Қазақ халқының дәстүрлі әдет - ғұрыптары, салт дәстүрлері


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 ТҰРМЫСТЫҚ ТӘРБИЕГЕ ҚАТЫСТЫ САЛТ.ДӘСТҮРЛЕР ... ... ... ..10
1.1 Амандасу салты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2 Қонақ қабылдап, күту рәсімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.3 Ұлттық отбасы тәрбиесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

2 АДАМДЫ ЖЕРЛЕУ ДӘСТҮРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.1 Кісі өлімі және оны естірту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.2 Сүйекті жерлеу және аза тұту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62

3 ДӘСТҮРЛІ ХАЛЫҚ ЕМШІЛІГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40.
3.1 Сенім.нанымдарға негізделген емдеушілік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
3.2 Шөптер мен ағаштарды емдікке пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52

ДЕРЕК БЕРГЕН АДАМДАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
КІРІСПЕ

Таќырыптыњ µзектілігі. Ѓалымдардыњ пайымдауынша, ќазаќ халќыныњ арѓы тегі µзініњ тамырларымен сонау ќола дєуіріне кетеді. Содан бергі µткен тµрт мыњдай жылдыњ аясында кµшпенді µмір кешкен халќымыз сол тіршілікке сєйкес алуан т‰рлі салт-дєст‰рлерді ќалыптастыра білді жєне оларды атадан балаѓа, ±рпаќтан-±рпаќќа мирас етіп ќалдырып отырды. Кењес заманына дейін сол єдет-ѓ±рыптарды ќаз-ќалпында саќтап келді десек артыќ айтпайтын шыѓармыз. Алайда м±ндай ќ±былыстан ќызыл империя ‰стемдік ќ±рып т±рѓан кезењде айырылып ќала жаздаѓан. Б±рынѓы ата дєст‰рімізге ескіліктіњ сарќыны деп ‰рке ќарадыќ, жастарды басќаша, яѓни жања ќоѓам –коммунизм рухына тєрбиелейміз – мыс деп даурыќтыќ, осы баѓытта ж‰ргізілген шаралар нєтижесін берді: «Мазм±ны жаѓынан –социалистік, формасы жаѓынан-±лттыќ мєдениет ќалыптастырдыќ-мыс», -деп жар салдыќ. Шын мєнінде осындай мєдениет орнаѓан жоќ еді. Рас, социализм ќоѓамында жаѓдайымыз µте м‰шкіл болѓан еді деп айту ќисынсыз єрине, ол шаќта да єсіресе мєдени ќ±рылыста ќолымыз жеткен табыстар (оќу-аѓарту ішінде таѓы басќа) баршылыќ. Сонымен ќатар, орталыѓы Москва болѓан коммунистер ‰кіметініњ елді орыстандыру секілді зымиян саясатыныњ барысында халќымыздыњ кµпшілігініњ дінінен айырылѓаны, ана тілімізді ±мытќаны, ±лттыќ дєст‰рімізге ќайшы келетін халыќтардыњ белењ алѓаны, сол заманда µмір с‰рген ±рпаќтыњ дені ѓасырлар ќойнауынан жеткен єдет-ѓ±рыптардан ќол ‰згені де тарихи шындыќ. Ал мєдениетінен, тілінен, дінінен, салт-дєст‰рінен айырылѓан халыќтыњ ±лт ретінде жойылып кететіні µзінен-µзі т‰сінікті. Коммунистер елімізді осындай дєрежеге жеткізуге біртіндеп єкеле жатты… КСРО-ныњ ќ±лауыныњ арќасында м±ндай б±лыњѓыр болашаќтан ќ±тылдыќ. Ќазаќстан егемендігін алѓан к‰ннен бастап Президентіміз бен ‰кіметіміз сµніп бара жатќан мєдениетімізді ќайта жањѓыртуды басты маќсат етіп ќойды. Дербес мемлекет болѓан он жылдан астам уаќыттыњ ішінде б±л баѓытта ќыруар шаралар атќарылып келеді. Осыѓан орай ±лтымыздыњ салт-дєст‰рініњ, озыѓы мен тозыѓын айыра сараптап, халыќ кєдесіне жаратуѓа талпыну б‰гінгі зиялы ќауымныњ ќасиетті борышы болып саналады. Демек, ќазаќтардыњ ежелден ќалыптасќан єдет-ѓ±рыптарын терењірек зерттеп, оныњ тиімді жаќтарын ел арасында насихаттаудыњ келешек ±рпаќты тєрбиелеудегі мањызы зор.
Таќырыптыњ зерттелу дењгейі. Наќты бір халыќтыњ б‰кіл болмысын танып, т‰сінуге ќызыѓушылыќ ќай кезде де болѓан. Кµшпенділердіњ де мєдени µмірін зертеушілік бастауын ежелгі дєуірден алады. Ќазаќ даласында ертеде мекен еткен соњ, ‰йсін, ќањѓлы, ѓ±н, т‰рік тайпаларыныњ т±рмыс-салты туралы мањызды деректерді кµрші жатќан иран, грек, араб жєне ќытайдыњ жазбаша ескерткіштерінен табамыз. Ал монѓол заманында µмір м‰рген еуропа саяхатшылары Плано Кармени, Гильмон Рубрик, Марио Поло жєне парсы ѓалымы Рашид-ад-Дин ењбектерінде де ¦лы Даланы мекен еткен халыќтардыњ салт-дєст‰рі мен єдет-ѓ±рыптары жµнінде ќ±нды материалдар саќталып ќалѓан. Содан бергі ѓасырларда да ѓ±мыр кешкен ѓалымдардыњ ішінде кµшпенділер мєдениетіне арнап ќалам тартќандар баршылыќ. Біз осы зерттеушілердіњ барлыѓыныњ ењбектеріне тоќталмай, ХІХ ѓасырдан кейінгі уаќытта жарияланѓан шыѓармалардыњ бєріне болмаса да кейбіреулеріне шолу жасауды жµн кµрдік.
Ќазаќ халќын этнографиялыќ т±рѓыдан зерттеудіњ ‰лгісін бірінші рет жасаѓан орыс ѓалымы А.Левшин еді. Ол 1832 жылы µзініњ «Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсакских орд и степей» атты ‰ш томдыќ ењбегін жариялады. Б±л ж±мыс баспадан шыќќаннан бері осы кезге дейін ќазаќ тарихын зерттеушілердіњ назарынан тыс ќалѓан жоќ. Аталмыш монографияныњ ќ±ндылыѓы – оныњ ќазіргі к‰нде із-т‰зсіз жойылып кеткен архив деректері мен автордыњ µзі ел арасынан тікелей жиылѓан маѓл±маттар негізінде жазылѓандыѓында. Оныњ ішінде мањыздылыѓы: ќ±далыќ, ќалыњмал, жалпы ‰йленуге байланысты Тєуке ханныњ єйгілі «Жеті жарѓысындаѓы» ќаѓидалар сипатталѓан. Левшинніњ ењбегі кісіні жерлеуге, таѓы басќа толып жа
ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1.Арынбаев Х. Новые материалы по археологии и этнографии Казакстана.-Алмаата,1961.-113С
2.Абдигапбарова У.К вопросу использование материалов казахского орнамента в учебном процессе.Пойск.Серя гуманитарных наук.-2002.-186С
3.Абдуллаева Б. Ењбек т‰бі -береке. -¦лаѓат.-2002-5бет
4.Абдуллаханова У. Халыќ м±расыныњ жарасымды жалѓасы // Ќазаќстан єйелдері,1990.-6бет
5.Агейкина М.Развитие и сохранение национальной културы //Мир искуства.2004.-16С
6.Амандыќов Я. Жамбыл µнер єлемінде. -Алматы: Ќайнарб1998.-76бет
7.АртыќбаевЖ .О. Этнология и этнография. -Астана: Формат.2001. -8бет
8.Аупбаева Ж .Тањѓажайып таѓдырлар: Портрет, эссе, с±хбат -Алматы: Ќазаќстан,1998.
9.Аќметжанова К .Ќазаќ халќыныњ мєдениет-танулыќ негіздері/ Алматы:2002.
10.Єділова З. Оќушыларѓа эстетикалыќ тєрбие беру: Класс жетекшілерге, тєрбиешілерге арналѓан. /Ќазаќ ССР оќу министрлігі бекіткен. -Алматы: Мектеп,1972.-96 бет.
11.Єбдуалиева Ш ."Халыќ ќолµнері ".-Алматы: Рауан,1992.-120бет.
12.Єлімбаев М. Алаша // Егемен Ќазаќстан.-1998.-29сєуір
13.Єлемніњ жеті кереметі: ¤нер єлеміне саяхат. -Алматы: ¤нер
14.Байбосынов Н. ¤нерді тану -µзіњді тану// Аќ желкен,2001.-18бет.
15.Басенов Т. ОрнаметКазакстана в архитектуре. -Алма-ата,1957.-155С
16.Востров В .В. Некоторые вопросы этнографии казахов-адаевцев. "ТИИАЭАН Каз ССР", Алма-ата,1960.т8
17.Востров В.В. Материальная культура казахского народа на современном этапе. -Алма -ата: Наука,1972.-272С
18.Востров В.В. Некоторые вопросы этнографии казахов Кызыл -Ординской области." ТИИАЭАН Каз ССР",т18. Алма-ата,1968.
19.Вопросы этнологии и антропологии Казакстана. -Алма -ата Академия Наук Каз ССР,-1962.192С
20.Жаманбаев Ќ .¤рнектер сыры . ШЌО-Мєдениет жєне т±рмыс.-1976,16-17бет
21.Казахи Историко-этнографическое исследование.-1995. С245
22.Кенжеахмет±лы С. Казахские народные традиции и обряды. - Алматы: Ана-тілі,2002.-96С.
23.Коташаев К. Особенности кочевой цивилизации //Мысель,2003.-88-89С
24.Кенжеахмет±лы С. Жеті ќазына: жиѓан-терген.-А:2001.
25.Ќасиманов С .Ќазаќ халќыныњ мєдениеті -Алматы: Казакстан,1969.-248бет.
26.Ќасымов С .Ќазаќ халќыныњ мєдениеті -Алматы:1995.-240бет.7-36бет.
27.Ќазаќ µнері/Ќ±растырѓан О. Оралбаев. -Алматы :¤нер,1987.-80бет.
28.Ќазаќ µнері -79( Маќалалар мен очерктер жинаѓы) Алматы:1980.1980.-100бет.
29.Ќазаќстан мєдениеті :Жылнама/ ќ±растырѓан Ќ .Ќасымбеков.1981-1982-Алматы:1984.-96бет.
30.Ќ±рам±лы А. Ќазаќ дєст‰рлі мєдениетініњ аныќтамалыѓы/Жалпы ред. Ѓ. Халыќ±лы. -А:1998.-56бет
31.Ќазаќстан мєдениеті /ќ±растырѓан О. Оралбеков.-Алматы: ¤нер.1987.-80бет
32.Маргулан Х. Казахская юрта и ее убранство, М:1964.
33.Маргулан Х .Казахские народные прикладное исскуство,М:1989.
34.Муканов М .С. Казахская юрта. -Алма -ата,-1981.
35.Мыњжан Н. Ќазаќтыњ ќысќаша тарихы / Н .Мыњжан. -Алматы .-Жалын,1994.-399бет
36.Семенова О. "терме" причудливый узор бытия // Рудный Алтай .-2004.20 марта.-3С
37.Тєжім±ратов Є. Шебердіњ ќолы ортаќ. -А:1977.-96бет
38.Тохтабаева Ш.Ж. Обряды и обычаи казхов, связанные с произведениями прикладного искусства// Обычаи и обряды казахов в прошлом и ностоящем. -Алматы: Ѓалым,2001.-373-386бет.
39.ТохтабаеваШ. Ж. Художественные традиции казахской вышки //Отан тарихы. -2001.11-115бет
40.Толыбаев Ќ. Бабадан ќалѓан бар байлыќ: этнографиялыќ-танымдыќ єњгімелер, -Алматы:2000.-57бет
41.Шобай Ќ ." Ќазаќ, Уранхай халќыныњ ±лттыќ ќолµнері" -Алматы:1980.
42.Хозяйственно -культурные традиции народов Средней Азии и Казахстан /Отв. РЕД. Т. А. Жданко. -Москва.1975.-232С

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЃЫЛЫМ ЖЄНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ‭

БІТІРУ Ж¦МЫСЫ‭

Таќырыбы:‭ ‬ЌАЗАЌ ХАЛЌЫНЫЊ ДЄСТ‡РЛІ ЄДЕТ‭ ‬-‭ ‬Ѓ¦РЫПТАРЫ

МАЗМ¦НЫ
КІРІСПЕ‭...‬ ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1‭ ‬Т¦РМЫСТЫЌ‭ ‬ТЄРБИЕГЕ ЌАТЫСТЫ САЛТ-ДЄСТ‡РЛЕР ... ... ... ..10‭
1.1‭ ‬Амандасу салты‭...‬ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10‭
1.2‭ ‬Ќонаќ ќабылдап,‭ ‬к‰ту рєсімдері ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.3‭ ¦‬лттыќ отбасы тєрбиесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2‭ ‬АДАМДЫ ЖЕРЛЕУ ДЄСТ‡РІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.1‭ ‬Кісі µлімі жєне оны естірту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.2‭ ‬С‰йекті жерлеу жєне аза т±ту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
3‭ ‬ДЄСТ‡РЛІ ХАЛЫЌ ЕМШІЛІГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40.
3.1‭ ‬Сенім-нанымдарѓа негізделген емдеушілік ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ...40
3.2‭ ‬Шµптер мен аѓаштарды емдікке пайдалану ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... .43.
ЌОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52
ДЕРЕК БЕРГЕН АДАМДАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54
ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56

‭ ‬КІРІСПЕ

Таќырыптыњ µзектілігі.‭ ‬Ѓалымдардыњ пайымдауынша,‭ ‬ќазаќ халќыныњ арѓы тегі µзініњ тамырларымен сонау ќола дєуіріне кетеді.‭ ‬Содан бергі µткен тµрт мыњдай жылдыњ аясында кµшпенді µмір‭ ‬кешкен халќымыз сол тіршілікке сєйкес алуан т‰рлі салт-дєст‰рлерді ќалыптастыра білді жєне оларды атадан балаѓа,‭ ‬±рпаќтан-±рпаќќа мирас етіп ќалдырып отырды.‭ ‬Кењес заманына дейін сол єдет-ѓ±рыптарды ќаз-ќалпында саќтап келді десек артыќ айтпайтын шыѓармыз.‭ ‬Алайда м±ндай ќ±былыстан ќызыл империя‭ ‬‰стемдік ќ±рып т±рѓан кезењде айырылып ќала жаздаѓан.‭ ‬Б±рынѓы ата дєст‰рімізге ескіліктіњ сарќыны деп‭ ‬‰рке ќарадыќ,‭ ‬жастарды басќаша,‭ ‬яѓни жања ќоѓам‭ ‬–коммунизм‭ ‬рухына тєрбиелейміз‭ ‬– мыс‭ ‬деп даурыќтыќ,‭ ‬осы баѓытта ж‰ргізілген шаралар нєтижесін берді:‭ ‬Мазм±ны жаѓынан‭ ‬–социалистік,‭ ‬формасы жаѓынан-±лттыќ мєдениет ќалыптастырдыќ-мыс‭‬,‭ ‬-деп жар салдыќ.‭ ‬Шын мєнінде осындай мєдениет орнаѓан жоќ еді.‭ ‬Рас,‭ ‬социализм ќоѓамында‭ ‬жаѓдайымыз µте м‰шкіл болѓан еді деп айту‭ ‬ќисынсыз єрине,‭ ‬ол шаќта да єсіресе мєдени ќ±рылыста ќолымыз жеткен табыстар‭ (‬оќу-аѓарту ішінде таѓы басќа‭) ‬баршылыќ.‭ ‬Сонымен ќатар,‭ ‬орталыѓы Москва болѓан коммунистер‭ ‬‰кіметініњ елді орыстандыру‭ ‬секілді зымиян саясатыныњ барысында халќымыздыњ кµпшілігініњ‭ ‬дінінен айырылѓаны,‭ ‬ана тілімізді‭ ‬±мытќаны,‭ ‬±лттыќ дєст‰рімізге‭ ‬ќайшы келетін‭ ‬халыќтардыњ белењ алѓаны,‭ ‬сол заманда µмір с‰рген‭ ‬±рпаќтыњ дені ѓасырлар ќойнауынан жеткен єдет-ѓ±рыптардан ќол‭ ‬‰згені де тарихи‭ ‬шындыќ.‭ ‬Ал мєдениетінен,‭ ‬тілінен,‭ ‬дінінен,‭ ‬салт-дєст‰рінен айырылѓан халыќтыњ‭ ‬±лт ретінде‭ ‬жойылып кететіні µзінен-µзі т‰сінікті.‭ ‬Коммунистер елімізді осындай дєрежеге‭ ‬жеткізуге біртіндеп‭ ‬єкеле жатты‭...‬ КСРО-ныњ ќ±лауыныњ арќасында м±ндай б±лыњѓыр болашаќтан ќ±тылдыќ.‭ ‬Ќазаќстан егемендігін алѓан к‰ннен бастап Президентіміз бен‭ ‬‰кіметіміз сµніп бара жатќан мєдениетімізді ќайта‭ ‬жањѓыртуды басты маќсат етіп ќойды.‭ ‬Дербес мемлекет болѓан он жылдан астам уаќыттыњ ішінде б±л баѓытта ќыруар‭ ‬шаралар атќарылып келеді.‭ ‬Осыѓан орай‭ ‬±лтымыздыњ салт-дєст‰рініњ,‭ ‬озыѓы мен тозыѓын айыра сараптап,‭ ‬халыќ кєдесіне жаратуѓа талпыну‭ ‬б‰гінгі зиялы ќауымныњ ќасиетті борышы болып саналады.‭ ‬Демек,‭ ‬ќазаќтардыњ ежелден ќалыптасќан єдет-ѓ±рыптарын терењірек зерттеп,‭ ‬оныњ тиімді жаќтарын ел арасында насихаттаудыњ келешек‭ ‬±рпаќты тєрбиелеудегі мањызы зор.
Таќырыптыњ зерттелу дењгейі.‭ ‬Наќты‭ ‬бір халыќтыњ б‰кіл болмысын танып,‭ ‬т‰сінуге‭ ‬ќызыѓушылыќ ќай кезде де болѓан.‭ ‬Кµшпенділердіњ де мєдени µмірін зертеушілік бастауын ежелгі дєуірден алады.‭ ‬Ќазаќ‭ ‬даласында ертеде мекен еткен соњ,‭ ‬‰йсін,‭ ‬ќањѓлы,‭ ‬ѓ±н,‭ ‬т‰рік тайпаларыныњ‭ ‬т±рмыс-салты туралы мањызды деректерді кµрші жатќан иран,‭ ‬грек,‭ ‬араб жєне ќытайдыњ жазбаша ескерткіштерінен табамыз.‭ ‬Ал монѓол заманында µмір м‰рген еуропа саяхатшылары Плано Кармени,‭ ‬Гильмон Рубрик,‭ ‬Марио Поло жєне парсы ѓалымы Рашид-ад-Дин ењбектерінде де‭ ¦‬лы Даланы мекен еткен‭ ‬халыќтардыњ салт-дєст‰рі мен єдет-ѓ±рыптары жµнінде ќ±нды материалдар саќталып ќалѓан.‭ ‬Содан бергі ѓасырларда да ѓ±мыр‭ ‬кешкен ѓалымдардыњ‭ ‬ішінде кµшпенділер мєдениетіне арнап ќалам тартќандар баршылыќ.‭ ‬Біз осы зерттеушілердіњ барлыѓыныњ ењбектеріне тоќталмай,‭ ‬ХІХ ѓасырдан кейінгі уаќытта жарияланѓан шыѓармалардыњ бєріне болмаса да кейбіреулеріне шолу жасауды жµн кµрдік.‭
Ќазаќ халќын этнографиялыќ т±рѓыдан зерттеудіњ‭ ‬‰лгісін бірінші рет жасаѓан орыс ѓалымы А.Левшин еді.‭ ‬Ол‭ ‬1832‭ ‬жылы µзініњ‭ ‬Описание киргиз-казачьих,‭ ‬или киргиз-кайсакских‭ ‬орд и степей‭‬ атты‭ ‬‰ш томдыќ ењбегін жариялады.‭ ‬Б±л ж±мыс баспадан шыќќаннан бері осы кезге дейін ќазаќ тарихын зерттеушілердіњ назарынан тыс ќалѓан жоќ.‭ ‬Аталмыш монографияныњ‭ ‬ќ±ндылыѓы‭ ‬– оныњ ќазіргі к‰нде із-т‰зсіз жойылып кеткен архив‭ ‬деректері мен автордыњ µзі ел арасынан тікелей жиылѓан маѓл±маттар негізінде жазылѓандыѓында.‭ ‬Оныњ ішінде мањыздылыѓы:‭ ‬ќ±далыќ,‭ ‬ќалыњмал,‭ ‬жалпы‭ ‬‰йленуге байланысты Тєуке ханныњ єйгілі‭ ‬Жеті жарѓысындаѓы‭‬ ќаѓидалар сипатталѓан.‭ ‬Левшинніњ ењбегі кісіні жерлеуге,‭ ‬таѓы басќа толып жатќан єдет-ѓ±рыптарѓа ќатысты деректерге толы.‭ ‬Левшинніњ ењбегін оныњ замандастары да жєне бергі ѓалымдар да жоѓары баѓалаѓан.‭
Ќазаќтыњ отбасылыќ ќатынастарына арналѓан біраз материалдар орыс армиясыныњ бас штаб офицерлері А.Майер,‭ ‬К.Красовскийдіњ шыѓармаларында келтірілген.‭
ХІХ ѓасырдыњ‭ ‬20‭ ‬жылдарынан басталѓан ќазаќтыњ єдеттік правосы туралы деректерді ел арасынан жинау ісініњ ењ ќомаќты нєтижесінде‭ ‬‰лкен ењбекті Торѓай облысыныњ єскери губернаторы генерал-лейтенант Л.Ф.Баллюзек жариялады.‭ ‬Б±л ењбекке кірген ќыруар деректерді губернатордыњ тапсыруымен ќазаќ єкімдері мен билері,‭ ‬ќазаќтыњ‭ ‬білімді зиялы ќауымы жинаѓан.‭ ‬Б±лардыњ ішінде‭ ‬±лтымыздыњ єдет-ѓ±рпын µте жаќсы білетін штабс-ротмистер с±лтан Седалинніњ болуы Баллюзек ењбегініњ ќ±ндылыѓын арттыра т‰седі.‭
Сол сияќты Сырдария облысыныњ санаќ комитетініњ тµраѓасы,‭ ‬атаќты Хиуа жорыѓына ќатысќан генерал-майор Н.И.Гродековтыњ ењбегі жµнінде де айтуѓа болады.‭ ‬Ол да ќ±жаттарды жањаѓы жолмен,‭ ‬яѓни ќарауындаѓы ќырѓыз,‭ ‬парсы,‭ ‬сарт тілдерін жаќсы білетін А.И.Вишнегорский деген офицер арќылы жергілікті ауыл аќсаќалдарына,‭ ‬ел аѓаларына жинаттырды.‭ ‬Жеті ай бойы ж‰ргізілген ж±мысты ќ±жаттар кµп жиналѓан.‭ ‬Оны с±рыптап ж‰йелеп шыѓуѓа Н.И.Гродеков бір жылдай уаќытын ж±мсады.‭
Патша генералдарыныњ с‰згісінен шыќќандыѓына ќарамастан,‭ ‬єрине,‭ ‬б±л ењбектерді‭ ‬±мытуѓа болмайды.‭ ‬Олар,‭ ‬сµз жоќ,‭ ‬ќолдаѓы деректермен салыстыра ќарасаќ,‭ ‬халќымыздыњ‭ ‬±лттыќ дєст‰рлерін терењірек т‰сінуімізге кµмектеседі.‭
Сондай-аќ діндєрлыѓы‭ ‬‰шін есімі ауызѓа алынбай‭ ‬±заќ жылдар бойы оќырмандарѓа белгісіз болып келген ХІХ-ХХ ѓасырлардыњ тоѓысында‭ ‬Тауарих Халоса‭‬ (Бес тарих‭) ‬атты ењбек жазып‭ ‬ќалдырѓан тарихшы-этнограф Ќ±рбанѓали Халидтыњ кітабын да айтуѓа болады.‭ ‬Б±л монографияда ќазаќтыњ‭ ‬‰йлену тойы,‭ ‬кісіні жерлеу жєне‭ ‬±лттыќ ойын-сауыќ ерекшеліктері жаќсы баяндалѓан.‭
ХІХ ѓасырѓа жататын шыѓармалардыњ ішінен Лазеревскийдіњ,‭ ‬Ы.Алтынсаринніњ,‭ ‬В.Плотниковтыњ ж±мыстарын да ерекше атаѓан орынды.‭ ‬Оларда ќ±да т‰су,‭ ‬‰йлену тойы ѓ±рыптары туралы кµптеген ќызыќты маѓл±маттар берілген.
ХХ ѓасырдыњ басында Т‰ркістан µњірінде ќазаќ халќын этнографиялыќ т±рѓыда зерттеп,‭ ‬тµњкеріске дейін ѓана ж‰з отыздай‭ ‬‰лкенді-кішілі ењбек жариялаѓан А.Диваев болатын.‭ ‬Оныњ шыѓармаларынан ќазаќ µмірініњ сан алуан жаќтары жайында ќызыќты деректер табылады.‭ ‬Єсіресе‭ ‬‰йлену тойы жайында материалдар кµп кездеседі.‭
Кењес дєуірінде,‭ ‬єсіресе КСРО ќ±лап,‭ ‬Ќазаќстан егемендік алѓаннан кейінгі жылдары халќымыздыњ салт-дєст‰ріне ќатысты жария кµрген ењбектер баршылыќ.‭ ‬Оларды‭ ‬мазм±нына ќарай‭ ‬шартты‭ ‬т‰рде‭ ‬мынадай‭ ‬топтарѓа‭ ‬бµлуге‭ ‬болады:
Салт-дєст‰рдіњ‭ ‬бірсыпыра‭ ‬т‰рлерін ќамти‭ ‬жазылѓан‭ ‬кµпсалалы‭ ‬ењбектер.‭ ‬Б±лардыњ ќатарына‭ ‬Д.Айдаровтыњ‭ ‬Дєуір‭ ‬мен‭ ‬дєст‰р‭‬,‭ ‬С.Кенжетай±лыныњ‭ ‬Ќазаќтыњ‭ ‬салт-дєст‰рлері‭ ‬мен єдет-ѓ±рыптары‭‬,‭ ‬С.Ќалиев,‭ ‬М.Оразов,‭ ‬М.Смаиылов‭ ‬Ќазаќ‭ ‬халќыныњ‭ ‬салт-дєст‰рлері‭‬,‭ ‬Казахи.‭ ‬Историко-этнографическое‭ ‬исследование‭‬ жєне‭ ‬таѓы‭ ‬басќалар‭ ‬жатады.‭
Ќайтыс‭ ‬болѓан‭ ‬кісіне‭ ‬жерлеу ѓ±рпына‭ ‬байланысты‭ ‬шыѓармалар.‭ ‬Б±л‭ ‬мєселені‭ ‬А.Ж‰нісовтыњ‭ ‬Фєниден‭ ‬баќиѓа‭ ‬дейін‭‬,‭ ‬Т.Нысанбектіњ‭ ‬С‰йіншіден‭ ‬кµњіл‭ ‬айтуѓа‭ ‬дейін‭‬ атты‭ ‬жариялымдарынан‭ ‬табамыз.
Дін‭ ‬жєне‭ ‬діни‭ ‬наным-сенімдер‭ ‬туралы‭ ‬ж±мыстар.‭ ‬Аталмыш‭ ‬мєселе‭ ‬А.Тµлеубековтыњ‭ ‬Реалисты‭ ‬до‭ ‬исламских‭ ‬ворований‭ ‬в‭ ‬семейной‭ ‬обрядности‭‬ жєне‭ ‬До‭ ‬исламские‭ ‬ворования‭ ‬в‭ ‬традиционной‭ ‬свадебной‭ ‬обрядности‭‬ атты‭ ‬ењбектерде‭ ‬баяндалѓан.‭
Отбасы‭ ‬жєне‭ ‬отбасылыќ‭ ‬ќатынастар‭ ‬мєселесін‭ ‬ќамтитын‭ ‬шыѓармалар.‭ ‬Б±л‭ ‬таќырыпты‭ ‬зерттеуде‭ ‬белгілі‭ ‬этнограф‭ ‬Х.Арѓынбаев‭ ‬елеулі‭ ‬‰лес ќосты.‭ ‬Оныњ‭ ‬Ќазаќ‭ ‬отбасы‭‬ деген‭ ‬монографиясы‭ ‬20-30‭ ‬жыл‭ ‬бойы‭ ‬ел‭ ‬арасынан.‭ ‬Архивтерден‭ ‬жєне‭ ‬б±рын‭ ‬соњды‭ ‬баспа‭ ‬ж‰зін‭ ‬кµрген єдеби‭ ‬м±ралардан‭ ‬жиналѓан ќыруар‭ ‬этнографиялыќ‭ ‬деректердіњ‭ ‬негізінде‭ ‬жазылѓан‭ ‬тарихи-этнографиялыќ‭ ‬ж±мыс.‭ ‬Монография ќазаќ‭ ‬отбасыныњ µткені‭ ‬мен‭ ‬б‰гінгісін,‭ ‬халќымыздыњ‭ ‬оѓан‭ ‬байланысты‭ ‬бай‭ ‬салт-дєст‰рлері‭ ‬мен єдет-ѓ±рыптарын‭ ‬терењ ќамтыѓан.‭ ‬Б±л‭ ‬њбектіњ ѓылыми‭ ‬танымдылыќ‭ ‬мањызы,‭ ‬єсіресе,‭ ‬ќазіргі ќазаќ ќауымы‭ ‬‰шін‭ ‬тєлім-тєрбиелік‭ ‬мєні‭ ‬зор.‭
Ќазаќтардыњ µсімдікді‭ ‬емшілікке‭ ‬пайдалану‭ ‬хаќында‭ ‬жазылѓан‭ ‬ењбектер.‭ ‬Осы‭ ‬таќырыпќа‭ ‬Б.М±ќанов‭ ‬Ќазаќстанныњ µсімдіктері‭ ‬мен‭ ‬жануарлары‭‬,‭ ‬М.Юсупов‭ ‬Табиѓат‭ ‬таѓдымы‭‬,‭ ‬Ќазаќ‭ ‬емшілігіне‭ ‬±дайы‭ ‬ќолданылатын‭ ‬дєрілер‭‬ атты‭ ‬кітаптар‭ ‬баѓышталѓан.‭
Сонымен,‭ ‬єдебиеттерге‭ ‬жасаѓан ќысќаша‭ ‬шолудыњ µзінен ќазаќ‭ ‬халќыныњ‭ ‬салт-дєст‰ріне‭ ‬арналѓан‭ ‬азды-кµпті‭ ‬шыѓармалардыњ‭ ‬бар‭ ‬екенін‭ ‬байќаймыз.‭ ‬Алайда‭ ‬олар‭ ‬алдына ќойѓан‭ ‬маќсатына‭ ‬сєйкес‭ ‬республика‭ ‬кµлемін ќамти‭ ‬жазылѓан.‭ ‬Осыѓан‭ ‬байланысты‭ ‬б±л‭ ‬ењбектерде‭ ‬Шыѓыс Ќазаќстан‭ ‬облысындаѓы‭ ‬этнографиялыќ‭ ‬маѓл±маттар‭ ‬аз‭ ‬келтірілген.‭ ‬Сµйтсе‭ ‬де єрбір‭ ‬жања‭ ‬ж±мыстыњ‭ ‬б±рын‭ ‬жарияланѓан‭ ‬шыѓармаларѓа‭ ‬с‰йене‭ ‬орындалатыны‭ ‬белгілі.‭ ‬Мєселеге‭ ‬осы ќырынан‭ ‬келсек,‭ ‬онда‭ ‬жоѓарыда‭ ‬кµрсетілген єдебиеттер‭ ‬біздіњ‭ ‬зерттеу‭ ‬ж±мысымызѓа‭ ‬баѓыт-баѓдар‭ ‬беріп,‭ ‬оныњ‭ ‬жоспарын‭ ‬жасауда‭ ‬‰лкен‭ ‬септігін‭ ‬тигізді.‭
Таќырыптыњ‭ ‬маќсаты‭ ‬.‭ ‬Бітіру‭ ‬ж±мысымыздыњ‭ ‬атауы‭ ‬айтып‭ ‬т±рѓандай,‭ ‬оныњ‭ ‬басты‭ ‬маќсаты ќазаќтардыњ‭ ‬дєст‰рлі єдет-ѓ±рыптары‭ ‬мен‭ ‬салт-дєст‰рлерін‭ ‬зерттеу‭ ‬болып‭ ‬табылады.‭ ‬Осы‭ ‬мєселеніњ‭ ‬мазм±нын‭ ‬ашуда‭ ‬біз ќажетті ќ±жаттарды‭ ‬б‰кіл Ќазаќстанды ќамти‭ ‬жинамай,‭ ‬µз µлкеміз‭ ‬– Шыѓыс Ќазаќстан‭ ‬облысы‭ ‬бойынша,‭ ‬єсіресе‭ ¦‬лан‭ ‬ауданынан‭ ‬деректерді‭ ‬молыраќ‭ ‬келтіруге‭ ‬тырыстыќ.‭ ‬Єрине,‭ ‬±лтымыздыњ‭ ‬сан-алуан єдет-ѓ±рыптарын‭ ‬зерттеу‭ ‬ењбегімізде‭ ‬т‰гелдей‭ ‬тєпіштеп‭ ‬жазу‭ ‬м‰мкін‭ ‬емес.‭ ‬Сол‭ ‬себептен‭ ‬таќырыпты‭ ‬ыќшамдай‭ ‬т‰су‭ ‬ниетімен,‭ ‬алдымызѓа‭ ‬тµмендегідей‭ ‬міндеттер ќойдыќ:
-халќымыздыњ ќонаќ ќабылдап,‭ ‬оны‭ ‬к‰ту‭ ‬рєсімдерін‭ ‬зерделеу‭;
-т±рмыстыќ‭ ‬тєрбиеніњ‭ ‬басты‭ ‬саласы‭ ‬– ±лттыќ‭ ‬отбасы‭ ‬тєрбиесін‭ ‬ой‭ ‬елегінен µткізу‭;
-ќайтыс‭ ‬болѓан‭ ‬адамды‭ ‬жерлеу‭ ‬дєст‰рін‭ ‬баяндау‭;
-дєст‰рлі‭ ‬халыќ‭ ‬емшілігін‭ ‬зерттеу.‭
Бітіру ж±мысыныњ‭ ‬дерек‭ ‬кµздері.‭ ‬Бітіру‭ ‬ж±мысты‭ ‬даярлау‭ ‬барысында‭ ‬бірнеше‭ ‬т‰пдеректерге‭ ‬с‰йендік.‭ ‬Біріншіден,‭ ‬жарияланѓан єдебиеттерден µзімізге ќажет ќ±нды‭ ‬материалдарды‭ ‬іріктеп‭ ‬алдыќ‭; ‬екіншіден,‭ ‬республикалыќ‭ ‬жєне‭ ‬Шыѓыс Ќазаќстан‭ ‬облыстыќ,‭ ‬аудандыќ‭ ‬баспасµз‭ ‬беттерінде‭ ‬жарыќ‭ ‬кµрген‭ ‬маќалалардаѓы‭ ‬мањызды‭ ‬деректерді‭ ‬пайдаландыќ‭; ‬‰шіншіден,‭ ‬µзім ќонаќта‭ ‬болѓан‭ ‬‰йлерде,‭ ‬ќайтыс‭ ‬болѓан‭ ‬кісіні‭ ‬жерлеу‭ ‬науќандарында‭ ‬этнографиялыќ‭ ‬баќылау‭ ‬ж±мыстарын‭ ‬ж‰ргіздім‭; ‬тµртіншіден,‭ ‬туѓан‭ ‬жерім‭ ‬Тарбаѓатай‭ ‬ауданындаѓы‭ ‬ауылдарды‭ ‬аралап,‭ ‬40-ќа‭ ‬жуыќ‭ ‬кµпті‭ ‬білетін ќариялар‭ ‬мен‭ ‬єжелерге‭ ‬жолыѓып єњгімелестім,‭ ‬олардыњ ќ±нды‭ ‬естеліктерін‭ ‬дєптерге‭ ‬т‰сіріп‭ ‬алдым.‭ ‬Бітіру‭ ‬ж±мыс‭ ‬осындай‭ ‬жолдар‭ ‬арќылы‭ ‬жиналѓан‭ ‬деректердіњ‭ ‬негізінде‭ ‬жазылды.‭
Бітіру ж±мыстыњ‭ ‬єдістемелік‭ ‬негізі.‭ ‬Бітіру‭ ‬ж±мысты‭ ‬жазуда‭ ‬жетекші‭ ‬этнограф-ѓылымдардыњ‭ ‬баѓалы‭ ‬н±сќаулары‭ ‬мен‭ ‬т±жырымдарын‭ ‬жєне‭ ‬олардыњ‭ ‬шыѓарма‭ ‬жазудаѓы‭ ‬тєсілдерін‭ ‬басшылыќќа‭ ‬алсын.‭ ‬Сондай-аќ ќолда‭ ‬бар‭ ‬кµптеген‭ ‬фактілердіњ‭ ‬ішінен‭ ‬зерттеу‭ ‬ж±мыстыњ ќ±рылѓан‭ ‬жоспары‭ ‬мен ќ±рылымына‭ ‬сєйкес‭ ‬іріктеп‭ ‬алып,‭ ‬бір-бірімен‭ ‬салыстру‭ ‬арќылы ќызыќты‭ ‬да ќ±нды‭ ‬материалдарды‭ ‬с±рыптап‭ ‬алу‭ ‬жєне‭ ‬басќадай‭ ‬да‭ ‬тєсілдер‭ ‬біздіњ‭ ‬ењбектіњ‭ ‬методологиялыќ‭ ‬негізін ќ±райды.‭
Таќырыптыњ‭ ‬хронологиялыќ‭ ‬шењбері.‭ ‬Этнология‭ ‬пєнініњ‭ ‬басќалардан‭ ‬бір‭ ‬ерекшелігі‭ ‬халыќтардыњ‭ ‬салт-дєст‰рлерін‭ ‬зерттегенде ќандай‭ ‬да‭ ‬бір ѓасырлар‭ ‬мен‭ ‬жылдарды‭ ‬наќтылы‭ ‬кµрсету‭ ‬м‰мкін‭ ‬емес.‭ ‬Себебі єдет-ѓ±рыптар‭ ‬кµне‭ ‬дєуірден‭ ‬бері ќалыптасатын ќ±былыс.‭ ‬Єрине,‭ ‬єрбір‭ ‬заман µзініњ‭ ‬тарихи,‭ ‬экономикалыќ‭ ‬жєне‭ ‬мєдени‭ ‬ерекшеліктеріне ќарай‭ ‬оларѓа µз‭ ‬‰лесін ќосып‭ ‬отыратын‭ ‬шыѓар,‭ ‬алайда‭ ‬салт-дєст‰рдіњ‭ ‬негізгі µзегініњ‭ ‬саќталып ќалатыны‭ ‬да‭ ‬шындыќ.‭ ‬Демек,‭ ‬таќырыптыњ‭ ‬мерзімдік‭ ‬уаќытын‭ ‬дєл‭ ‬белгілей‭ ‬алмасаќ‭ ‬та‭ ‬шамамен‭ ‬шартты‭ ‬т‰рде‭ ‬б±л‭ ‬ењбек‭ ‬ХІХ ѓасырдан‭ ‬бастап ќазіргі‭ ‬к‰нге‭ ‬дейінгі‭ ‬жылдарды ќамтиды,‭ ‬-‭ ‬деп‭ ‬мµлшерлейміз.‭
Ж±мыстыњ‭ ‬жањалыѓы‭ ‬жоѓарыда‭ ‬айтып‭ ‬кеткеніміздей,‭ ‬б±рын‭ ‬жарыќ‭ ‬кµрген ѓылыми‭ ‬ењбектер Ќазаќстан‭ ‬кµлемінде‭ ‬жазылѓан.‭ ‬Нєтижесінде‭ ‬еліміздіњ‭ ‬шыѓыс µлкесіндегі,‭ ‬дєлірек‭ ‬айтсаќ‭ ‬Тарбаѓатай µњірінде‭ ‬жинаќталѓан‭ ‬мол‭ ‬этнографиялыќ‭ ‬маѓл±маттар ѓылыми‭ ‬айналымѓа‭ ‬толыќ‭ ‬т‰се ќойѓан‭ ‬жоќ.‭ ‬Осынын‭ ‬ескертіп µз‭ ‬ж±мысымызда‭ ‬осы‭ ‬ауданныњ‭ ‬деректерін‭ ‬кµбірек‭ ‬келтіруді‭ ‬жµн‭ ‬санадыќ.‭
Бітіру ж±мыстыњ‭ ‬практикалыќ‭ ‬мањызы.‭ ‬Бітіру‭ ‬ењбекте‭ ‬келтірілген‭ ‬деректер‭ ‬мен‭ ‬т±жырымдарды‭ ‬университеттегі‭ ‬тарих‭ ‬бµлімініњ‭ ‬тсуденттері‭ ‬этнология‭ ‬пєні‭ ‬бойынша‭ ‬ж‰ретін‭ ‬семинар‭ ‬сабаќтарында‭ ‬ќосымша ќ±рал‭ ‬ретінде‭ ‬пайдалана‭ ‬алады.‭ ‬Сонымен ќатар‭ ‬мектептерде‭ ‬оќушылардыњ‭ ‬±лттыќ‭ ‬тєрбиеге‭ ‬баулуда,‭ ‬ата-аналарды‭ ‬балаларын‭ ‬±лттыќ‭ ‬отбасы‭ ‬тєрбиесіне‭ ‬‰йретуде,‭ ‬тигізер‭ ‬кµмегі‭ ‬мол‭ ‬жєне‭ ‬де‭ ‬халыќ‭ ‬емшілерініњ µз ќызметінде ќолдануларына‭ ‬болады.‭
Бітіру ж±мыстыњ ќ±рылымы.‭ ‬Б±л‭ ‬ењбек‭ ‬кіріспеден,‭ ‬‰ш‭ ‬тараудан,‭ ‬ќорытындыдан,‭ ‬пайдаланѓан єдебиеттер‭ ‬тізімінен‭ ‬т±рады.‭ ‬Ж±мыста‭ ‬дерек‭ ‬берген‭ ‬адамдардыњ‭ ‬да‭ ‬тізімі‭ ‬келтірілген.‭

Т¦РМЫСТЫЌ‭ ‬ТЄРБИЕГЕ ЌАТЫСТЫ САЛТ-ДЄСТ‡РЛЕР‭

1.1‭ ‬Амандасу‭ ‬салты

Амандасудыњ‭ ‬ќай‭ ‬халыќтыњ‭ ‬болмасын‭ ‬мєдениетініњ‭ ‬алѓашќы‭ ‬бетін‭ ‬ашушы ќатынасыныњ‭ ‬ењ‭ ‬негізгі‭ ‬сыпайылыќ‭ ‬кµрінісі‭ ‬деп‭ ‬кµруге‭ ‬болады.‭ ‬Басќа‭ ‬халыќтардыњ‭ ‬амандасу‭ ‬ерекшеліктері‭ ‬сияќты ќазаќ‭ ‬халќыныњ‭ ‬амандасуында‭ ‬да‭ ‬‰лкен‭ ‬ізгіліктіњ‭ ‬белгісі‭ ‬жєне‭ ‬µзіндік‭ ‬ережесі‭ ‬бар.‭ ‬Єуелі ќария‭ ‬‰лкен‭ ‬адамдарѓа‭ ‬жасы‭ ‬кіші‭ ‬адамдар‭ ‬б±рын‭ ‬сєлем‭ ‬беруге‭ ‬тиісті.‭ ‬Жасы‭ ‬кіші‭ ‬адамдар‭ ‬аѓа‭ ‬адамдарѓа‭ ‬сєлем‭ ‬беру‭ ‬‰шін‭ ‬сол ќолымен‭ ‬кеудесін‭ ‬басып,‭ ‬оњ ќолымен‭ ‬тымаѓын‭ ‬алып,‭ ‬кеудесін‭ ‬сєл‭ ‬иіп,‭ ‬оњ‭ ‬аяѓын‭ ‬ілгері‭ ‬салып,‭ ‬Ассалаумаѓалайкум‭!‬ – деп‭ ‬тєжім‭ ‬етіп‭ ‬сєлем‭ ‬береді.‭ ‬Сонда‭ ‬сєлем‭ ‬алып‭ ‬т±рѓан ќария,‭ ‬не‭ ‬аѓа‭ ‬адамдар‭ ‬сол ќолымен‭ ‬кеудесін‭ ‬басып‭ ‬т±рып‭ ‬уаѓалайќум‭ ‬уа‭ ‬сєлем‭!‬ – деп‭ ‬оњ ќолын‭ ‬сєлем‭ ‬берушіге‭ ‬±сынады.‭
Жастар‭ ‬оњ ќолындаѓы‭ ‬бас‭ ‬киімін‭ ‬басына‭ ‬киіп,‭ ‬оњ ќолымен ќария,‭ ‬не‭ ‬аѓа‭ ‬адамдардыњ‭ ‬±сынѓан‭ ‬оњ ќолын‭ ‬алады.‭ ‬Осылайша ќол‭ ‬алысады.‭ ‬Амандасу‭ ‬ары ќарай‭ ‬жалѓасады.‭
Амандасушылар‭ ‬алма-кезек:
-Дені ќарныњыз сау ма
-Басыњыз аман ба
-Малыњыз т‰гел ме
-Ќора-ќопсаѓызыњ тыныш па‭?
-Ел іші есен бе‭? ‬– деген сияќты µз ќалауынша амандасу с±раѓын жалѓастырады.‭
Келесі ж‰з‭ ‬±шырасушы:
-Деніміз сау.
-Басыњыз аман.
-Малымыз т‰гел.
-Ел іргесі тыныштыќ‭ (‬таѓы‭ ‬басќа‭) ‬– деп ризашылыќпен жауап ќайырады.‭
-Жауап ќайырылѓан соњ келесі кісіге‭ ‬ќайтадан аманшлыѓын с±рап,‭ ‬жаѓдайымен танысады.‭ ‬Осылайша амандасу аяќталып дидарласу басталады.‭ ‬Егер ќария‭ ‬‰лкен адам сєлем берсе сєлемін алып‭ (‬жастар‭) ‬ќайта ќайырылып сєлем беруге тиісті.‭ ‬Егер жапан далада,‭ ‬т‰зде ж‰рген‭ ‬жастардыњ ќасынан ќария,‭ ‬не аѓа адамдар жанап µтіп бара жатса,‭ ‬жастар ќария,‭ ‬аѓа адамдардан б±рын б±рылып‭ ‬барып сєлем беріп амандасуѓа тиісті.‭ ‬Аман‭ ‬аяќатала‭ ‬бере‭ ‬жасы‭ ‬кіші‭ ‬адам:‭ ‬Ќария,‭ ‬жол‭ ‬болсын‭!‬ – дейді.‭ ‬Єлей‭ ‬болсын‭!‬,‭ ‬µзіњніњ‭ ‬де‭ ‬жолыњ‭ ‬болсын‭!‬ – деп‭ ‬аѓа‭ ‬адам‭ ‬жауап ќойырады.‭ ‬Ќысќаша‭ ‬таныса‭ ‬сµйлеп ќоштасады.‭ ‬Ат‭ ‬‰стінде‭ ‬ж‰ріп‭ ‬кезігуші‭ ‬адамдар,‭ ‬ќол‭ ‬алысуѓа‭ ‬жєне ќол‭ ‬алыспай‭ ‬амандасуѓа‭ ‬да‭ ‬болады‭ [‬5,‭ ‬16‭ ‬б‭]‬.‭
-Кездесушілер‭ ‬б±рыннан‭ ‬бір-бірмен‭ ‬таныс,‭ ‬кµріспегелі‭ ‬кµп‭ ‬жылдар µткен‭ ‬болса,‭ ‬аттан‭ ‬т‰сіп‭ ‬жайѓанын‭ ‬отырып‭ ‬танысып‭ ‬болѓансоњ ќоштасып‭ ‬аттанысады.‭
-Ауылѓа‭ ‬келген ќонаќпен‭ ‬ауыл‭ ‬адамдарыныњ‭ ‬амандасуында‭ ‬да‭ ‬ереже‭ ‬бар.‭ ‡‬й‭ ‬сыртына‭ ‬таяп‭ ‬келген‭ ‬‰лкен‭ ‬адамѓа‭ ‬аттан‭ ‬т‰сіріп‭ ‬алѓалы‭ ‬т±рѓан‭ ‬жасы‭ ‬кіші‭ ‬адам‭ ‬б±рын‭ ‬сєлем‭ ‬беруге‭ ‬тиісті.
-‭‡‬й‭ ‬сыртына‭ ‬таяп‭ ‬келген‭ ‬адамныњ‭ ‬жасы‭ ‬кіші‭ ‬болса,‭ ‬онда‭ ‬‰й‭ ‬сыртындаѓы‭ ‬адамѓа‭ ‬аттан‭ ‬т‰спей‭ ‬т±рып‭ ‬б±рын‭ ‬сєлем‭ ‬берген‭ ‬жµн.‭ ‬Ал,сырттан‭ ‬‰йге‭ ‬кірген ќандай‭ ‬жастыњ‭ ‬адамы‭ ‬болса‭ ‬да‭ ‬‰й‭ ‬ішіндегі‭ ‬отырѓан‭ ‬адамдарѓа‭ ‬б±рын‭ ‬сєлем‭ ‬беріп‭ ‬кіруге‭ ‬міндетті.‭
-Кµріспелі‭ ‬кµп‭ ‬жыл‭ ‬болѓан‭ ‬т±рѓылас,‭ ‬замандас,‭ ‬ќ±рдас,‭ ‬аѓайын,‭ ‬туыс‭ ‬адамдар ќауышып‭ ‬амандасады:‭
Ќауышып‭ ‬амандасу‭ ‬ер‭ ‬азаматтар‭ ‬‰шін‭ ‬±лттыќ‭ ‬амандасуымыздыњ‭ ‬ењ ќ±рметті‭ ‬т‰ріне‭ ‬жатады.‭ ‬Ал,‭ ‬жас‭ ‬жігіттер‭ ‬‰шін‭ ‬жєй ѓана ќол‭ ‬алысу,‭ ‬келесі ќолымен‭ ‬арќа,‭ ‬иыќ ќаѓысып‭ ‬та‭ ‬амандасады.
-Ќыз‭ ‬балалар‭ ‬‰шін‭ ‬бір-бірін‭ ‬ж‰гіре‭ ‬барып ќ±шаќтай‭ ‬с‰йісіп‭ ‬немесе‭ ‬жай ќол‭ ‬алысып‭ ‬амандасады.‭ ‬Жастар µз‭ ‬арасына‭ ‬сєлеметсіз‭ ‬бе‭? ‬Есенсіз‭ ‬бе‭? ‬Саулыќ‭ ‬па‭? ‬Таѓы‭ ‬басќа‭ ‬аман‭ ‬т‰рлерімен‭ ‬амандаса‭ ‬беруіне єбден‭ ‬болады.‭ ‬Халќымыздыњ‭ ‬±лттыќ‭ ‬дєст‰рінде‭ ‬келіндері‭ ‬жасы‭ ‬‰лкен ќайын‭ ‬ата,‭ ‬ќайнаѓанларына‭ ‬жєне‭ ‬ата-ене,‭ ‬ќайнаѓаларына‭ ‬‰йге‭ ‬кіріп‭ ‬амандасќанда,‭ ‬ќымыз,‭ ‬шай,‭ ‬ас-су‭ ‬алып‭ ‬бергенде‭ ‬жєне‭ ‬ата-ене,‭ ‬ќайнанаѓаларыныњ‭ ‬±сынѓан ќандай‭ ‬бір‭ ‬заттарын‭ ‬ас,‭ ‬таѓамдарын‭ ‬алѓанда‭ ‬сол‭ ‬аяѓын‭ ‬б‰гіп‭ ‬‰ш‭ ‬рет‭ ‬басын‭ ‬иіп‭ ‬сєлемдесіп‭ ‬кішпейілдік,‭ ‬сыйластыќ‭ ‬ишаратын‭ ‬кµрсететін‭ ‬болѓан.‭ ‬Жалпы‭ ‬ауыл‭ ‬адамдары‭ ‬±заќтан‭ ‬келген‭ ‬жєне‭ ‬±заќ‭ ‬сапарѓа‭ ‬шыќќалы‭ ‬жатќан‭ ‬жолаушыѓа‭ ‬жиылып‭ ‬барып‭ ‬амандасып,‭ ‬ќоштасатын‭ ‬коллективтік‭ ‬жаќсы ќасиет‭ ‬те‭ ‬мєдениетімізден‭ ‬бекем‭ ‬орын‭ ‬алѓан.‭
-Єжелеріміз‭ ‬бен‭ ‬аѓа‭ ‬жастаѓы‭ ‬аналарымыз ќайтыс‭ ‬болѓан‭ ‬аруаќ‭ ‬орнын‭ ‬жоќтап,‭ ‬±затылѓан ќызына ќимастыќ‭ ‬кµрсетіп‭ ‬кµріс‭ ‬жоќтаулармен‭ ‬де‭ ‬кµз‭ ‬жасын‭ ‬тµгіп‭ ‬жолаушыны ќарсы‭ ‬алып‭ ‬шыѓарып‭ ‬салады.‭
-Келген‭ ‬кµњіл‭ ‬айтушы‭ ‬жолаушы‭ ‬‰шін‭ ‬д‰ние‭ ‬салѓандарѓа‭ ‬арты ќайырлы,‭ ‬топыраѓы‭ ‬торќа‭ ‬болсын‭‬ – деп‭ ‬орындаѓыларѓа,‭ ‬туыстарына‭ ‬жаќсы‭ ‬сµзбен‭ ‬кµњілге‭ ‬тоќтау‭ ‬айту,‭ ‬жања‭ ‬туѓан‭ ‬нєресте‭ ‬болса‭ ‬бауы‭ ‬берік‭ ‬болсын‭‬ жања‭ ‬т‰скен‭ ‬келін‭ ‬болса‭ ‬кµпшіл,‭ ‬берекелі‭ ‬болсын‭‬ айтуѓа ќайткен‭ ‬к‰нде‭ ‬міндетті.‭ ‬Егер‭ ‬б±л‭ ‬жосынымызѓа‭ (‬салтымызѓа‭) ‬арнайы‭ ‬ишарат‭ ‬жасалмаса,‭ ‬тењгермеді,‭ ‬тєкаппарлыќ‭ ‬кµрсетті,‭ ‬ескермеді‭ ‬таѓы‭ ‬басќа‭ ‬орынды µкпе‭ ‬сайлады.‭ ‬Ауыл‭ ‬адамдары‭ ‬келген‭ ‬жолаушыдан‭ ‬жања‭ ‬туѓан‭ ‬нєресте,‭ ‬жањаа‭ ‬т‰скен‭ ‬келінге,‭ ‬с‰йінші‭ ‬с±рау‭ ‬кµрсетіп‭ ‬кµрімдік‭ ‬алу‭ ‬сияќты‭ ‬жаќсы‭ ‬дєст‰ріміз‭ ‬к‰ні‭ ‬б‰гінге‭ ‬дейін‭ ‬жаќсы‭ ‬жалѓасып µз‭ ‬мазм±нынан‭ ‬айырылмай‭ ‬келеді.‭ ‬Єдейілеп‭ ‬ресми‭ ‬т‰рде‭ ‬уаќыт‭ ‬шыѓарып‭ ‬жолаушылап,‭ ‬ќыдырып‭ ‬амандасу‭ ‬халќымыздыњ‭ ‬арасында‭ ‬бекем‭ ‬орын‭ ‬алды.‭ ‬Ауыл‭ ‬аралап‭ ‬ж‰ргенде,‭ ‬±заќ‭ ‬жол‭ ‬ж‰ріп‭ ‬бара‭ ‬жатќанда‭ ‬жасы‭ ‬‰лкен‭ ‬атамен єжеге‭ ‬б±рылып‭ ‬‰йіне‭ ‬т‰сіп,‭ ‬амандаспай‭ ‬кетсе,‭ ‬‰лкен‭ ‬сµгіс ќойылып µкпе‭ ‬айтылатын‭ ‬жєне‭ ‬сол‭ ‬азаматтыњ‭ ‬‰лкенді‭ ‬сыйлауы‭ ‬кем‭ ‬баѓа‭ ‬ж‰ргендігі,‭ ‬аманѓа‭ ‬да‭ ‬жарамаѓандыѓы‭ ‬сынѓа‭ ‬алынуѓа‭ ‬тиіс.‭ ‬Б±дан‭ ‬туатын‭ ‬т‰сінік-‭ ‬ќазаќ‭ ‬халќыныњ‭ ‬амандасу‭ ‬салты‭ ‬мазм±ны‭ ‬жаѓынан µте‭ ‬бай‭ ‬екендігін‭ ‬айќын‭ ‬кµрсетеді‭ ‬[2,‭ ‬186‭ ‬б.‭]‬.‭

1.2‭ ‬Ќонаќ ќабылдап,‭ ‬к‰ту‭ ‬рєсімдері

Ауылѓа‭ ‬келген ќонаќты‭ ‬атыныњ‭ ‬мінер‭ ‬жаѓынан‭ ‬жаќындап‭ ‬сєлем‭ ‬беріп‭ ‬амандасып,сол‭ ‬жаќ ќолымен‭ ‬тізгінінен‭ ‬±стап‭ ‬т±рып,‭ ‬оњ ќолымен ќолтыѓынан‭ ‬с‰йет‭ ‬аттан‭ ‬т‰сіреді.‭ ‬Ќонаќ‭ ‬атына‭ ‬шегініп‭ ‬алыстаѓансоњ,‭ ‬аттыњ‭ ‬тапта‭ ‬айлын‭ ‬босатып,‭ ‬тізгінін‭ ‬ердіњ ќасына‭ ‬іліп,‭ ‬шылбырынан‭ ‬белбеуге,‭ ‬немесе‭ ‬бµлекше‭ ‬отырѓызылѓан‭ ‬ат‭ ‬аѓашќа‭ ‬ілмектеліп‭ ‬байланады.
Аты‭ ‬тарпањ,‭ ‬мінезі‭ ‬шаргез‭ ‬болса‭ ‬алдыњѓы‭ ‬аяѓын‭ ‬т±сап,‭ ‬несесе‭ ‬шідерлеп ќояды.‭ ‬Егер ќонатын‭ ‬жаѓдай‭ ‬болса,‭ ‬аттын‭ ‬ерін‭ ‬алып‭ ‬‰йдіњ‭ ‬оњ‭ ‬жаѓына‭ ‬ішке,‭ ‬немесе‭ ‬жамылтыќ‭ ‬жауып‭ ‬сыртќа‭ ‬саќтайды.‭
Ноќта‭ ‬ж‰гені‭ ‬ермен‭ ‬бірге ќойылады.‭
Ќонаќтыњ‭ ‬атын‭ ‬аулдан‭ ‬тым‭ ‬±заќ‭ ‬емес‭ ‬соны‭ ‬шµп‭ ‬жерге‭ (‬т±сап µрелеп,‭ ‬немесе‭ ‬шідерлеп,‭ ‬арќандап‭) ‬отќа ќояды.‭ ‬Ертењіінде‭ ‬тањертењ ќонаќќа‭ ‬атын‭ ‬іздетпей‭ ‬ауыл‭ ‬адамдары‭ ‬немесе ќонѓан‭ ‬‰йдіњ ќолѓанат‭ ‬балалары,‭ ‬‰й‭ ‬иелері єкеліп‭ ‬ерттер‭ ‬дайындайды.‭ ‬Ќонаќќа ќоштасып‭ ‬аттандырушы‭ ‬аттыњ‭ ‬мінер‭ ‬жаѓынан‭ ‬атын‭ ‬‰ркітпей‭ ‬ептеп‭ ‬жанасалап‭ ‬келіп‭ ‬шылбырын‭ ‬шешіп‭ ‬еріне‭ ‬оран‭ ‬тізгінін‭ ‬бос‭ ‬мойнына‭ ‬т‰сіріп‭ ‬сол ќолымен‭ ‬шылбырды‭ ‬±стап‭ ‬т±рып,‭ ‬оњ ќолымен ќонаќтыњ ќолтыѓынан‭ ‬с‰йей‭ ‬аттандырады.‭ ‬Бір-бірімен ќоштасады.‭ ‬Осылайша ќонаќты‭ ‬жолѓа‭ ‬шыѓарады.‭
Аттан‭ ‬т‰сіріп,‭ ‬‰йге‭ ‬кіруге‭ ‬бет‭ ‬алѓан ќонаќты‭ ‬сол‭ ‬‰йдіњ‭ ‬жастары‭ ‬мен‭ ‬балалары‭ ‬сєлем‭ ‬беріп,‭ ‬амандасып‭ ‬есік‭ ‬ашып‭ ‬‰йге‭ ‬кіргізеді.‭
‡й‭ ‬ішіндегі єуелі ќыз‭ ‬балалар‭ ‬немесе‭ ‬келіндер,‭ ‬сол‭ ‬‰йдіњ‭ ‬балалары‭ ‬жастары‭ ‬жоќ‭ ‬болѓан‭ ‬жаѓдайда ќай‭ ‬жастаѓы‭ ‬‰й‭ ‬иелері‭ ‬сырмаќ‭ ‬жайып,‭ ‬белбеу,‭ ‬тымаќ,‭ ‬сырт‭ ‬киімін‭ ‬алып‭ ‬баппен ќонаќты‭ ‬тµрге‭ ‬жайѓастырады,‭ ‬Ќонаќ‭ ‬‰йге‭ ‬кіре‭ ‬кебісі‭ ‬болса,‭ ‬оњ‭ ‬жаќќа‭ ‬шешіп,‭ ‬б‰ркіті‭ ‬болса‭ ‬оњ‭ ‬жаќќа‭ ‬орналастырып,‭ ‬басќадай ќамшы,‭ ‬ќолындаѓы‭ ‬д‰ниелерін‭ ‬оњ‭ ‬жаќтаѓы‭ ‬баќанныњ‭ ‬аѓашына‭ ‬іліп,‭ ‬‰й‭ ‬ішіндегі‭ ‬адамдармен‭ ‬жайлап‭ ‬амандасып‭ ‬тµрге‭ ‬жайылѓан‭ ‬сырмаќќа‭ ‬орналасады.‭ ‬Сєлемді‭ ‬сыртта‭ ‬болса єуелі‭ ‬жасы‭ ‬‰лкен‭ ‬аѓа‭ ‬адамдарѓа,‭ ‬балаларѓа,‭ ‬жастар‭ ‬б±рын‭ ‬береді.‭ ‬Ал‭ ‬сырттан‭ ‬‰йге‭ ‬кіргенде ќай‭ ‬жастыњ‭ ‬адамы‭ ‬ болмасын‭ ‬‰й‭ ‬ішіндегі‭ ‬адамдарѓа‭ ‬б±рын‭ ‬сєлем‭ ‬беріп‭ ‬амандасады.‭
Єуелі ќонаќќа‭ ‬шай єзірленеді,‭ ‬шайдыњ‭ ‬т±зы,‭ ‬т‰сі,‭ ‬ќосылатын‭ ‬с‰т‭ ‬мµлшері ќонаќтыњ‭ ‬пікірімен‭ ‬болуѓа‭ ‬тиісті.‭ ‡‬й‭ ‬иесініњ‭ ‬пікірімен‭ ‬болѓан‭ ‬жаѓдайда ќария‭ ‬адамдарѓа єйел,‭ ‬еркек‭ ‬демей,‭ ‬т±зы‭ ‬дєл‭ ‬сєйкескен,‭ ‬бояуы‭ ‬молдау,‭ ‬с‰ті‭ ‬ден ќолсылѓан,‭ ‬кµбірек ќайнап‭ ‬ж±мсартылѓан ќаймаќ,‭ ‬маймен‭ ‬дємін‭ ‬келтірген‭ ‬болуѓа‭ ‬тиісті.‭ ‬Ал‭ ‬жас‭ ‬адамдар‭ ‬‰шін‭ ‬б±лай‭ ‬дємдеудіњ ќажеті‭ ‬аз.‭ ‬Шыны,‭ ‬ыдыс,‭ ‬аяќты ќайталап‭ ‬жуып‭ ‬тазалап‭ ‬арнаулы‭ ‬орамалмен‭ ‬м‰ртеді‭ ‬де,‭ ‬єрт‰рлі‭ ‬таѓамдар‭ ‬араластырып‭ ‬–ддастархан‭ ‬жайылады.‭ ‬Шай‭ ‬с‰ттеліп‭ ‬болѓаннан‭ ‬кейін‭ ‬шєйнектіњ‭ ‬ш‰мегін ќайыруды‭ ‬±мытпау‭ ‬керек.‭ ‬Себебі‭ ‬ш‰мек‭ ‬аузында‭ ‬с‰т‭ ‬бармаѓан ќара‭ ‬шай,‭ ‬шар,‭ ‬сама‭ ‬т±рѓандыѓы‭ ‬ескеріледі.‭ ‬Ќонаќќа‭ ‬берілетін ќай‭ ‬тамаќ‭ ‬болмасын,‭ ‬сол‭ ‬таѓамнан‭ ‬бµлек‭ ‬шыныѓа‭ ‬кішкене ќ±йылып‭ ‬алынып‭ ‬дємі‭ ‬тексеріліп‭ ‬барып ќонаќќа ќ±йылады.‭
Шай‭ ‬шыныѓа‭ ‬орта ќ±йылады.‭ ‬Егер‭ ‬шай‭ ‬толы ќ±йылса‭ ‬Бєске‭ ‬беріп‭ ‬отырсыњ‭ ‬ба‭ ‬ деп‭ ‬сынайтын‭ ‬жай‭ ‬да‭ ‬болады.‭ ‡‬йде ќонаќ,‭ ‬басќа‭ ‬сый‭ ‬адамдар‭ ‬отырѓанда‭ ‬ыдыс-аяќ,‭ ‬шыны,‭ ‬ожаудыњ‭ ‬салдырлатуѓа‭ ‬болмайды.‭ ‬Себебі,‭ (‬ыдыс-аяќты‭ ‬сылдырлатып‭ ‬шарќылдаѓан‭ ‬шай,‭ ‬ас ќ±йылса‭) ‬ќонаќ‭ ‬‰йдегі‭ ‬сый‭ ‬адамдар‭ ‬‰й‭ ‬иелері‭ ‬жаќтырмай‭ ‬отыр‭‬ деп‭ ‬кµруге‭ ‬тиісті.‭ ‬Ќонаќќа‭ ‬шай‭ ‬екі ќолдап‭ ‬алынып‭ ‬беріледі,‭ ‬‰стіне ќаратып‭ ‬шыны‭ ‬±стаѓан‭ ‬оњ ќолдыњ‭ ‬білегіне‭ ‬тигізіп,‭ ‬ењкейіп‭ ‬т±рып‭ ‬±сынылып‭ ‬беріледі‭ ‬[7,‭ ‬8‭ ‬б‭]‬.‭
‡й‭ ‬адамдарынан‭ ‬бір‭ ‬адам ќозѓалмай‭ ‬отырып‭ ‬шай ќ±йып‭ ‬беруге‭ ‬болады.‭ ‬Келесі‭ ‬кезекте ќонаќ‭ ‬сыбаѓасына‭ ‬мал‭ ‬сойылѓан‭ ‬жаѓдайда‭ (‬ќонаќ‭ ‬±заќтан‭ ‬келсе,‭ ‬келмегі‭ ‬кµп‭ ‬уаќыт‭ ‬болѓан‭ ‬болса‭ ‬таѓы‭ ‬басќа‭) ‬жаѓдайларда‭ ‬сойылатын‭ ‬мал‭ ‬есіктен‭ ‬кіргізіліп‭ ‬союшу‭ ‬малдыњ‭ ‬мінер‭ ‬жаѓына‭ ‬бір‭ ‬тізерлеп‭ ‬отырып,‭ ‬немесе‭ ‬ењкейіп‭ ‬т‰регеп‭ ‬т±рып‭ ‬екі ќолын ќойдыњ‭ ‬мойнынан‭ ‬орап‭ ‬±стап‭ ‬екі‭ ‬алаќанын‭ ‬жайып ќонаќтан‭ ‬єумин‭!‬ деп‭ ‬бата‭ ‬тілейді.‭
Ќонаќ‭ ‬бата‭ ‬істеуге‭ ‬тиісті.‭ ‬Бата єрт‰рлі‭ ‬мзм±нда‭ ‬болады.‭ ‬Ќарапайым‭ ‬бір‭ ‬мысал‭ ‬келтірсек‭ (‬кµп‭ ‬айтылатын‭)‬:
Басќа‭ ‬амандыќ‭ ‬берсін,‭
Жанѓа‭ ‬есендік‭ ‬берсін,
Босаѓа‭ ‬тењ‭ ‬болсын,
Пиѓыл‭ ‬кењ‭ ‬болсын.‭
‡йден‭ ‬ат‭ ‬кетпесін,
Алдан‭ ‬ас‭ ‬кетпесін.
Кетпес‭ ‬баќыт‭ ‬берсін,
Ќайтпас‭ ‬ырыс‭ ‬берсін.‭
Дєулетіњ‭ ‬тасып‭ ‬жатсын,
Жасыњ‭ ‬ж‰зден‭ ‬асып‭ ‬жатсыњ‭ ‬– деген‭ ‬сияќты‭ ‬бата‭ ‬береді.‭ ‬Зерек‭ ‬шешен ќариялардыњ‭ ‬айтып‭ ‬кеткен‭ ‬батасын‭ ‬жинастырсаќ,‭ ‬єрине‭ ‬бір‭ ‬кітап‭ ‬болар‭ ‬еді.‭
Малдыњ‭ ‬басын ќ±былаѓа ќаратып‭ ‬бауыздайды.‭ ‬Себебі‭ ‬жарыќ‭ ‬д‰ниеден‭ ‬кетті‭ ‬деген‭ ‬±ѓым‭ ‬береді.‭ ‬Осыайлша‭ ‬мал‭ ‬баппен‭ ‬сойылады,‭ ‬бебежік‭ ‬басќа‭ ‬жіберіліп‭ ‬бауыздалса‭ ‬малдыњ‭ ‬жаны‭ ‬толыќ‭ ‬шыѓар‭ ‬алдында‭ ‬аяѓы‭ ‬шешіліп‭ ‬босатылып,‭ ‬аяѓын‭ ‬бір-екі‭ ‬серпіту‭ ‬керек.‭ ‬Сонда‭ ‬сойылѓан‭ ‬малдыњ‭ ‬еті‭ ‬дємді,‭ ‬єрі‭ ‬ж±мсаќ‭ ‬болады,‭ ‬-‭ ‬дейді ќариялар.‭ ‬Немесе‭ ‬‰ш‭ ‬аяѓы‭ ‬буылып‭ ‬артќы‭ ‬бір‭ ‬аяѓы‭ ‬бос ќалуѓа‭ ‬тиісті.‭
Малдыњ‭ ‬терісін‭ ‬айырѓанда‭ ‬алдымен‭ ‬тµрт‭ ‬сыйраѓын‭ ‬буындайды.‭ ‬Алдыњѓы‭ ‬екі ќолын‭ ‬тµске ќарай‭ ‬іреп ќосады,‭ ‬тµстен‭ ‬мойынѓа ќарай‭ ‬іреді.‭ ‬Тµстен‭ ‬шапќа ќарай‭ ‬іреп‭ ‬барып‭ ‬екі‭ ‬санныњ‭ ‬іреуін‭ ‬тµмен‭ ‬т‰сіреді,‭ ‬ќ±йрыќтыњ‭ ‬аузын‭ ‬дµњгелетіп‭ ‬ірейді.‭ ‬Ірелген‭ ‬жерлерді‭ ‬кеспей‭ ‬пышаќпен‭ ‬шеттеп‭ ‬алып‭ ‬ж±дырыќпен‭ ‬іреп‭ ‬сары‭ ‬етін‭ ‬теріге‭ ‬жібермей‭ ‬еттен‭ ‬айырып‭ ‬аудандап‭ ‬босатады.‭ ‬Келесі‭ ‬кезекте ќойдыњ‭ ‬басы‭ ‬кµсіліп‭ ‬мал‭ ‬ілуге‭ ‬арналѓан‭ ‬ашаѓа‭ ‬ілінеді.‭
Ашаѓа‭ ‬ілінген‭ ‬соњ‭ ‬іреліп єбден‭ ‬оњайлатылѓан.‭ ‬Ќойдыњ‭ ‬терісі‭ ‬сыпырылады.‭ ‬Етініњ ќылшыѓы‭ ‬тазартылады.‭ ‬Есте‭ ‬болатын‭ ‬бір‭ ‬жай‭ ‬– малдыашаѓа‭ ‬ілер‭ ‬алдында µњеші‭ ‬буылѓан‭ ‬болу‭ ‬керек.‭ ‬Себебі‭ ‬малды‭ ‬ілгенде µњешінен‭ ‬жын‭ ‬тµгілмейді,‭ ‬таза‭ ‬соылады.‭ ‬Малдыњ‭ ‬ішін‭ ‬жарып‭ ‬алмас‭ ‬б±рын‭ ‬мойыны‭ ‬сырт‭ ‬жаѓынан‭ ‬кµтеріледі.‭ ‬Содан‭ ‬соњ‭ ‬екі ќолын‭ ‬сµгеді,‭ ‬тµс‭ ‬с‰йектен‭ ‬тµс‭ ‬етті‭ ‬сылып‭ ‬бµледі.
Сойылѓан‭ ‬малдыњ µтін‭ ‬жармай‭ ‬±ќыптап‭ ‬алып,‭ ‬т‰кіріп‭ ‬тастайды.‭ ‬Б±л‭ ‬малымыз єрт‰рлі‭ ‬індет,‭ ‬шыѓаннан‭ ‬аман‭ ‬болсын‭ ‬деген‭ ‬±ѓым‭ ‬білдіреді,‭ ‬ж‰рек‭ ‬соѓар,‭ ‬тµс,‭ ‬тµс‭ ‬шеміршекті‭ ‬босаѓаѓа‭ ‬жапсырады,‭ ‬б±л‭ ‬сол‭ ‬босаѓадан ќой‭ ‬ж±рнаѓы‭ ‬‰зілмесін‭ ‬деген‭ ‬±ѓыс‭ ‬береді.‭
Осы‭ ‬шаруалар‭ ‬біткеннен‭ ‬кейін‭ ‬шаптыњ‭ ‬екі‭ ‬санѓа‭ ‬т‰йіліскен‭ ‬жерінен‭ ‬тµстіњ‭ ‬етегі‭ ‬дµњгеленіп‭ ‬ойылып ќабырѓалардыњ‭ ‬етегін ќуалай‭ ‬тµмен‭ ‬т‰сіріледі.‭ ‬Осылайша‭ ‬ішек-ќарын‭ ‬алынады.‭ ‬Ет‭ ‬м‰ше‭ ‬м‰шесімен‭ ‬боршаланып‭ ‬жілік,‭ ‬жілікке‭ ‬арнаулы‭ ‬етімен‭ ‬бµлінеді.‭ ‬Алынуѓа‭ ‬тиісті‭ ‬барлыќ‭ ‬40-тан‭ ‬аса‭ ‬бездер‭ ‬алынады.‭ ‬Оылайша‭ ‬жєркемделіп‭ ‬дайын‭ ‬болѓан‭ ‬етті‭ ‬кез‭ ‬келген ќонаќтыњ‭ ‬жасы,‭ ‬жолы,‭ ‬аз‭ ‬кµбіне ќарап‭ ‬кєделі ќонаќасын‭ ‬асып‭ ‬береді.‭ ‬Жасы‭ ‬‰лкен,‭ ‬аќсаќал,‭ ‬ќарияларѓа‭ ‬бас,‭ ‬жамбас ќоспасымен,‭ ‬орта‭ ‬жастаѓылар‭ ‬мен‭ ‬к‰йеу,‭ ‬келіндерге‭ ‬асыќ‭ ‬жілік,‭ ‬тµс‭ ‬с‰йек,‭ ‬таѓ‭ ‬басќа‭ ‬жілдіктер‭ ‬арнаулы‭ ‬ережелері‭ ‬бойынша єзірленеді.‭
Ет,‭ ‬тамаќ‭ ‬жердіњ‭ ‬алдында ќонаќ ќолына‭ ‬су ќ±йылады.‭ ‬Су ќ±йѓанда ќ±манды‭ ‬оњ ќолѓа‭ ‬±стап,‭ ‬орамалды‭ ‬сол‭ ‬иыќќа‭ ‬іліп,‭ ‬елегенді‭ ‬сол ќолмен‭ ‬жаѓалата ќозѓап ќ±йѓан‭ ‬д±рыс.‭
Су ќ±йѓан‭ ‬жастарѓа‭ ‬ыќылас‭ ‬беріледі.‭ ‬Сулыќ‭ ‬беріп,‭ ‬ќолдары ќ±рѓатылады.‭ ‬Дастархан‭ ‬жайылып,‭ ‬бас‭ ‬тартылады,‭ ‬бастыњ ќ±йќасы‭ ‬к‰йгізілмей‭ ‬б‰тін‭ ‬‰йітілген‭ ‬болуѓа‭ ‬тиісті.‭ ‬Егер‭ ‬к‰йген‭ ‬болса ќонаќ‭ ‬сµгеді.‭ ‬Бастыњ‭ ‬т±мсыѓы ќонаќќа ќаратылып,‭ ‬кеужерініњ‭ ‬‰стінен‭ ‬±зынан‭ ‬жєне‭ ‬кµлденењінен‭ ‬тілінген‭ ‬болу‭ ‬шарт.‭
¦зынынан‭ ‬созылѓан‭ ‬біздіњ‭ ‬жол,
Кµлденењінен‭ ‬т‰скен‭ ‬сіздіњ‭ ‬жол.
Єлемді,‭ ‬д‰ниені‭ ‬адам‭ ‬баспен‭ ‬жетелейді,‭ ‬деген‭ ‬±ѓыммен‭ ‬бастартылады.‭
К‰нен,‭ ‬айдан,‭ ‬жылдан‭ ‬басаман‭ ‬болсын‭! ‬– деген‭ ‬тілекті‭ ‬де‭ ‬білдіреді.‭ ‬Осылайша ќонаќ‭ ‬‰й‭ ‬месініњ‭ ‬мегзеуімен‭ ‬бата‭ ‬істейді,‭ ‬б±ѓан‭ ‬да‭ ‬бір‭ ‬мысал‭ ‬келтуруге‭ ‬болады.
Єуелі‭ ‬тєњір‭ ‬бєрін‭ ‬берсін,
Бєрін‭ ‬берсе,
Ќыста‭ ‬берсе,
Ќыспай‭ ‬берсін.
Жазда‭ ‬берсін,‭ ‬Жазда‭ ‬берсе,
Жазбай‭ ‬берсін,
К‰зде‭ ‬берсін,
К‰зде‭ ‬берсе,
‭‡‬збей‭ ‬берсін,
Кµктем‭ ‬берсін
Кµктем‭ ‬берсе,
Кµптен‭ ‬берсін‭ ‬– деген‭ ‬сияќты‭ ‬сан ќилы‭ ‬баталар‭ ‬беріледі.‭ ‬Осылайшаа ќонаќ‭ ‬аѓасы‭ ‬бас‭ ‬алады,‭ ‬оњ‭ ‬езуін‭ ‬кеіп µзі‭ ‬ауыз‭ ‬тиіп,‭ ‬одан‭ ‬басќа‭ ‬‰й‭ ‬адамдарына‭ ‬т‰гел‭ ‬ауыз‭ ‬тигізеді.‭ ‬Немесе‭ ‬тµргі‭ ‬табаќтаѓы‭ ‬адамдарѓа‭ ‬ауыз‭ ‬тигізіп,‭ ‬басты‭ ‬басќаѓа‭ ‬±сынуѓа‭ ‬да,‭ ‬‰й‭ ‬иесіне‭ ‬беруге‭ ‬де‭ ‬боады.‭ ‬Осылайша ќонаќтар‭ ‬ас‭ ‬ішіп‭ ‬болѓан‭ ‬соњ ќолѓа‭ ‬майын‭ ‬тазарту‭ ‬‰шін‭ ‬майлыќ‭ ‬орамал‭ ‬беріледі.‭ ‬Ауыз‭ ‬с‰ртетін‭ ‬орамал‭ ‬бµлек‭ ‬±сынылады.‭
Майлыќ,‭ ‬сулыќ,‭ ‬ауыз‭ ‬с‰ртетін‭ ‬орамал‭ ‬бµлек‭ ‬болады.‭ ‬Соњында‭ ‬су ќайта ќ±йылып,‭ ‬ыќылас‭ ‬істеліп‭ ‬дастархан‭ ‬жиылады.‭ ‬Ќонаќтарѓа‭ ‬тµсек‭ ‬салынып,‭ ‬жайлы‭ ‬дем‭ ‬алуына‭ ‬м‰мкіндік‭ ‬жасалады.‭ ‬Ќазаќтыњ‭ ‬салтында ќонаќќы‭ ‬арналѓан‭ ‬кµрпе-жастыќ‭ ‬басќа‭ ‬б±йымдар‭ ‬бµлек‭ ‬дайындалѓан‭ ‬болуѓа‭ ‬тиіс.‭
Есте‭ ‬болатын‭ ‬жайт-‭ ‬ќонаќтыњ‭ ‬тымаѓы,‭ ‬сырт‭ ‬киімі‭ ‬ашаѓа‭ ‬ілініп‭ ‬дерге‭ ‬тасталмаѓан‭ ‬болуѓа‭ ‬тиісті.‭ ‬Ќонаќ‭ ‬киінгенде‭ ‬киімдері‭ ‬сол‭ ‬‰йдіњ ќай‭ ‬бір‭ ‬адамдары‭ ‬алып‭ ‬берген‭ ‬болуы‭ ‬шарт.‭
Адамдар‭ ‬‰йге‭ ‬орналастыруда‭ ‬да‭ ‬‰лкен‭ ‬ереже‭ ‬бар.‭ ‬Киіз‭ ‬‰йдіњ‭ ‬ішін єуелі‭ ‬тµр‭ ‬жаќ,‭ ‬ќазан‭ ‬жаќ,‭ ‬оњ‭ ‬жаќ,‭ ‬босаѓа‭ ‬жаќ‭ ‬деп‭ ‬тµртке‭ ‬бµледі.‭
Торќалы‭ ‬той,‭ ‬топыраќты µлім‭ ‬таѓы‭ ‬басќа‭ ‬жиындарда‭ ‬адамдар‭ ‬‰йге‭ ‬кµп‭ ‬мµлшерде‭ ‬орналасуѓа‭ ‬тура‭ ‬келсе,‭ ‬оларды‭ ‬белгілі‭ ‬ереже‭ ‬бойынша‭ ‬‰й‭ ‬иелері,‭ ‬немесе‭ ‬туыстар‭ ‬арасындаѓы єдейі‭ ‬таѓайындалѓан‭ ‬даяшылыќ‭ ‬жасайтын‭ ‬адамдар‭ ‬басшылыќ‭ ‬етіп‭ ‬реттеп‭ ‬отырады.‭ ‬М±ндай‭ ‬жиынѓа‭ ‬кµбінде‭ ‬бір‭ ‬рудыњ,‭ ‬бір‭ ‬атаныњ‭ ‬±рпаѓы‭ ‬жиналатын‭ ‬болѓандыќтан‭ ‬немесе‭ ‬оларѓа ќ±да-ќ±дандал,‭ ‬жиен,‭ ‬наѓашы‭ ‬сияќты‭ ‬ілік,‭ ‬адамдар‭ ‬ортаќтас‭ ‬болатындыќтан‭ ‬‰йге‭ ‬орналасушы‭ ‬адамдар‭ ‬арасыннан‭ ‬да,‭ ‬жасы,‭ ‬жолына ќарап,‭ ‬бір-біріне‭ ‬арнайы‭ ‬орын‭ ‬±сынып‭ ‬орналасады.‭ ‬Дейт±рѓанмен‭ ‬халќымыздыњ‭ ‬салтында‭ ‬тµрдік ќаќбасын‭ (‬ортасына‭) ‬ењ‭ ‬жасы‭ ‬‰лкен ќария‭ ‬адамдар‭ ‬орналасады‭ ‬да‭ ‬оњ‭ ‬жаќ‭ ‬босаѓаѓа ќарай‭ ‬жасы‭ ‬‰лкен,‭ ‬кішісіне‭ ‬сай єйел‭ ‬адамдар‭ ‬орналасуѓа‭ ‬тиісті.‭ ‬Егер‭ ‬ерлер‭ ‬мен єйелдер‭ ‬бµлек‭ ‬‰йлерге‭ ‬орналасса‭ ‬тµрдіњ ќаќ‭ ‬ортасына‭ ‬ењ‭ ‬жасы‭ ‬‰лкен ќариялар‭ ‬орналасып‭ ‬барып,‭ ‬екі‭ ‬жаќ‭ ‬босаѓаѓа‭ ‬жасыныњ‭ ‬‰лкен,‭ ‬кішілігі‭ ‬ескеріліп‭ ‬барып‭ ‬орналасады.‭ ‬Жастарѓа‭ ‬кµбінде‭ ‬босаѓа‭ ‬жаќтан,‭ ‬от‭ ‬басыныњ‭ ‬мањайына‭ ‬таман,‭ ‬есіктіњ‭ ‬кіре‭ ‬берісі‭ ‬тµњірегінен‭ ‬орын‭ ‬беріледі.‭ ‬Егер‭ ‬м‰мкіндік‭ ‬болѓан‭ ‬жаѓдайда‭ ‬жастар‭ ‬мен‭ ‬балалары‭ ‬да‭ ‬бµлек‭ ‬‰йде ќабылданады.‭ ‬Б±лар‭ ‬да‭ ‬жастарыныњ‭ ‬‰лкендігіне‭ ‬сєйкес‭ ‬орналасуѓа‭ ‬тиісті.‭
Адамдарды‭ ‬‰йге‭ ‬кµп‭ ‬мµлшерде‭ ‬орналастырѓанда,‭ ‬олардыњ ќолына‭ ‬су ќ±юѓа,‭ ‬табаќ‭ ‬тартып,‭ ‬дастархан‭ ‬жайып,‭ ‬ас,‭ ‬су‭ ‬беруге‭ ‬бµгет‭ ‬болмайтындай‭ ‬белгілі‭ ‬кењістіктер ќалтырылуѓа‭ ‬тиісті.‭ ‡‬йдегі‭ ‬адамдарѓа‭ ‬дастархан‭ ‬жайып,‭ ‬ас,‭ ‬су‭ ‬беріп,‭ ‬табаќ‭ ‬тартќанда,‭ ‬єуелі‭ ‬тµрде‭ ‬отырѓан ќарияларѓа‭ ‬б±рын‭ ‬тартылады‭ ‬да‭ ‬келесі‭ ‬кезекте‭ ‬екі‭ ‬босаѓаѓа ќарай ќажетті‭ ‬дастархандар‭ ‬рет-ретімен‭ ‬жайылады.‭ ‬Ал ќолѓа‭ ‬су ќ±йѓанда ќазан‭ ‬жаќ‭ ‬босаѓадаѓы‭ ‬ењ‭ ‬шеткі‭ ‬кісіден‭ ‬бастап ќ±йып‭ ‬тµрді‭ ‬айналып‭ ‬соњында‭ ‬оњ‭ ‬жаќ‭ ‬босаѓада‭ ‬отырѓан‭ ‬адамдардыњ ќолына‭ ‬су ќ±йып‭ ‬аяќтайды.‭
Ет‭ ‬жеп‭ ‬болѓан‭ ‬соњ‭ ‬сорпа‭ ‬бергенде‭ ‬тµргі ќариялардан‭ ‬бастап‭ ‬екі‭ ‬босаѓаѓа ќарай‭ ‬жарыстыра‭ ‬береді.‭ ‬Бір‭ ‬адамныњ‭ ‬ішпеген‭ ‬сорпасына ќайта‭ ‬сорпа ќ±йып‭ ‬келесі‭ ‬адамдарѓа‭ ‬±сынуѓа‭ ‬болмайды.‭ ‬Кісі‭ ‬басына‭ ‬бµлек‭ ‬шыныѓа ќ±йылып‭ ‬берілуі‭ ‬тиіс.‭ ‬Табаќ‭ ‬тартќанда‭ ‬бір‭ ‬табаќќа‭ ‬5-8‭ ‬адамѓа‭ ‬дейін ќарауѓа‭ ‬болады.‭ ‬Ал,‭ ‬єйелдердіњ‭ ‬алдына‭ ‬тартылѓан‭ ‬етті‭ ‬ер‭ ‬азаматтар‭ ‬кесіп‭ ‬бергені‭ ‬оњтайлы‭ ‬келеді.‭ ‬Тартылатын‭ ‬табаќ‭ ‬басына‭ ‬1-2‭ ‬пышаќ‭ ‬салынады.‭ ‬70-90‭ ‬басты‭ ‬киіз‭ ‬‰йлерге‭ ‬40-60‭ ‬дейін‭ ‬адам‭ ‬орналасуѓа‭ ‬м‰мкіндік‭ ‬бар.‭ ‬Адамдарды‭ ‬‰йге‭ ‬кіргізгенде,‭ ‬шыѓарѓанда‭ ‬балалар,‭ ‬жастар‭ ‬есік‭ ‬ашып‭ ‬беруге‭ ‬міндетті‭ ‬[14,‭ ‬18‭ ‬б‭]‬.‭

1.3‭ ‬¦лттыќ‭ ‬отбасы‭ ‬тєрбиесі

Єрбір ќазаќ‭ ‬отбасыныњ‭ ‬±лттыќ µз‭ ‬ерекшелігіне‭ ‬сєйкесіп ќалыптасќан єдет-ѓ±рып‭ ‬салты‭ ‬болады.‭ ‬Дейт±рѓанмен ќай‭ ‬отбасында‭ ‬да‭ ‬болмасын‭ ‬ортаќ ќалыптасатын єдет,‭ ‬ѓ±рып,‭ ‬салт-сана‭ ‬жоќ‭ ‬емес.‭ ‬Басќа‭ ‬таќырыптарда‭ ‬берліген‭ ‬кейбір‭ ‬материалдарды‭ ‬м±нда ќабаттастырмай‭ ‬ќысќаша‭ ‬белгілеп‭ ‬кµрсетейік.‭ ‬Ќазаќ‭ ‬отбасында‭ ‬5-тен‭ ‬тµмен‭ ‬емесадам µмір‭ ‬с‰реді‭ ‬де‭ ‬сол‭ ‬отбасыѓа‭ ‬т‰тін‭ ‬иесі‭ (‬ер‭ ‬азаматы‭) ‬басшылыќ‭ ‬етеді.‭ ‬Отбасы‭ ‬басшылыѓы‭ ‬негізінен‭ ‬отбасы‭ ‬тєрбиесі‭ ‬жєне‭ ‬шаруашылыѓы‭ ‬мен‭ ‬экономикалыќ‭ ‬есбеіне‭ ‬негізделеді.‭ ‬Єуелі‭ ‬тєрбие‭ ‬негізін‭ ‬алып‭ ‬кµрейік.‭ ‬Балалары єке-шешесі,‭ ‬±лы‭ ‬атасы,‭ ‬єжелері‭ ‬мен‭ ‬аѓалары‭ ‬жењгелерініњ‭ ‬атын‭ ‬тура‭ ‬атамайды,‭ ‬ќосымша ќойѓан‭ (‬єке,‭ ‬шеше,‭ ‬аѓай,‭ ‬тєте,‭ ‬кµке,‭ ‬єже,‭ ‬ата‭ ‬таѓы‭ ‬басќа‭) ‬аттары‭ ‬болады.‭ ‬Єке-шешесініњ µзі‭ ‬балаларыныњ‭ ‬атын‭ ‬еркелетіп,‭ ‬µзгертіп ќосымша‭ ‬атпен‭ ‬шаќырады.‭ ‬Кµрші,‭ ‬кµрші‭ ‬отырѓан‭ ‬ауыл‭ ‬адамдарыныњ‭ ‬атын‭ ‬да єке-шешесініњ‭ ‬аѓа,‭ ‬бауыр,‭ ‬туѓан-туыстарыныњ‭ ‬атын‭ ‬т‰гелдей‭ ‬атамайды.‭ ‬¤йтсе ќазаќта‭ ‬ат‭ ‬тергеуші‭‬ тек‭ ‬келін,‭ ‬к‰йеу‭ ‬ѓана‭ ‬емес,‭ ‬бір‭ ‬отбасыныњ‭ ‬барлыќ‭ ‬м‰шелері‭ ‬т‰гелдей‭ ‬тергейтін‭‬ инабаттылыќтыњ‭ ‬жаќсы‭ ‬ізеті‭ ‬саќталынѓан.‭ ‬Жасы‭ ‬кіші‭ ‬адамдар‭ ‬мейлі‭ ‬балалар‭ ‬да µзінен‭ ‬‰лкен,‭ ‬аѓа,‭ ‬ќария‭ ‬адамдар‭ ‬мен‭ ‬жасы‭ ‬‰лкен‭ ‬балалардыњ‭ ‬алдынан‭ ‬кесіп µтпейді.‭ ‬Олардыњ‭ ‬бас‭ ‬жаѓына‭ ‬отырмайды,‭ ‬аяѓына,‭ ‬соњына‭ ‬отарыд.‭ ‡‬йге‭ ‬кіргенде,‭ ‬шыќќанда‭ ‬ењ‭ ‬кішісі‭ ‬есік‭ ‬ашады,‭ ‬ењ‭ ‬соњында‭ ‬кіреді.‭ ‬Отбасы‭ ‬ішіндегі ќай‭ ‬бір‭ ‬шаруаѓа‭ ‬ењ‭ ‬йуелі‭ ‬жасы‭ ‬кішісінен‭ ‬бастап ќозѓалуѓа‭ ‬тиісті.‭ ‬Жатарда‭ ‬тµсек‭ ‬салу,‭ ‬тањертењ‭ ‬‰й-ішін‭ ‬жинауды,‭ ‬кµбіне‭ ‬келіндер,‭ ‬сол‭ ‬отбасыдаѓы‭ ‬балалар‭ ‬атќарады.‭ ‬Мініс‭ ‬атты‭ ‬отќа ќою,‭ ‬мањертењ‭ ‬ат єкеліп‭ ‬ерттеу,‭ ‬мал‭ ‬жаю ќатарлы‭ ‬ауыр‭ ‬шаруаларды‭ ‬±л‭ ‬балалар‭ ‬атќарады.‭ ‬Отбасы‭ ‬м‰шелері‭ ‬бірі‭ ‬бірін‭ ‬ренжітпейді,‭ ‬ќандай‭ ‬бір‭ ‬б±заќылыќ‭ ‬шыќса‭ ‬ортаѓа‭ ‬салып‭ ‬талќылайды,‭ ‬екінші‭ ‬рет ќайталамау ќатањ‭ ‬ескертіледі.‭ ‬Осындай‭ ‬±лттыќ єдептілік‭ ‬тєрбиесі ѓасырдан ѓасырѓа‭ ‬жалѓасып‭ ‬к‰ні‭ ‬б‰гнге‭ ‬дейін‭ ‬кењ ќ±лаш‭ ‬жайып µмір‭ ‬с‰руде.‭ ‬Ќонаќќа‭ ‬жастархан‭ ‬жасау,‭ ‬кєделі‭ ‬жілігін‭ ‬жас‭ ‬ерекшелігі,‭ ‬жол‭ ‬жорасына‭ ‬сай,‭ ‬болуѓа‭ ‬тиісті ќоспасы ќ±рамымен‭ ‬асып‭ ‬беру,‭ ‬шай,‭ ‬ас‭ ‬суыныњ‭ ‬дємін‭ ‬келтіріп ќонаќ‭ ‬кµњілінен,‭ ‬єке-шешесініњ‭ ‬кµњілінен‭ ‬шыѓу‭ ‬,‭ ‬асау‭ ‬‰йрету,ќой ќырќу,‭ ‬к‰зем‭ ‬алу,‭ ‬‰й‭ ‬тігу,‭ ‬т‰йеге‭ ‬ж‰к‭ ‬арту‭ ‬сияќты‭ ‬ыспарлыќќа‭ ‬тєрбиелеудіњ‭ ‬тамаша‭ ‬‰лгілері‭ ‬тарихымызда‭ ‬отбасында‭ ‬жаќсы‭ ‬саќталѓан.‭ ‬Ауыз єдебиетіндегі‭ ‬халыќ‭ ‬ертегілері‭ ‬жырлар,‭ ‬ж±мбќ,‭ ‬жањылтпаш,‭ ‬сыњсу,‭ ‬жоќтау,‭ ‬жарапазан,‭ ‬батагерлік,‭ ‬беташар‭ ‬айту,‭ ‬±лттыќ‭ ‬ойындарын‭ ‬ойнау,‭ ‬домбыра,‭ ‬шањќобыз,‭ ‬ќобыз,‭ ‬сыбызѓы‭ ‬таѓы‭ ‬басќа‭ ‬±лттыќ‭ ‬музыкалармен єуестену‭ ‬сияќты‭ ‬таланттылыќќа‭ ‬баулуы‭ ‬д‰ние‭ ‬ж‰зіне‭ ‬таныларлыќтай‭ ‬отбасындаѓы‭ ‬мєдениетіміздіњ µзегі‭ ‬болѓан.‭ ‬Отбасы‭ ‬тєрбиесіндегі‭ ‬алтын,‭ ‬к‰міс,‭ ‬±стайтын‭ ‬зергерлік,‭ ‬аѓаш‭ ‬оятын,‭ ‬ќайыс‭ ‬илеп,‭ ‬µрме µретін,‭ ‬ою,‭ ‬µрнектер‭ ‬ойып,‭ ‬кестелеп‭ ‬сыритын‭ ‬таѓы‭ ‬басќа‭ ‬шеберліккке‭ ‬тєрбиелеуді‭ ‬тарихта ќай‭ ‬елдіњ‭ ‬болмасын‭ ‬музейініњ‭ ‬тµрінен‭ ‬орын‭ ‬алѓан,‭ ‬єлемге‭ ‬аты‭ ‬шыќќан‭ ‬дањќќа‭ ‬±лтымыздыњ ќолын‭ ‬жеткізген‭ ‬[33,‭ ‬96‭ ‬б‭]‬.‭
Ќыз ќуар,‭ ‬тиын‭ ‬ілу,‭ ‬кµк‭ ‬лаќ‭ ‬тарту,‭ ‬м‰ше‭ ‬алып ќашу,‭ ‬ќ±ралайдыњ‭ ‬кµзінен‭ ‬ататын‭ ‬мергенін,‭ ‬ќ±сбегін‭ ‬айтыс‭ ‬аќынын,‭ ‬к‰рес‭ ‬палуанын‭ ‬етіп‭ ‬тєрбиелеуі єр‭ ‬отбасы‭ ‬±л‭ ‬мен ќызын‭ ‬ќ±рыш‭ ‬білек,‭ ‬ќ±дірет‭ ‬атасы,‭ ‬єлемге‭ ‬аты‭ ‬шыќќан‭ ‬арыс‭ ‬пен‭ ‬жарыстыќ‭ ‬сайыс‭ ‬куєгері‭ ‬болудыњ‭ ‬негізі‭ ‬болѓан.‭ ‬Ќыз‭ ‬балалар‭ ‬шашын‭ ‬сала‭ ‬болѓызып µруі‭ ‬табиѓаттан,‭ ‬таѓдырдан‭ ‬жаратќан µз‭ ‬н±рымен‭ ‬ешбњр‭ ‬жасандысыз‭ ‬т±лѓасымен‭ ‬сєнді‭ ‬кµрінуі,‭ ‬неке ќию‭ ‬тойына‭ ‬дейін‭ ‬ананыњ‭ ‬аќ‭ ‬алаќанында µсіп,‭ ‬µмір‭ ‬мектебін‭ ‬µз‭ ‬‰йінен‭ ‬туысќан‭ ‬кіршіксіз‭ ‬таза‭ ‬арлы‭ ‬болуы,‭ ‬бес‭ ‬уаќ‭ ‬дєрет‭ ‬сындырып,‭ ‬µтірік,‭ ‬ќайбат‭ ‬айтудан,‭ ‬±рлыќ‭ ‬пен‭ ‬зорлыќтан,‭ ‬ќаск‰немдіктен‭ (‬таѓы‭ ‬басќа‭) ‬µмірдіњ‭ ‬теріс‭ ‬аѓымдарынан‭ ‬басын,‭ ‬оњашалай,‭ ‬арашалай‭ ‬білетін‭ ‬болдырып‭ ‬тєрбиелеуі,‭ ‬наѓыз‭ ‬иманды ќазаќ‭ ‬етіп‭ ‬тєрбиелеудіњ‭ ‬куєсі‭ ‬болѓан.‭ ‬Ќазаќ‭ ‬отбасы‭ ‬жатар‭ ‬алдында‭ ‬ќайткен‭ ‬к‰нде‭ ‬‰й‭ ‬ішін‭ ‬тазалап‭ ‬к‰л,‭ ‬ќоќыс ќондырмайды,‭ ‬ас,‭ ‬су ќ±йылѓан‭ ‬ыдыстардыњ,‭ ‬піскен‭ ‬таѓамдардыњ‭ ‬бетін‭ ‬ашыќ‭ ‬тастамайды.‭ ‬Ас‭ ‬ішкенде‭ ‬жерге‭ ‬тµкпей,‭ ‬т‰сірмей‭ ‬т‰гел‭ ‬ысырапсыз‭ ‬ішеді.‭ ‬Жерге‭ ‬бір‭ ‬жапыраќ‭ ‬нанды‭ ‬былай ќойѓанда‭ ‬бір‭ ‬т‰йір‭ ‬бидай,‭ ‬к‰ріш‭ ‬тастауѓа‭ ‬болмады.‭ ‬Ќ±ранды‭ ‬аяќпен‭ ‬басып‭ ‬т±рып,‭ ‬жерге‭ ‬т‰скен‭ ‬нанды‭ ‬алып‭ ‬жеуге‭ ‬болады‭‬ – деген µсиет‭ ‬осыныњ‭ ‬айѓаѓы.‭
С±йыќты ќуып‭ ‬келе‭ ‬жатќандай‭ ‬сылќылдатып‭ ‬ж±туѓа,‭ ‬ќою‭ ‬тамаќты‭ ‬шылпылдатып ќатты‭ ‬шайнауѓа‭ ‬болмайтындыѓына‭ ‬дейін‭ ‬ескертілетіндігі ќазаќ‭ ‬халќыныњ‭ ‬±лттыќ‭ ‬тєрбиесініњ‭ ‬мазм±ны µте‭ ‬терењ‭ ‬жатќандыѓын‭ ‬ањѓартады.‭ ‬К‰нделікті‭ ‬к‰л-ќоќысын‭ ‬100‭ ‬м-ден‭ ‬ары‭ ‬±заќќа‭ ‬тµгуі,‭ ‬отын,‭ ‬суын‭ ‬‰йден‭ ‬50‭ ‬м-ден‭ ‬ары‭ ‬алыс‭ ‬орналастыруы,‭ ‬кµшкенде‭ ‬ж±ртын‭ ‬тазалап,‭ ‬ќ±лаѓан ќашасын‭ ‬жиып,‭ ‬ќорасын‭ ‬ойып,‭ ‬ќиын‭ ‬жинап,‭ ‬к‰лін‭ ‬‰йіп‭ ‬кµшетіндігі,‭ ‬ќыстауын,‭ ‬жайлауын,‭ ‬к‰зеуін µзара‭ ‬келісіп‭ ‬бµліспей‭ ‬бірі-біріне ќанаттас‭ ‬тату-тєтті‭ ‬пайдаланып‭ ‬келуі,‭ ‬партиясыз,‭ ‬єкімшіліксіз‭ ‬атќарылып‭ ‬келген‭ ‬береке‭ ‬бірлік‭ ‬куєсі.‭ ¦‬рпаќтарымыз‭ ‬жаќсылыќ‭ ‬атаулыныњ‭ ‬барлыѓын µз‭ ‬отбасынан,‭ ‬халыќ ќалаулыларыныњ‭ ‬к‰нделікті‭ ‬бетпе-бет,‭ ‬ќолма-ќол‭ ‬‰йреніп‭ ‬келеді.‭ ‬Єрбір‭ ‬отбасы‭ ‬алты ќанат‭ ‬аќ‭ ‬ордадан‭ ‬бастап,‭ ‬‰й‭ ‬жићаздарын,‭ ‬б‰кіл‭ ‬киім-кешек,‭ ‬ќ±ралдары,‭ ‬ас,‭ ‬су‭ ‬таѓамдары,‭ ‬бес‭ ‬т‰лік‭ ‬малдыњ‭ ‬баѓым-к‰тімі,‭ ‬отбасы‭ ‬м‰шелерініњ‭ ‬шаѓын ќол µнері,‭ ‬±заќ‭ ‬жылдар‭ ‬бойы‭ ‬кµшепелі µмір‭ ‬с‰ріп,‭ ‬дєурен‭ ‬береке‭ ‬бірлікке‭ ‬дейін‭ ‬кµтерілгендігі.‭
Д‰ние‭ ‬ж‰зіндегі ќай‭ ‬халыќтан‭ ‬да‭ ‬кем‭ ‬т‰спейтін‭ ‬±лттыќ‭ ‬мєдениетімізге,‭ ‬єдебиетімізге,‭ ‬тілімізге,‭ ‬экономикамызѓа,‭ ‬дінімізге,‭ ‬єдет-ѓ±рып,‭ ‬салтћсана‭ ‬дєст‰рімізге,‭ ‬еріксіз‭ ‬табынамыз,‭ ‬ќадірлеп ќастерлейміз.‭ ‬Сµйтуге‭ ‬де‭ ‬тиіспіз.‭
Ќыз µссе‭ ‬елдіњ‭ ‬кµркі,‭ ‬µмір‭ ‬айнасы,‭ ‬т±рмыс‭ ‬желісі,‭ ‬махаббат‭ ‬г‰лі‭‬ – деп‭ ‬халќымыз‭ ‬бекер‭ ‬айтпаѓан.‭ ‬Т±лѓалы‭ ‬деме,‭ ‬сымбатты‭ ‬кµрік,‭ ‬єсем єн,‭ ‬салиќалы‭ ‬мінез,‭ ‬сыњѓырлаѓан‭ ‬‰н‭ ‬назды‭ ‬к‰лкі,‭ ‬аќ‭ ‬тілек,‭ ‬мµлдір‭ ‬махаббат‭ ‬тек ќыздар‭ ‬‰шін‭ ‬таѓдырдан‭ ‬жаратќан‭ ‬ерекше ќасиет‭ ‬емеспе.‭ ‬Сондыќтан‭ ‬да ќыз‭ ‬бала µнегесі‭ ‬бір‭ ‬‰йлі‭ ‬жан,‭ ‬бір‭ ‬ауыл,‭ ‬бір‭ ‬рудыњ ѓана‭ ‬емес‭ ‬б‰кіл‭ ‬ж±ршылыќ,‭ ‬ел‭ ‬міндеті‭ ‬болса‭ ‬керек.‭ ‬Ќыз‭ ‬бала‭ ‬келешек µмір‭ ‬±йытќысы‭ ‬тєрбиесініњ‭ ‬барлыќ‭ ‬элементтері‭ ‬мен‭ ‬даѓдыларын‭ ‬игерген‭ ‬болуѓа‭ ‬тиісті.‭ ‬Єрине,‭ ‬б±л‭ ‬ж±ртшылыќ‭ ‬бµліп‭ ‬кµтерісетін‭ ‬ауыр‭ ‬ж‰к.‭ ‬Халќымыз ќыз‭ ‬баланы‭ ‬єйел‭ ‬бала‭‬ деп‭ ‬атап‭ ‬келді.‭ ‬Б±л‭ ‬атаудыњ‭ ‬да µзіндік‭ ‬тєрбиелік‭ ‬мєні,‭ ‬сыры‭ ‬ар‭ ‬десек‭ ‬артыќ‭ ‬айтќандыќ‭ ‬емес.‭ ‬Бала‭ ‬кезінде ќыздыњ‭ ‬бєрі‭ ‬жаќсы,‭ ‬ал‭ ‬нашар‭ ‬ана ќайдан‭ ‬шыѓады‭?!‬ Єрине,‭ ‬б±л‭ ‬сауалѓа‭ ‬жауап‭ ‬беру‭ ‬кімге‭ ‬болса‭ ‬да‭ ‬тимейтіндігі‭ ‬шыќќанѓа‭ ‬дейінгі‭ ‬атауы‭ ‬болса‭ ‬єйел‭‬ б‰кіл µмірініњ‭ ‬аты‭ ‬істептес.‭
Халыќ‭ ‬айтса,‭ ‬ќалт‭ ‬айтпайды.‭ ‬Ќыз‭ ‬бала‭‬ деуден‭ ‬гµрі‭ ‬єйел‭ ‬бала‭‬ деу‭ ‬сынайы єрі‭ ‬мєнді‭ ‬атау‭ ‬сияќты.‭ ‬Б‰гін‭ ‬бала‭ ‬болѓанмен‭ ‬ертењ‭ ‬ана‭‬ – деген‭ ‬±ѓымды‭ ‬бала‭ ‬жасынан‭ ‬д±рыс ќалыптастырып,‭ ‬келешегін‭ ‬к‰нілгері,‭ ‬±ѓынѓан‭ ‬т‰рде‭ ‬ойластыруѓа µнерден,‭ ‬талаптан,‭ ‬µмір,‭ ‬т±рмыс‭ ‬іскерлігінен‭ ‬кенже‭ ‬ќалмауына‭ ‬баулудыњ‭ ‬тєсілдері‭ ‬осы‭ ‬атаудан‭ ‬басталатын‭ ‬болса‭ ‬керек.‭ ‬Єйел‭ ‬баланы‭ ‬жат‭ ‬ж±ртќа‭ ‬жаралѓан‭‬ µз‭ ‬‰йіне,‭ ‬аулына‭ ‬ќонаќ‭ ‬бала‭‬ деп‭ ‬кµруі‭ ‬де‭ ‬мазм±ны‭ ‬жаѓынан‭ ‬±тымды‭ ‬пікір‭ ‬деп‭ ‬кµруге‭ ‬болады.‭ ‬Єрине µмірде‭ ‬б±л‭ ‬да‭ ‬шындыќ.‭ ‬Сондыќтан‭ ‬халќымыз‭ ‬єйел‭ ‬баланы‭‬ жат‭ ‬ж±ртќа‭ ‬бармас‭ ‬б±рын µмір‭ ‬мектебін‭ ‬оќытады.‭ ‬Єйел‭ ‬бала‭ ‬єуелі‭ ‬сіз‭‬ деп‭ ‬сыпайы ќатынасудан‭ ‬‰йге‭ ‬келген‭ ‬адамѓа‭ ‬‰й‭ ‬адамдарынан‭ ‬б±рын‭ ‬т±рып‭ ‬сырмаќ‭ ‬жаю,‭ ‬ерте‭ ‬т±рып‭ ‬т‰ндік‭ ‬ашу,‭ ‬от‭ ‬жаѓу,‭ ‬‰й‭ ‬адамдарыныњ‭ ‬соњында‭ ‬жату,‭ ‬єр‭ ‬бір‭ ‬іске‭ ‬б±рын‭ ‬±мтылу‭ ‬басќаѓа‭ ‬кµмекші‭ ‬болуды ќалаудан µз‭ ‬инабатын‭ ‬бастайды.‭ ‬Егер‭ ‬олаќ‭ ‬болса,‭ ‬ќолына‭ ‬оймаќ‭ ‬ілмес‭‬,‭ ‬салаќ‭ ‬болса‭ ‬олаќтан‭ ‬салаќ‭ ‬жаман‭‬,‭ ‬мінезі‭ ‬аса‭ ‬шарќая‭ ‬болса‭ ‬шањды‭ ‬аяќ‭‬,‭ ‬иіс‭ ‬алмас µте‭ ‬баяу‭ ‬мінезді,‭ ‬ќозѓалысы‭ ‬сылбыр‭ ‬болса‭ ‬салпы‭ ‬аяќ‭‬ атануыныњ‭ ‬да µмірде‭ ‬‰лкен‭ ‬мањызы‭ ‬бар.‭ ‡‬лкенге‭ ‬серік‭ ‬к‰ш-ќуат,‭ ‬кішіге‭ ‬жєрдемші,‭ ‬ќамќоршы,‭ ‬кењесті,‭ ‬іске‭ ‬баулушы,‭ ‬µз µмірініњ‭ ‬иесі‭ ‬болу ќыз‭ ‬баланыњ‭ ‬міндеті.‭ ‬Ержеткен ќыз‭ ‬баланыњ‭ ‬тµсегі.‭ ‬Киімі,‭ ‬ќобди,‭ ‬кебежесі‭ ‬бµлек‭ ‬болады.‭ ‬Ќыз‭ ‬баланы‭ ‬шешесі‭ ‬жєне‭ ‬жењгелері‭ ‬тєрбиелейді.‭ ‬Єкесі,‭ ‬ер‭ ‬аѓалары‭ ‬‰шін ќыз‭ ‬баланыњ‭ ‬жан‭ ‬д‰ниесі,‭ ‬сыр-сипаты‭ ‬ќ±пия‭ ‬болады.‭ ‬Б±л‭ ‬‰лкен‭ ‬инабаттылыќ.‭ ‬Біраќ ќыз‭ ‬тєрбиелейтін‭ ‬ана‭ ‬мен‭ ‬жењгеніњ‭ ‬ыќпалы ќандай,‭ ‬іс µнегесі,‭ ‬ќызына‭ ‬тєрбие‭ ‬берерліктей‭ ‬ме‭ ‬жоќ‭ ‬па‭ ‬дегенге‭ ‬де‭ ‬байланысты.‭ ‬Зерек,‭ ‬аќылды ќыз‭ ‬бала‭ ‬болса µмірден,‭ ‬басќа‭ ‬жаќсы‭ ‬адамдардыњ µмірінен µз‭ ‬бетімен‭ ‬‰йреніп‭ ‬те‭ ‬кетеді.‭ ‬Шеше‭ ‬мен‭ ‬жењгеніњ µзін‭ ‬тєрбиелеп‭ ‬келген ќазаќ ќызы‭ ‬жоќ‭ ‬емес.‭ ‬Ќыз‭ ‬бала єуелі‭ ‬аќылды‭ ‬болуы‭ ‬шарт.‭ ‬Жаќсы,‭ ‬жаманды‭ ‬б‰гінгі‭ ‬мен‭ ‬ертењді,‭ ‬дос‭ ‬пен‭ ‬д±шпанды,‭ ‬бар‭ ‬мен‭ ‬жоќты,‭ ‬аз‭ ‬бен‭ ‬кµпті,‭ ‬білімді‭ ‬мен‭ ‬білімсіз‭ ‬таѓы‭ ‬басќа µз‭ ‬басымен,‭ ‬µз‭ ‬санасымен ќорыта‭ ‬білетін‭ ‬аќылды‭ ‬болса,‭ ‬зиынды‭ ‬болу‭ ‬деген‭ ‬сµз µзін-µзі‭ ‬±стай‭ ‬білу‭ ‬жаттыќ‭ ‬болудеген‭ ‬сµз.‭ ‬Ал‭ ‬зиынды‭ ‬болса‭ ‬ибаѓатты‭ ‬болады.‭ ‬Басќаны‭ ‬сыйлай‭ ‬біледі‭ ‬деген‭ ‬±ѓым‭ ‬туады.‭ ‬Сонда‭ ‬барып‭ ‬ілтипатты,‭ ‬зиынды,‭ ‬беделді,‭ ‬бір‭ ‬сµзбен‭ ‬айтќанда‭ ‬басќаѓа µзін‭ ‬сыйлатабілетін‭ ‬туѓан‭ ‬жердіњ µскен‭ ‬елдіњ ќадірлі‭ ‬азаматы‭ ‬болып µседі.‭ ‬Ќыз‭ ‬шебер‭ ‬болу‭ ‬керек.‭ ‬М±ны‭ ‬µмір µзі‭ ‬таќауырлап‭ ‬отыр.‭ ‬Мері‭ ‬илейтін,‭ ‬ж‰н‭ ‬т‰тіп‭ ‬шудалайтын,‭ ‬жіп‭ ‬есіп‭ ‬иіретін,‭ ‬жиек‭ ‬бастырып,‭ ‬сабын‭ ‬б±лѓайтын,‭ ‬сызу‭ ‬сызатын,‭ ‬ою‭ ‬оятын,‭ ‬кесте‭ ‬тігетін‭ ‬болса‭ ‬он‭ ‬саусаѓынан µнер‭ ‬тамѓан‭ ‬шебер ќыз‭ ‬атанады.‭
‡шіншіде,‭ ‬ыспар‭ ‬болу‭ ‬д±рыс.‭ ‬Дємді‭ ‬ас‭ ‬пісіретін,‭ ‬‰й‭ ‬шаруасын‭ ‬толыќ‭ ‬игерген,‭ ‬ќонаќ‭ ‬жай,‭ ‬с‰ттен‭ ‬аќ‭ ‬таѓамдарды‭ ‬жасай‭ ‬алатын,‭ ‬мал‭ ‬сауатын,‭ ‬дастархан‭ ‬жасайтын,‭ ‬ќазаќтыњ‭ ‬т±рмыс-салт‭ ‬дєст‰рлерін‭ ‬негізінен‭ ‬игерген µмір‭ ‬жетекшісі‭ ‬бола‭ ‬білу‭ ‬керек.‭
Тµртіншіде,‭ ‬талантты‭ ‬болѓан‭ ‬д±рыс.‭ ‬Ќазаќтыњ‭ ‬ауыз єдебиеті,‭ ‬жыр‭ ‬жоќтау,‭ ‬айтыс,‭ ‬ќара µлењдерін‭ ‬жаттау,‭ ‬мазм±нын‭ ‬т‰сіну,‭ ‬домбыра,‭ ‬ќобыз‭ ‬тарта‭ ‬білу,‭ ‬алты‭ ‬баќан,‭ ‬шыт‭ ‬тастау,‭ ‬тоѓыз ќ±малаќ‭ ‬таѓы‭ ‬басќа‭ ‬ойындарды‭ ‬игерсе,‭ ‬д±рыс‭ ‬киініп‭ ‬таранѓан,‭ ‬таза,‭ ‬кµрікті,‭ ‬кілпияз‭ ‬болса,‭ ‬єрине,‭ ‬кімді‭ ‬болса‭ ‬да‭ ‬тамсандырады.‭ ‬Ќыз µссе,‭ ‬елдіњ‭ ‬кµркі‭‬ деген ќазаќтыњ‭ ‬ата‭ ‬сµзіне‭ ‬ие‭ ‬болѓаны‭ ‬сол.‭ ‬Біз‭ ‬осыны‭ ‬ањсаймыз.‭ ‬Осы‭ ‬жаѓынан ќалыс ќалып‭ ‬келгенімізді‭ ‬несіне‭ ‬жасырамыз.‭ ‬Таза,‭ ‬пєк‭ ‬арымен,‭ ‬шынайы‭ ‬ожданы‭ ‬мен‭ ‬шын‭ ‬с‰йген,‭ ‬ањсап‭ ‬к‰ткен µмірлік‭ ‬жолдасын‭ ‬тауып‭ ‬табысќан ќызды µмірдегі‭ ‬наѓыз µнегелі ќыз‭ ‬деп‭ ‬кµреміз.‭ ‬М±ныњ‭ ‬барлыѓын‭ ‬игермеді‭ ‬деген‭ ‬к‰нніњ µзінде‭ ‬халќымыздыњ єдет-ѓ±рып,‭ ‬салт-санасын‭ ‬игерген,‭ ‬басќаѓа‭ ‬тєрбиеші‭ ‬боларлыќтай ќатардаѓы‭ ‬азамат‭ ‬болса µмірде‭ ‬кем‭ ‬баѓа‭ ‬болмайды.‭
Халќымыз‭ ‬±лдар‭ ‬тєрбиесіне‭ ‬де‭ ‬ерекше‭ ‬мєн‭ ‬беріп‭ ‬келді.‭ ‬Єке‭ ‬кµрген‭ ‬оќ‭ ‬жонар,‭ ‬шеше‭ ‬кµрген‭ ‬тон‭ ‬пішер‭‬ дегендей‭ ‬±л‭ ‬балаларды єкесі,‭ ‬аѓасы,‭ ‬жездесі‭ ‬тєрбиелеп‭ ‬келді,‭ ‬анамыз,‭ ‬єпеке,‭ ‬жењгеміз‭ ‬де‭ ‬б±л‭ ‬істен ќалыс ќалѓан‭ ‬жоќ.‭
Халќымыз‭ ‬тарихында‭ ‬кµбінде‭ ‬±лдар,‭ ‬ер‭ ‬азаматтар‭ ‬ат‭ ‬‰стінде‭ ‬болды.‭ ¦‬лдарѓа єуелі‭ ‬мал‭ ‬жаюдан‭ ‬бастап‭ ‬‰йретті.‭ ‬Малды‭ ‬ерте µргізу‭ ‬саулатып ќо‭ ‬бермей‭ ‬алдын‭ ‬кес-кестеп‭ ‬тоќтатып‭ ‬жаю,‭ ‬шалќар‭ ‬т‰ске‭ ‬дейін‭ ‬жусатпауды‭ ‬тапсыратын.‭ ‬Ќойды‭ ‬бытыратын ќоя‭ ‬бермей,‭ ‬жиын ќайрады.‭ ‬Малдыњ‭ ‬іші µскенде‭ ‬жаќынѓа ќайырады‭ ‬деген‭ ‬сияќты,‭ ‬таѓы‭ ‬басќа‭ ‬кµптеген‭ ‬‰лкендер‭ ‬наќылдары‭ ‬мен‭ ‬мал‭ ‬баѓудыњ єдіс-тєсілдерін‭ ‬бала‭ ‬басы‭ ‬білуші‭ ‬еді.‭ ‬Малдыњ‭ ‬кµзіндені‭ ‬ноѓала,‭ ‬жылќыныњ‭ ‬нокаласы,‭ ‬аттан‭ ‬ыстыѓын‭ ‬шыѓару‭ ‬‰шін‭ ‬аяѓыныњ‭ ‬к‰ре‭ ‬тамырынан ќан‭ ‬алу,‭ ‬мал‭ ‬пішу,‭ ‬ќой ќырќу,‭ ‬мал‭ ‬тоѓыту,‭ ‬мал‭ ‬сою,‭ ‬т‰йе‭ ‬шомдау,‭ ‬т‰йеге‭ ‬ж‰к‭ ‬арту,‭ ‬ер-т±рман єзірлеу,‭ ‬айыл,‭ ‬ќамшы µру,‭ ‬сіреден‭ ‬таспа‭ ‬тілу,‭ ‬д‰ген,‭ ‬ноќта,‭ ‬шідер‭ ‬т‰ю,‭ ‬ќайыс‭ ‬илеу,‭ ‬мал‭ ‬шамалау,‭ ‬асау‭ ‬‰йрету,‭ ‬‰й‭ ‬тігу,‭ ‬жыѓу,м‭ ‬міне,‭ ‬осыныњ‭ ‬барлыѓын‭ ‬бір‭ ‬‰йдегі‭ ‬барлыќ‭ ‬ер‭ ‬балалар‭ ‬т‰гел‭ ‬игеретін.‭ ‬Міне,‭ ‬осындай‭ ‬жеткіншектер‭ ‬±ѓа‭ ‬алмай,‭ ‬м‰лде‭ ‬сырт ќалып‭ ‬жатыр.‭ ‬Халыќ‭ ‬ауыз єдебиет‭ ‬т‰рлері,‭ ‬жыр‭ ‬дастан,‭ ‬жар-жар,‭ ‬арнау,‭ ‬толѓау,‭ ‬жоќтау,‭ ‬ќара µлењ,‭ ‬бата,‭ ‬беташар,‭ ‬жарапазан‭ ‬айту,‭ ‬жањылтпаш‭ ‬ж±мбаќ µлењдері µмірден ѓайып‭ ‬болып‭ ‬отыр.‭ ‬Тек‭ ‬елес‭ ‬бар.‭ ‬Аѓаштан‭ ‬ойып‭ ‬жасалатын‭ ‬ою,‭ ‬µрнек,‭ ‬саптыаяќ,‭ ‬аяќ,‭ ‬табаќ,‭ ‬астау,‭ ‬ожау,‭ ‬келі,‭ ‬келсап,‭ ‬піспек,‭ ‬кебеже,‭ ‬ќобди‭ ‬жасаушылар‭ ‬1000-нан‭ ‬біреу‭ ‬десек‭ ‬те‭ ‬кµп‭ ‬болуы‭ ‬м‰мкін.‭ ‬К‰міс‭ ‬т‰йме,‭ ‬ќ±йма,‭ ‬білезік,‭ ‬ж‰зік,‭ ‬ай‭ ‬т‰йреуіш,‭ ‬омырауша,‭ ‬шаш‭ ‬бау,‭ ‬етік‭ ‬тіремес,‭ ‬ќ±йма‭ ‬т‰рлері,‭ ‬к‰міс,‭ ‬ер-т±рман,‭ ‬ж‰ген‭ ‬белбеулерді‭ ‬б‰гін‭ ‬саѓынбадыќ‭ ‬па,‭ ‬сарѓаймадыќ‭ ‬па‭? ‬Осыларды‭ ‬олай‭ ‬болса‭ ‬енді‭ ‬жастарѓа‭ ‬игертейік,‭ ‬ќанша ќаржы,‭ ‬к‰ш‭ ‬керек,‭ ‬шіњілтір‭ ‬±сталар ќайда.‭ ‬Сол‭ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ халқының дәстүрлі әдет - ғұрыптары
Қазақ халқының салт - дәстүрлері
Қазақ халқының салт-дәстүрлері
Қазақ халқының салт – дәстүрлері
Қазақ халқының салт – дәстүрлері жайлы
Қазақ халқының салт-дәстүрлері туралы
Қазақ халқының салт-дәстүрлері жайында
Қазақтың ұлттық дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары
Қазақ халқының әдеп ғұрыптары
Қазақ салт-дәстүрлері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь