1991 - 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І . тарау. Қазақстан Республикасының 1991.2001 жылдардағы экономикалық саясатты қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

1.1. Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың дамуының негізгі кезеңдері және оны қалыптастырудағы қиыншылықтар мен қайшылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2. Экономикалық реформалар және олардың нәтежиелері ... ... ... ... ... ..
1.3. Өнеркәсіп дамуының Қазақстан Республикадағы ақуалы / 1991.2001/ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.4. Республика ауыл шаруашылығының даму жағдайы /1991.2001/ ... ..

ІІ.тарау. Қазақстан Республикасының әлеуметтік саласындағы даму жане басты мәселелердің шешілуі ... ... ..48

2.1. Халықтың тұрмыс жағдайын, әл.ауқатын көтерудегі проблемалар және олардың шешілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Халықты зейнетақы,тұрғын үй,азық.түлікпен қамтамасыз ету мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
2.3. Қазақстан тұрғындарына медициналық қызмет көрсету саласындағы мәселелер мен қиыншылықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69

Пайдаланған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ...73
КІРІСПЕ
Зерттеудіњ таќырыбыныњ µзектілігі: 1991 жылдыњ 16 желтоќсанында ќабылданѓан Ќазаќстан Республикасыныњ тєуелсіздігі туралы Конституциялыќ зањ Еуразия ќ±рлыѓыныњ ж‰рек т±сындаѓы ел атанѓан ±лан – ѓайыр µлкеде жања мемлекеттіњ д‰ниеге келгенін паш етті. Санаулы жылдарда єлемніњ єр тарапындаѓы алуан мемлекеттерден келіп т‰скен ежелден азаттыќ ањсаѓан халыќтыњ тєуелсіздігін таныѓан ќуаншты хабарлар єлемдік аќпаратта д‰ниеніњ тµрт б±рышына тарап жатќан еді. Енді міне сол ќуанышты сєттерден бері ќеарай,б‰гінгі к‰ні азат Ќазаќстанныњ ењ ќастерлі ќ±ндылыѓы - ел тєуелсіздігіне 16 жыл толып отыр.
Кењес Одаѓы ыдыраѓан т±ста єлемдік бєсекеге м‰лде ќабілетсіз, тек ішкі рынокќа ѓана негізделген шаруашылыѓы бар ебедейсіз экономикалыќ ж‰йе біржола т±раланып, кµпшілігі кедейшілік ќыспаѓына т‰скен ќазаќстандыќтардыњ болашаќќа деген сенімі молайды. Кезінде ќазаќ халќы ‰лкен дањѓыл жол басындаѓы тєй-тєй басќан сєби секілді к‰й кешті. Біршама уаќыттан соњ жаѓдай м‰лдем µзгерді. Еліміз президенті Н.Є. Назарбайев б±л жайында былай деген болатын : «Б±л тарихтыњ жаћандыќ сындары жєне жања экономика модельдерін іздеудіњ к‰рделі кезењдері болды. Кідіріссіз де ќысќа мезгілде міндетті: тєуелсіз мемлекет ќ±ру, жоспарлы экономикадан нарыќтыќ экономикаѓа, тоталитаризмнен демократияѓа кµшуді ж‰зеге асыру ќажеттігі туындады . ... Ал б‰гін µткен жылдарды еске т‰сіріп жєне біздіњ к‰ш- жігеріміз бен жетістіктермізге ќарап ныќ сеніммен былай деуге болады: «Біз стратегиялыќ т±рѓыдан д±рыс жолды тањдадыќ. Ќ±ќыќтыќ жєне єлеуметтік саяси реформалар кейде ќаншалыќты ќиын ж‰ргеніне ќарамай, жаќсы нєтижелерге жеткізді. Ел экономикасы мен демократиялыќ процесстер серпінді дами отырып, республикамыз орынды т‰рде µњір лидер саналды жєне барынша бєсекеге ќабілетті экономикасы бар алдыњѓы ќатарлы мемлекеттердіњ ќатарынан лайыќты орын алуѓа ±мтылуда».
Д‰ниеж‰зі елдері танып, экономикалыќ даму ќарќыны жаѓынан алѓашќы орындарда т±рѓандыѓын мойындап отырѓан тєуелсіз Ќазаќстан мемлекеті тарихын ќайта ой елегінен µткізу єрбір халыќ ‰шін терењ мєнге жєне мањызѓа ие. Ол тек ќана ертеде µткен ќатал да ќарама – ќайшылыќќа толы µмірді еске т‰сіру жєне оны ќайта ќалпына келтіру ‰шін ѓана емес, сонымен бірге егемендік идеясы орын алѓан б‰гінгі тањда ќазіргі заман процестерін жете т‰сінуге м‰мкіндік береді; Отанымыздыњ тарихын зерттеу алдымен µзіміздіњ ќауым жастарыныњ жалпы ізгі ±рпаќтарыныњ жања саяси тарихи ахуалды саяси мєдениетін, дербес ел м‰ддесіне сай кµзќарастар ж‰йесін ќалыптастыру ‰шін µте ќажет екендігін µмір шындыѓы дєлелдеп отыр. Сондай – аќ елімізбен терезесі тењ іргелес жєне шалѓай орналасќан д‰ние ж‰зі мемелкеттері отанымыздыќ кешегі мен б‰гінгі µмірін білуге ерекше ден ќойып отырѓан шаќта, республикамыздыњ кейбір ѓылым, ќоѓамдыќ ой ж‰йесініњ жеке ќайраткерлері мен жазушылары ќазаќ тарихыныњ кешегі оќиѓаларын єдейі б±рмалауы аяѓынан енді т±рып келе жатќан жас мемлекетіміздіњ єлеуметтік – экономикасыныњ єрі ќарай ќарќынды дамуына єсерін тигізіп отырѓандыѓы ќазіргі заманѓы тарихи дамуымызды б±рмалаудан, не кµмескі білуден екендігі сµзсіз.
Бір ж‰йеге келтірілмей, шашырай зерттелінген мєселелердіњ бірі – тєуелсіз Ќазаќстанныњ дамуыныњ алѓашќы белесі 10 жыл ішіндегі єлеуметтік - экономикалыќ дамуы болып табылады. Ќазіргі тањдаѓы даму сатысында экономикалыќ µсуді ќамтамасыз ету жєне осыныњ негізінде халќыныњ єл – ауќаттыќ дењгейін кµтеруді негізгі маќсаты етіп ќойып, б±л ‰шін елдіњ экономикалыќ м‰мкіншіліктерін µрістетуге жєне єлемдік шаруашылыќ пен жалпы аймаќтыќ нарыќтарѓа енуін т‰зетуге ќажетті макроэкономикалыќ жаѓдайлар мен алѓышарттарды µзекті мєселе етіп ќалыптастырѓан Ќазаќстан Республикасыныњ КСРО ыдырап егемендік алѓаннан кейінгі 10 жыл ішіндегі єлеуметтік – экономикалыќ тарихын зерттеп, оѓан баѓа беру µзекті мєселелердіњ бірі екендігі даусыз.
Пайдаланылѓан єдебиеттер тізімі :

1. Назарбаев Н.Є. Сындарлы он жыл. Алматы, 2003
2. Назарбаев Н.Є.В потоке истории.Алматы, 2002
3. Назарбаев Н.Є. Тєуелсіздік белестері. Алматы, 2003
4. Назарбаев Н.Є. Єділеттіњ аќ жолы.Алматы, 1991
5. Назарбаев Н.Є. Ќазаќстанныњ егеменді мемлекет ретінде ќалыптасуы мен дамуыныњ стратегиясы. Алматы,1992
6. Назарбаев Н.Є. Ѓасырлар тоѓысында. Алматы, 1996
7. Назарбаев Н.Є. Ќазаќстан -2030. Алматы, 1997
8.Ќазаќстандаѓы халыќтыњ т±рмыс дењгейі. Статистикалыќ жинаќ.2002ж.Алматы, 2003.
9. Ќазаќстан – цифрларда. Статистикалыќ жинаќ. 2003ж. Алматы, 2004
10.Ќазаќстан µњірлеріндегі халыќтыњ экономикалыќ белсенділігі. Статистикалыќ жинаќ. 1991-2003жж.Алматы,2004
11. Ќазаќстан Республикасындаѓы ењбек аќы. Статистикалыќ жинаќ. 1993-2005жж.Алматы,2006
12. Казакстан. Эволюция государство и общество. Алматы,2003
13.Тасмаганбетов И.Н. Социально – политичекое обновление Казакстана: тенденции и приоритеты. Алматы, 1997
14. Шокменов Ю.К. Человеческое развития Казакстана: методология и анализ. Алматы, 2003
15. Касенова А. Проблемы пенсионной системы. ИЭИ // Аль-Пари. – 1998. - №4.
16. Национальный отчет по человеческому развитию. А., 1997
17. Казакстан: экономика и жизнь. – 1994. - №5
18. Тасмаганбетов И.Н. Социальная политика в условиях независимости Республики Казакстан // Саясат. – 1997. - №9
19.Тасмаганбетов И.Н Социальная политика и политическая трансформация. А., 1997
20. Алибаев А. Три года пенсионной реформы // Аль – пари. – 2000. - №5
21. Бондарь Т. Что происходит в банковской системе Казакстана. // Финансист. – 2001. - №10
22. Кажыгельдин А.М. Социально – экономическое проблемы развития Республики Казакстан в условиях реформ. – М: Финансы и статистика, 1995
23. Казакстан: 1991-2001 годы: Информационно – аналитический сборник / Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентсво Республики Казакстан по статистике, 2001.
24. Кенжегузин М., Додонов В. Экономическое реформы в Казакстане: этапы, проблемы, итоги. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2. – 3,9.
25. Кошанов А., Хусаинов Б. Реформа и макроэкономические преобразования в Казакстане. // Общество и экономика. – 1998. -№8-9.
26. Мухамедиев Б., Бордоусов О. Внешняя торговля Республики Казакстан за годы независимости. // Экономика и статистика. – Алматы, 2001. - №2.
27. Основные направления развития и размещения производительных сил Казакстана на период да 2005 г. /Под ред. А.Е.Есентугелова и Ж.А.Кулекеева. – Алматы: РГП «Институт экономических исследований», 2002.
28. Приоритентное развитие финансового сектора как основа экономического роста. Департамент исследований и статистики. // Экономическое образование. Национальный банк Казакстана. – 2004. - №1.
29. Промышленность, сельское хозяйство и строительство Казакстана за 1920-200 годы. Статистический сборник. Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2001.
30. Смаилов А., Шокаманов Ю. Экономика Республики Казакстан: состояние и перспективы роста. // Экономика и статистика. – Алматы, 2002. - №1.
31. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - сенябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004.
32. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе - октябре 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан по статистике, 2004.
33. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в январе 2004 года. Краткий статистический справочник. – Алматы: Агентство Республики казакстан по статистике, 2004.
34. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №12
35. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №1
36. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №7
        
        Ќазаќстан республикасыныњ Білім жєне
Ѓылым министрлігі
“Б‰кілєлем тарихы” кафедрасы
ДИПЛОМДЫЌ Ж±МЫС
Таќырыбы: 1991 – 2001 ... ... ... - экономикалыќ дамуы
Орындаѓан:
Ѓылыми жетекшісі:
Мазм±ны:
Кіріспе.........................................................................................................3
І – тарау. Ќазаќстан Республикасыныњ ... ... ... ... ... ... ... Республикасындаѓы нарыќтыќ ќатынастардыњ дамуыныњ
негізгі кезењдері жєне оны ќалыптастырудаѓы ќиыншылыќтар мен
ќайшылыќтар...............................................................................9
1.2. Экономикалыќ реформалар жєне олардыњ
нєтежиелері......................
1.3. ¤неркєсіп дамуыныњ Ќазаќстан Республикадаѓы аќуалы /
1991-2001/..................................................................................................................
1.4. ... ауыл ... даму ... ... ... єлеуметтік саласындаѓы даму
жане басты мєселелердіњ шешілуі..........48
2.1. Халыќтыњ т±рмыс жаѓдайын, єл-ауќатын кµтерудегі проблемалар
жєне олардыњ
шешілуі....................................................................
2.2. Халыќты зейнетаќы,т±рѓын ‰й,азыќ-т‰лікпен ... ... ... ... ... ... ... мєселелер мен
ќиыншылыќтар......................................................................58
Ќорытынды....................................................................................69
Пайдаланѓан єдебиеттер мен сілтемелер
тізімі.......................73
КІРІСПЕ
Зерттеудіњ таќырыбыныњ µзектілігі: 1991 ... 16 ... ... ... ... ... зањ Еуразия ќ±рлыѓыныњ ж‰рек т±сындаѓы ел
атанѓан ±лан – ѓайыр µлкеде жања мемлекеттіњ д‰ниеге келгенін
паш етті. Санаулы жылдарда єлемніњ єр ... ... ... ... ... ... ањсаѓан
халыќтыњ тєуелсіздігін таныѓан ќуаншты хабарлар єлемдік
аќпаратта д‰ниеніњ тµрт б±рышына тарап жатќан еді. Енді ... ... ... бері ... ... азат
Ќазаќстанныњ ењ ќастерлі ќ±ндылыѓы - ел
тєуелсіздігіне 16 жыл ... ... ... ыдыраѓан т±ста єлемдік бєсекеге м‰лде ќабілетсіз,
тек ішкі рынокќа ѓана ... ... бар ... ... біржола т±раланып, кµпшілігі кедейшілік
ќыспаѓына т‰скен ќазаќстандыќтардыњ болашаќќа деген сенімі
молайды. ... ... ... ‰лкен дањѓыл жол басындаѓы
тєй-тєй басќан сєби секілді к‰й кешті. Біршама уаќыттан
соњ жаѓдай м‰лдем µзгерді. Еліміз президенті Н.Є. Назарбайев
б±л жайында былай ... ... : «Б±л ... ... жєне жања ... ... іздеудіњ к‰рделі
кезењдері болды. Кідіріссіз де ќысќа мезгілде міндетті:
тєуелсіз мемлекет ... ... ... ... ... ... кµшуді ж‰зеге асыру
ќажеттігі туындады . ... Ал б‰гін µткен жылдарды еске т‰сіріп
жєне біздіњ к‰ш- ... бен ... ... ... ... ... ... «Біз стратегиялыќ т±рѓыдан
д±рыс жолды тањдадыќ. Ќ±ќыќтыќ жєне єлеуметтік саяси
реформалар кейде ќаншалыќты ќиын ж‰ргеніне ќарамай,
жаќсы нєтижелерге ... Ел ... ... ... ... дами отырып,
республикамыз орынды т‰рде µњір лидер саналды жєне барынша
бєсекеге ... ... бар ... ќатарлы
мемлекеттердіњ ќатарынан лайыќты орын алуѓа
±мтылуда».
Д‰ниеж‰зі елдері танып, экономикалыќ даму ќарќыны ... ... ... ... ... тєуелсіз
Ќазаќстан мемлекеті тарихын ќайта ой елегінен µткізу єрбір
халыќ ‰шін терењ мєнге жєне мањызѓа ие. Ол тек ќана ... ... да ...... толы ... еске т‰сіру
жєне оны ќайта ќалпына келтіру ‰шін ѓана емес, сонымен бірге
егемендік идеясы орын алѓан б‰гінгі тањда ќазіргі заман
процестерін жете ... ... ... ... ... ... ... ќауым жастарыныњ жалпы ізгі
±рпаќтарыныњ жања саяси тарихи ахуалды саяси мєдениетін,
дербес ел м‰ддесіне сай ... ... ... µте ќажет екендігін µмір шындыѓы дєлелдеп отыр. Сондай
– аќ елімізбен терезесі тењ іргелес жєне шалѓай орналасќан
д‰ние ж‰зі мемелкеттері отанымыздыќ ... мен ... ... ... ден ќойып отырѓан шаќта,
республикамыздыњ кейбір ѓылым, ќоѓамдыќ ой
ж‰йесініњ жеке ќайраткерлері мен ... ... ... оќиѓаларын єдейі б±рмалауы аяѓынан енді
т±рып келе жатќан жас ... ... ... єрі ... ... ... єсерін
тигізіп отырѓандыѓы ќазіргі заманѓы тарихи дамуымызды
б±рмалаудан, не кµмескі білуден екендігі сµзсіз.
Бір ж‰йеге келтірілмей, шашырай зерттелінген мєселелердіњ ... ... ... ... ... ... 10 ... єлеуметтік - экономикалыќ дамуы болып табылады.
Ќазіргі тањдаѓы даму сатысында экономикалыќ µсуді ќамтамасыз
ету жєне осыныњ негізінде ... єл – ... ... ... маќсаты етіп ќойып, б±л ‰шін елдіњ
экономикалыќ м‰мкіншіліктерін µрістетуге жєне єлемдік
шаруашылыќ пен жалпы аймаќтыќ нарыќтарѓа енуін т‰зетуге
ќажетті макроэкономикалыќ ... мен ... ... етіп ќалыптастырѓан Ќазаќстан Республикасыныњ
КСРО ыдырап егемендік алѓаннан кейінгі 10 жыл ішіндегі
єлеуметтік – экономикалыќ тарихын зерттеп, оѓан ... ... ... бірі ... даусыз.
Зерттеу ж±мысыныњ маќсаты мен міндеттері: Бір орталыќќа
баѓынѓан, тоталитарлыќ ж‰йеге ... ... ... ... ыдыраѓан т±ста Ќазаќстан
Республикасыныњ туелсіздік туы астында жања, ... ... емес ... ќ±ру ... ... он жыл ... ... – экономикалыќ саясатын зерттеп,
ќол жеткізген табыстары мен жіберген кемшіліктерін зерделеп,
обьективті т‰рде баѓа беру дипломдыќ ж±мысымыздыњ басты маќсаты
болып ... Осы ... жету ... ... ... ... ... жања ж‰йесін тањдау жолын
зерттеу жєне оныњ типтік сипатын аныќтау; ќ±рылымдыќ
экономикалыќ реформаныњ негізіне аныќтама беру;
КСРО ыдыраѓан т±ста жєне ... ... ... ... ... ... ... жасау;
1993-1997жж экономикалыќ реформаныњ барысын зерттеп, нєтижесіне
баѓа беру; Инфляцияны тоќтату саясатына сипатама ... жж. ... ... ... ... ... ... жєне ауыл шаруашылыѓындаѓы
µзгерістерді аныќтау;
Тєуелсіз Ќазаќстан Республикасыныњ єлеуметтік жаѓдайындаѓы
ќиындыќтар мен к‰рделі мєселелерді шешудегі іс – шараларѓа
сараптама жасау, азаматтарыныњ жаќсы т±рмысын ќамтамасыз ... ... ... саясатын зерттеу;
Ќазаќстандыќтардыњ єл – ауќатын кµтеру, т±рѓын ‰й, азыќ –
т‰лікпен ќамтамасыз ету,медециналыќ кµмек кµрсету сияќты
єлеуметтік проблемаларды шешу жолына анализ ... ... ... мен ... ... ... деректік негізі: Таќырыптыњ деректемелік
ќорын мынадай баспасµз ќ±ралдары мен Ќазаќстан
Республикасыныњ ... жєне ... ... ... материалдар ќ±рады:
«Егеменді Ќазаќстан», «Жас Алаш», «Аль-пари», «Казакстанская
Правда», «Финансист», «Экономика и статистика», «Общество и
экономика», « ... и ... ... ... ... « ... и ... экономики», «Экономист», «Экономика и жизнь»,
«Аналитическое оброзование», «Вести Казакстана», «Деловой
мир», «Статистический бюллетень. Минирстерство финансов
Республиуки Казахстан», «Статистический бюллетень.
Национальный банк Казахстана» т.б . ... ... ... ... ... туралы «Ќазаќстан халќыныњ
т±рмыс дењгейі», «Ќазаќстан – цифраларда», «Ќазаќстан
µњірлеріндегі халыќтыњ экономикалыќ белсенділігі»,
«Ќазаќстан Республикасындаѓы ењбек аќы» сияќты єр ... ... ... ... ... ... ... Достыѓыныњ Статистикалыќ комитеті
шыѓаратын «Статистикалыќ жинаќтарыныњ» да мањызы
ерекше.
Таќырыптыњ тарихнамасы: Жоѓарыда баяндаѓанымыздай Ќазаќстанныњ
1991-2001жж аралыѓындаѓы єлеуметтік – экономикалыќ дамуы
шашырай, ... ... ... бірі ... ... те, ... ... тартќан біршама
авторлардыњ ењбектері жарыќ кµріп ‰лгерген. Жалпы оларды
мынадай екі топќа бµліп ... ... ... ... он жыл ... ... жоѓарѓы
ќызмет орындарында ењбек етіп, болѓан жайларды µз кµзімен
кµріп ќана ќоймай, наќты іс – шараларды ж‰зеге асырудыњ
басында болѓан саяси ... ... ... ішінде еліміздіњ президенті Н±рс±лтан Єбіш±лы
Назарбаевтыњ біздіњ таќырыбымызѓа тікелей ќатысты
«Єділеттіњ аќ ... ... ... ... ... мен ... ... «Ѓасырлар
тоѓысында», «Ќазаќстан 2030», «Тєуелсіздік белестері»,
«В потоке истории», «Сындарлы он жыл» деп ... ... атап ... ... – аќ єр ... ... ... басќарѓан
Є.М.Ќажыгелдинніњ, Ќ.Тоќаевтыњ, Н.Балѓынбаевтыњ,
Ќ.Тоќаевтыњ, И.Тасмаѓанбетовтыњ ењбектері мен баспасµз
беттерінде жарияланѓан баяндамаларында ќ±нды материалдар
беріледі.
Екінші топќа, таќырыпта ќарастырылуы тиіс мєселелерді жеке –
жеке бµліп ... ... ...... жєне тарихшылардыњ ењбектерін
жатќызуѓа болады. Олардыњ ќатарында Б.Исабеков,
К.Т±рысов, Э.Т‰ркебаев, Т.Бондорь, Ч.Мусинніњ,
Б.Р.Амангельдиевтіњ, С.Байтіленовтыњ, ... ... Ю.К. ... ... М.Х.Абусейтованыњ, Д.А.Муркинніњ жєне
т.б авторлардыњ зерттеулері таќырыптыњ мєнін ашуда сындарлы
маѓл±маттар береді.
Сонымен бірге осы топќа А. Ашімбаевтыњ жетекшілігіндегі
Ќазаќстан ... ... ... зеріттеу институты ќызметкерлерініњ
зеріттеу ж±мыстарын да жатќызуѓа болады.
Таќырыптыњ хронологиялыќ шегі: Зеріттеу ж±мысы КСРО ыдырап
Ќазаќстан Республикасы тєуелсіздікке ќол ... ... ... ... ... алѓашќы он жылдаѓы уаќыт
аралыѓын ќамтиды. Сондай-аќ статистикалыќ деректерді
салыстыру маќсатында тєуелсіздік алѓанѓа дейінгі кезењ
жєне он жылдан кейінгі 1-3 жыл ... ... ... ... ... ... Ж±мыс кіріспеден, негізгі екі
тараудан, ќорытынды жєне пайдаланылѓан єдебиеттер мен
сілтемелер тізімінен т±рады. Кіріспеде таќырыптыњ
µзектілігі, ... ... ... ... ... ж±мыстыњ маќсаты мен міндеттері,
хронологиялыќ шегі, методологиялыќ негізі айќындалѓан.
«Тєуелсіз Ќазаќстанда ж‰ргізілген экономикалыќ реформалар жєне
олардыњ ... ... ... ... -деп ... ... ... Республикасындаѓы
макроэкономикалыќ реформалар процессі эволюциясыныњ
ел экономикасына ыќпалы, кµрсетілген ... ... ... ... мен ауыл ... зеріттеледі. Дипломдыќ ж±мыстыњ екінші тарауында Егемеді
Ќазаќстан Республикасыныњ тєуелсіздік алѓанннан кейінгі он
жылдыѓында єлеументтік дамуында туындаѓан мєселелер ... ... ... ... ... ... ... нєтежиелері баяндалады.
Ќорытындысында, он жыл кµлемінде республика ‰кіметініњ ж‰зеге
асырѓан єлеументтік-экономикалыќ іс-шараларыныњ нєтежиелеріне
т±жырым жасалады.
Зертеу єдістері: Дипломдыќ ж±мысты жазу барысында жинаќтау
ж‰йелеу, салыстыру, талдау жєне т.б. ... ... ... ... ... ... ж±мыста
ќойылѓан мєселелерді ѓылыми т±рѓыдан ашып кµрсету
маќсатында тарихи зерттеудіњ диалектикалыќ
тєсілдерімен тыѓыз байланыстаѓы тарихилыќ,
салыстырмалылыќ, объективтілік ... ... ... ... ...... Ќазаќстан Республикасыныњ 1991-2001 жылдардаѓы
экономикалыќ саясатты ќалыптастырудаѓы ќиыншылыќтар мен
ќайшылыќтар
1.1. Ќазаќстан Республикасындаѓы нарыќтыќ ќатынастардыњ дамуыныњ
негізгі кезењдері жєне оны ќалыптастыудаѓы ќиыншылыќтар ... ... ... ... нарыќгыќ экономикаѓа кµшу
жолына т‰сті. Осы баѓытта 1992 жылы ќањтарда мемлекеттік
меншікті оныњ иелігінен алып жекешелендіруге кірісті.
Ќазаќстанда нарыќтыќ экономикаѓа ... ... ... ... ... экономиканыњ Бірінші кезені шаѓын жекешелендіруден
басталдыќ Алѓашќы кезењніњ барысында 1991-1992 жылдары
5000-ѓа жуыќ нысандар ... ... ... ... ... саны ... астам болды.
Екінші кезењ "Ќазаќстан Республикасында мемлекет иелігінен алу
мен мемлекеттік меншікті жекешелендірудіњ 1993-1995 жылдарѓа
арналѓан ,¦лттыќ баѓдарламасы" негізінде ж‰ргізілді. Б±л
кезењніњ аса ... ... ... меншікті басќару
мен жекешелендірудіњ бірт±тас ж‰йесі болды. Сол кезде шаѓын
жэне орта бизнесті дамытуѓа белгі берілді. Кµтерме сауда
буынын ќоса ... ... ... ... ж‰йесін µзгерту
басталды, Ќызмет кµрсету саласында бєсекелестік орта ... ... ... 1995 ... ... зањ ... ... туралы" Жарлыќтан басталып, 1999 жылѓа дейін
жалѓасты. Осы сєттен бастап ол тек аќша ќаражатында ж‰зеге
асырылды.
Нарыќтыќ экономикаѓа кµшу мєселелерімен айналысатын жања
мемлекеттік басќару ... ... ... ... Монополияѓа ќарсы саясат жµніндегі комитеттер,
Салыќ инспекциясы, Кеден жєне т.б. ... ... тєн ... ... ... ... ... сауда ‰йлері, жеке
меншіктік кєсіпорындар мен шаруашылыќтар, жеке ... ... ... ... ірі ... ... холдингтік компаниялар µмірге келді.
Алайда, нарыќтыќ экономикаѓа кµшуде бірсыпыра ќателіктерге жол
берілді. ... ... ... мемлекеттіњ маќсаты
да, м‰дделері де, єдіс-тєсілдері де толыќ аныќталмады.
Екіншіден, барлыќ елдерге бірдей сай келетін
экономикалыќ реформаныњ моделі болмайды. Єр елдіњ
µзіне тєн, оныњ ... ... ... ... наќтылы
саяси, єлеуметтік, экономикалыќ ќалыптасќан жаѓдайына сєйкес µз
моделі, µз жолы болу керек. Оны єлемдік тєжірибе де кµрсеткен.
"Жапондыќ", "Немістік" таѓы басќадай єр ... µз даму ... ... ... кµп елде ... ... ... Валюталыќ Ќоры ±сынѓан "есењгіретіп емдеу" деп
аталатын жолына т‰сті, Ресейдіњ соњынан ерді.‡шіншіден,
экономикалыќ реформа бірінен кейін бірі жєне ... ... ... ... ... ... Ал Ќазаќстанда кажетті зањ
ж‰йесі жасалып бітпей, жеке меншікке ... ... ... бєсеке ортасы
калыптаспай т±рып, ењ єуелі баѓаны ырыќтандырудан
бастау ќате болды, µйткені баѓаны ырыќтандыру ‰кімет
тарапынан мезгіл-мезгіл оны µсіріп ... ... ... ќабылданѓан зањдар кµп жаѓдайда
ж‰зеге аспай калды, себебі ол зањдардыњ ж‰зеге асатын
механизмдері жасалмады. Бесіншіден, ¦лттыќ банк ... аќша ... оныњ ішкі жєне ... ... ... ... орнына, аќша-несие
ресурстарын бей-берекет ж±мсап, аса жоѓары процентпен сатып,
пайда табумен єуестенді. Алтыншыдан, ќылмыс, жемќорлыќ, зањды
б±зушылыќ кµбейді. Оѓан ... ... ... ... б±лар реформаны ж‰ргізуде, экономиканы
дамытуда µздерініњ зиянын тигізді. Жетіншіден, мемлекет
басшылары экономикалыќ даѓдарыс ... µмір ... ... кµрмегендіктен, одан шыѓу жолдарын білмеді.
Экономикалыќ даѓдарысты д±рыстап баѓалай ... ... тез ... шыѓару саясаты ж‰ргізілді, біраќ ол
ешќандай нєтиже бермеді.
Сондыќтан мемлекет даѓдарыстан шыѓудыњ жолдарын ќарастыра
бастады. Оныњ ењ ...... ... ... ... ... еді. ... ырыќтандыру 1992 ж.
м±найдыњ, м±найдан шыѓатын µнімдердіњ, басќа да энергия
кµздерініњ баѓасы єлемдік баѓаѓа дейін жоѓарылату керек деген
±ранмен ж‰ргізілді. ... ... єр ... ... ењ ... таза пайда алѓысы келді. Сµйтіп
баѓа шарыќтап µсті, елдіњ экономикасы баѓаныњ шарыќтап µсу
кесірінен тµмен т‰сіп кетті.
1999 жылдан кейін бірінші кезекке мемлекетгік ... ... ... шыќты мемлекеттік меншікті басќару жєне
онымен айналысу мєселелері бойынша мемлекеттік органдар
арасындаѓы µкілеттіктерді бµлуге жања кµзќарас ќолданыла
бастады. Республикалыќ мемлекеттік жєне коммуналдыќ
мемлекеттік кєсіпорындарды ... ... ... ... ... экономиканыњ
стратегиялыќ мањызды секторларына мемлекеттіњ ыќпалы мен
ондаѓы ‰лесі ±лттыќ компаниялар арќылы ... ... — б±л ... ... ... — "Ќазаќтелеком", темір жолда —
"Ќазаќстан темір жолы".
Біраќ ... ... да ... орын ... ... ... жарияланѓан екі
кезењінде де (1991-92 жж. жєне 1993-95 жж.) м‰ліктіњ
кµпшілік бµлігініњ талан-таражѓа т‰суіне жол ... ... ... ... берекесіздік тудырып, экономиканыњ терењ
даѓдарысќа ±шырауыныњ басты себебініњ біріне айналды.
Сондай-аќ, елдіњ ... µнім ... ... єдетіне басып, µздерініњ тауарларын эшелон-эшелонмен
сыртќа жµнелте беруді ѓана білді. ... ... 250 ... ... µнімі сыртќа, негізінен
алѓанда Ресей Федерациясы мен ТМД елдеріне су тегін кеткен
болып ... б±л ... ... пен барлыќ экономикалыќ
институттарды, Статистика мен Ќолдау Комитетін
ќатыстыра отырып, терењ талдау жасауды талап етті. Осымен
байланысты 1994 жылдыњ ... ... ... ... жандандыру жµніндегі шаралар туралы
ќаулы ќабылдады. Онда даѓдарысќа ќарсы шаралар мен экономиканы
т±раќтандырудыњ 1994-1995 ... ... ... ... ... ... ету ... ќойылды, µндірістіњ ќ±лдырауы
тоќтатылып, экономиканы т±раќтандыру, инфляцияны тоќтату
ќажет екені айтылды. 1993 ж. 15 ... ... ... ... ... Сµйтіп, біз экономикалыќ
тєуелсіздіктіњ аса мањызды нышаны -±лттыќ валютамыз
тењгеге ие болдыќ. Б±л бізге 1994 жылы-аќ гиперинфляцияны
бєсењдетуге м‰мкіндік берді.
¤зініњ б‰кіл ... ... іс ... ... ... ... бєсекелестік ‰шін базалыќ
жаѓдайларды ќ±руѓа жеткізді. Ќазіргі кезде республика
µнеркєсіп µнімініњ 85 процентке жуыќ кµлемі жекеменшік
секторда µндіріледі.
Нарыќтыќ реформаѓа кµшудегі жіберілген таѓы бір ќате — ... ... ... ... ... ... Батыстыњ дамыѓан, ќалыптасќан
нарыќтыќ экономикасы еді. Оѓан ќоса ТМД елдерінде экономикалыќ
даѓдарыс капиталистік ќоѓамѓа тєн классикалыќ артыќ µндіру
даѓдарысы емес, жетіспеушілік ... ... ол ... ... ... µндірісі, тауарлыќ
ќатынастар толыќ ќалыптасќан. Ал бізде б±лар болѓан ... ТМД ... ... ... ... кµшу тез ... ... Сондыќтан
шетел экономистерініњ кењесі тиісті нєтижесін бермей,
аяќсыз ќалды.
Ќазаќстан ... ... ... ... ... ... жања
баѓдарлама кабылдады. Онда реформаныњ ењ к‰рделі деген
мєселелерін шешу мањызды орын алды. ... ... ... ... холдингтік, шаѓын жєне орта кєсіпкерлікті
ќолдау, ауыл шаруашылыѓында ќосымша 30 ... жуыќ ... мен ... ... ќ±ру ... ... ... айќын маќсаттар мен оларѓа ќол жеткізу жолдары баяндалѓан
стратегиялыќ баѓдарламалыќ ќ±жатќа м±ќтаж болатын. Олар
"Ќазаќстан - 2030" ел дамуыныњ Стратегиясында
т±жырымдалды.
1997 жылдыњ ... ... ... ... республика
халќына "Ќазаќстан — 2030" деген атпен жолдау ќабылдап,
онда еліміздегі даѓдарыстан шыѓудыњ жєне ж‰ріп жатќан
реформаларды аяќтаудыњ, сондай-аќ алдыњѓы ќатарлы
мемлекеттердіњ ќатарына ... ... ... ќалыптастырудыњ жања баѓдарламасын ±сынды.
Баѓдарламада еліміздіњ саяси, єлеуметтік-экономикалыќ
дамуыныњ жаќын арадаѓы жєне ... ±заќ ... ... мен м‰мкіндіктері жан-жаќты кµрсетілді Онда елдіњ ішкі
жєне сыртќы саясатындаѓы м‰мкіндіктерді барынша пайдалана
отырып, мемлекеттіњ дамуындаѓы ±заќ мерзімді жеті
басымдыќты іске ... ... 1) ... ... саќтау; 2) ішкі саяси т±раќтылыќ
пен ќоѓамныњ топтасуын ныѓайту; 3) нарыќтыќ ќатынастар
негізінде экономикалыќ µсу; 4) Ќазаќстан азаматтарыныњ
денсаулыѓы, білімі мен єл-ауќатын ... 5) ... жете ... 6) ... ... ... дамыту: 7) демократиялыќ кєсіби мемлекетті ќ±ру.
Тек осы аса мањызды шараларды іске ... ѓана ... ... ... жєне ... ... екендігіне сенім білдірілді.
"Ќазаќстан — 2030" баѓдарламасыныњ талаптарына орай соњѓы
жылдары еліміздіњ егемендігі мен ... ... ... сай т‰зілген зањнамалыќ-ќ±ќыќтыќ базаны
жетілдіру жµнінде орасан зор ж±мыстар ж‰ргізілді. Атап
айтќанда, ... сот жєне ... ... ... алѓанда, оныњ барлыќ тармаќтарыныњ ќ±рылымы мен
ќызметініњ ќаѓидаттары едєуір жетілдірілді. Сондай-аќ
демократия мен азаматтыќ ќоѓам институттары даму жолына
т‰сті.
Ќазаќстан геосаяси ... ... ... тењ ... ретінде лайыќты орын алды. Ќалыпасќан єріптестік саяси
жєне экономикалыќ ќатынастар мемлекетімізді барлыќ д‰ние ж‰зі
елдерімен байланыстыруѓа м‰мкіндік берді. ... ... ... ... ... ... ... ж±мыс
ж‰ргізіп, антиядролыќ ќозѓалысќа, жаппай ќарусыздануѓа,
бітімгершілік жєне терроризмге ќарсы к‰рес ... ... ... келеді. "Ќазаќстан - 2030" стратегиясында
кµрсетілгендей, єсіресе, соњѓы жылдары республикада
т±раќты экономикалыќ µрлеу, µндіріс ауќымыныњ µсуі байќалып
отыр. Тек ... ... ... ішкі ... ... ... ... ќ±рады. Сауатты макроэкономикалыќ саясат еліміздіњ
халыќаралыќ беделін едєуір кµтеруге жаѓдай жасады. Ќазаќстан
б±л жылдары ТМД ... ... жан ... ... ... ... жµнінен іс-шаралар бастады.
Шетелдік инвесторларды, соныњ ішінде єлемдегі аса ірі
компанияларды да тарту мынадай бірќатар мањызды
міндетгерді шешіп берді:
Ауќымды инвестицияларды тарту жµніндегі, олардыњ ... ... 2003 ... ... ... 25,8 ... долларды
к±рады, жан басына шаќќанда Ќазаќстан ТМД-да 1-ші орынды
алады.
Єлемдік дењгейдегі менеджмент ќызметі ќ±лдырау жаѓдайында
болѓан аса ірі кєсіпорындарды ќысќа ... ... ... ... ... шыѓу жєне єлемдік шаруашьшыќ байланысќа
белсенді кіріту ќамтамасыз етілді. (Н.Назарбаев. Жања
кезењ - жања экономика. — Егемен Ќазаќстан, желтоќсан 2004).
Осыныњ нєтижесінде республика ... ... ... ... ауыл ... сауда мен
ќызмет кµрсету саласында жеке меншік секторы басым бола
т‰сті. Нарыќтыќ экономиканыњ жетекші бір факторы мемлекеттік
емес ... ... ... ... ... Мысалы, статистика
мєліметтері бойынша, 2004 жылдыњ I жартыжылдыѓына тіркелген
194,8 мыњ ... ... 192,7 ... жеке ... ... Б±л ... санныњ 98%-і, µндеу саласында б±л ‰лес —
98%-ті; ауыл шаруашылыѓы мен орман шаруашылыѓында 97,5%-ті
ќ±райды.
Кµптеген экономикалыќ процестердіњ наќты ќатысушысы жеке меншік
иесі болып ... Оныњ ... ... ... ... ... ... ќатынас салаларына кењінен ќатысуы айрыќша
нарыќтыќ мінез-ќ±лыќ ќалыптастырды. ... ... ... атап ... т±рарлыќ.
"Казаќстан — 2030" баѓдарламасын ж‰зеге асыру барысында тєуелсіз
еліміздіњ басты табыстары мен ... ... ... жєне ... µрлеу болды.
Б±л барлыќ ќазаќстандыќтардыњ µсіп-µркендеуіне, єл-ауќатыныњ
артуына кењ µріс ашты.
Сонымен, ќорыта келгенде, жер ж‰зіндегі ќазіргі 182 елдіњ ... ... ... даму ... игерген, 156 ел —
нарыќтыќ даму жолына т‰скен (соныњ бірі - Казаќстан), тек
11 ел ѓана - нарыќтыќ ќатынасќа єлі кірмеген. Єлемдік
экономиканыњ ... мен ... сай біз ... ... (кєсіпкерлік) ќоѓам ќ±рып жатырмыз.
Экономикалыќ, µндірістік ќатынастар ж‰йесін т‰бегейлі
µзгерту жµніндегі реформаныњ ењ мањызды кезењініњ басты
міндеттері шешілді. Экономиканы т‰пкілікті ... ... біз ... ... ... нарыќгыќ реформаларды ж‰ргізе
білдік, тиісті зањнамамызды жасауѓа ќол жеткіздік. Біз
ойдаѓыдай ж±мыс істеп жатќан нарыќ экономикасын
ќ±рдыќ. Б‰гінгі тањда ... ... ... ... ... экономика бар.
1.2. Экономикалыќ реформалар жєне олардыњ нєтежиелері
Ќазаќстан Республикасында экономикалыќ реформалар КСРО – ... ... ... ... ХХ ѓ. 80- ... ... (1988 ж) басталды. Алайда олар КСРО –
ныњ ќ±лауына байланысты 1991 жылы ‰зіліп ќалды.
Меніњ ойымша, шаруашылыќ ќызметтерін либералдандыру, ењбек
±жымдарына жалѓа беру ... ... ... ... жєне ... ... ... материалдыќ – техникалыќ
жаѓынан ќамтамасыз етуді орталыќтандыру сол кезењніњ
µзінде республикаралыќ шаруашылыќ байланыстарды б±зуды,
КСРО халыќшаруашылыѓыныњ коперативтік салаларындаѓы єр
т‰рлі µндірістік технологиялыќ байланыстар арасындаѓы
келісімдік – ... ... ... ... ... ... ... µндірістік –
техникалыќ маќсаттаѓы µнімдер мен т±тыну тауарларыныњ
дефецитініњ ушыѓуына, инфляцияныњ µсуіне жєне аќша –
кредиттік ж‰йеніњ даѓдарысына алып келді де, б±л жаѓдай
барлыќ ... ... оныњ ... ... ... кµрініс тапты.
КСРО мемлекеттік ститистикалыќ комитетініњ мєліметіне
ќараѓанда, 1990 жыл 1989 жылмен салыстырѓанда б‰кіл ел
бойынша жалпы ќоѓамдыќ ... екі ... ... ... ... µнеркєсіптік µндіріс – 1,1 пайыз, ауылшаруашылыќ
µнімі – 2,8 пайыз (44,40-б.) тµмендеген. Ќазаќстанда да ... ... оныњ ... ... ... 1990 жылы 1989 ... 0,9 ... кеміді.
1-кесте
1989-1991 жж Ќазаќстан республикасындаѓы єлеуметтік экономикалыќ
негізгі кµрсеткіштерініњ индексі ( алдыњѓы жылдармен
салыстырѓанда пайыздыќ т‰рде)
1989
1990
1991¤ндірілген ±лттыќ кіріс99,999,189,7¤неркєсіп
µнімдері102,599,299,1Ауыл ... ... ... ... ... жылы ... экономикасы КСРО – ныњ экономикасымен
‰йлесімді дамыды, яѓни ќ±лдырау жалѓаса т‰сті.
Егеменді Ќазаќстан Республикасындаѓы эконмикалыќ ќайта –
ќ±рулар 1992 ... ... Олар ...... ... ... – 1992-1993 жж ќамтыды, яѓни
Ќазаќстанныњ тєуелсіздігі жарияланѓан уаыќттан бастап µз
валютасын енгізгенге дейінгі аралыќта. Осы жылдардаѓы елдіњ
экономикасы Ресей федерациясындаѓы экономикалыќ жєне ... ... ... ... ... ... шешімдер мен єрекеттердіњ ќарама –
ќайшылылыѓымен, аќша – кредиттік жєне бюджеттік саясаттыњ
ж‰йесіздімен сипатталынды. [19,17-б.]
Б±л кезењдегі Ќазаќстанныњ экономикалыќ дамуыныњ ... – 1991 жж ... ... ... ...
экономикалыќ даѓдарысќа µтуінен болып табылады. Осы
жаѓдайды бірќатар авторлар тарнформациялыќ деп єділ
атаѓан еді. (44, 46-б.) Ол µзініњ б±рын соњды ... ... жєне ... ... ... ... 1992-1994 жылдардаѓы негізгі
макроэкономикалыќ кµрсеткіштер динамикасы (1991жылмен
салыстырѓанда пайызбен)
Кµрсеткіштер199219931994Жалпы Ішкі ¤нім (ЖІ¤)
-5,3-14,0-24,8¤неркєсіп µнімдерініњ жалпы
кµлемі-14.0-27,0-47,0Ауыл шаруашылыѓыныњ жалпы ... ... ... салынѓан капитал (ќаржыландырудыњ барлыќ
ќорларына)-47,068,0-73,0Т±тыну баѓаларыныњ
индексі-16,12845615Бµлшектік тауарайналым (µткізудіњ
барлыќ
каналдары)-33,0-44,0-72,0Экспорт-65,0-67,0-67,0Импорт-66,0-72,0-74,0Деректер:
(45, 11,18,22,25,33,45,63,64-беттер)
Энерготасымалдаушылардыњ баѓасы наќты белгіленіп ... 1992 ... ... ... ... процессі 1994 жылдыњ соњына дейін созылды
да, б±л жаѓдай ... ... ... ... ... ... реформаларды ж‰зеге асыруѓа кедергі
болды.
Баѓаныњ еркін ќалыптасуына м‰мкіндік ... ... ... республикадан сыртќа аса мањызды шикізат
т‰рлерін, кµбіне республикалыќ т±тынуѓа зиянын тигізе отырып,
шыѓаруына жаѓдай жасады. Себебі єлемдік баѓалар ішкі
белгіленген ... 2-3 ... ... еді. ... ... мемлекеттік – серіктер Ќазаќстандыќ
«стратегиялыќ» тауарлардыњ жолына ішкі барьерлер
(квоталар, лицензиялар, кедендік тарифтер) ќоя бастады. ... ... ... ... ... µсе ... ал
валюталыќ т‰сімдер шетелдік банклерде ќалып ќойды.
Ќазаќстанда, экспорттыќ шектеу кµбіне тарифтік емес сипатта
ж‰рді. ... ... ... саясатында іс ж‰зінде импорттыќ
пошлиналар болмады. Орталыќтыќ – экспорттыќ ж‰йеден рынокќа
µту кезењінде экспорттыќ - импорттыќ жєне ... ... ... ... ... отырѓан
уаќытта, аса ќажетті іс – шара болып ...... ... ... ... ... ... сауда операциялары гиперинфляция жєне
республикаралыќ ќамысздандыру саласы бойынша есеп
айрылысу ж‰йесі ж±мыс істемей т±рѓан уаќыт жаѓдайында
ж‰ргізілді. Бартерлік операциялар ... ... ... олар ... емес ... ... болды.
Басќа т‰рлі µнімдердіњ (ќызмет) баѓасы еркін болып т±рѓан жєне
рубльдіњ баѓасы ‰немі тµмендеп ... ... ... ... шешілмеуі, электр энегергиясын, м±найды µндіретін
жєне µњдейтін кєсіпорындардыњ рентабельділігін ќамтамасыз ету
маќсатында осы µнімдердіњ баѓасын ‰немі µсіріп ... ... рет) ... туындатты. Б±л µз кезењінде
т±тынушылардыњ µз тауарлары мен ќызмет т‰рлерініњ
баѓаларын ... алып ... ... ... баѓа ... жања ... да, ол ... тєрізді баѓа реакциясын соњынан
ертті. М±нда «баѓаларды тењестіру» процессі ‰здіксіз ... ол ... ... ... ... кµрмеген инфляция
ќарќынына душар етті. Б±л жаѓдайды тµмендегі кестеден
байќау ќиын емес.
3-кесте
1991-1997 жылдар аралыѓындаѓы баѓа динамикасы (алдыњѓы жылдармен
салыстырѓанда пайызбен)
1991199219931994199519961997Т±тыну
баѓалары247306022651258160128111¤неркєсіп ... ... ж ... ... ... іс – шаралар жєне
єлеуметтік – эконмикалыќ реформаларды терењдету
жайындаѓы баѓдарлама бекітілді. Баѓдарламаныњ негізгі
міндеті рыноктыќ инфраќ±рылымды жєне ќоѓамдыќ, ±дайы
µндірістіњ ... ... ... ... деп ... ... ... мемлекет меншігіннен алу жєне
жекешелендіру концепциясына ќатысты т‰зетулер енгізді.
Ќазаќстан Республикасы ‰кіметі кєсіпорындарды, газ кендері
мен стратегиялыќ мањызды салаларды тездетіп сату ... ... ... ... да ... ... стихиялы
т‰рде емес, мемлекет тарапынан ќатал баќылау орнату арќылы
ж‰ргізу ±сынылды.
Ќазаќстанныњ экономикалыќ саясаты осы кезењде мынадай
принциптермен ж‰ргізілді.
1) ¤ндірістіњ бєсекелестік ... ... ... мен ... экономикалыќ дамудыњ негізгі параметрлік
макроэкономикалыќ реттеу синтезіне негізделген
єлеуметтік – ... ... ... ... ... ... барлыќ т‰рлеріне,оныњ ішінде єсіресе,
материалдыќ табыс µндіретін, ќызмет кµрсету, транспорт жєне
бµлшек сауда салаларындаѓы жеке меншік т‰ріне ќолдау ... ... ... ... ... ... ... даму стратегиясын» ж‰зеге асыру; отын –
энергетикалыќ жєне металлургиялыќ комплекстерге бірінші
кезектілік ж‰йесін, азыќ – ... жєне ... ... ... ... т±рѓын ‰й мєселесін шешу;
4) Мемелекетаралыќ байланыстарды – бірінші кезекте ТМД
елдерімен, ... Ќиыр ... ... ...... єлем елдерімен ќатынаста, экономикалыќ –
саяси серіктес тањдауда пргматизм ±станымын саќтау.
(22,31-б.)
А) 1993-1997 жж эконмикалыќ реформалар
Ќазаќстанда сапалы экономикалыќ ќайта ќ±рулардыњ жања кезењі
1993 жылы ... ... ...... енгізілуімен,
ж‰йелі ќайта ќ±рулар жєне т±раќты кредиттер баѓдарламасы
шењберінде халыќаралыќ ќаржы ±йымдарыныњ кењ ... ... ... кезењ µзіндік макроэкономикалыќ саясаттыњ ж‰ргізілуімен,
салыќ салу, бюджеттік жєне ... ... ... ... оныњ ... ... жєне ... істерді тартуда нормативтік
ќ±ќыќтыќ база ќ±румен, рыноктарды жєне нарыќтыќ
инфраќ±рылымдарды дамытумен ... 1994 ... орта ... ... ... ‰кіметі
ќабылдаѓан баѓытты іске асыруда орынсыздыќ жєне
шегіністік кµрсетті. Бірінші кезекте б±л б‰кіл 1994 жыл
бойына ... ... ... ... ... ... ... жєне сыртќы экономикалыќ
байланыстардаѓы сапалылыќты µсіру маќсатында
Ќазаќстан ‡кіметі мынадай шешім ќабылдады:
1994 жылдыњ ... ... ... ... тізімі
мањызды т‰рде ќысќартылды;
экспорттыќ квота 1993 жылы белгіленген 25 атаудан 1994 жылы ... ... ... ... ... ... саќталды.
Экспорттыќ жєне импорттыќ пошлиналар мµлшері тµмендетілді, осы
салыќтар салынатын тауарлар т‰рі ќысќартылды, экспорттыќ
салыќтарды валюталыќ тµлеу жойылды, б±л жаѓдай
тауарлардыњ экспорты мен ... дем ... ... жаќсарта т‰сті;
1994 ж 1 ќањтарда аукциондыќ, валюталыќ рынокта сатылуѓа
міндетті ... ... ... 50 ... ... ... жєне ... экспорттыќ т‰сімдердіњ
республикаѓа ќайтарылу тєртібі енгізілді де б±л жаѓдай
капиталдыњ кемуін ќысќартты.
Алайда, меніњ ... ... жж ... ... ... ... ќабылданѓан
шешімдері, кµбіне ќарама – ќайшылыќты жєне жеткілікті
дєрежеде сапалы болмады. Оныњ салдарынан µнімдердіњ
экспортына мемлекеттік компаниялардыњ монополиясы
т‰рінде сыртќы ... ... ... ... мањызды
болып ќала берді; жеке кєсіпорындарѓа кедендік жєне салыќтыќ
жењілдіктердіњ берілуі сыртќы экономикалыќ байланысќа (СЭБ)
ќатысушыларды тењ емес жаѓдайѓа ... ... ... жєне ... ... ... ±лттыќ
валютаныњ іс ж‰зіндегі айырбас баѓамын айќындауѓа
мм‰кіндік бермеді, ТМД елдерімен саудадаѓы кµптеген
мєселелердіњ реттелмеуі сауда байланыстарыныњ тарылуына,
бартерлік операциялардыњ кењейюіне (1994 жылы 30 ... жєне 14,2 ... ... ... ... тауар
айырбасы тєртібінде ж‰зеге асырылды) алып келді. (29, 54-б.)
1994 жылы шілдеде кезекті антидаѓыдарыстыќ баѓдарлама
ќабылданды, оныњ басты маќсаты 1995 жылдыњ ... ... ... жєне ... ... ... жасау болып табылды.
Аталмыш баѓдарламаны ж‰зеге асыру б±рынѓыѓа ќараѓанда
дєйектірек жєне маќсаттыраќ ж‰ргізілді (єсіресе аќша
– кредиттік жєне бюджеттік саясатты ... ... осы ... ... ... ... (Ќ¦Б) аќша ... асыруда, басты назарын, инфляцияны тµмендетуді
ќамтамасыз ететін аќша массасын сандыќ ... ... – аќ ... єрі ... ... ... ... т±раќтылыѓын ќамтамасыз етуге шоѓырландырды.
Ќайта ќаржыландыру мµлшері инфляцияныњ іс ж‰зіндегі ќарќынына
байланысты аныќталынды, ал мемлекеттік ќ‰нды ... ... ... ... ... ... арќылы ж‰ргізілді. Екінші дєрежедегі банкілерге
резервтік талаптарды белгілеу де реттеу икемдірек ж‰ргізілді.
1995 жылдыњ ортасынан бастап Ќазаќстанныњ аќша – кредиттік
саясаты ... ... ... тєн таѓы бір ... – Ќ¦Б жеке ... ќ±нды ќаѓаздар портфельін
ќалыптастыруды бастаѓанда ашыќ рыноктаѓа
операциялармен толыќтырылды. Осы маќсатта арнайы
ќ±нды ќаѓаздарын Ќ¦Б ноталарын ... ... ... ... ... ... агрегаттардыњ мµлшеріне ќарай
белгіленді. Сондай – аќ тенгеніњ айырбас баѓамыныњ ... ... ... ... ... сияќты
рыноктыќ экономика ‰шін дєст‰рлі реттегіш те іске ... ... ... ... ... ... кредиттеу
саясаты да біршама µзгерді, оныњ кµлемі ќысќартылды, ал
аталмыш операциялардыњ негізгі баѓыты банктыќ ж‰йеніњ
µтімділігін ќолдау болып танылды. Жењілдетілген
кредиттерді беру жєне Ќ¦Б – не ... алу ... ... ... ... Кредиттерді орналастыру
аукциондар, банктераралыќ рынок арќылы, сондай – ... ... ... ... ... ... тµмендеуінен, шаруашылыќтаѓы
субъекттердіњ салыќтарды тµлеуден жасырынуынан,
инфляцияныњ жоѓары дєрежеде ж‰руінен, бюджеттіњ
табыстыќ бµлігініњ к‰рт тµмендеуіне байланысты туындайтын
аса ќолайсыз ... ... ... ... ... µте ... ... – эконмикалыќ іс – шараларды
ќардыландыруѓа жєне экономиканыњ мањызды функционалдыќ
ж‰йелерініњ ќызметін (энергетика, отын жєне коммуникалды
шаруашылыќты) ќамсыздандыруѓа бейімделуі ќажет болды.
Нєтижесінде осы ... ... ... ... жєне ... сияќты
мањызды функцияларын біршама жоѓалтты.
1994 жылдан бастап бюджеттік дефециттіњ бір бµлігін
инфляцияланбаѓан кµздер – сыртќы займдар ... ... ... ... арќылы жабу ж‰зеге
асырылды. Соѓан сєйкес осы маќсат ‰шін Ќ¦Б кредиттік
ресурстарын ќолдану ќысќартылды.
Бюджеттік дефецитті кредиттеудіњ ... ... ... аќша ... ... ... т±руы жєне кредиттік
ресурстардыњ баѓасын реттеуде ж‰зеге асырылды. Егер 1993 ... ... ... ... ќарќынан тµмен ќалып ќойып
отырса, 1994 жылдан бастап ол позитивтік дєрежеде ќолдау
тауып отырды. Осылайша 1993 жылдан 1997 ... ... ол ... 18,5 ... дейін кеміді. (28, 58- б.)
Б±л кезењде салыќ саясаты да белгілі бір дєрежеде µзгеріске
±шрады. Салыќтар мелекеттік бюджетті толыќтырудыњ фискалды
єдісі ѓана ... ... – аќ ... - ... ... ... сияќты ќарала бастады.
Бір жаѓынан б±л µзгерістер осы уаќытша ж‰ріп жатќан
индивидуалды жоба бойынша ірі кєсіпорындарды
жекешелендірумен байланысты болды. Онда ... ... ... ... ... ... ... республикада кедендік ж‰йені реттеуді
ќалыптастыратын жања Кедендік кодекс ќабылданды. Осы жылдыњ
ќањтар айында Ресей Федерациясымен, Белоруссиямен,
Ќырѓызстанмен (Тєжікстанныњ кейінрек ... одаќ ... ... – шарт ... жылдыњ басында республикада «1996-1998 жж реформаларды
терењдету бойынша ‡кімет ж±мысыныњ баѓдарламасы»
ќабылданды, оныњ басты маќсаты макроэкономикалыќ
т±раќтану жєне ќ±рылымдыќ – ... ... ... ... жж ќол ... бекіту, µндірістіњ ќ±лдырауын тоќтату,
содан соњ экономикалыќ µсім мен т±рѓындардыњ µмір с‰ру
дєрежесін жаќсартуды ќамтамасыз ету болып табылды.
Ќарастырылып ... ... ... аса ... ... ... ... банктыќ секторды єрі
ќарай реформалаудыњ баѓдарламасы; шаруашылыќтаѓы
субъекттердіњ єлеуметтік объекттерін кезењ –
кезењімен біртіндеп жергілікті бюджетке беру
баѓдарламасы; ќ±нды ќаѓаздар рыногы жєне ... ... ... ... ... ... ... жєне орта бизнесті дамыту, кєсіпкерлікке ќолдау
кµрсету;
Антиинфляциялыќ ќатал саясат ж‰ргізудіњ нєтижесінде ... ... ... , ... баѓасы
индексін 1992 ж 3061 пайыз деп, 1997 ж 111 пайызѓа дейін
жеткізуге ( 3 ... ... ... ... ... ... ... – 3,7 пайыз ЖІ¤ - ніњ) (45, 39-б), ... ... ... µндірісті т±раќтандыруѓа жєне
біршама жандандыруѓа ќол жеткізілді .(4 –кесте).
4 - кесте
1993-1997 жылдар аралыѓындаѓы ... ... ... ... ... металлµњдеу-14,7-37,1-27,8-9,2-29,9¤неркєсіп ќ±рылысы
материалдары26,8-57,1-31,8-33,6-19,3Жењіл
µнеркєсіп-11,7-44,3-58,819,8-18,8Тамаќ
µнеркєсібі-13,7-26,1-20,735,10,3Ормандыќ,
аѓашµњдейтін жєне целлюлоз-ќаѓаз
µндірісі-8,7-44,9-40,7-10,1-27,4Деректер: (45,362-б.)
Реформалардыњ екінші кезењініњ басты нєтижесі принципиалды жања
экономикалыќ ахуал болды, оныњ ... ... ... ... рыноктыќ экономикаѓа
трансформациялау процессі µзгертілген сипатќа ие
болды. Негізгі ж‰йелік ќайта ќ±рулардыњ арасында мыналарды
бµліп ќарауѓа болады:
Экономиканыњ ... ... ... ... ... СЭБ ... шетелдік капитал
‰шін елдіњ ашылуы, салыстырмалы т‰рде т±раќты валюталыќ
режимніњ ќалыптастырлуы. Мемлекет µзініњ ќажеттіліктерін
ќанаѓаттандыру ‰шін форвардтыќ, фъючерлік жєне т.б келісім
т‰рлерін ... ... ... ... ... басќа да
субъектілермен ішкі жєне сыртќы рыноктарда тењ шарттар
жаѓдайында µзара ќатынас жасауды бастады. Еркін баѓа
белгілеу жєне олардыњ ќ±рылымын ќалыптастыру ... ... ... ... онда ... ... механизмі
µкімдер мен ќызмет кµрсету т‰рлерініњ шектеулі т‰рлеріне
саќталды, баѓа ±сыныс пен с±раныс талаптарына жауап беретін
болды.
Жалпы экономикалыќ ортаны ... ... ... ... экономика негіздері ќалыптасты. Рыногќа
бейімделген шаруашылыќ ќ±рылымдарыныњ дамуы ... ... ... ... ... ќалыптасуы мен кењейуіне, сапалы жєне
жауапекршілікті жекеменшік иелерініњ ќалыптасуына
бастама жасалынды. Шыѓындарымен кењ ... ... ... ... ... Мемлекетсіздендіру жєне
жекешелендірудіњ алдыњѓы кезењдерініњ зањды салдары
ретінде, осы кезењдегі мемлекет м‰лкін жекешелендіру
жєне ќацта ќ±ру кєсіпорындарды ќайта ±йымдастыру жєне
демонополизаиялау ... ... ... ... жеке ... секторыныњ ќалыптасуы,
тєртіптіњ рыноктыќ моделіне бейімделген. Сапалы жеке меншік
иесініњ пайда болуы, сондай – аќ ±саќ жєне орта бизнестегі
кєсіпкерліктіњ дамуы, сапалы ... ... ... база ... жаѓдайлардыњ кењейюі басталды (1991 жылы басталѓан
жекешелендірудіњ нєтижесінде 1996 жылдыњ соњына ќарай
жекешелендірілген кєсіпорындар мен обьектілер саны 20,2
мыњ болды, оныњ ... ... – 1,7; ауыл ... 2,5, ќ±рылыста – 0,8; транспортта – 0,9; ... мен ... – 7,1; ... ... ... ... т±рѓын ‰й коммуналдыќ шаруашылыќтарында – 28,8) [45,356-б.]
Рыноктыќ экономика жєне ... ... ... ... субъекттерге ќызмет кµрсететін,
олардыњ шыѓарѓан µнісдерін µткізуге, т.б кµмектесетін
ќ±рамында банктер ж‰йесі, ... жєне ... ... аудиторлыќ фирмалар жєне т.б бар
рыноктыќ инфраќ±рылымыныњ негіздері ќ±рылды. (1996 ж соњына
ќарай республикада ж±мыс істейтін банктер саны 101 [45,360-б.]
Ењбек, капитал жєне ... ... ... ... жетілдірілді. Сауданыњ, ќаржы –
кредиттік жєне рыноктыќ эконмикалыќ басќа да
институттарыныњ дамуы республиканыњ ... ... ... ±шыратты, онда ќызмет
кµрсету саласыныњ ‰лес салмаѓы ж‰йелі т.рде µсе т‰сті (ќызмет
кµрсету саласыныњ ЖІ¤ ќ±рылымындаѓы ‰лесі 1993ж 40,2 ... 1997ж 57,5 ... ... ... ... тењ ... т±тыну рыногыныњ ќ±рылуы.
Ќазаќстанныњ экономикалыќ ж‰йесініњ тарнсформациялануы аз
уаќыт ішінде с±раныс пен ±сынысты тењестіруге жєне де т±тыну
рыногында ... бір ... ќол ... ... ... ... ... кµпшілігі бойынша
±сыныстар тµлеу с±раныстыњ тµлем ќабілетінен асып т‰се
бастады. Б±л факт, меніњ ойымша импорттыњ интенсивті т‰рде
µсуінен, т±рѓындардыњ жиѓан ќорыныњ ќ±нсыздануынан,
µндірістердіњ тоќтап, ... ... ... ... М±ны ... ... тµмендеуі
динамикасы жєне ќаржы рыногыныњ пайыздану мµлшері
дєлелдейді. (инфляия 1993ж 2200 пайыз болса, 1997 ж 11,2
пайызды ќ±рады[25,58-б.] Мемлекеттіњ ... ... ... ... ... ... ... мен сыртќы
сауда балансы сальдосына ќатысты жаѓымды тенденциялар
кµрініс тапты, ол ... емес ... ... ¤неркєсіптіњ бірќатар
салаларында µндірістіњ т±раќтану тендениялары байќалды.
Жоѓарыда айтылѓан Ќазаќстан эконмикасын реформалардыњ
кезењіндегі жетістіктерімен бірге, б±л уаќытта
бірќатар µткір ... де орын ... Атап ... ... ... алѓашќы жылдарында µндірістіњ
айтарлыќтай ќ±лдырауы (1991-1996жж республиканыњ ЖІ¤
жартысына дейін ќысќарды)б±л жаѓдай єлеуметтік саладаѓы
проблемалардыњ шиеленісуін туѓызды. 1996ж ... ... 1991 ... ... 11 ... ... ... ж±мыспен ќамту проблемасы да шиеленісті. 1996 ж
ресми т‰рде тіркелген ж±мыссыздар белсенді т±рѓындардыњ 13
пайызын ќ±рады [Сонда].ж±мыссыздардыњ саны (тіркеуде
т±рѓан) ... ... ... ќызметіне келіп
т‰скен шаѓымдардыњ (ж±мысшыларды ќажет еткендерден) 25
есе кµп болды. Мєжб‰рлі ±заќ демалыста ж‰рген жєне толыќ емес
ж±мыс уаќытымен ењбек етіп жатќандардыњ саны 1996 ... ... ... ... 7 пайызын
ќ±рады.
¤ндірістіњ ќ±лдырауы жєне єлеуметтік мєселелерден бµлек
республикада мынадай проблемалар болды: біріншіден,
айналымдаѓы ќаржыларын тауысќан жєне ... ... ... ... жоќ ... ... ... тµлемдік даѓдарыс. Екіншіден,
инвестициялыќ саладаѓы проблемалар ќиындай т‰сті.
Инвестицияныњ ќысќару кµлемі эконмиканыњ басќа да
салаларындаѓы ќ±лдырау параметрінен асып т‰сті. ... ... ... салу ... да кµп ќысќарды: 6068
млн нан 2961 млн тенгеге дейін [сонда].
Мањызды проблемалардыњ болуына ќарамастан Ќазаќстанныњ
эконмикасын реформалаудыњ екінші кезењінде, ж‰зеге
асырлыѓан институтционалдыќ ... ... ... тенденциялардыњ т±раќтануы жєне
ќалыптасудыњ негізін ќалады. Б±л жаѓдайлар 1998-2002жж
республиканыњ ... ... ... ... ... 1998- 2002 жж экономикалыќ реформалар.
Негізгі макроэкономикалыќ кµрсеткіштердіњ динмикасыныњ сипатына
б±л жылдарды бµлек алып ... ... ... жылдар
салыстырмалы т‰рде т±раќтылыѓымен ерекшеленеді. № 5
кесте Ќазаќстанныњ 1998 – 2002 ж экономикасыныњ даму
динамикасындаѓы тенденцияларды сипаттайды.
5- кесте
1998-2002 жылдар аралыѓындаѓы ... ... ... ... динамикасы
Кµрсеткіштер
19981999200020012002
ІЖ¤-1,92,79,813,59,8
¤неркєсіп µндірісі кµлемі-2,42,715,513,810,5
А/ш жалпы µнімі41,933,048,517,33,4
Негізгі капиталѓа инвестиция (ќаржыландырудыњ барлыќ
кµздері)7,18,313,244,719.0
Т±тыну ... ... ... ... долларыныњ тењгеге ќатысты орташа баѓамын
78,30119,52142,13146,74153,28
Декректер: (31,26-б.),(32,9-б.),(33,9-б.),(34,3-б.),(35,3-б.)
1998-2002 жж аралыѓында ЖІ¤, µнеркєсіп µндірісі, инвестиция
кµлемі жєне таѓы да басќа ... ... ... ... ... экономикасы дамуыныњ жаѓымды
динамикасы, таралу географиясы біртіндеп кењейе т‰скен осы
жылдары болѓан єлемдік ќаржы даѓдарысы, ... ... жылы ... ...... ... ... 1998
жылы Ресейге келіп жетті де, Ќазаќстанныњ экономикасына кері
єсерін тигізді. Осылайша 1998жыл елдіњ ІЖ¤ ... ... осы ... ... жыл ... ал 1999 ж ±лттыќ
валюта мањызды девольвацияѓа ±шырады.
1997 жылдан Ќазаќстанда аќша – кредиттік методологияны ж‰зеге
асыру, дамыѓан ... ... ... ... жєне ЌХБ ... мµлшерініњ µзгерісін,
міндетті резервтен нормаларын ашыќ рыноктаѓы
операцияларды жєне ішкі валюталыќ рынлктаѓы
интервенцияларды ќосты. Инфляция ќарќыныныњ
тµмендеуініњ салдарына сєйкес сыйлыќтардыњ ресми
мµлшері тµмендетілді – ... ... ... мµлшері реќаржыландырудыњ ресми мµлшері т.б
1998 жылы аќша – кредиттік саясат єлемдік ќаржы даѓдарысы
жаѓдайында ж‰ргізілді жєне осы ... тєн ... ... Сондыќтан да Ќазаќстанныњ ќаржы секторын ќорѓау
ќатал сипатќа ие болды. Соѓан ќарамастан 1999 жылы ±лттыќ
валютаныњ баѓамыныњ еркін ... ... ... жєне ... ... девольвацияланды. Б±л жаѓдайда аќша –
кредиттік саясаттыњ басты ... ... ... ... болып табылды. Б±дан банк, б±рынѓыдай
екінші дєрежедегі банктердіњ кредиттік белсенділігін арттыру
актуалды мєселе болып ќала берді, соѓан байланысты Ќ¦Б жыл
бойына ... ... б±л ... кейіннен ќаржы
аќуалы толыќ т±раќтанды 14 пайызѓа азайды. [ 37,22-23-б.]
Бюджеттік – салыќтыќ саясат реформалардыњ б±л ... ... ... ... бюджет дефециті мµлшерініњ азаюы (ІЖ¤
салыстырѓанда), салыќтыќ зањдарпдыњ отандыќ тауар
µндірісін ќолдауѓа ќарай бейімделуі ... ... ... ... ... бір ... ... ќолдауѓа баѓыттала отырып
б±рынѓыѓа ќараѓанда дєлірек ќолданылтын болды. Мысалы, машина
жасау, химия жєне жењіл µнеркєсіп µнімдерініњ бєсекеге
ќабілеттілігін ... ... 1999 ж ... ... ... онда машина жасау жєне химия
µнеркєсіптері ‰шін НДС-ті тµлеу уаќыты 90 к‰нге
ауыстырылды, ал жењіл µнеркєсіп ... ... ... ... ... ... 2000 жылы салыќ зањдарыныњ
жекелеген жаѓдайларына µзгертудіњ негіздемелерін єзірлеу
ж±мыстары жалѓастырылды. Онда, ішкі ... ... ... ... ... ... м±найхимиялыќ жєне аѓаш µњдеу салалары ‰шін
ж±мсаќтау салыќ тєртібін енгізуді ќарастырылды.
Б±л кезењде ... ... ... ... ... ... ... ќ±ралы ретінде сыртќы эконмика зањдыќ база
кењейтілді, Ќазаќстан республикасыныњ энергетика, индустрия
жєне сауда министрлігінде ... ... ... ... ... ќазаќстандыќ компаниялардыњ
м‰дделерін белсенді т‰рде ќорѓау басталды (мысалы , µткізу
рынктарын кењейту ќызметі шењберінде АЌШ – та бірќатар
антидемингтік жанжалдарда ±тысќа ќол ... жж ... ... ... іске ... ТМД елдерімен
еркін сауда жасау режимімен жєне Ќазаќстанныњ БС¦- на ... к‰ш ... ... ... ... асырылѓан кµптеген ќадамдардыњ ішінен,
ењ прогрессивті деген макроэкономикалыќ дєреженіњ ... ... ... ќарауѓа болады:
жекешелендіру жєне меншіктік басќару процесстерініњ
жетілдірілуі;
жерді рыноктыќ айналымѓа т‰сіруге м‰мкіндік берген «Жер туралы»
зањныњ 2001 ж. ќањтарында ќабылдануы. Ауылшаруашылыќтаѓы жерді
мемлекеттіњ меншігінде ... ... ... емес ... тењ ... ие болды жєне ±заќ мерзімге
уаќытша жалгерлік шартпен жерді пайдаланушыларѓа айналды.
µњдеу µнеркєсіптері кєсіпорындарын ... ... ... ... ... отандыќ тауар µндірушілер мен
импорттарын толтырушыларды ќолдайтын іс – шаралар
комплекстері ќабылданды.
Банктыќ секторды єрі ќарай ныѓайтуѓа жєне ... ... ... ... ... ќаржы
саласындаѓы реформалардыњ терењдетілуі (екінші
дєрежедегі банктердіњ депозиттеріне салымдардыњ
кепілдемелік ќоры ... ... ... реформалар ж‰ргізілді)
Єлемдік рыноктардыњ баѓалыќ конъюктураларындаѓы жаѓымсыз
µзгерістерге елдіњ тєуелділігі тµмендетілді. Б±л жаѓдай
Ќазаќстан ... ... 2000 ж 23 ... ... ... ќоры ... №402 ... Ќазаќстан Республикасы Президенті бекіткен 28 ќањтар 2001
жылы №543 «Ќазаќстан Республикасы ±лттыќ ќорын ќ±ру жєне
пайдалану тєртібі» жарлыѓы ... ... ... ... ... ... ќаржысы жекеменшік немесе
мемлекеттік ±йымдарѓа беру ‰шін, сондай – аќ
міндеттерді ќамтамасыз ету ‰шін ќолдануѓа тиым
салынды.
Жалпы алѓанда, б±л кезењді ... ... ... ... ... кезењі деп
ќарастыруѓа болады. Эконимкалыќ ќайта ќ±рулардыњ жєне
дамудыњ б±л кезењініњ негізгі нєтижесі ретінде мына
жайларды айтуѓа ... ... ... ж‰йе ыдырауыныњ жєне єлеуметтік –
эконмикалыќ формацияныњ радикалды трансформациясыныњ
жаѓымсыз салдарын негізінен жењуі. 90-жылдардыњ басында
Ќазаќстан респуликасы тап болѓан µткір проблемалардыњ
басым кµпшілігі, ‰лкен ... аз ... ... да шешімін
тапты; рноктыќ типтегі экономика ќалыптасты; ол µз кезењінде
елдегі ќаржы – экономикалыќ аќуалды т±раќтандыруѓа ќол жеткізу
негізінде єрі ќарай µсу ... алѓы ... ... 2000-2003жж ІЖ¤ ніњ т±тас µсуі - 42,3 пайызды
ќ±рады, б±л жаѓдай Ќазаќстанѓа экономиканыњ даму ќарќыны
жаѓынан єлемдік ... бірі ... ... Ќазіргі заманѓы рыноктыќ шаруашылыќ стандарттарына бара- бар
нормативтік – ќ±ќыќтыќ базаныњ ќалыптасуыныњ аяќталуы. Ќ±нды
ќаѓаздар рыногы, ќаржы ж‰йесі, ењбек ... ... ... есеп, акционерлік ќатынас жєне экономиканыњ
басќа да кµптеген салаларында дамытылѓан зањдар ќабылданды
жєне ж±мыс істеуде.
3. Мемлекетсіздендіру мен жекешелендіру жєне экономиканыњ ... ... ... типін ќ±ру сияќты процесстердіњ
негізгі бµлігініњ аяќталынуы. Ж‰зеге асырылѓан
институтционалды ќайта ќ±рулардыњ негізінде
рыноктыќ жєне µндірістік инфраструктура компанияларыныњ ... ... ... ±саќ жєне орта ... ... дамыды. Ќызмет кµрсету саласыныњ тез µсуімен ел
эконмикасы ќ±рылымындаѓы диспронорция реттелді.
4. Мемлекеттіњ ќаржы саласындаѓы ... ... ... ... ќол жеткізілді; мемлекеттік ќаржылар
облысында, ±лттыќ валюта баѓамында, банктік ж‰йеніњ орныќтылыѓы
мен ливидтылыѓында, Ќ¦Б алтын валюталыќ резервтерінде, инфляция
динамикасында, аќша ... жєне ... ... ... ... ... ... т±раќтануы
т±рѓындардыњ бос ќаржыларыныњ мањызды кµлемін
айналымѓа т‰сіруге жєне экономиканыњ наќты секторын
банкілердіњ кµлемді ... ... ... ... 1998 ... 2002 ... ... т±рѓындардыњ банктердегі
салымдары 10 сеге µсті. [ 38, 54-б]
5. Эконмикада инвестициялыќ - µндірістік процестердіњ белсенді
єрекет етуі. 90 жылдардыњ соњына ќарай ЖІ¤ ... ... ... ... жєне ... ... да ... кµрсеткіштерде
‰лкен кµлемдегі прогресс байќалады. Экономиканыњ барлыќ
салаларында - µнеркєсіпте, ауыл шаруашылыѓында, транспорт
жєне байланыста, ... жєне т.б даму ... ... ... комплексті жєне ж‰йелі даму
сипатын дєлелдейді.
6. Наќты ќ±рылымдыќ ќайта ... ... ... ... институттар жєне шаруашылыќ механизмдерін
ќалыптасыру облысында бірќатар наќты ќадамдардыњ
жасалынуы нєтижесінде Ќазаќстан экономиканы реформалау
ќарќыны бойынша ТМД ... ... ... басып озып
кетті. Атап айтќанда Ќазаќстан ТМД елдері арасында мынадай
іс – шараларды алѓашќы болып енгізді: ... ... ... ... ... Ќ¦Б линиясы бойынша
Д‰ниеж‰зілік банктегі ќарызды мерзімінен б±рын жабу,
¦лттыќ ќорды ќалыптасыру, ±лттыќ валятаныњ девальвациялануыныњ
салдарынан орын алѓан ... ... мен ... ... шыѓындарыныњ орын толтыратын
мемлекеттік компенсация, авто иелерініњ міндетті
саќтандыру ... т.б. ... ТМД ... ... ... кµлемі жаѓынан сµзсіз лидерлік
жаѓдайѓа кµтерілді. Мемлекет жєне шаруашылыќ ж‰ргізуші
субъектілер ќаржыны басќаруда б‰гінгі заманѓы оптимизация
єдістерін белсенді т‰рде ќолдануда:
шетелдік рыноктарѓа ќ±нды ќаѓаздарды ... ... ... іс – шаралар.
Тєуелсіз Ќазаќстанныњ 10 жыл ішінде ж‰ргізген экономикалыќ
реформасынан ќортындылайтын болсаќ, жалпы нєтижелері
республика ... ... ... міндеттердіњ табысты
атќара алѓандыѓын дєлелдейді. Ж‰ргізілген кµлемді ќайта
ќ±рулардыњ нєтижесінде негізінен шаруашылыќ ж‰йе
реформаланды, либералды ашыќ рыноктыќ экономика
принциптеріне негізделген экономикалыќ ќатынастар ... ... ... жєне ... ... ... сєйкес комплексті басќару ж‰йесі ќ±рылды жєне
єрі ќарау даму ‰стінде.
1.3. ¤неркєсіп дамуыныњ Ќазаќстан Республикасындаѓы ахуалы
/1991-2001/
Ќазаќстан б±рынѓы ... ... ... ... ... ... ... кетті. Алайда нарыќтыќ
экономикаѓа кµшу µнеркєсіптіњ одан єрі дамуына жол
ашпады.Ќайта µнеркєсіп салалары, єсіресе,ауыр индустрия,
халыќќа аса ќажетті жењіл µнеркєсіп орындары біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... жоќтыѓынан немесе
т±раќсыз ќаржы жаѓдайына байланысты µз ќуаттарын ... ... ... ... ... ... ... тигізді. Инвестициялыќ процестіњ тµмендеуі ќоѓамдыќ
µндірістіњ тоќырауына соќтырды. Экономиканыњ т±раќтануына
ќаржы- аќша ж‰йесініњ терењ даѓдарысы ... ... ... – бір ... мен ... ... ... халыќтыњ бар
аќшасын «ш±лыќ ішінде» немесе банкте жинаќтауы – екінші
жаѓынан, инфляцияны одан єрі жоѓарылатты. Егер 1991 ... ... ... ‰ш есе ... ... 1992 жылы ... ... орындарыныњ жартысы 1991 жылѓы
дењгеймен салыстырѓанда µндірістіњ ќ±лдырауына жол берді.
Халыќ т±тынатын тауарлар µндіретін салаларда алањдатарлыќ
жаѓдай ќалыптасты. Оны µндіру ... ... ... ... ... бір бµлігін ѓана ќ±рады, сµйтіп 1991
жылмен салыстырѓанда 21,5 ... ... Осы ... ішінде,
єсіресе, Жамбыл, Мањѓыстау,Солт‰стік Ќазаќстан жєне Семей
облыстарыныњ кєсіпорындары едєуір ќ±лдырады. Республика
бойынша м±най мен кµмір ... ... ... ... мен ... арасындаѓы алшаќтыќ µсті. Жыл бойында
металлургия µнеркєсібіндегі жаѓдай к‰рделі ќалыпында
ќалды: шойын, болат, ... ќ±ю ... ... ... тазартылѓан мыс, ќорѓасын, титан, цинк µндірісі
ќысќарды. Металлургия жєне химия ... ... ... ... ... жєне ... техникаларын шыѓару едєуір кеміді. Тракторлар,
экскаваторлар жєне бульдозерлер шыѓару екі есе, металл
кесетін станоктар – ... ... ... ... ... жєне целлюлоза – ќаѓаз µнеркєсібініњ кєсіпорындары µз
ж±мыстарын айтарлыќтай нашарлатты.
К‰рделі ќ±рылысты ќаржыландыру кµлемі 40 пайыздан астам
ќысќарды, нєтижесінде 1995 ж. мемлекеттік тапсырыс
бойынша іске ... ... 325 ... ќуаттар мен
обьектілердіњ тек екеуі ѓана іске ќосылды. [27,15-б.]
¤неркєсіптіњ ќ±лдырауы 1993 жєне 1994 ... да ... жылы 1990 ... ... ... ... ... азайды. Оныњ ішінде электр ќуатын µндіру 13
пайызѓа, м±най µндіру 9 пайызѓа, кµмір µндіру 17 пайызѓа
тµмендеді. Ал 1994 жылы ... ... ... ... ... ... 1995 жылы республикада т±тастай
алѓанда, µнеркєсіп µнімніњ тµмендегеніне ќарамастан, оныњ
жекелеген эсалаларында 1994 ... ... ... – 29,3 ... ќара ... – 17,4
пайыз, химия жєне м±най µнеркєсібінде – 3,4, т‰сті
металлургия µнеркєсібінде – 1,9 ... µсім ... ... инвестициялыќ маќсаттаѓы µнімдер жєне т±тыну
тауарларын шыѓаруѓа баѓытталѓан салаларда µндірістіњ едєуір
ќ±лдырауына жол берілді. ¤нім µндіру жењіл µнеркєсіпте 59,8
пайызѓа, орман, аѓаш µњдеу жєне ...... – 45, ... ... – 20,7
пайызѓа артта ќалды. 1995 ж. республика бойынша т‰гелдей
алѓанда кєсіпорындардыњ 44 ... (4743 тіњ 2088 – і) ... ... кµлемініњ дењгейіне жете алмады. ¤ндіріс
кµлемін тµмендеткен кєсіпорындардыњ басым кµпшілігі
Торѓай, Талдыќорѓан, Алматы, Атырау, Кµкшетау жєне
Ќараѓанды облыстарыныњ ‰лесіне тиді. [50,315-б.]Соныњ
нєтижесінде Ќазаќстан ... 166,5 ... ... кем ... Б±л ... ... µнеркєсіп
µнімдерініњ 26 пайызын ќ±рады. Бір ескеріп айтатын жайт 1995
жылы 1994 ... ... ... ... ... ... газ, ... жєне хром рудасын
µндіру ±лѓайды. Солай бола т±ра жылу эенргиясын, м±най,
мырыш µндіру тµмендеді. [50,316-б.]
1996 жылы республикадаѓы кєсіпорындарды реформалау жєне жеке
жобалар ... ірі ... ... ... ќарќын алды. Жетекші ірі кєсіпорындар µнімдерініњ
баѓасы мен тарифтеріне баќылау жасау, сондай – аќ , оларды
шаѓындау жєне бєсекелестік орта ќ±ру ... ... ... ... ... ... 1996 жылы µндірістіњ
ќ±лдырауы тоќтамады. ¤ндірістіњ ќ±лдырауы энергетика
кєсіпорындарында 8,9 пайыз, ќара металлургияда – ... ... – 9,9, ... жєне ...... µнеркєсібінде –
27,2, ќ±рылыс материалдары µнеркєсібінде – 31,8, ±н тарту- ... ... жем ... – 9,5 ... болды. [19,22-б.]
Дегенмен 1996 жылдыњ соњыеа ќарай µнеркєсіптіњ ќ±лдырауы
кейбір салаларда тоќтап, аздап µскендігі байќалды. Мєселен,
осы жылы 1995 жылмен салыстырѓанда ... ... – 16,1, ... ... – 2,7 ... ... ... мµлшері де
ауыздыќтала бастады. 1992 жылѓы тењге енгізудіњ
ќарсањында ол 3060 пайызѓа ... 1996 жылы ... ... 2000 жылы 9,8, 2001 жылы – 6,4, ал ... – 5,9 ... тµмендеді. [сонда]
Жалпы ќ±лдырау кезіндегі µнеркєсіптіњ жеке салаларын алып
ќарайтын болсаќ, олардыњ шыѓаратын µнімдерініњ ќысќаруы
тµмендегідей болып келеді:
6-кесте
¤неркєсіп т‰рлері199019911993199519961997199819992000Электр
ќуатын µндіру
(млрд.квт.с)87,486,076,166,659,052,049,147,451,6М±най
(млн.т)25,826,623,020,622,923,423,826,730,6Кµмір
(млн.т)131,0130,0112,083,376,872,669,758,374,8Шойын (млн.т)
5,25,03,52,52,53,02,63,44,0Болат
(млн.т)6,76,44,53,03,23,83,14,14,7Минералдыќ тыњайтќыш
(млн.т)16561516304197190,0151,24,2--Цемент
(млн.т)8,37,64,01,81,10,650,62--
Кестеде ... 1998 жылы 1990 ... ... ... ... – 28,3 ... ... кµмір –
61,3, шойын – 2,6, болат – 3,6, цемент – 7,6 млн.тоннаѓа,
минарлдыќ тыњайтќыш – 1,6 ... ... ... ... сол ... ... ќалѓан. [9,115-б.]
¤ндірістіњ ќ±лдырауыныњ басты себебі – Одаќ бойынша б±рынѓы
ќалыптасќан шаруашылыќ ќатынастардыњ ‰зілуі. ¤неркєсіптіњ
екінші бір кері кетуі - µз ... ... бір – ... ... т±тасуын д±рыстап ±йымдастырып, дайын µнім
µндіруге баѓытталѓан наќтылы ... ... ... ... таѓы бір ... – оныњ шикізат µндіруге
бейімделген сыњаржаќтылыѓында, дайын тауар µндіретін,
єсіресе, машина жасау салаларыныњ жоќтыѓында болды. Одан
басќа мемлекет экономиканы басќарудыњ тізгінін босатып
алды, ... ... ... ... µз бетімен
жіберді, µнеркєсіп саласындаѓы ењбек µнімділігініњ
кµрсеткіші аныќталып жарияланбады, ењбекке аќы тµлеуде
оныњ нєтижесі, µнімділігі, олардыњ ... ... ... бір ... ... жалаќы µз алдына, ењбек
µнімділігі µз алдына ж‰рді. М±ндай жаѓдай экономикасы
жаќсы дамыѓан елдерде, нарыќтыќ экономикада болмайтын ќ±былыс
екені белгілі.
¤неркєсіп ... ... ... ... бірі – ... мен ... ... оны µндіріске енгізу
кењ µріс алмады. Б±л іс б±рыннан аќсаулы болатын. Оныњ себебі
біздіњ адамдардыњ жања технологияны игеріп, ќолданудаѓы білімі
мен шеберлігініњ жеткіліксіздігі ... ... ... ... ХХѓ. ... тиісті дєрежеде жањаланып отырмауы, олардыњ 50
пайызѓа дейін ескіріп кетуіне єкеп соќтырды. Кєсіпорындарды
жµндеуге ќыруар ќаржы керек ... ... жоќ ... ... ењбектіњ тиімділігін арттыруда
еліміздіњ егемендігін, экономикалыќ тєуелсіздігін
ќамтамасыз етуде энергетиканы, м±най, темір, ... ... ... ... дамытудыњ мањызы зор екені
белгілі. Біраќ осы баѓытта тындырылѓан іс мардымсыз болды.
Елдегі µнеркєсіп ... ... ... таѓы ... ... ... ... ќатањ
тєртіптіњ жоќтыѓы еді. [29,115-б.]
Жоѓарыдаѓы айтылѓан ќиындыќтар мен кемшіліктерді жою ... ... ... ... ‰кіметі елдіњ µнеркєсібін жандандыруда
бірсыпыра шараларды іске асыруѓа к‰ш салды. Жењіл µнеркєсіпті
дамыту баѓдарламасы жасалып, химия µнеркєсібі мен машина
жасау саласын дамыту баѓдарламасы ... ... 1999 жылы ... – газ ... ... ... жєне тоќыма – тігін µнеркєсіптерінде
µнімніњ µсуіне ќол жеткізілді. Жыл соњында жалпы µнім
µндіру 1 пайызѓа, ал ... ... ... 1,8 пайызѓа
µсті. Елдіњ алтын ќоры 2 млрд.долларѓа жетті. 2000 – шы
жылы ‡кімет Алматы облысындаѓы ... ... ... ... ... ... ... зауыты мен «Асыл аѓаш» жићаз фабрикасына жеке –
жеке баѓдарламалар бекітіп, ... тез ... ... ... ... ... дєрі – дєрмек жєне
медициналыќ µнеркєсіптегі µрістету кµзделді. [сонда]
Міне, осындай мемлекеттік мањызды шараларды ж‰зеге асыру
барысында ... ... ... т±раќты
экономикалыќ µрлеу, µндіріс ауќымыныњ µсуі байќалды.
Едєуір дењгейде б±л µзгерістер µнеркєсіп саласында
импортты алмастыру баѓдарламасын іске асыруда µзініњ
тиісті ... бере ... Тек ... ‰ш жылда µнеркєсіп
µндірісініњ µсімі 42,9 пайызды ќ±рады. ... ... ... – газ µндірісі елеулі орын алып, ол жалпы
µнеркєсіп µнімініњ 46 пайызын ... ... ... ... ... ... ќ±ю артты.
Т‰сті металлургия глинозем, мырыш, ќорѓасын, мыс т.б µндіру
µсті. Б±л жылдары тек газ – ... ... ... ... 9,5 млрд ... ... инвестициясы тартылды.
Нєтижесінде елімізде 2002 жылы 40 млн.тоннаѓа жуыќ м±най мен
газ конденсаты µндірілді. ... µзі 1997 ... ... ... артыќ. [27,116-б.] Ќазірде м±най – газ секторы
мемлекеттік бюджетті ќалыптастырудыњ негізгі
кµздерініњ ... ... ... ... ішкі
µнімдерініњ едєуір бµлігін ќамтиды.
Батыс Ќазаќстан аймаѓында Тењіз бен Ќарашыѓанаќ сияќты м±най –
газ кен орындарын игеру жµніндегі ауќымды жобаларды іске ... ... ... ... ... ... µндіруді
2005 жылдан бастап ќолѓа алу жоспарланѓан. Жамбыл облысы
жеріндегі Амангелді газ µндіру орын игеру ж±мысы
басталды. Каспий ќ±рлыќтыќ м±най ќ±бырыныњ бірінші
кезегін іске ќосу ... ... ... ... ... ... єлемдік нарыќќа жеткізудіњ баламалы
н±сќалары – Атырау – Баку – ... ... ...... ... - Ќазаќстан – Ќытай
баѓыттарыныњ да ‰лкен болашаѓы к‰тіп т±р. [24,11-б.]
Ќазаќстанныњ біріккен энергия ж‰йесі 2000 жылдан ... ... ... Азия ... ... ж‰йесімен ќапталдас режимде
ж±мыс істеуге кірісті. М±ныњ µзі республикамызѓа Ќазаќстанныњ
оњт‰стігіндегі энергетика проблемаларын шешуге м‰мкіндік
берді. Атап айтќанда, оњт‰стік аймаќќа Екібаст±з ГРЭС –
терініњ ... ... ... ... ... ... ... тењіз портын, Достыќ – Алашанькоу шекаралыќ
µткелін жєне Достыќ – Аќтоѓай теміржол учаскесін ќайта жањалау
ж±мысы, Сесейдегі Ертіс кµпірі мен Аќсу – ... ... ... Алтынсарин – Хромтау арасындаѓы теміржол
ќ±рылысы басталды. Белгіленген жоспарѓа сєйкес ...... ... ж±мысы 2003 жылы аяќталѓалы отыр. Сонымен
ќатар республиканыњ барлыќ автомобиль жолдарын жаѓыртуѓа да
едєуір ќаржы бµлінген. ... ... ... ... ... ... ... ќалпына келтіру ж±мыстары
аяќталып келеді. Жалпы 2002 жылы б±рынѓы 2001 жылмен
салыстырѓанда µнеркєсіп µнімініњ жалпы кµлемі 9,5
пайызѓа артты. Инвестициялыќ ... жєне т.б ... ... ... – 7,7 ... жењіл µнеркєсіп
тауар µнімдерін – 8,7 пайызѓа, кµлік пен байланысты – 10,3
пайызѓа кµтеруге м‰мкіндік берді. Б±л ... єуе жол ... ... ... ... ... 2002 жыл оныњ
алдындаѓы жылмен салыстырѓанда автомобиль жол ќатынасы
129,6 пайызѓа µсті. [29,200-б.]
1.4. Республика ауыл шаруашылыѓыныњ даму жаѓдайы
/1991-2001/
Ќазаќстан экономикасында, єсіресе, ауыл шаруашылыѓыныњ ... ... ... белгілі. Біраќ, осыѓан ќарамастан
1992-1993 жылдардаѓы елеулі даѓдарыс ауыл ... Оныњ ... ... – ауыл ... ... салалары µнімдерініњ арасындаѓы ‰лкен алшаќтыќ
еді. Б±л ауыл шаруашылыѓын ќатты к‰йзеліске єкеп соќтырды.
Мєселен, 1993 жылы 1990 жылмен ... К – ... ... ... 1287 есе, МТЗ-82 маркалы
трактордыњ баѓасы 1667 есе, астыќ жинайтын «Нива»
комбайныныњ баѓасы 2050 есе, Дон – 1500 ... – 1236 есе ... Ал ... ... осы ... ... сатылып алу баѓасы бар болѓаны 148 есе, м‰йізді
ќараныњ баѓасы – 65 есе, ќой – 62, с‰т – 87, ж‰н – 66, ќ±с ... ... – 219, ауыл ... ... ... ... 116 есе ... [29,210-б.] Б±л деректерден µнеркєсіп пен ауыл
шаруашылыќ µнімдерініњ баѓасы арасындаѓы алшаќтыќты ... ... Ауыл ... ... µнімдерге
баѓаныњ бейберекеттігінен техниканы, тыњайтќыш, µсімдікті
ќорѓайтын химиялыќ ќ±ралдар ... ... ... ... ... ... ... республикадаѓы
колхоздар мен кењшарларды жаппай жєне тез арада жекешелендіру
науќаныныњ ‰лкен зардабы тиді. Б±рын 600-ден астам астыќ
µндіретін, ... ќой ... ... мен ... 80-дей ќ±с фабрикасы бар еді.
Шошќа µсіретін, бордаќылайтын µндірістік негізде дамыѓан
бірнеше ірі – ірі ... ... ... ... ... етімен толыќ ќамтамасыз етілген еді. Шошќа етімен
ќамтамасыз етуге жететін ... де алыс ... Тек ... ... ... нєрсе – ол ќ±рама жем
µндіру болатын. Республика халќы жекешелендіру барысында
µздерініњ осы ќолда барына айрылып ќалу ... ... ... ... бейберекеттік, жекешелендірудегі
асыѓыстыќ пен науќаншылдыќ, ќаржыландырудаѓы берекесіздік,
басќарудыњ жоѓарыдан тµменге дейінгі ж‰йесін к‰йрету,
материалдыќ – техникалыќ ќамтамасыз етуді
алыпсатарлыќќа айналдыру жєне таѓы ... ... ... ауыл шаруашылыѓын к‰йретуге
соќтырды. 1993 жылы кењшарлардыњ басым кµпшілігі ж±мыскерлерге
6 айѓа дейін жалаќы бере алмады. Кµптеген кењшарлардыњ адамдры
1994 ... ... ... тењгеніњ ж‰зін де кµрмеді.
[18,115-б.]
Ќ±рама жемніњ сапасыныњ тµмендігі мен ... ... ... ... ... ... н±ќсан келтірді. Ауыл шаруашылыќ
µнімдерін µњдейтін, ±ќсататын салаларда жања ... ... ... µндіріске енгізу, негізгі ќорларды
алмастыру сияќтиы ж±мыстардыњ кµлемі азайып кетті.
Агроµнеркєсіп ... ... ... жєне ... ... ... ... деген кµзќарасты т‰бегейлі
µзгертпей б‰кіл реформаныњ ж‰зеге асуына к‰мєн
келтірді.
Ауыл шаруашылыѓыныњ басты саласы – ... ... ... ... байланысты алѓашќы ‰ш жыл ішінде кµп –
кµрім ... ... ... ... 1992-94 ... ... дала жањбыры болѓанына ќарамастан
егіншіліктіњ байырѓы мєдени дєрежесі ... ... пен ... ... ... ... ... уаќытында жер жыртуѓа жанар – жаѓар май жетіспей
ќалѓан кездер жиі – жиі орын ... ... ... ... дењгейі тµмендеп) нашарлады. Ал дєн сапасы
тµмендесе, баѓасы да тµмендейтіні белгілі. Осыныњ
нєтижесінде жиналѓан ... ... одан ... ... ... ауыл ... µнімі 1992-1998 жылдары
аралыѓында 55пайызѓа ќысќарѓан, астыќ µндіру 30 миллион
тоннадан 12 миллион тоннаѓа азайѓан. Оны ... ... ... ... – 2000 ... ауыл ... жиналѓан µнім кµлемі
ЖылдарЖиналѓан астыќ (млн.тн)Єр гект. Алынѓан µнім (цент)Шитті
маќта (мыњ.т)Ќант ќызылшасы (мыњ ... ... ... ... ... ... елімізде тек астыќ
µндіру ѓана емес, сонымен ќатар ... ќант ... ... ... ... де 1998 ... дейін едєуір азайып отырѓаны
кµрініс тапќан. Тек 1999 жылдан бастап республиканыњ егін
шапуашылыѓы ... оњ ... бере ... ... ... б±л жылы мол ... Бидайдыњ єр гектарынан 14,5 центнерден µнім алынып,
республика бойынша 16 миллион тонна астыќ µндіруге ќол жетті.
Астыќ ... ... ... да µсіп ... ... 2000
жылы 18,2 миллион тонна астыќ µндірілді. Сонымен ќатар
Ќазаќстанда ќазіргі кезењде дєнді ... ... ... ... ... ... [сонда]
Нарыќ жаѓдайында аграрлыќ сектордыњ басты бір саласы – мал
шаруашылыѓыныњ халі мєз болмай, едєуір тµмендеді. Малдыњ
саны жылдан – ... ... ... Мал мен ... кемуі
негізінен осы салаѓа деген кµзќарастыњ нашарлауына болды.
Малѓа ќажетті жем – шµп аз дайындалды. Оны мынадан да кµруге
болады: егер 1993 жылы ... ... ... ... ... жем – шµп ... 1994 жылы ... ал 1995 жылы – 11,5 центнерден келген.
Б±дан басќа шаруашылыќ кєсіпорындарын жекешелендіру
нєтижесінде мал шаруашылыѓын ... ... да ... ±шырады. Жеке шаруаларѓа бµлініп берілген малдар
µнім берудіњ орнына сатылып кетті, немесе ауыл т±рѓындарына
керекті тауарларѓа ауыстырылды. Мал саныныњ азаюыныњ таѓы ...... ... ... ... Одаѓына арнап ет
дайындаса, енді 15 миллион халыќќа ѓана есептеп
µндіретін болды. ... ... ... санаќ мєліметі бойынша мал
саны 1990 жылмен салыстырѓанда тµмендегі кестеде
келтірілген нєтижелерде кµрсетеді.
8-кесте
1991 -2002 жылдар да Ќазаќстандаѓы мал басы саны ... Ірі ... мен ... ... ... кесте деректері кµрсеткендей, Ќазаќстанда 1991
жылмен салыстырѓанда 1999 жылы ірі ќара 518 мыњ. басќа,
ќой мен ешкі 26,2 млн., жылќы – 600 мыњ, ... – 2,3 ... – 42,9 млн. ... ... ... ... басталѓан ауыл шаруашылыѓындаѓы тыњ серпіліс мал
шаруашылыѓы саласыныњ ... да ... ... ... ‰ш жылда м‰йізді ќара 8 пайызѓа, ќой 9 пайызѓа, шошќа
40 пайызѓа артты, жылќы 1 пайызѓа ќ±с µсіру 25 ... ... ... мал ... 90 ... ... ... ќожалыќтарыныњ ќолында жинаќталѓан.
Мал шаруашылыѓын одан єрі дамыту жєне мал басын ќайта кµбейту
‰шін негізгі ‰ш ... ... ... кµзделді. Біріншіден,
селекциялыќ – асыл т±ќымдандандыру ж±мыстарыныњ дењгейін
кµтеру арќылы ќолда бар мал басыныњ генетикалыќ єулетін
арттыру, жоѓары сапалы ... ... ... ... ќолдан
±рыќтандыруды жаппай ќолѓа алу. Екіншіден, перспективалыќ мал
т±ќымдарын дамыту ‰шін жаѓдайтуѓызу. Ауыл шаруашылыѓы
саласыныњ ѓалымдарымен бірлесе отырып, ... ... ... мал ... аныќталып, оларѓа мемлекеттік
ќаржы кµздерін ќарастыру. ‡шіншіден, жоѓары сапалы µнім
беретін мал т±ќымдарын табиѓи µсіммен арнайыландырылѓан орта
жєне ірі тауарлы µндіріске ќайта бейімдеуге ќол ... ... ... жылдары ауыл шаруашылыѓы µндірісін
±лѓайтуѓа, егіс кµлемін кµбейтуге, µнім мµлшерін µсіруге
баѓытталѓан шараларды іске асыруды. Ауыл ... ... ... ќарамастан ‰кіметоларѓа
єрдайым ќолдау кµрсетіп отырды. Оѓан дєлел ретінде 1996 жылѓы
бюджеттен 4,3 ... ... 1997 жылы 5,3 ... ... ... Б±л ќаржы ќой µсіруге, миниралдыќ
тыњайтќыштарѓа, мал т±ќымын асылдандыруѓа
ж±мсалѓан. 1996 жылы Азия даму банкісі тарапынан
Ќазаќстанѓа 100 миллион АЌШ ... ... ... Оныњ 50 ... ... 1997 жылы ауыл шаруашылыѓы
салаларына ж±мсалды. Тек 1996 жылдыњ µзінде 630 егін жєне 100
маќта жинайтын шетелдік комбайндар сатып ... ... ауыл ... ... ... ж±мсалатын
ќаржыныњ артып отырѓандыѓын ерекше атап кµрсеткен жµн.
1999 жылы оѓан 9 ... ... ... 2000 ... ... 11 ... жуыќ ... [сонда,442-б.]
Ауылда шаруашылыќ ж‰ргізудіњ жања формалары ќалыптасты. 2000
жылы республика кµлемінде 96198 ауыл шаруашылыѓы ... ... 91471 ... ... 1781 ... кооператив,
2886 шаруашылыќ серіктестігі жєне 60 жеке меншік кєсіпорын ж±мыс
істеді. Сµйтіп, 1999 – 2001 ... ... ... ... ... ... ... иелері ќалыптаса
бастды. Ауыл шаруашылыѓында ж‰ргізілген реформалыќ
шаралардыњ нєтижесінде µндірілген µнімдердіњ 99
пайызыжеке меншік ќ±рылымдарыныњ ‰лесіне тиеді.2003
жылдыњ басында мемлекеттік секторда бар болѓаны 3 ... ауыл ... жері ... ... ... ... ... 30 миллион
гектарѓа жуыѓы шару ќожалыќтарыныњ, 16 миллионы ауыл
шаруашылыѓы ... 37 ... ... ... мен ... ќоѓамдардыњ ќолына кµшті. Мемлекет
ауыл шаруашылыѓына салыќты азайтты. Салыќты тек бір патент
т‰рімен ѓана тµлеу енгізілді. Ауыл шаруашылыѓы
ќ±рылымдарыныњ б±рынѓы ќарыздарыныњ барлыѓы жойылды.
Басќа ... 5-6 ... ары ... ... ... шаруашылыѓы саласындаѓы реформаларондаѓы жалпы µнімніњ
µсуіне м‰мкіндік берді. Мєселен, м±ндаѓы жалпы µнімніњ µсу
ќарќыны 1999 жылы 1998 жылмен салыстырѓанда 28,9 пайызѓа
артты, 2000 жылы µсім 8,2 ... 2001 жылы – 16,9 ... жылы 6,6 пйыз ... ... ... ќаржылыќ жаѓдайы да едєуір жаќсарды.
Егерде сала бойынша 1999 ... ... 2,6 ... ... ... 2000 жылы б±л ... 4,8 ... жетті. Ал 2002 жылдыњ ќорытындысы бойынша табыс 10
миллиард тењгеге µсті. [57,300-б.]
Ауыл шаруашылыѓы одан єрі дамытудыњ жања кезењі ... 2002 ... ... алды. Б±л кезењ /2005 жылѓа
дейінгі уаќытты ќамтуы тиіс болатын/ аграрлыќ
µндірістегі реформаны аяќтау, ауыл ... жеке ... ... жєне ... єлеуметтік
бейнесін жањѓырту мєселелерімен сабаќтастырыла отырып
ќарастырылѓан болатын.
‡кімет 2002 жылдан ... ауыл ... ... ... ... ... ... Бетб±рысты мєселелерді
айќындайтын Жер, Орман жєне Су кодекстерініњ жобалары жасалды.
2002 жылы 5 маусымда мемлекеттік аграрлыќбаѓдарлама ќабылданды.
Ол алдаѓы ‰ш – ... ... ... тиіс болды, яѓни
ауылды ќолдау, µрендету жылдары деп аталды. Б±л жылдары
кµктемгі дала жєне к‰згі жиын терін ... ... жєне ... ... алды. Мєселен, 2002 жылы ауыл
шаруашылыѓысалаларын ќолдау маќсатында мемлекеттік
бюджеттен 30 миллирд тењге ќаржы бµлінді. [29,146-б.]
2003 жылдан бастап ауыл шаруашылыѓын жєне оѓан ... ... ... ... ... арта
т‰сті. Осыѓан орай салаѓа ќатысты 77 бюджеттік
баѓдарламаны ќаржыландыруѓа 2002 жылы 40 ... ... ... Оныњ 30 ... аграрлыќ секторды
дамытуѓа, 10 миллиарды ауылдыњ єлуметтік мєселесіне, оныњ
ішіде, ден саулыќ саќтау, білім беру салаларына, ауылды
ауызсумен ќамтамасыз етуге ж±мсалу белгіленді. Ал ... ауыл ... ... ... ... ... 2005 жылы – 55 ... тењге бµлу жоспарланды.
[50,447-б.]
Ќорытып айтќанда, республиканыњ ауыл шаруашылыѓына жан-жаќты
кµмек кµрсету арќылы оныњ ... ... ... ішіде
ќазіргі кездегі егістік кµлемін саќтау, одан алынатын
µнімдіµсіру, ќолда бар малдыњ санын одан єрі ... ісін ... ... ... Ол ‰шін ел
басыныњ «Ќазаќстан – 2030» деп аталатын жолдауында атап
кµрсетілгендей, кењшарларды жекешелендіру, мал басын т±тастай
жекеменшік ќолына ... ... ... ... ... ... жања серпін береді деп к‰тілді. [7,
15-б.]
ІІ-тарау. Егеменді Ќазаќстанныњ ... ... 1. ... ... ... ... ... жєне олардыњ шешілуі
Тєуелсіз Ќазаќстан егеменді ел болѓаннан кейінгі алдына ќойѓан
басты маќсатыныњ бірі–адамдардыњ жаќсы т±рмысын іс ж‰зінде
ќамтамасыз ... ... ... Осы ... ... адамѓа
кєсіпкерлік еркіндік пен м‰мкіндік туѓызып, жоѓары
єлеуметтік сєртебеге жетуін ќамтамасыз ету,
экономиканыњ µсуі мен т±раќтануына жєне ... ... ... орай ... ... жєне ... ... б‰гінгі к‰нніњ
ќажеттілігінен туындап отыр.
Єлеуметтік салалада егемендікке жеткеніміздіњ басты
кµрсеткіштері: ±лттыќ байлыќтыњ ... ...... д‰ние ж‰зіндегі озыќ дамыѓан елдермен
арамыздаѓы артта аќлушылыќ пен ... ... ... дамудаѓы жєне т±рмыс жаѓдайы дењгейіндегі
айырмашылыќты ќысќарту. Б±л маќсатты ж‰зеге асыру ±лттыњ
єлеуметтік ќабілетіне байланысты. Оѓан ќ±ндлыќтар ж‰йесі,
оќу – ... ... ... ...... ... ... нарыќтыќ ќатынас, ќоѓамдыќ
институттардыњ даму дєрежесі жєне т.б жатады.
Алайда ќоѓамдыќ ќатынастардыњ µзгеруімен жєне нарыќтыќ
экономикаѓа кµшумен байланысты ХХѓ 90-шы жылдары жаќсы
µмір ... ... ... кµзінен б±л–б±л ±шты, оныњ
т±рмыс жаѓдайы жыл сайын тµмендеп отырды. Еліміздіњ
экономикасыныњ ќ±лдырауымен байланысты ењбекаќы,
зейнетаќы, жєрдемаќы б±л жылдары ... ... ... ырыќтандыру дењгейінен ондаѓан есе артта
ќалып ќойды. Халыќтыњ материалдыќ т±рмыстыќ жаѓдайыныњ ‰немі
нашарлауы, баѓа мен ... ... ... µсуі
адамдардыњ болашаќќа деген сенімсіздігін,
моральдыќ–психологиялыќ даѓдарысќа ±рынуын
к‰шейтті, рухани ж‰деулік µрбіді.
Еліміздіњ барлыќ аймаќтарында ... ... жєне ... ... т±рмыс дењгейініњ тµмендеуі демографиялыќ
жаѓдайѓа єсерін тигізді. М±ны бала туу мен µлім – ... – аќ , ... ... тыс ... ... жай – ... ... кµрсеткіштерден аныќ
байќауѓа болады. Мєселен, 1991-1995 жылдар аралыѓындаєр
мыњ т±рѓынѓа шаќќанда бала туу дењгейі 21,0 адамнан 16,6
адамѓа дейін азайды. ... ... ... жаќтарѓа, соныњ
ішінде Израильге, Германияѓа, АЌШ–ќа , Ресейге т.б жерлерге
ќоныс аударушылар кµбейді. Олардыњ саны: 1992 жылы–352 мыњ,
1993 жылы– 333 мыњ, 1994 ... мыњ, 1995 ... мыњ, ... мыњ, 1997 ... мыњ, 1998 ... мыњ, 1999
жылы–162 мыњ, 2000 жылы–156,8 мыњ, 2001 жылы–143,6 мыњ болды.
[9,216-б.] Осы себептермен ... ... саны ... ... ... Егер 1992 жылы ... – 17 млн халыќ
болса, 1993 жылы – 16 млн.871 мыњ, 1995 жылы – 16 млн. 539
мыњ, 1996 жылы – 16 млн. ... 1997 жылы – ... ... ... басында 14млн.951 мыњ, ал 2002ж. басында 14млн.820
мыњ адам болѓан немесе 1992 жылмен ... ... ... саны 2 ... мыњ ... ... ... ќалада т±ратын халыќ кµбейді, еліміздегі барлыќ
халыќтыњ 57 пайызы ќалаларда, ал ќалѓан 43 ... ауыл ... ... ... ... 131 ±лт пен ... ... т±рып жатыр. Бір
айрыќша бµліп айта кететін жайт, ќазаќтар саны бірте – ... ие ... ... ... ХХѓ 60-шы ... елде т±ратын халыќтыњ ‰штн бірін ќамтыса, 1997
жылдыњ басында олар ерспублика халќыныњ тењ жарымын ќ±рады.
1999 ... ... ... санаѓы деректері бойынша
ќазаќтардыњ саны 8,2 млн адамѓа жетіп, жалпы
халыќтыњ 53,4 ... ... ... ... ... ... ... неѓ±рлым шапшањ шиеленіскен сайын халыќты ж±мыспен
ќамту проблемасы ... ... ... ... етуге
жєне ќалаѓан мамандыѓын тањдап алуына деген ќ±ќыќтары сµз
ж‰зінде ќалды. Нєтижесінде 1991 жылдан бастап ... ... ... басќа елдерден ж±мыскерлер алып
келуініњ де кері єсері тиді. Оны тµмендері деректерден
кµрсетеді: [9,145-б. жєне 10,66-б.]
8-кесте
Ењбек ... ... ... ... ... ... орнына ж±мыс іздеп келген адам саны (барлыѓы мыњ
адам)185,0282,8236,8270,7352,0562,0257,5251,9251,9231,4180,8Пайыз
кµлемінде 0,050,951,11,63,05,61313,113,512,810,4Ењбекке
орналастырылѓан (мыњ
адам)89,7104,6104,593,592,3100,396,4105,372,8127,6150,9Ж±мыссыз
деп саналѓан адамдар (барл. Мыњ
адам)391,7276,1285,3113,0203,0203,0391,7276,1110,5136,8179,0
Кестеде кµрсетілгендей, 1991 жылы ... ... ... ... мыњ адам болса, 1996 жылы оныњ саны 562 мыњ адамѓа жеткен,
толыќ ж±мыссыз деп саналѓаны – 1991 жылы 44 мыњ адам ... жылы – 391,7 мыњ, жыл ... ... ... ... жылы – 0,05 ... 1996 жылы б±л кµрсеткіш 5,6 пайызѓа
жеткен, ал 2002 жылы ж±мыссыздар саны жалпы ењбекке ... 8,1 ... ... ... ќоса ... ... таѓы бар, ... ол кµп жаѓдайда дєл есепке
алынбайды. Ресми деректерге ќараѓанда уаќытша ж±мыс
істемейтін адамдар негізінен кєсіпорындардыњ ... ... орын ... ... ... ... ... жаѓдайы Одаќ кезінде де басќа
республикалар мен, экономикалыќ аудандармен салыстырѓанда
кейін ќалып келгені белгілі. Оныњ ‰стіне біздіњ ауыл
шаруашылыѓыныњ ‰лес ... ... ... ... ... ... т±рады. Осыѓан ќарамастан даѓдарыс
алдымен ауылдаѓы халыќќа ќаттыраќ тиді. М±ныњ себептері де
бар. єуелі ауыл шаруашылыѓы µнімдері мен ... жєне ... ... ... ... ... ... алшаќтыќ туды.
Тепе – тењдіктен µте алыс баѓа алшаќтыѓы ауыл шаруашылыѓын
ќатты к‰йзеліске єкеліп соќтырды. Оѓан колхоздар мен
кењшарларда тез ... ... ... ... ... ... жыл бойы ењбек ететін 600-800
адамныњ ‰штен бірі, кей жерде жартысы ж±мыссыз ќалды. Жастар
лек – легімен ж±мыс іздеп ќалаѓа ... ... ... де
олар ќарыќ болѓан жоќ. Не баспана, не дайын ж±мыс пен табыс
жоќ, сенделіп ... азын – ... ... ... ...
ќарлыќпен ш±ѓылданып, мыњдаѓан ќазаќ жастары ќылмыскерлер
ќатарын толтырды.
Сондыќтан б‰гінгі ауыл жастарыныњ болашаѓы б±лыњѓыр екенін жан
– жаќты ескеріп, оларды ... ... ... ... ... орнына орналастыру шаралары ж‰ргізілді. Осымен
байланысты Елбасы Н.Назарбаев 2002 жылы Аќтау
ќаласында республика жастарыныњ конгресінде сµйлеген
сµзінде болып жатќан ќиындыќтарды жење білуге, аянбай ... ењ ... ... ... ... ... болу ... білім алуѓа шаќырды.
Егемен мемлекеттіњ єлеуметтік саладаѓы ж‰зеге асыратын
істерініњ бірі – ењбек аќыны жолѓа ќою, µнімді ењбек
еткен адамныњ жалаќысын ... ... ... Ол саудамен, алып
– сатарлыќпен ш±ѓылданатын адамнан кем таппауы керек. Біраќ ... б±л аса ... ... ХХѓ. 90-шы ... ... ... єсіресе, мемлекеттік бюджеттіњ ќарауындаѓы халыќќа
білім беру, денсаулыќ саќтау, жоѓары оќу ... ... пен ... саласыныњ
ќызметкерлерініњ алатын жалаќысы µте тµмен
дењгейде ќалып ќойды. Жалаќыны ... ... ... ... ... бірі болды. Елдіњ кµбі єліде
болса ж±мысты аз істеп, аќшаны кµп алѓысы келеді. Халыќ
шаруашылыѓы жетекші салаларыныњ ж±мысшылары мен
ќызметкерлері ... ... ... ... ... жалаќыларын бірнеше ай бойы ала алмайтын
халгежетті. Міне, осыныњ салдарынан шахтерлердіњ, мектеп
м±ѓалімдерініњ, дєрігерлердіњ ереуілге шыѓуы жиілей
т‰сті. [53,400-б.]
Єлеуметтік проблемадаѓы таѓы бір ... ... ... – ол
шалѓай аудандарда, шµл жєне шµлейт жерлерде, Арал, Семей
полигоны сияќты эконогиялыќ апат аймаѓында т±ратын ... ... ... жоќ, ол ... ьарлыѓында
негізінен µзіміздіњ ќандастарымыз, ќазаќ ±лтыныњ
µкілдері т±рады. Сондыќтан осы мањызды єлеуметтік
мєселені ќолѓа алмай, оны тиісті ... ... ... ... айту ... 2. ... ... ‰й,азыќ-т‰лікпен ќамтамасыз ету
мєселесі
Ќазаќстанныњ єлеуметтік саласындаѓы басты мєселелердіњ бірі –
зейнетаќымен ќамтамасыз ету. ... ... ... ... ... ... олардыњ саны
2002 жылы 3 миллион адамѓа жетті. Біраќ кµптеген аймаќтарда
халыќтыњ осы єлеуметтік тобы ... ... тер, ... ... ала ... ... ... Сондыќтан ‰кімет, оныњ Ењбек жєне халыќты
єлеуметтік ќорѓау министрлігі зейнетаќы ќарызынан ќ±тылу
маќсатында басты ‰ш баѓытта бірќатар ж±мыс ... ... ... ... ... ... екіншісі – ќазіргі
зейнетаќыны уаќытында тµлеу, ‰шіншісі – зейнетаќы ж‰йесін
реформалау. Б±л ‰ш баѓытта ж‰ргізілген іс – шаралар бірсыпыра
ќайтарымын беріп, 1999 жылдыњ ... ... ... ... іске асырылды. Єсіресе, жеті – сегіз
ай бойы зейнетаќыларын ала алмай келген ауыл т±рѓындарына
ерекше кµњіл бµлінді.
А) Т±рѓын ‰й ... : ... ... елеулі кµрсеткіш,
ол – т±рѓын ‰ймен ќамтамасыз ету. Кењес µкіметі т±сында да,
одан кейінгі жылдарда да т±рѓын ‰й адамдардыњ ењ басты
м±ќтаждыќтары болып ќала ... ... ... ... ‰й салу ... – жылѓа азайѓа
‰стіне азайды. Мєселен, 1988 жылы ‰й салу кµлемі елімізде
8,8 миллион шаршы метрге жетсе, 1993 жыл ол ... ... 1995 жылы тек 1,5 ... ... метр ... ‰й
пайдалануѓа берілсе, 1996 жылы оныњ кµлемі бір
миллиондай ѓана болѓан, ал кейінгі 1997-1999жж. одан
єрі тµмендеді. [56,75-б.]
Тек Ќазаќстан экономикасыныњ 2000 жылдан ... ... ... ‰й ќ±рылысы соњѓы жылдары ќайтадан
кµтерілді. 2002 жылы ‰й ќ±рылысына 29,4 миллиард тењге
инвестициялыќ ќаржы ж±мсалды немесе 2001 жылмен ... ... ... ... 1402,7 мыњ шаршы метрді ќамтитын
11,25 мыњ пєтер іске ќосылды. ‡й ќ±рылысы, ... ... ... ... кењ µріс алды. М±ндаѓы т±рѓызылѓан ‰й
кµлемініњ ќ±рылысы жалпы ... ... ... ‰й кµлемініњ 17,9 жєне 14,3 пайызын ќамтыды.
[сонда,77-б.]
Соњы кезде коммуналдыќ ќызмет кµрсету айтарлыќтай ќымбаттады.
Пєтер аќы, телефон, газ бєрініњ баѓасы кµтерілді. Оныњ ... ... ... ‰й, ... ... ... су, газ болмау жиі – жиі бола бастады. Жаѓатын
кµмірге ... ... ... аќша жоќ деп ... ќою орын алды.
Б) Азыќ т‰лікпен ќамтамассыз ету: Республикада бір кезде
єжептеуір дамыѓан жењіл ... ... ... ... Шет ... ... жатќан сапасыз
тауарларѓа бµгет ќою іске асырылмады. Жењіл µнеркєсіп
саласында µсім азайѓан сайын баѓа µсіп отырды. Мєселен,
халыќ т±тынатын тауарлардыњ баѓасы 1992 жылы 31 есе, ... 23 есе ... Ал ... жан ... ... 14 есе ѓана ... табыстыњ µсуінен баѓаныњ µсуі он
есеге артты. Сондыќтан да халыќтыњ басым кµпшілігініњ т±рмыс
дењгейі, хал – ахуалы тµмендеді жєне бай мен кедейге ... ... ... осы жаѓдайларды ескере отырып, Ќазаќстан µкіметі халыќтыњ
єл – ... ... ... ... ... ... ењбек тетін адамдардыњ жалаќысын
кµбейтуге назар аударды. Экономиканыњ артуы єлеуметтік
міндеттердіњ ‰лкен кешенін шешуге м‰мкіндік ... Тек ... ... айлыќ 54 пайызѓа, немесе 1999 жылѓы 9400
тењгеден 18 мыњ 500 ... ... ... ењ ... ... 5 мыњ ... ... Б±л жылдары ‰кімет,
єсіресе, бюджеттегі мекемелер ќызметкерлерініњ жалаќысын
кµтеруге кµњіл бµлді. 2002 жылы тек м±ѓалімдердіњ жалаќысы 35
пайыздан ... ... Б±л ... ... айлыќ
жалаќысыныњ мµлшерін 2000 жылѓы 7 мыњ тењгеден, 9300
тењгеге дейін, жоѓары оќу орындары профессор –
оќытушылардыњ орташа айлыќ жалаќысы тиісінше 10
мыњнан 17125 ... ... ... ... ... ... ... айлыќ степендиясыныњ мµлшері 1500- ден 2016
тењгеге дейін µсті. [50,447-б.]
ХХ ѓасырдыњ 90- ... ... ... ... ... ... ... жєне кµрші республикалармен
экономикалыќ – сауда ќатынастарыныњ ќысќаруы кµптеген
материалдыќ ќиындыќтарѓа ±шыратты. Халыќ т±тынатын
µнеркєсіп тауарлары, киім, аяќ киім, ... ... ... ... ... Б±л ... халыќ
т±тынатын тауарлардыњ азайѓандыѓын тµмендегі деректер
кµрсетеді: [8,315-б.]
9-кесте
Халыќ т±тынатын тауарлар кµлемі
Тауар т‰рлері 1991199319951997199819992000Барлыќ мата тауарлары
(млн.шаршы м)2491883,0419,612,712,56,8Шµлки- ш±лыќ
(млн.ж±п)837111,14,02,01,21,7Аяќ
киім(млн.ж±п)43162,11,61,10,61,2Тоќыма б±йымдары
(млн.дана) 112509,03,71,11,00,5
Кестедегі ... ... 1997 жылы ... ... 1991 ... ... 20 ... тоќыма
б±йымдары 90 есе, 1995 жылы шµлки – ... 1991 ... 8 есе, аяќ киім 16 есе ... Халыќты
жењіл µнеркєсіп тауарларымен ќамтамасыз ету жайы кейінгі
жылдары да µзініњ т±раќты толыќ шешімін тапќан жоќ.
Елімізде ауыл шаруашылыѓы µнімдерін µндіру жылдан – ... ... ... 1999 – 1998 ... ... алынатын таѓамдар кµлемі ќысќарды жєне ондаѓан есе
ќымбаттады. Халыќ негізінен нан, с‰т, картоппен к‰нелте
бастады. Оны тµменде ... ... ... ... жж Ќазаќстанда азыќ – т‰лік тауарларын µндіру кµлемі.
¤ндіру кµлемі (мыњ тонна)19911993199519971998200020012002Ет
µндіру (мыњ тонна)15241312985717636623654,5672Сары
май766730,168,543,543,5--С‰т
µнімдері55555575461933353364373039234020Ж±мыртќа
(млрд)40753288184112661388157218001900Кондитерлік
б±йымдар21011129,825,225,228,2--
Кесетедегі деректер тамаќ ... ... ... біраз
маѓл±мат береді. Ет µндіру 1991 жылмен салыстырѓанда 1997 жылы
12,5 есе , сары май – 18 есе, с‰т µнімдері – 11,6 есе, ... – 6 есе, ... ... 9 ... жуыќ ... Б±л
жылдары шет елдіњ колбасасын (Франция, Ресейдіњ т.б
елдердіњ), ќантын ... ... ... (АЌШ –
тыњ, басќа да елдердіњ), ірімшігін (Ресейдіњ, Голландияныњ),
µсімдік майын, араѓын (10-15 елден) сатып алу артты. Єсіресе,
астыќ жеткілікті бола т±ра ... ... ... ... б±ќара халыќ ‰шін т‰сініксіз болды.
Азыќ – т‰лік т‰рлерініњ азаюы ... ... ... сапасыныњ тµмендеуіне єкеп соќтырды. Оны
тµмендегі кестеден байќауѓа болады:
11-кесте
Єр адам басына (кило)199219931994199519961997199819992000Ет
жєне ет ... жєне ... ... жєне баќша
даќылдары635154565255707680Нан
µнімдері156184203185185200137101105Жеміс жєне
жидек1710,010,011,010,09,07,09,015 Кестеден кµрініп
т±рѓандай, соњѓы жылдары адам аѓзасы ‰шін пайдалы ... (ет, с‰т, ... ... жаѓы азйып, ана µнімдерініњ
‰лес салмаѓы µсе т‰скен. Мєселен, 1998 жылы ет жєне ет
µнімдерін пайдалану 1992 жылмен салыстырѓанда єр
т±рѓынѓа 20 ... с‰т жєне с‰т ... ... ... ... – 101 ... катоп 32 кило, жеміс 11 кило
кеміген. Керісінше нан µнімдері 43 килєѓа µскен. [сонда]
Сондыќтан осы жоѓарыда кµрсетілген ... ... ... ... ... ... де ... соныњ ішінде
аграрлыќ сектор саласы арќылы халыќтыњ т±рмысы, тмаќтануын, єл
– ауќатын жаќсарту ‰кімет алдына жаќын ... ... бірі ... ... Ауылды µркендетудіњ
басты факторы агроµнеркєсіп кешенін т±рлаулы єрі серпінді
дамыту жєне оныњ экономикасын осы ... ... ... ... ... шаралары ж‰зеге асырылды. М±ныњ µзі
ауыл шаруашылыѓы салларын 2000 жылдан бастап едєуір ... ќол ... ... ... ... ... 672 мыњ тоннаѓа, с‰т µнімдерін µндіру 4 млн. 20 мыњ
тоннаѓа, ж±мыртќа 1,9 миллиард данаѓа ... ... ... ... жан басына шаќќанда аса ќажетті азыќ
т‰рлерін (с‰т, ж±мыртќа, жеміс – жидек) т±тыну біршама
жаќсарды.
Ќазаќстан ‰кіметініњ єлеуметтік саясатыныњ мањызды бір саласы
зейнетаќыны одан єрі ... ... ... Б±л ... оњ ... ‰рдіс жалѓасын табуда. Атап айтќанда,
зейнетаќыныњ ењ тµменгі мµлшері 1998 жылы 3 мыњ ... ... жылы ... оѓан 500 ... ... 2000 – жылы таѓы ... ќосылып, 4 мыњ тењгеге жетті. ‡кімет зейнеткерлердіњ
µтініш тілктеніне байланысты 2002 жылы ... 455 ... ... ... ... ... бірге, 10 мыњ тењгеден
тµмен жалаќы алатындарѓа да ќосты. Ал ондай зейнеткерлердіњ
саны бір ... 100 мыњ ... ... ... ... ... тµлемдрініњ ењ аз мµлшері ‰ш мєрте
артып, 23 пайызѓа µсті. 2003 ... ... ... ... кµлемі таѓы да 12 пайызѓа кµтерілді,
сµйтіп ењ тµменгі зейнетаќыныњ кµлемі 5 мыњ ... ... ... ... 2004 жылѓа арналѓан
республика халќына Жолдауында 2003 жылы 1-ші ... ... ењ ... ... 5,5 мыњ ... ... жоспарланѓан. Сондай – аќ Жолдауда єрбір
зейнеткердіњ ењбектегі еншісін, ж±мыс µтілін,
зейнеткерлікке шыќќан кездегі жалаќысын ескеріп,,
зейнетаќыныњ неѓ±рлым єділетті шамасын ... ... Б±л ... ... асыру ‰шін бір жарым
жылдыњ ішінде ќосымша 60 миллиард тењге бµлінетіндігі
атап кµрсетілді. [20,115-б.]
С) Зейнетаќы мєселесі: Ќазаќстан ... он жыл ... ... ... экономикаѓа ауысуы жєне
нарыќтыќ ќатынастардыњ дамуымен бірге т±рѓындарды
єлеуметтік ќорѓауда да т‰бірлі µзгерістер орын алды.
Єсірсе, б±л 2,5 млн адамдардыњ ... ... онда ... м‰гедектігіне байланысты, асыраушысынан
айрылѓандардыњ, мамандыќтыњ науќастарыныњ жєне
ењбекке жарамсыздыѓына ќарай тµленетін ... ... ќ±ру ... ... ... ... ... реформасыныњ
даму тарихын наќты екі кезењге бµліп ќарастыруѓа болады.
Алѓашќысы, ... ... ... деп ... ... ж‰йесі бізге Кењестік Одаќтан м±ралыќќа
ќалдырылѓан «бірдейлік» принципімен ж±сы істеді. Б±л ж‰йе
бойынша зейнетаќы тµлемдерініњ бірден – бір ќор ... ... ... Ал мемлекет µзініњ зейнетаќы
ќорын ж±мыс берушілердіњ єлеуметтік салыќтары есебінен
толыќтырып отырады. єлеуметтік салыќтардыњ кµлемі жол
аќылардыњ жалпы ќорына пайыздыќ ќатынаспен ебліленетін
еді. ... ... ... ... ењбек етушілер ењбек
жасынан шыѓып ќалѓан азаматтарѓа зейнетаќы тµлеу ‰шін ... ... ... ... жаѓдайѓа жєне
т±рѓындардыњ ењбекпен ќамтылу дєрежесіне
байланыссыз, мемлекет зейнетаќы тµлеу жєне
инфляцияны ескере отырып оны индекстеу міндеттемесін
саќтап ќалы тиіс болды.[сонда,116-б.]
Екінші ...... ... ... бас тарту жєне
жинаќтаушы саќтандыру технологиясына µту процессі ж‰ргізілді.
1997 жылдыњ наурызында ќабылданѓан ... ... ... ету ... ... жєне 1997 ... ... Республикасында зейнетаќымен ќамтамасыз
ету туралы» ЌР зањы зейнетаќымен ќаматамсыз ету ... ... ... ... µзгерістердіњ мазм±ны ±лттыќ зейнетаќы ж‰йесін
±йымдастыру моделін µзгертуге баѓытталды. Біркелкі
негіздендірілген жєне тењестірілген ж‰йеніњ орнына
єлеуметтік саќтандыру принципімен ќ±рылѓан ... ... ... ... келді. [60,28-б.]
Біздіњ т‰сінігіміз ‰шін айтарлыќтай жања єлеуметтік – ќаржы
институты – ... емес ... ... ... ... Б±л ... ењ басты ерекшелігі, єрбір
ењбек тушініњ µзініњ болашаќтаѓы зейнетаќысы µзі жєне зейнетаќы
жарнасыныњ кµлеміне, ... – аќ ... ... ... ... ... ... болады.
Ж±мыс істеп отырѓан бірдейлік ж‰йеніњ б±дан єрі ж‰ргізілуі
м‰мкін болмай ќалуынан туындаѓан бірќатар экономикалыќ
факторлар ... ... ... алып ... ... ... (1991 – ... ‰кімет
єлеуметтік бейімделген ќоѓамныњ экономикалыќ концепциясын
саќтап ќалуѓа тырысты. Алайда аталмыш ... ... ... ... шыќты. Оны іске асырудыњ принциптерінде
консервативтік єкімшілдік – шаруашылыќ ... ... ... ... ... б±л кењ ... тµлей алмау жаѓдайына
алып келді. Нарыќтыќ жаѓдайда зейнетаќы міндетті аударудыњ
мањызды кµлемде болуы кєсіпорындардыњ шыѓындарыныњ µсуіне,
ж±мыс к‰шіне бµлінетін шыѓындардыњ артуына алып келді.
М±ныњ ... ... ... ... ... ... тєртіпке алып келді, оныњ
салдарынан, ќорѓа ќаржы толыќ аудрымдар жєне т±рѓындарѓа аќы
тµлемеу µсті.
Баѓалау ... ... ... ќоры ... мен кірістердіњ 50-60 пайызы ѓана
кµрсетілген.
Екіншіден, экономикалыќ жаѓдайдыњ одан єрі нашарлауы
ж±мыссыздыќтыњ µсуіне алып келген кєсіпорындардыњ
басым кµпшілігініњ тоќтап ќалуы, инфляцияныњ µсуі (ењ ... 1992 жылы ...... 2960,8 ... ... ... ќоры ... ќысќаруына алып келді. [20,46-б.]
Жања экономикалыќ жєне саяси жаѓдайда єлеуметтік саясатќа ескі
єдістерді єрі ... ... ... жаќсы т‰сінген
жања ‡кімет єлеуметтік шектеулікте макроэконмикалыќ
т±раќтылыќты ресми мєлімдеген реформалардыњ жања
моделін ќабылдады.
Осылайша, 1994 жылѓы республикалыќ бюджетті талќылау жєне
маќ±лдау барысында, ‡кмет єйгілі ... ... ... ... де ... азайтуѓа ыќпал
ететін, сол кездегі аса ќажетті іс – ... ... ... ... ... ... ... жєне экономикалыќ
баѓдарламаларды тоќтатуѓа; єлеуметтік жєрдемаќылар мен
жењілдіктерді мал м‰лкі аздар мен т±рѓындардыњ єлсіз
ќорѓалѓан бµлігіне ѓана беруге; кредиттер туралы
келісімдерді ... жєне ... ... ... ... ... миссияѓа ±сынѓандай аныќ жєне
жасырын жалпы субсидияларды к‰рт ќысќартып, орнына жоѓары
дєрежед адрестелген єлеуметтік ќорѓауды енгізуге.
Ал зейнетаќы ... ... ... бір ... ... ... ... минималды
ќажеттілігін де µтеуге ќабілетсіз болса, екінші жаѓынан –
экономика ‰шін ауыр ж‰к болды. Б±л жаѓдай, сонымен бірге 1993
жылдан 1995 жылѓа ... ... ... 2867 ... мыњѓа дейін кµбейуі, 1/5 бµлігін ќ±раѓандыѓы ќиындатып
жіберді. [18,98-б.] Табиѓи ... ... ... ... µсуі, республиканыњ зейнетаќы
ќорыныњ ж‰гін ±лѓайта т‰сті.
Осылайша, зейнетаќы ќорыныњ дефециті к‰рделі проблема туѓызды
жєне зейнетќылыќ ќамсыздандырудыњ µмір с‰ріп ... ... ... ... алып ... ќол ... ... мемлекеттіліктіњ даму
тєжірибесін тањдап алѓан Ќазаќстан Республикасыныњ
Конститутциясын 1995ж ќабылдаѓаннан соњ, ішкі саясатта,
республика т±рѓындарын ... ... ... ... ... ... маќсат еткен
зањдыќ акттер мен жоктриналар єзірлеу басталды. Єлеуметтік
сала реформасыныњ негізгі идеясы м±ндай формула болды:
єлеуметтік мемлекет принципі єлеуметтік асыраушылыќ
жєне патернализмді білдірмейді.
М±нда ... ... ... ... єлеуметтік т±раќтылыќты саќтау жне ныѓайту;
єлеуметтік саланы нарыќтыќ ќатынастыњ ... ... ... ... саяси интитуттарды аныќтау жєне
экономикалыќ механизмдерді іске ќосу,
рухани µндіріс саласында реформаны ќ±ќыќтыќ ... ... ... ... оныњ ... ... ... саланы
нарыќтыќ ќатынастыњ белсенді субъектісіне айналдыру»
кейіннен 1997 ж. наурызда ќабылданѓан Ќазаќстан
Республикасында зейнетаќымен ќамтамасыз ету ж‰йесін
реформалау Концепциясында кµрніс тапты.
Осылайша, елдіњ ... ... ... ... ... ауысуы, єлеуметтік саќтандырудыњ
бюджеттік емес автономиялыќ т‰рлерініњ тармаќталѓан ж‰йесін
мемлекеттік бюджеттен дотациялар тµлеуі негізінде єлеуметтік
саќтандыруды µзгерту ќажеттігін туѓызды.
1998 жылдыњ 1- ... ... ... ... 1991 жлы 17- ... ... ... ќамтамасыз ету туралы» ЌР
Зањыныњ к‰ші жойылды жєне жања зейнетаќы ж‰йесі ж‰зеге
асырыла бастаѓан, осыныњ нєтижесінде б±рын µмір ... ќоры ... ... ... ... болып
ќайт ќ±рылды. Б±л орган іс ж‰зіндегі зейнеткерлерге зейнетаќы
тµлеуді ж‰ргізді жєне ењбек тµлемдері ќорынан міндетті 15
пайыздыќ жарна есебінен жєне жинаќтаушы ... ...... жинаќтаушы
зейнетаќы ќорынан (МЖЗЌ), µз ќорларын толыќтырып отыратын
болды.
µзініњ жањалыѓына ќрамастан жања зейнетќы саясаты бірдейліктіњ
де жєне ... ... де ... ‰йлестіре алды.
Осы жаѓдайдыњ арќасында зейнетаќы ж‰йесініњ аталмыш модельі іс
ж‰зіндегі зейнеткерлерге жєне салыстырмалы т‰рде индивидуалды
зейнеткерлік жинаќтауѓа саќтандыру жарналарын ... ... ... ... ... ... жања ... бір
жаѓынан 1998 жылдыњ 1 – ќањтарына дейін зейнеткерлікке
шыќќан азаматтарды зейнетаќмен ќамтамасыз ету бойынша
міндеткерлігін саќтап ќалса, екінші жаѓынан жинаќталѓан
саќтандыру жарналарыныњ келешектегі ... ... ... гарант болатын болды.
[19,100-б.]
Жинаќтаушы зейнетаќы ж‰йесініњ схемасы ‰ш ќаржы зейнетаќы
ќорыныњ ... ... ... ... бойынша
компаниялармен банк – кастодиондардыњ.
єрбір салушы ќаржы бµлген мезеттен µзі тањдаѓан жинаќтаушы
ќорынан индивидуалды счетќа ие болады. Оныњ ... ... ... ... ... бойынша компанияларѓа
(ЗАБК) аударылады. ЗАБК µз кезењінде банк – кастадиондар
арќылы мынадай пропоруияда т‰скен ќаржыларды орналастырады:
25 пайыздан кем емес бµлігін ... ... ... ... салынады, 25 пайызы – мемлекеттік орта
жєне ±заќ мерзімділік ќ±нды ќѓаздарѓа, 10 ... ... ... ќ±нды ќаѓаздарына, 40 пайызы банктік
депозиттік сертификаттарѓа жєне екінші дєрежедегі
банктер депозиттерге, 10 пайызы «А» ... ... ... ... ... акциясына аударылады. [20,48-б.]
Мемлекеттік жинаќтаушы зейнетаќы ќоры (МЖЗЌ) жинаќтаушы ж‰йе
ќ±рылысында бола отырып, кµптеген жекеменшік ќорларымен
бірге бір µзі ... ... Оныњ ... ... ќордан бірден – бір айырмашлыќтары
зейнетаќы активтерін мемлекеттік емес секторларѓа
орналастыра алмайтындыѓында, б±л жаѓдай мемлекеттіњ
зейнетаќы активтерін саќтандыруѓа зањдыќ негізде
жауапкершілігі ... ... ... ... сенімділігініњ кепілі оларды
лицензиялау жєне олардыњ ќызметін ќ±нды ... ... ... ... жєне ЌР ... єлеуметтік
ќорѓау министрлігініњ ¦лттыќ зейнетаќы агенттігі
ж‰ргізетін ьаќылау болып табылады.
Ж‰ргізілген реформалардыњ нєтижесінде Ќазаќстан ‡кіметі
азаматтардыњ кейінгі µз таѓдырына толыќ
жауапкершілігініњ ... ... ... ... ... ... ие ... Онда єрбір адам µзініњ ењбек
жолыныњ басталуымен болшаќтаѓы зейнетаќысын жинќтай
бастайды.
М±нда жња жинаќтаушы зейнетаќы ж‰йесініњ экономикалыќ жаѓынан
тарыќшылыѓын да ±мытпау ќажет. 2000 ж. 1 ... ... ... ... оныњ ... МЖЗЌ – да,
барлыќ салымшылардыњ саны 3578 153 адамды ќ±рады. Ал
зейнетаќы ктивтері 101,8 ... ... ... 702 ... долларды (оныњ ішінде 40,8 пайыз – МЖЗЌ – њ ... ... ... б±л ... ... ... ЖІ¤ - ніњ 5,1 пайызы болатын. [60.118-б.]
Ќор шоттарына зейнетаќы ќаржыларыныњ м±ндай темпте ... ... ... ... ... бірге, зейнетаќ реформасыныњ негізгі механизмі
азаматтардыњ ±заќ мерзімділік жинаќтары жєне б±л
ќаржыларды елдіњ наќт экономикасы мен µнеркєсіп
µндірісіне инвестициялау болып табылады. Елдіњ кез ... ... б±л ... зейнетаќы ќорларына бєсекелес
бола алмас. Зейнетаќы ќорларынан ќаржыларды пайдалану кезењі
орта есеппен 30 жылды ќ±рйды деп болжамдалѓан. [сонда,119-б.]
Соѓан ќрамастан зейнетаќы ќорларыныњ ... ... ... ... ... ќолднылмады. Зейнетаќы активтерініњ 80 пайыздан
астамы мемлекеттік ќ±нды ќаѓаздарѓа салынды да, олар
экономиканыњ наќты секторларына толыќќанды ж±мыс сітей
алмады, ... ... ... жања ... орындарын ќ±ра
алмады, салыќ салынатын базаны ±лѓайтуѓа ‰лес ќоспады, тек
аѓымдаѓы бюджеттік маќсатќа ќолданылды. Ал осы ... ... ... ... ... Чили ... ... экономиканы кµтеруде шешуші роль ойнады жєне
экономиканыњ 3,5 тен 6 ... ... ... ... ... ... ... ќолданудаѓы проблемаларды шешудегі
негізгі негатив б±л – капиталдар рыногыныњ жеткілікті
дєрежеде дамымаѓандыѓын, оныњ ішінде ќ±нды ќаѓаздар
рыногыныњ дамымауы ... ... Ал б±л ... ... ... ... салу ... тежеді.
Сондыќтан осы баѓыттаѓы аќулды µзгертпейінше зейнетаќы
реформсыныњ єрі ќарай жемісті т‰рде жалѓасуына ‰міт
етуге болмайтын еді.
Жалпы алѓанда зейнетаќы ... ... КСРО – дан ... ... ... ... ... прогрессивті
екендігі айдан аныќ еді. Ал жоѓарыдаѓы айтылѓан кемшіліктер
єлеуметтік салада шешімін к‰тіп т±рѓан басќа да проблемалар
сияќты зейнетаќы мєселесінде де ... ... ... ... жылдары аталмыш проблемалар орныќты
шешімін тапты.
2.3. Ќазаќстан т±рѓындарына медициналыќ ќызмет кµрсету
саласындаѓы мєселелер мекн ... ... ... ... ... медицина саласы да
айтарлыќтай ќиындыќтарды бастан кешірді. Ќаржыныњ
тапшылыѓынан ... мен ... ... ... кµрсете алмады. Єсіресе, шалѓай
ауылдардаѓы ауруханалар мен дєрігерлік ќызмет кµрсететін
пункттердіњ жаѓдайы тым нашар ... ... ... ... ... ... Ќаржыныњ
жетіспеушілігінен жабылып ќалѓан ауруханалардыњ саны
кµбейді. Денсаулыќ саќтау саласында істейтін дєрігерлер мен
мейірбикелердіњ ќатары ќысќарып, 1997 жылы республикада 57 мыњ
дєрігер жєне 150 мыњ ... ... ... ... аз, ... ... ... жауапкершілікті талап
етеді. Олардыњ айлыќтарын уаќытысында тµлемейтін аймаќтар
µсті. Міне, осындай себептерден келіп, елдіњ т±рѓындары,
єсіресе, ауылдыќ жерлерде дєрігерлік ... зєру ... ... зор ауру т‰рлері, соныњ ішінде ж±ќпалы,
тері – венерологиялыќ аурулар, µкпе ауруларынњ т‰рлері, ж‰рек
ќан тамырлары аурулары, аналар мен балалардыњ анемеяѓа
шалдыѓуыкµбейді, µлім – ... ... ... єр мыњ ... шаќќанда µлім – жітім 8
адамнан 10,1 адамѓа дейін ... ал ... ... ... ... саны 1991 жылы 134,5 мыњ ... жылы 168,3 ... жетіп, яѓни 25,5 пайызѓа артты.
[сонда,357-б.]
Сондыќтан осы жаѓдайларды ескере отырып, ‰кімет тарапынан
медицина саласына ж±мсалатын ќаржы 1997 жылы 21,4
миллиард ... ... 1998 жылы 29 ... ... 1999 жылы 54,1 млрд ... бµлу ... Сонымен
ќтар саланы экономикалыќ басќару єдісіне кµшіруді тездету,
дєрігерлік саќтандыруды бірте – бірте негізу, оны мемлекет
меншігінен алып, ... ... алу, ... ... тыс ... кµздерін кењейту,
сондай – аќ «Халыќ денсаулыѓы»±лттыќ баѓдарламасын жєне т.б ... ... ... ... ... ... ... бес жылда сєбилердіњ шетінеу кµрсеткіші 7 пайызѓа,
аналардыњ ќайтыс болуы 36 ... ... ... ... ... жєне халыќтыњ табиѓи µсімініњ артуы байќалды. 2003
жылѓа ќарай денсаулыќ саласындаѓы жекеменшік секторы ... ... [50, ... ... ... жєне оныњ дењгейін кµтеру
маќсатында Президенттіњ жарлыѓымен 2002 жыл –
Денсаулыќ жылы болып ... ... ... ауылдаѓы кµптеген медициналыќ мекемелер жµндеуден
µтті. Денсаулыќ саќтау саласыныњ 88 нысаны жањадан салынды.
Олардыњ ... ... мен ... ... бар. Бір аудандыќ аурухана, 16 ауылдыќ
учаскелік аурухана, 71 ... ... ... ...... ... ... келтірілді жєне
жањадан ашылды. Халыќты, бірінші кезекте, ќант
диабетімен, туберкулезбен жєне онкологиялыќ
аурулармен ауыратындарды дєрілік препараттармен
жабдыќтау жаќсарды.
Денсаулыќ жылында 4,2 миллион ауыл ... ... 36 ... жуыќ науќас есепке алынды. Одан
басќа 75 мыњнан ... ... ... ... ... µтті. 2002жылы ауруларѓа ќарсы адамдарды егумен
ќамту 97 ... ... ... ... ќ±л ... ... эпидемиялыќ паротит 45 пайызѓа,
ќызылша 25 пайызѓа дейін тµмендеді.
Денсаулыќ жылы шењберінде 12-18 жасќа дейінгі бір ... ... ... медициналыќ тексеру ж‰ргізілді. М±ныњ µзі балалар
денсаулыѓын уаќтылы аныќтауѓа жєне ... ... ... ... ... 2002 ... таѓы ... жеке Денсаулыќ саќтау министрлігі, Санитарлыќ
– эпидемиологиялыќ баќылау жєне Фармация комитеті ќ±рылды.
М±ндай медициналыќ мекемелер б±рын ... ... ... жылдары денсаулыќ саќтау саласын республикалыќ
бюджеттен ќаржыландыру екі ... ... ... – 50 ... ... ±лѓайды. М±ныњ µзі
медицина ќызметкерлері жалаќысыныњ µсуіне жаѓдай жасады.
Ќортыныды
Еліміз президенті Н.Є.Назарбаев : «Ж‰з жылѓа татырлыќ – он жыл»
- деп атап ... ... ... ќайшылыќтары мен
ќуанышты сєттері бірге ж‰рген Тєуелсіз Ќазаќстанмыздыњ
егемендікке ќол жеткізген к‰нінен бастап дамуыныњ алѓашќы
белесі - он жыл ішіндегі єлеуметтік – экономикалыќ ... ... ... ... жылы 16 желтоќсанда біз тєуелсіздікке ќол жеткіздік.
Сонымен бір ... 80 ... ... ... бастаѓан
орталыќтыќ ж‰йеніњ салдарынан экономиканыњ ќ±лдырауына тап
болѓандыќтан елдіњ экономикалыќ негіздерін т‰бірінен
µзгертуге тура ... ... ... д±рыс шешімін
таппаѓан экономика терењ даѓдрысќа ±шырады. Инфляция
шарыќтады. Банк ж‰йесініњ кембаѓалдыѓы саланы т±ќыртып,
тµлемдік функцияларын атќаруы айларѓа созылып ... ... ... ... ... кµлемі тењ жартысына кеміп кетті. Ауыл
шаруашылыѓында ќ±лдрау ‰штіњ біріне ... ... ал ... ... ‰штен екіге кеміді. ¤неркєсіп алыптары
тоќтап, ж±мыссыздыќ µрбіді, жаппай экономикалыќ ќоныс
аудару басталды. Сол кездегі «ќызыл директорлардыњ»
сауатсыздыѓынан µндірістік сектор ќарызѓа ... ... ... ... ... ... мен жалаќы тµлемсіздігі созылмалы сипат алды.
Заттай тµлем мен ... ... ... ... ... пен ... ... кєдімгідей ашаршылыќ
пен ж‰деп – жадаушылыќ ќатері тµнді. Экономикада батыл да
ж‰йелі, жігерлі де жедел µзгерістер ж‰ргізуді µмірдіњ
µзі талап етті.
Бірнеше кезењнен т±ратын ... ... ... ... жања ... ... нарыќтыќ, єлемдік
ќалыптарѓа сєйкес зањдарѓа ие болды.
Банктер т‰бегейлі µзгерді. Принципті жања бюджет жєне салыќ
ж‰йелері т‰зілді, баѓа мен ... ырыќ ... 1993 ... ... ... ... м‰мкіндік берген
µзіміздіњ ±лттыќ валютамызды енгізді.
Ќысќа мерзімніњ ішінде 1992 жыл мен 2000 жылдыњ аралыѓында
экономикадаѓы реформалар мен оны барынша жекешелендірудіњ
тµрт баѓдарламасы єзірленіп, ... ... ... дєйекті ж‰зеге асыру экономикамызды
терењ ќ±рылымдыќ реформаларѓа бастады. Осы жылдар ішінде жеке
меншік, кєсіпкерлік , шаѓын бизнес белсенді т‰рде енгізіліп,
оларѓа ќолдау кµрсетілді.
Мыњдаѓан орта жєне ірі ... ... ... ... ... ... ... экономикалыќ даму жолына т‰сіп,
біртіндеп азмттардыњ єл – ауќаты жаќсара ... ... де, ... ... де Ќазаќстанныњ ќайда, ќандай
маќсатќа ±мтылып отырѓанын жєне ќай баѓытќа беттегісі
келетітін т‰сінуге тиіс едік. Баршаѓа, єсіресе, ... енді ... ... ... ... ... бір
дєл де айќын «дабыл белгісі» ќажет болды.
1997 жылдан бастап осы с±раќтардыњ бєріне ... ... ... 2030 ... дейінгі Даму стратегиясына сєйкес іс –
ќимыл жасауѓа кµштік.
Б±л т±жырымдамалыќ стратегиялыќ жєне тактикалыќ сипаты бар,
Ќазаќстан Республикасыныњ ... ... ... мен ... ... бейнеленген ќ±жат болды.
1998 жылдан бастап зейнетаќы ж‰йесіндегі, мемлекеттік
ќызметтегі, сот тµрелігіндегі, білім беру мен
денсаулыќ ... ... ±заќ ... реформалар
басталды. Ауылда да айтулы µзгерістер ж‰зеге асырылды.
Еліміз тањдап алѓан стратегия барлыќ баѓыттарда ж±мыс істей
бастады. Алайда таѓдыр республикамызды таѓы да ... ... 1997-98 ... ... ... ... ... зауыттардыњ тоќтап ќалу, жаппай ж±мыссыздыќтыњ етек алу,
аса к‰шті бюджеттік даѓдарыс, зейнетаќы мен жалаќыныњ тµленбей
ќалу ќаупіне ќайтадан ... ... ... жол ... жоќ, ол µзініњ
бекемдігін дєлелдеп шыќты.
1998-2001жылдарда экономикада т±раќтылыќ білінді, зауыттарѓа жан
кіріп, ж±мыс істей бастады, ауылдар да етек – жењін жиып,
ќалалар мен ... ... ... ... ... ... ... басты.
Єлемдік тєжірибе (Жапония, ЌХР) кµрсетіп отырѓандай, жинќтау
нормасы он пайыздан тµмен болмайтын ... ... ... ... µсуі ... ... 2002 жылы
жалпы ±лттыќ табыстыњ жиырма бес пайызѓа тарта жинаќтау
дењгейіне шыќты. 2001 жылы банктер берген ... ... ... ... (‰ш ... доллардан астам) ќ±рады. ¦лттыќ
банктіњ ќайта ќаржыландыру мµлшерлемесі 1994 жылѓы тамыздаѓы
‰ш ж‰з ќырыќ пайыздан 2001 жылы тоѓыз пайызѓа дейін
тµмендеді.
Соњѓы бес жылда ішкі ... ... ... ... ... 26 ... ... жеткенін атап кµрсеткім
еледі. Мысалѓа б±л кµрсеткіш Венргияда – 26,2, Польшада –
24,4 пайыз болды. Наќ осы кезењ ішінде ... ... ... 52,1 пайыз болса, Польшада – 49, Венгрияд – 70 пайызды
ќ±рады.
Біздіњ экономикамызда ... ... ... рµлі
орасан зор. 1993 жыл мен 2001 жыл аралыѓында Ќазаќстан 14,7
миллиард АЌШ доллары мµлшерінде ... ... ... µзі
ТМД елдеріндегі барлыќ шетел инвестицияларыныњ ‰штен біріне
жуыѓын, ал ... Азия ... ... ... ќ±райды.
Шаѓын бизнестіњ дамуы, яѓни 1 миллион 600 мыњ адамды ќамтитын
шаѓын жєне орта кєсіпорындардыњ 2001 жылы 400 мыњ
субъектілерініњ ж±мыс істеп ...... ... таѓы да бір ... ... ... жалпы ішкі µніміндегі ‰лесі іс
ж‰зінде ќ±лдырдан тура он ... ... ... ... ... ... ... т±татын: бостандыќ,ашыќтыќ, ырыќты
саясат пен экономика сынды д‰ниелерге ж‰здеген ... ... µн ... ... дегенді
білмеген, еркін ой-пайым атаулы аяусыз басып жаншылып
келген елде ќол ... ... ... ... адамныњ
ќарапайым ќ±ќтарыныњ µзі б±зылып, миллардтаѓан адам аш-жалањаш,
мешеу к‰й ... ... ал ... ... ... ќол жеткізді.
Жоѓарыдаѓы деректер республикамыздыњ єлеументтік-экономикалыќ
дамуы он жыл ішінде ќаншама тар жол тайѓаќ кешуден µтіп
біртіндеп т±раќтана бастаѓандыѓыныњ, ... µсу ... ... ... Ендігі жерде, халќымыз µзі тањдап
алѓан жолынан таймай, ќол жеткізген табыстары мен ќ±дай берген
±лан-ѓайыр байлыѓынан айырылып ќалмай, осы ќарќынмен єрі ... ... ... ... ... ±ѓынды.
Cілтемелер тізімі:
1. Назарбаев Н.Є. Сындарлы он жыл. ... ... ... Н.Є.В потоке истории. Алматы, 2002
3. Назарбаев Н.Є. Тєуелсіздік белестері. Алматы, 2003
4. Назарбаев Н.Є. Єділеттіњ аќ ... ... ... ... Н.Є. ... ... мемлекет ретінде
ќалыптасуы мен дамуыныњ стратегиясы. Алматы, 1992
6. Назарбаев Н.Є. Ѓасырлар тоѓысында. Алматы, 1996
7. Назарбаев Н.Є. Ќазаќстан -2030. ... ... ... ... дењгейі. Статистикалыќ жинаќ.
2002ж. Алматы, 2003.
9. Ќазаќстан – цифрларда. Статистикалыќ жинаќ. 2003ж. Алматы,
2004.
10.Ќазаќстан µњірлеріндегі халыќтыњ экономикалыќ белсенділігі.
Статистикалыќ жинаќ. 1991-2003жж.Алматы, ... ... ... ... аќы. ... ... 2006
12. Казакстан. Эволюция государствa и обществa. Алматы, 2003
13.Тасмаганбетов И.Н. Социально – политичеcкое ... ... и ... ... 1997
14. Шокменов Ю.К. Человеческое развитиe Казакстана: методология
и ... ... ... ... А. ... пенсионной системы. ИЭИ // Аль-Пари. –
1998. - №4.
16. ... ... по ... ... А., ... ... ... и жизнь. – 1994. - №5
18. Тасмаганбетов И.Н. Социальная политика в условиях
независимости Республики Казакстан // Саясат. –
1997. - №9
19.Тасмаганбетов И.Н ... ... и ... А., ... ... А. Три года ... реформы // Аль – пари. –
2000. - №5
21. Бондарь Т. Что происходит в банковской системе Казакстана.
// Финансист. – 2001. - ... ... А.М. ...... ... ... ... в условиях реформ. – М: Финансы и
статистика, 1995
23. Казакстан: 1991-2001 годы: Информационно – ... / Под ред. ...... ... Казакстан по статистике, 2001.
24. Кенжегузин М., Додонов В. ... ... ... этапы, проблемы, итоги. // Экономика и
статистика. – Алматы, 2001. - №2. – 3,9.
25. Кошанов А., Хусаинов Б. ... и ... в ... // ... и ...
1998. -№8-9.
26. Мухамедиев Б., Бордоусов О. Внешняя торговля Республики
Казакстан за годы независимости. // ... ...... 2001. - ... ... направления развития и размещения производительных
сил Казакстана на период да 2005 г. /Под ред. А.Е.Есентугелова
и Ж.А.Кулекеева. – ... РГП ... ... ... ... ... ... сектора как основа
экономического роста. Департамент исследований и
статистики. // Экономическое образование. Национальный
банк Казакстана. – 2004. - №1.
29. Промышленность, сельское ... и ... за ... ... ... сборник.
Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики Казакстан
по статистике, ... ... А., ... Ю. Экономика Республики Казакстан:
состояние и перспективы роста. // Экономика и ... ... 2002. - ... Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в
январе - сенябре 2004 года. Краткий ...... ... ... ... статистике, 2004.
32. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан в
январе - ... 2004 ... ... ...... ... Республики Казакстан
по статистике, 2004.
33. Социально – эконмическое развитие Республики Казакстан ... 2004 ... ... ... ...
Алматы: Агентство Республики казакстан по статистике,
2004.
34. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики
Казакстан (на ... рус. Яз). – ... 2004. - ... ... ... ... ... Республики
Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №1
36. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики
Казакстан (на казак.и рус. Яз). – ... 2004. - ... ... бюллетень. Национальный банк Казакстана (на
казак.и рус. Яз). – Алматы, 2002. - ... ... ... ... банк ... ... рус. Яз). – ... 2003. - №6
39. Статистический бюллетень. Национальный банк Казакстана ... рус. Яз). – ... 2004. - ... ... ... ...... Yeerbook
of Kazakhstan: Статистический сборник / Под ред. А.А.Смаилова.
... ... ... Казакстан по статистике, 2002
42. Страны – члены СНГ в 1991г. ... ... СНГ. – М.: ... ... ... ... Е.С., ... Л.С., Кротов М.И. Экономика Содружества
Независимых Государств накануне третьего тысячелетия. – СПб.:
НАУКА, 1998.
44. Экономика СНГ: 10 лет реформирования и ... / ... СНГ. М.: ... 2001
45. 10 лет Содружества Независимых Государтств (1991-2000) .
Статистический сборник. ... ... СНГ. – М., ... ... Б. Ќазаќстанда аралас экономика кезіндегі
индустриалдыќ-инновациалыќ саясат жєне кєсіпкерлік.
Т‰ркістан, 2004
47. Т±рысов К. Об экономической политике правительства
Казахстана //Альпари. 2000. - ... М.Х. ... ... и ... ... 2001
50. Мусин Ш. Ќазаќстан тарихы. Алматы, 2005
51.Амангельдиев Б.Р. Преватизация в Казахстане. //Суверенный
Казахстан на рубеже тысячелетий. Казахстанский институт
стратегических исследований при Президенте ... ... ... С. ... ауыл ... тоќырау.
Алматы, 1999
53.Єбдікєрім±лы Є.Ќазаќстан тарихы. Алматы, 1997
54.Рысбай±лы ¦. Ќазаќстан Республикасыныњ тарихы. Алматы, 1999
55.Габдулина Г.К. Казахстан и современный мир. Алматы, 2001
56.Морозов А. ... в годы ... ... В.А. Казахстан в современном мире, Алматы, 2003
58.Муркин Д.А. Пенсионная Реформа в Казахстане. //Суверенный
Казахстан на ... ... ... ... при Президенте Республики
Казахстан. Алматы, 1999
59. Казахстан: эволюция государства и общества. Алматы, 2003
60. Арсаханова Л.И. Эволюция ... ... ... ... Казахстан и их влеяние на экономический рост.
//www.5ballov.ru/publications/works/
Пайдаланылѓан єдебиеттер тізімі :
1. Назарбаев Н.Є. ... он жыл. ... ... ... Н.Є.В ... ... 2002
3. Назарбаев Н.Є. Тєуелсіздік белестері. Алматы, 2003
4. Назарбаев Н.Є. Єділеттіњ аќ жолы.Алматы, 1991
5. Назарбаев Н.Є. ... ... ... ... мен дамуыныњ стратегиясы. Алматы,1992
6. Назарбаев Н.Є. Ѓасырлар тоѓысында. Алматы, 1996
7. Назарбаев Н.Є. Ќазаќстан -2030. Алматы, 1997
8.Ќазаќстандаѓы ... ... ... Статистикалыќ
жинаќ.2002ж.Алматы, 2003.
9. Ќазаќстан – цифрларда. Статистикалыќ жинаќ. 2003ж. Алматы,
2004
10.Ќазаќстан µњірлеріндегі халыќтыњ экономикалыќ белсенділігі.
Статистикалыќ жинаќ. 1991-2003жж.Алматы,2004
11. Ќазаќстан Республикасындаѓы ењбек аќы. ... ... ... ... государство и общество. Алматы,2003
13.Тасмаганбетов И.Н. Социально – политичекое обновление
Казакстана: тенденции и приоритеты. Алматы, 1997
14. Шокменов Ю.К. Человеческое развития Казакстана: методология
и ... ... ... ... А. ... ... системы. ИЭИ // Аль-Пари. –
1998. - №4.
16. Национальный отчет по человеческому развитию. А., ... ... ... и ... – 1994. - №5
18. Тасмаганбетов И.Н. Социальная политика в условиях
независимости Республики Казакстан // Саясат. –
1997. - №9
19.Тасмаганбетов И.Н Социальная политика и ... А., ... ... А. Три года ... ... // Аль – ...
2000. - №5
21. Бондарь Т. Что происходит в банковской системе Казакстана.
// Финансист. – 2001. - ... ... А.М. ...... ... развития
Республики Казакстан в условиях реформ. – М: Финансы и
статистика, 1995
23. Казакстан: 1991-2001 годы: Информационно – аналитический
сборник / Под ред. А.А.Смаилова. – ... ... ... по ... ... Кенжегузин М., Додонов В. Экономическое реформы в
Казакстане: этапы, проблемы, итоги. // Экономика ...... 2001. - №2. – ... ... А., ... Б. Реформа и макроэкономические
преобразования в Казакстане. // Общество и экономика. –
1998. -№8-9.
26. Мухамедиев Б., Бордоусов О. Внешняя торговля Республики
Казакстан за годы ... // ... ... – Алматы, 2001. - №2.
27. Основные направления развития и размещения производительных
сил Казакстана на период да 2005 г. /Под ред. А.Е.Есентугелова
и ...... РГП ... ... ... Приоритентное развитие финансового сектора как основа
экономического роста. Департамент исследований и
статистики. // Экономическое образование. Национальный
банк ... – 2004. - ... ... ... ... и строительство
Казакстана за 1920-200 годы. Статистический сборник.
Под ред. А.А.Смаилова. – Алматы: Агентство Республики
Казакстан по ... ... ... А., ... Ю. Экономика Республики Казакстан:
состояние и перспективы роста. // Экономика и статистика. –
Алматы, 2002. - №1.
31. Социально – ... ... ... Казакстан в
январе - сенябре 2004 года. Краткий статистический
справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан
по статистике, 2004.
32. Социально – эконмическое ... ... ... ... - ... 2004 года. Краткий статистический
справочник. – Алматы: Агентство Республики Казакстан
по статистике, 2004.
33. Социально – ... ... ... ... ... 2004 ... ... статистический справочник. –
Алматы: Агентство Республики казакстан по статистике,
2004.
34. Статистический бюллетень. ... ... ... (на ... рус. Яз). – ... 2004. - №12
35. Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики
Казакстан (на ... рус. Яз). – ... 2004. - ... Статистический бюллетень. Министерство финансов Республики
Казакстан (на казак.и рус. Яз). – Алматы, 2004. - №7
37. ... ... ... банк ... ... рус. Яз). – ... 2002. - ... Статистический бюллетень. Национальный банк Казакстана (на
казак.и рус. Яз). – Алматы, 2003. - №6
39. Статистический ... ... банк ... ... рус. Яз). – ... 2004. - ... ... ежегодник Казакстана – Statistical Yeerbook
of Kazakhstan: Статистический сборник / Под ред. ... ... ... ... ... по статистике, 2002
42. Страны – члены СНГ в 1991г. /статистический ежегодник/
статкомитет СНГ. – М.: Финансовый инжинирниг, 1992
43. Строев Е.С., ... Л.С., ... М.И. ... ... Государств накануне третьего тысячелетия. – СПб.:
НАУКА, 1998.
44. Экономика СНГ: 10 лет реформирования и интеграционного
развития / Исполком СНГ. М.: Финстатинформ, 2001
45. 10 лет ... ... ... ... ... ... Межгосударственыый статистический
комитет СНГ. – М., 2001.
46. Исабеков Б. Ќазаќстанда аралас экономика кезіндегі
индустриалдыќ-инновациалыќ саясат жєне кєсіпкерлік.
Т‰ркістан, 2004
47. ... К. Об ... ... правительства
Казахстана //Альпари. 2000. - №5.
49.Абусейтова М.Х. История Казакстана и Центральная Азия.
Алматы, 2001
50. Мусин Ш. Ќазаќстан ... ... ... Б.Р. ... в ... //Суверенный
Казахстан на рубеже тысячелетий. Казахстанский институт
стратегических исследований при ... ... ... ... С. Ќазаќстанныњ ауыл шаруашылыѓындаѓы тоќырау.
Алматы, 1999
53.Єбдікєрім±лы Є. Ќазаќстан тарихы. Алматы, 1997
54.Рысбай±лы ¦. Ќазаќстан Республикасыныњ ... ... ... Г.К. ... исовременный мир. Алматы, 2001
56.Морозов А. Казакстан в годы независимости. Алматы,2005
57.Ермеков В.А. Казахстан в современном мире, Алматы, 2003
58.Муркин Д.А. ... ... в ... ... на ... тысячелетий.Казахстанский институт
стратегических исследований при Президенте Республики
Казахстан. Алматы, 1999
59. Казахстан: эволюция государства и общества. ... ... ... Л.И. Эволюция процесса макроэкономических реформ
в Республике Казахстан и их влеяние на экономический ... ... ... ... ... ... 2003 г.
62. Халыќаралыќ экономикалыќ байланыстар Майдан – Єли Байгісиев
Алматы 1998 ж.
63. Н.Є.Назарбаев Ќазаќстан экономикалыќ єлеуметтік жєне ... ... ... ... Б. ... ... ... кіріспе»

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1991 – 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы64 бет
Қазақстан Республикасының 1991-2001 жылдардағы экономикалық жағдайы75 бет
Корпорациялық табыс салығының қалыптасу тарихы6 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
Алакөлдің көпжылдық су деңгейі режимі43 бет
Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық қорын анықтау62 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Соғыстан кейінгі жылдары очерктерден құрастырылған жинақтар12 бет
Қазақстандағы 1921-1922 жылдардағы ашаршылық8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь