬тењгеніњ енгізілуімен,‭ ‬ж‰йелі‭ ‬ќайта‭ ‬ќ±рулар жєне т±раќты кредиттер баѓдарламасы шењберінде халыќаралыќ‭ ‬ќаржы‭ ‬±йымдарыныњ кењ кµлемде кµмегін тартумен басталды.‭
Б±л кезењ‭ ‬µзіндік макроэкономикалыќ саясаттыњ ж‰ргізілуімен,‭ ‬салыќ салу,‭ ‬бюджеттік жєне банктыќ ж‰йелерде,‭ ‬сыртќы экономикалыќ‭ ‬єрекеттестікте,‭ ‬оныњ ішінде шетел капиталын жєне кедендік істерді тартуда нормативтік‭ ‬ќ±ќыќтыќ база‭ ‬ќ±румен,‭ ‬рыноктарды жєне нарыќтыќ инфраќ±рылымдарды дамытумен сипатталады.‭
Алайда,‭ ‬1994‭ ‬жылдыњ орта т±сына дейін‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬‰кіметі‭ ‬ќабылдаѓан баѓытты іске асыруда орынсыздыќ жєне шегіністік кµрсетті.‭ ‬Бірінші кезекте б±л б‰кіл‭ ‬1994‭ ‬жыл бойына созылѓан баѓаларды либералдандыру процессіне‭ ‬ќатысты болды.‭
Єрі‭ ‬ќарай‭ ‬либералдандыру жєне сыртќы экономикалыќ байланыстардаѓы сапалылыќты‭ ‬µсіру маќсатында‭ ‬Ќазаќстан‭ ‬‡кіметі мынадай шешім‭ ‬ќабылдады:‭
1994‭ ‬жылдыњ басында либералдандыруѓа‭ ‬±сынылѓан тауарлар тізімі мањызды т‰рде‭ ‬ќысќартылды‭;
экспорттыќ квота‭ ‬1993‭ ‬жылы белгіленген‭ ‬25‭ ‬атаудан‭ ‬1994‭ ‬жылы‭ ‬7‭ ‬атауѓа дейін тµмендетілді‭ (‬27,49-б.‭)‬.‭ ‬Квоталар шикізаттарѓа‭ ‬ѓана саќталды.‭
Экспорттыќ жєне импорттыќ пошлиналар мµлшері тµмендетілді,‭ ‬осы салыќтар салынатын тауарлар т‰рі‭ ‬ќысќартылды,‭ ‬экспорттыќ салыќтарды валюталыќ тµлеу жойылды,‭ ‬б±л жаѓдай тауарлардыњ экспорты мен мипортына дем берді,‭ ‬олардыњ‭ ‬ќ±рылымын жаќсарта т‰сті‭;
1994‭ ‬ж‭ ‬1‭ ‬ќањтарда аукциондыќ,‭ ‬валюталыќ рынокта сатылуѓа міндетті валюталыќ табыстыњ пайызы‭ ‬50‭ ‬пайызѓа дейін‭ ‬µсірілді‭ (‬27,50-б.‭) ‬жєне барлыќ экспорттыќ т‰сімдердіњ республикаѓа‭ ‬ќайтарылу тєртібі енгізілді де б±л жаѓдай капиталдыњ кемуін‭ ‬ќысќартты.‭
Алайда,‭ ‬меніњ ойымша,‭ ‬1992-1994‭ ‬жж‭ ‬‰кіметтіњ сыртќы экономикалыќ‭ ‬ќатынасына‭ ‬ќатысты‭ ‬ќабылданѓан шешімдері,‭ ‬кµбіне‭ ‬ќарама‭ –‬ќайшылыќты жєне жеткілікті дєрежеде сапалы болмады.‭ ‬Оныњ салдарынан‭ ‬µнімдердіњ экспортына мемлекеттік компаниялардыњ монополиясы т‰рінде сыртќы саудаѓа мемлекеттіњ тікелей‭ ‬ќатысуы мањызды болып‭ ‬ќала берді‭; ‬жеке кєсіпорындарѓа кедендік жєне салыќтыќ жењілдіктердіњ берілуі сыртќы экономикалыќ байланысќа‭ (‬СЭБ‭) ‬ќатысушыларды тењ емес жаѓдайѓа д±шар етті‭; ‬экспортты лицензиялау жєне квоталау т‰рінде реттеу‭ ‬±лттыќ валютаныњ іс ж‰зіндегі айырбас баѓамын айќындауѓа мм‰кіндік бермеді,‭ ‬ТМД елдерімен саудадаѓы кµптеген мєселелердіњ реттелмеуі сауда байланыстарыныњ тарылуына,‭ ‬бартерлік операциялардыњ кењейюіне‭ (‬1994‭ ‬жылы‭ ‬30‭ ‬пайыз экспорттыќ жєне‭ ‬14,2‭ ‬пайыз импорттыќ заттар тікелей тауар айырбасы тєртібінде ж‰зеге асырылды‭) ‬алып келді.‭ (‬29,‭ ‬54-б.‭)
жылы шілдеде кезекті антидаѓыдарыстыќ баѓдарлама‭ ‬ќабылданды,‭ ‬оныњ басты маќсаты‭ ‬1995‭ ‬жылдыњ соњына‭ ‬ќарай макроэкономикалыќ т±раќтандыру жєне ж‰йелі институтционалдыќ‭ ‬ќайта‭ ‬ќ±рулар жасау болып табылды.‭ ‬Аталмыш баѓдарламаны ж‰зеге асыру б±рынѓыѓа‭ ‬ќараѓанда дєйектірек жєне маќсаттыраќ ж‰ргізілді‭ (‬єсіресе аќша‭ –‬кредиттік жєне бюджеттік саясатты‭ ‬ќатал ж‰ргізуге байланысты‭)‬.‭
Дєл осы кезењде,‭ ‬Ќазаќстанныњ‭ ‬±лттыќ Банкі‭ (‬Ќ‭¦‬Б‭) ‬аќша саясатын ж‰зеге асыруда,‭ ‬басты назарын,‭ ‬инфляцияны тµмендетуді‭ ‬ќамтамасыз ететін аќша массасын сандыќ кµлемде басќаруѓа,‭ ‬сондай‭ –‬аќ‭ ‬µндірістіњ‭ ‬єрі‭ ‬ќарай дамуы‭ ‬‰шін айырбас баѓамыныњ т±раќтылыѓын‭ ‬ќамтамасыз етуге шоѓырландырды.‭ ‬Ќайта‭ ‬ќаржыландыру мµлшері инфляцияныњ іс ж‰зіндегі‭ ‬ќарќынына байланысты аныќталынды,‭ ‬ал мемлекеттік‭ ‬ќ‰нды‭ ‬ќаѓаздар мµлшері аукциондарда белгіленді.‭ ‬Кредиттік ресурстарды орналастыруда аукциондар арќылы ж‰ргізілді.‭ ‬Екінші дєрежедегі банкілерге резервтік талаптарды белгілеу де реттеу икемдірек ж‰ргізілді.‭
жылдыњ ортасынан бастап‭ ‬Ќазаќстанныњ аќша‭ –‬кредиттік саясаты аспапатары дамыѓан елдерге тєн таѓы бір дєст‰рлі шарамен‭ –‬Ќ‭¦‬Б жеке‭ ‬µзініњ‭ ‬ќ±нды‭ ‬ќаѓаздар портфельін‭ ‬ќалыптастыруды бастаѓанда ашыќ рыноктаѓа операциялармен толыќтырылды.‭ ‬Осы маќсатта арнайы‭ ‬ќ±нды‭ ‬ќаѓаздарын‭ ‬Ќ‭¦‬Б ноталарын шыѓару ж‰ргізілді.‭ ‬Олардыњ шыѓару кµлемі маќсатты аќшалай агрегаттардыњ мµлшеріне‭ ‬ќарай белгіленді.‭ ‬Сондай‭ –‬аќ тенгеніњ айырбас баѓамыныњ тербелуін болдырмау маќсатында валюталыќ рыноктаѓы интервенция сияќты рыноктыќ экономика‭ ‬‰шін дєст‰рлі реттегіш те іске‭ ‬ќосылды.‭ ‬1996‭ ‬жылдан бастап екінші дєрежедегі банктерді кредиттеу саясаты да біршама‭ ‬µзгерді,‭ ‬оныњ кµлемі‭ ‬ќысќартылды,‭ ‬ал аталмыш операциялардыњ негізгі баѓыты банктыќ ж‰йеніњ‭ ‬µтімділігін‭ ‬ќолдау болып танылды.‭ ‬Жењілдетілген кредиттерді беру жєне‭ ‬Ќ‭¦‬Б‭ –‬не кредит алу‭ ‬‰шін тікелей жауаптыларды‭ ‬ќарастыру тоќтатылды.‭ ‬Кредиттерді орналастыру аукциондар,‭ ‬банктераралыќ рынок арќылы,‭ ‬сондай‭ –‬аќ ломбардтыќ негізде ж‰зеге асырылды.‭
Барлыќ салалардаѓы‭ ‬µндірістіњ тµмендеуінен,‭ ‬шаруашылыќтаѓы субъекттердіњ салыќтарды тµлеуден жасырынуынан,‭ ‬инфляцияныњ жоѓары дєрежеде ж‰руінен,‭ ‬бюджеттіњ табыстыќ бµлігініњ к‰рт тµмендеуіне байланысты туындайтын аса‭ ‬ќолайсыз экономикалыќ жаѓдайѓа бейімделе отырып,‭ ‬бюджеттік саясат‭ ‬µте‭ ‬ќажетті‭ ‬єлеуметтік‭ –‬эконмикалыќ іс‭ –‬шараларды‭ ‬ќардыландыруѓа жєне экономиканыњ мањызды функционалдыќ ж‰йелерініњ‭ ‬ќызметін‭ (‬энергетика,‭ ‬отын жєне коммуникалды шаруашылыќты‭) ‬ќамсыздандыруѓа бейімделуі‭ ‬ќажет болды.‭ ‬Нєтижесінде осы жылдары бюджет инвестициялыќ,‭ ‬инновациялыќ,‭ ‬ќ±рылымдыќ жєне‭ ‬єлеуметтік сияќты мањызды функцияларын біршама жоѓалтты.‭
жылдан бастап бюджеттік дефециттіњ бір бµлігін инфляцияланбаѓан кµздер‭ –‬сыртќы займдар жєне мелекеттік‭ ‬ќ±нды‭ ‬ќаѓаздарды шыѓару арќылы жабу ж‰зеге асырылды.‭ ‬Соѓан сєйкес осы маќсат‭ ‬‰шін‭ ‬Ќ‭¦‬Б кредиттік ресурстарын‭ ‬ќолдану‭ ‬ќысќартылды.‭
Бюджеттік дефецитті кредиттеудіњ‭ ‬ќысќартылуымен бірге,‭ ‬¦лттыќ Банктіњ аќша массасыныњ‭ ‬µсуін‭ ‬±стап т±руы жєне кредиттік ресурстардыњ баѓасын реттеуде ж‰зеге асырылды.‭ ‬Егер‭ ‬1993‭ ‬ж‭ ‬ќайта‭ ‬ќаржылау мµлшері инфляцияныњ‭ ‬ќарќынан тµмен‭ ‬ќалып‭ ‬ќойып отырса,‭ ‬1994‭ ‬жылдан бастап ол позитивтік дєрежеде‭ ‬ќолдау тауып отырды.‭ ‬Осылайша‭ ‬1993‭ ‬жылдан‭ ‬1997‭ ‬жылѓа дейін ол‭ ‬300‭ ‬пайыздан‭ ‬18,5‭ ‬пайызѓа дейін кеміді.‭ (‬28,‭ ‬58-‭ ‬б.‭)
Б±л кезењде салыќ саясаты да белгілі бір дєрежеде‭ ‬µзгеріске‭ ‬±шрады.‭ ‬Салыќтар мелекеттік бюджетті толыќтырудыњ фискалды‭ ‬єдісі‭ ‬ѓана емес,‭ ‬сондай‭ –‬аќ инвестициялыќ‭ ‬-‭ ‬µндірістік‭ ‬єрекеттерді ынталандыру‭ ‬ќ±ралы сияќты‭ ‬ќарала бастады.‭ ‬Бір жаѓынан б±л‭ ‬µзгерістер осы уаќытша ж‰ріп жатќан индивидуалды жоба бойынша ірі кєсіпорындарды жекешелендірумен байланысты болды.‭ ‬Онда инвесторларѓа‭ ‬‰лкен кµлемде салыќтыќ жењілдіктер берілді.‭
жылдыњ шілдесінде республикада кедендік ж‰йені реттеуді‭ ‬ќалыптастыратын жања Кедендік кодекс‭ ‬ќабылданды.‭ ‬Осы жылдыњ‭ ‬ќањтар айында Ресей Федерациясымен,‭ ‬Белоруссиямен,‭ ‬Ќырѓызстанмен‭ (‬Тєжікстанныњ кейінрек‭ ‬ќосылуымен‭) ‬кедендік одаќ туралы келісім‭ –‬шарт жасалынды.‭
жылдыњ басында республикада‭ ‬1996-1998‭ ‬жж реформаларды терењдету бойынша‭ ‬‡кімет ж±мысыныњ баѓдарламасы‭ ‬ќабылданды,‭ ‬оныњ басты маќсаты макроэкономикалыќ т±раќтану жєне‭ ‬ќ±рылымдыќ‭ –‬институтционалдыќ‭ ‬ќайта‭ ‬ќ±рулар салаларында‭ ‬1994-1995‭ ‬жж‭ ‬ќол жеткізген табыстарын бекіту,‭ ‬µндірістіњ‭ ‬ќ±лдырауын тоќтату,‭ ‬содан соњ экономикалыќ‭ ‬µсім мен т±рѓындардыњ‭ ‬µмір с‰ру дєрежесін жаќсартуды‭ ‬ќамтамасыз ету болып табылды.‭
Ќарастырылып отырѓан кезењде мынадай аса мањызды‭ ‬ќ±жаттар‭ ‬єзірленіп,‭ ‬ќабылданды:‭ ‬1996-1998ж банктыќ секторды‭ ‬єрі‭ ‬ќарай реформалаудыњ баѓдарламасы‭; ‬шаруашылыќтаѓы субъекттердіњ‭ ‬єлеуметтік объекттерін кезењ‭ –‬кезењімен біртіндеп жергілікті бюджетке беру баѓдарламасы‭; ‬ќ±нды‭ ‬ќаѓаздар рыногы жєне саќтандыру рыногын дамыту‭; ‬т±рѓындарды ж±мыспен‭ ‬ќамтамасыз етуді‭ ‬µсіру‭; ‬±саќ жєне орта бизнесті дамыту,‭ ‬кєсіпкерлікке‭ ‬ќолдау кµрсету‭;
Антиинфляциялыќ‭ ‬ќатал саясат ж‰ргізудіњ нєтижесінде‭ ‬ќаржы т±раќтылыѓындаѓы алѓашќы жетістікке‭ ‬,‭ ‬т±тыну баѓасы индексін‭ ‬1992‭ ‬ж‭ ‬3061‭ ‬пайыз деп,‭ ‬1997‭ ‬ж‭ ‬111‭ ‬пайызѓа дейін жеткізуге‭ ( ‬3‭ –‬кесте‭) ‬тенгеніњ валюталыќ баѓамын т±раќтандыруѓа,‭ ‬бюджеттіњ дефецитін азайтуѓа‭ (‬1997‭ –‬,7‭ ‬пайыз ЖІ¤‭ ‬-‭ ‬ніњ‭) (‬45,‭ ‬39-б‭)‬,‭ ‬µндірістіњ экспортќа бейімделген салаларындаѓы‭ ‬µндірісті т±раќтандыруѓа жєне біршама жандандыруѓа‭ ‬ќол жеткізілді‭ ‬.‭(‬4‭ –‬кесте‭)‬.‭

4‭ ‬-‭ ‬кесте
1993-1997‭ ‬жылдар аралыѓындаѓы‭ ‬µнеркєсіп‭ ‬µндірісі‭
кµлемініњ динамикасы
¤неркєсіп салалары
1993

Жалпы‭ ‬µнеркєсіп
-14,,8
-28,1
-8,2
,3
,0
Электроэнергетика
-4,4
-15,2
-1,6
-10,3
-14,2
Отын энергиясы
-14,8
-14,0
-12,3
,2
,5
Ќара металлургия
-24,4
-29,5
,7
-17,5
,2
Т‰сті металлургия
-7,8
-22,8
,8
,6
,8
Химиялыќ,‭ ‬м±найхимиялыќ
-44,6
-41,1
,6
-27,0
-29,9
Машина жасау жєне металлµњдеу
-14,7
-37,1
-27,8
-9,2
-29,9
¤неркєсіп‭ ‬ќ±рылысы материалдары
26,8
-57,1
-31,8
-33,6
-19,3
Жењіл‭ ‬µнеркєсіп
-11,7
-44,3
-58,8
,8
-18,8
Тамаќ‭ ‬µнеркєсібі
-13,7
-26,1
-20,7
,1
,3
Ормандыќ,‭ ‬аѓашµњдейтін жєне целлюлоз-ќаѓаз‭ ‬µндірісі
-8,7
-44,9
-40,7
-10,1
-27,4

Деректер:‭ (‬45,362-б.‭)
Реформалардыњ екінші кезењініњ басты нєтижесі принципиалды жања экономикалыќ ахуал болды,‭ ‬оныњ нєтижесінде‭ ‬єкімшілік‭ –‬командалыќ экономиканы рыноктыќ экономикаѓа трансформациялау процессі‭ ‬µзгертілген сипатќа ие болды.‭ ‬Негізгі ж‰йелік‭ ‬ќайта‭ ‬ќ±рулардыњ арасында мыналарды бµліп‭ ‬ќарауѓа болады:‭
Экономиканыњ либералдандырылуы.‭ ‬Шаруашылыќ‭ ‬µмірдегі мемлекеттік т‰рлердіњ‭ ‬ќысќартылуы,‭ ‬СЭБ либералдандырылуы,‭ ‬шетелдік капитал‭ ‬‰шін елдіњ ашылуы,‭ ‬салыстырмалы т‰рде т±раќты валюталыќ режимніњ‭ ‬ќалыптастырлуы.‭ ‬Мемлекет‭ ‬µзініњ‭ ‬ќажеттіліктерін‭ ‬ќанаѓаттандыру‭ ‬‰шін форвардтыќ,‭ ‬фъючерлік жєне т.б келісім т‰рлерін‭ ‬ќолданып биржалыќ сауданы дамыта отырып,‭ ‬басќа да субъектілермен ішкі жєне сыртќы рыноктарда тењ шарттар жаѓдайында‭ ‬µзара‭ ‬ќатынас жасауды бастады.‭ ‬Еркін баѓа белгілеу жєне олардыњ‭ ‬ќ±рылымын‭ ‬ќалыптастыру принциптерін іс ж‰зінде асыру басталды,‭ ‬онда мемлекеттік реттеу механизмі‭ ‬µкімдер мен‭ ‬ќызмет кµрсету т‰рлерініњ шектеулі т‰рлеріне саќталды,‭ ‬баѓа‭ ‬±сыныс пен с±раныс талаптарына жауап беретін болды.‭
Жалпы экономикалыќ ортаны‭ ‬µзгерткен,‭ ‬жекеменшік секторы басым конукладты экономика негіздері‭ ‬ќалыптасты.‭ ‬Рыногќа бейімделген шаруашылыќ‭ ‬ќ±рылымдарыныњ дамуы шын мєнінде жаѓдайлардыњ жасалынуына,‭ ‬конукладты экономика негіздерініњ‭ ‬ќалыптасуы мен кењейуіне,‭ ‬сапалы жєне жауапекршілікті жекеменшік иелерініњ‭ ‬ќалыптасуына бастама жасалынды.‭ ‬Шыѓындарымен кењ кµлемді жекешелендіру процессі аяќталынуѓа жаќын‭ ‬ќалды.‭ ‬Мемлекетсіздендіру жєне жекешелендірудіњ алдыњѓы кезењдерініњ зањды салдары ретінде,‭ ‬осы кезењдегі мемлекет м‰лкін жекешелендіру жєне‭ ‬ќацта‭ ‬ќ±ру кєсіпорындарды‭ ‬ќайта‭ ‬±йымдастыру жєне демонополизаиялау баѓдарламасы ж‰зеге асырылуымен эконмикада дамыѓан жеке меншік секторыныњ‭ ‬ќалыптасуы,‭ ‬тєртіптіњ рыноктыќ моделіне бейімделген.‭ ‬Сапалы жеке меншік иесініњ пайда болуы,‭ ‬сондай‭ –‬аќ‭ ‬±саќ жєне орта бизнестегі кєсіпкерліктіњ дамуы,‭ ‬сапалы рыноктыќ бєсеке‭ ‬‰шін база мен‭ ‬ќажетті жаѓдайлардыњ кењейюі басталды‭ (‬1991‭ ‬жылы басталѓан жекешелендірудіњ нєтижесінде‭ ‬1996‭ ‬жылдыњ соњына‭ ‬ќарай жекешелендірілген кєсіпорындар мен обьектілер саны‭ ‬20,2‭ ‬мыњ болды,‭ ‬оныњ ішінде‭ ‬µнеркєсіпте‭ –‬,7‭; ‬ауыл шаруушылыѓындп‭ –‬,5,‭ ‬ќ±рылыста‭ –‬,8‭; ‬транспортта‭ –‬,9‭; ‬сауда мен тамаќ кєсіпорындарында‭ –‬,1‭; ‬т±рѓындарѓа т±рмыстыќ‭ ‬ќызмет кµрсету мен т±рѓын‭ ‬‰й коммуналдыќ шаруашылыќтарында‭ –‬,8‭) [‬45,356-б.‭]
Рыноктыќ экономика жєне инфраќ±рылым институттарыныњ дамуы шаруашылыќ ж‰ргізуші субъекттерге‭ ‬ќызмет кµрсететін,‭ ‬олардыњ шыѓарѓан‭ ‬µнісдерін‭ ‬µткізуге,‭ ‬т.б кµмектесетін‭ ‬ќ±рамында банктер ж‰йесі,‭ ‬инвестициялыќ жєне саќтандыру компаниялары,‭ ‬биржалар,‭ ‬аудиторлыќ фирмалар жєне т.б бар рыноктыќ инфраќ±рылымыныњ негіздері‭ ‬ќ±рылды.‭ (‬1996‭ ‬ж соњына‭ ‬ќарай республикада ж±мыс істейтін банктер саны‭ ‬101‭ [‬45,360-б.‭] ‬Ењбек,‭ ‬капитал жєне тауарлар рыноктарындаѓы‭ ‬ќатынастарды реттейтін зањдар жетілдірілді.‭ ‬Сауданыњ,‭ ‬ќаржы‭ –‬кредиттік жєне рыноктыќ эконмикалыќ басќа да институттарыныњ дамуы республиканыњ‭ ‬µндірістік потенциаоына‭ ‬ќ±рылымында‭ ‬µзгеріске‭ ‬±шыратты,‭ ‬онда‭ ‬ќызмет кµрсету саласыныњ‭ ‬‰лес салмаѓы ж‰йелі т.рде‭ ‬µсе т‰сті‭ (‬ќызмет кµрсету саласыныњ ЖІ¤‭ ‬ќ±рылымындаѓы‭ ‬‰лесі‭ ‬1993ж‭ ‬40,2‭ ‬пайыз болса,‭ ‬1997ж‭ ‬57,5‭ ‬пайызды‭ ‬ќ±рады‭ [‬23,153-б.‭];
Салыстырмалы т‰рде тењ салмаќты т±тыну рыногыныњ‭ ‬ќ±рылуы.‭ ‬Ќазаќстанныњ экономикалыќ ж‰йесініњ тарнсформациялануы аз уаќыт ішінде с±раныс пен‭ ‬±сынысты тењестіруге жєне де т±тыну рыногында белгілі бір тењдікке‭ ‬ќол жеткізуге м‰мкінлік берді.‭ ‬Т±тынуѓа арналѓан тауарлардыњ кµпшілігі бойынша‭ ‬±сыныстар тµлеу с±раныстыњ тµлем‭ ‬ќабілетінен асып т‰се бастады.‭ ‬Б±л факт,‭ ‬меніњ ойымша импорттыњ интенсивті т‰рде‭ ‬µсуінен,‭ ‬т±рѓындардыњ жиѓан‭ ‬ќорыныњ‭ ‬ќ±нсыздануынан,‭ ‬µндірістердіњ тоќтап,‭ ‬т±тыну баѓаларыныњ‭ ‬µсуінен туындады.
Ќаржыныњ т±раќтануы.‭ ‬М±ны инфляция‭ ‬ќарќыныныњ тµмендеуі динамикасы жєне‭ ‬ќаржы рыногыныњ пайыздану мµлшері дєлелдейді.‭ (‬инфляия‭ ‬1993ж‭ ‬2200‭ ‬пайыз болса,‭ ‬1997‭ ‬ж‭ ‬11,2‭ ‬пайызды‭ ‬ќ±рады‭[‬25,58-б.‭] ‬Мемлекеттіњ алтын валюталыќ‭ ‬ќорыныњ баѓамы т±раќтанды.‭ ‬Мемлекеттік бюджет дефециті мен сыртќы сауда балансы сальдосына‭ ‬ќатысты жаѓымды тенденциялар кµрініс тапты,‭ ‬ол инфляциялыќ емес‭ ‬єдістермен‭ ‬ќаржыландырыла бастады.‭ ‬¤неркєсіптіњ бірќатар салаларында‭ ‬µндірістіњ т±раќтану тендениялары байќалды.‭
Жоѓарыда айтылѓан‭ ‬Ќазаќстан эконмикасын реформалардыњ кезењіндегі жетістіктерімен бірге,‭ ‬б±л уаќытта бірќатар‭ ‬µткір мєселелер де орын алды.‭ ‬Атап айтќанда,‭ ‬экономикалыќ‭ ‬ќайта‭ ‬ќ±рудыњ алѓашќы жылдарында‭ ‬µндірістіњ айтарлыќтай‭ ‬ќ±лдырауы‭ (‬1991-1996жж республиканыњ ЖІ¤‭ ‬жартысына дейін‭ ‬ќысќарды)б±л жаѓдай‭ ‬єлеуметтік саладаѓы проблемалардыњ шиеленісуін туѓызды.‭ ‬1996ж т±рѓындардыњ аќшалай кірісі‭ ‬1991‭ ‬жылѓы дєреженіњ‭ ‬11‭ ‬пайызын‭ ‬ќ±рады.‭ [‬45,128-б.‭]‬.‭ ‬Т±рѓындарды ж±мыспен‭ ‬ќамту проблемасы да шиеленісті.‭ ‬1996‭ ‬ж ресми т‰рде тіркелген ж±мыссыздар белсенді ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
1991 – 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы
Қазақстан Республикасының 1991-2001 жылдардағы экономикалық жағдайы
Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы
Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы
1991-2000 жылдардағы Қазақстан-Ресей қарым-қатынастары
Қазақстанның соғыстан кейінгі жылдардағы әлеуметтік – экономикалық және саяси дамуы
Қазақстан мен Қытай Халық Республикасының экономикалық байланысы (1991-2009 жж.)
Шқо әлеуметтік-экономикалық дамуы
Фирманың әлеуметтік-экономикалық дамуы
Қазақстанның соғыстан кейінгі жылдардағы әлеуметтік - саяси дамуы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь