Қазақ халқының дәстүрлі әдет - ғұрыптары, салт дәстүрлері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 ТҰРМЫСТЫҚ ТӘРБИЕГЕ ҚАТЫСТЫ САЛТ.ДӘСТҮРЛЕР ... ... ... ..10
1.1 Амандасу салты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2 Қонақ қабылдап, күту рәсімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.3 Ұлттық отбасы тәрбиесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

2 АДАМДЫ ЖЕРЛЕУ ДӘСТҮРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.1 Кісі өлімі және оны естірту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.2 Сүйекті жерлеу және аза тұту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62

3 ДӘСТҮРЛІ ХАЛЫҚ ЕМШІЛІГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40.
3.1 Сенім.нанымдарға негізделген емдеушілік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
3.2 Шөптер мен ағаштарды емдікке пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52

ДЕРЕК БЕРГЕН АДАМДАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
КІРІСПЕ

Таќырыптыњ µзектілігі. Ѓалымдардыњ пайымдауынша, ќазаќ халќыныњ арѓы тегі µзініњ тамырларымен сонау ќола дєуіріне кетеді. Содан бергі µткен тµрт мыњдай жылдыњ аясында кµшпенді µмір кешкен халќымыз сол тіршілікке сєйкес алуан т‰рлі салт-дєст‰рлерді ќалыптастыра білді жєне оларды атадан балаѓа, ±рпаќтан-±рпаќќа мирас етіп ќалдырып отырды. Кењес заманына дейін сол єдет-ѓ±рыптарды ќаз-ќалпында саќтап келді десек артыќ айтпайтын шыѓармыз. Алайда м±ндай ќ±былыстан ќызыл империя ‰стемдік ќ±рып т±рѓан кезењде айырылып ќала жаздаѓан. Б±рынѓы ата дєст‰рімізге ескіліктіњ сарќыны деп ‰рке ќарадыќ, жастарды басќаша, яѓни жања ќоѓам –коммунизм рухына тєрбиелейміз – мыс деп даурыќтыќ, осы баѓытта ж‰ргізілген шаралар нєтижесін берді: «Мазм±ны жаѓынан –социалистік, формасы жаѓынан-±лттыќ мєдениет ќалыптастырдыќ-мыс», -деп жар салдыќ. Шын мєнінде осындай мєдениет орнаѓан жоќ еді. Рас, социализм ќоѓамында жаѓдайымыз µте м‰шкіл болѓан еді деп айту ќисынсыз єрине, ол шаќта да єсіресе мєдени ќ±рылыста ќолымыз жеткен табыстар (оќу-аѓарту ішінде таѓы басќа) баршылыќ. Сонымен ќатар, орталыѓы Москва болѓан коммунистер ‰кіметініњ елді орыстандыру секілді зымиян саясатыныњ барысында халќымыздыњ кµпшілігініњ дінінен айырылѓаны, ана тілімізді ±мытќаны, ±лттыќ дєст‰рімізге ќайшы келетін халыќтардыњ белењ алѓаны, сол заманда µмір с‰рген ±рпаќтыњ дені ѓасырлар ќойнауынан жеткен єдет-ѓ±рыптардан ќол ‰згені де тарихи шындыќ. Ал мєдениетінен, тілінен, дінінен, салт-дєст‰рінен айырылѓан халыќтыњ ±лт ретінде жойылып кететіні µзінен-µзі т‰сінікті. Коммунистер елімізді осындай дєрежеге жеткізуге біртіндеп єкеле жатты… КСРО-ныњ ќ±лауыныњ арќасында м±ндай б±лыњѓыр болашаќтан ќ±тылдыќ. Ќазаќстан егемендігін алѓан к‰ннен бастап Президентіміз бен ‰кіметіміз сµніп бара жатќан мєдениетімізді ќайта жањѓыртуды басты маќсат етіп ќойды. Дербес мемлекет болѓан он жылдан астам уаќыттыњ ішінде б±л баѓытта ќыруар шаралар атќарылып келеді. Осыѓан орай ±лтымыздыњ салт-дєст‰рініњ, озыѓы мен тозыѓын айыра сараптап, халыќ кєдесіне жаратуѓа талпыну б‰гінгі зиялы ќауымныњ ќасиетті борышы болып саналады. Демек, ќазаќтардыњ ежелден ќалыптасќан єдет-ѓ±рыптарын терењірек зерттеп, оныњ тиімді жаќтарын ел арасында насихаттаудыњ келешек ±рпаќты тєрбиелеудегі мањызы зор.
Таќырыптыњ зерттелу дењгейі. Наќты бір халыќтыњ б‰кіл болмысын танып, т‰сінуге ќызыѓушылыќ ќай кезде де болѓан. Кµшпенділердіњ де мєдени µмірін зертеушілік бастауын ежелгі дєуірден алады. Ќазаќ даласында ертеде мекен еткен соњ, ‰йсін, ќањѓлы, ѓ±н, т‰рік тайпаларыныњ т±рмыс-салты туралы мањызды деректерді кµрші жатќан иран, грек, араб жєне ќытайдыњ жазбаша ескерткіштерінен табамыз. Ал монѓол заманында µмір м‰рген еуропа саяхатшылары Плано Кармени, Гильмон Рубрик, Марио Поло жєне парсы ѓалымы Рашид-ад-Дин ењбектерінде де ¦лы Даланы мекен еткен халыќтардыњ салт-дєст‰рі мен єдет-ѓ±рыптары жµнінде ќ±нды материалдар саќталып ќалѓан. Содан бергі ѓасырларда да ѓ±мыр кешкен ѓалымдардыњ ішінде кµшпенділер мєдениетіне арнап ќалам тартќандар баршылыќ. Біз осы зерттеушілердіњ барлыѓыныњ ењбектеріне тоќталмай, ХІХ ѓасырдан кейінгі уаќытта жарияланѓан шыѓармалардыњ бєріне болмаса да кейбіреулеріне шолу жасауды жµн кµрдік.
Ќазаќ халќын этнографиялыќ т±рѓыдан зерттеудіњ ‰лгісін бірінші рет жасаѓан орыс ѓалымы А.Левшин еді. Ол 1832 жылы µзініњ «Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсакских орд и степей» атты ‰ш томдыќ ењбегін жариялады. Б±л ж±мыс баспадан шыќќаннан бері осы кезге дейін ќазаќ тарихын зерттеушілердіњ назарынан тыс ќалѓан жоќ. Аталмыш монографияныњ ќ±ндылыѓы – оныњ ќазіргі к‰нде із-т‰зсіз жойылып кеткен архив деректері мен автордыњ µзі ел арасынан тікелей жиылѓан маѓл±маттар негізінде жазылѓандыѓында. Оныњ ішінде мањыздылыѓы: ќ±далыќ, ќалыњмал, жалпы ‰йленуге байланысты Тєуке ханныњ єйгілі «Жеті жарѓысындаѓы» ќаѓидалар сипатталѓан. Левшинніњ ењбегі кісіні жерлеуге, таѓы басќа толып жа
ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1.Арынбаев Х. Новые материалы по археологии и этнографии Казакстана.-Алмаата,1961.-113С
2.Абдигапбарова У.К вопросу использование материалов казахского орнамента в учебном процессе.Пойск.Серя гуманитарных наук.-2002.-186С
3.Абдуллаева Б. Ењбек т‰бі -береке. -¦лаѓат.-2002-5бет
4.Абдуллаханова У. Халыќ м±расыныњ жарасымды жалѓасы // Ќазаќстан єйелдері,1990.-6бет
5.Агейкина М.Развитие и сохранение национальной културы //Мир искуства.2004.-16С
6.Амандыќов Я. Жамбыл µнер єлемінде. -Алматы: Ќайнарб1998.-76бет
7.АртыќбаевЖ .О. Этнология и этнография. -Астана: Формат.2001. -8бет
8.Аупбаева Ж .Тањѓажайып таѓдырлар: Портрет, эссе, с±хбат -Алматы: Ќазаќстан,1998.
9.Аќметжанова К .Ќазаќ халќыныњ мєдениет-танулыќ негіздері/ Алматы:2002.
10.Єділова З. Оќушыларѓа эстетикалыќ тєрбие беру: Класс жетекшілерге, тєрбиешілерге арналѓан. /Ќазаќ ССР оќу министрлігі бекіткен. -Алматы: Мектеп,1972.-96 бет.
11.Єбдуалиева Ш ."Халыќ ќолµнері ".-Алматы: Рауан,1992.-120бет.
12.Єлімбаев М. Алаша // Егемен Ќазаќстан.-1998.-29сєуір
13.Єлемніњ жеті кереметі: ¤нер єлеміне саяхат. -Алматы: ¤нер
14.Байбосынов Н. ¤нерді тану -µзіњді тану// Аќ желкен,2001.-18бет.
15.Басенов Т. ОрнаметКазакстана в архитектуре. -Алма-ата,1957.-155С
16.Востров В .В. Некоторые вопросы этнографии казахов-адаевцев. "ТИИАЭАН Каз ССР", Алма-ата,1960.т8
17.Востров В.В. Материальная культура казахского народа на современном этапе. -Алма -ата: Наука,1972.-272С
18.Востров В.В. Некоторые вопросы этнографии казахов Кызыл -Ординской области." ТИИАЭАН Каз ССР",т18. Алма-ата,1968.
19.Вопросы этнологии и антропологии Казакстана. -Алма -ата Академия Наук Каз ССР,-1962.192С
20.Жаманбаев Ќ .¤рнектер сыры . ШЌО-Мєдениет жєне т±рмыс.-1976,16-17бет
21.Казахи Историко-этнографическое исследование.-1995. С245
22.Кенжеахмет±лы С. Казахские народные традиции и обряды. - Алматы: Ана-тілі,2002.-96С.
23.Коташаев К. Особенности кочевой цивилизации //Мысель,2003.-88-89С
24.Кенжеахмет±лы С. Жеті ќазына: жиѓан-терген.-А:2001.
25.Ќасиманов С .Ќазаќ халќыныњ мєдениеті -Алматы: Казакстан,1969.-248бет.
26.Ќасымов С .Ќазаќ халќыныњ мєдениеті -Алматы:1995.-240бет.7-36бет.
27.Ќазаќ µнері/Ќ±растырѓан О. Оралбаев. -Алматы :¤нер,1987.-80бет.
28.Ќазаќ µнері -79( Маќалалар мен очерктер жинаѓы) Алматы:1980.1980.-100бет.
29.Ќазаќстан мєдениеті :Жылнама/ ќ±растырѓан Ќ .Ќасымбеков.1981-1982-Алматы:1984.-96бет.
30.Ќ±рам±лы А. Ќазаќ дєст‰рлі мєдениетініњ аныќтамалыѓы/Жалпы ред. Ѓ. Халыќ±лы. -А:1998.-56бет
31.Ќазаќстан мєдениеті /ќ±растырѓан О. Оралбеков.-Алматы: ¤нер.1987.-80бет
32.Маргулан Х. Казахская юрта и ее убранство, М:1964.
33.Маргулан Х .Казахские народные прикладное исскуство,М:1989.
34.Муканов М .С. Казахская юрта. -Алма -ата,-1981.
35.Мыњжан Н. Ќазаќтыњ ќысќаша тарихы / Н .Мыњжан. -Алматы .-Жалын,1994.-399бет
36.Семенова О. "терме" причудливый узор бытия // Рудный Алтай .-2004.20 марта.-3С
37.Тєжім±ратов Є. Шебердіњ ќолы ортаќ. -А:1977.-96бет
38.Тохтабаева Ш.Ж. Обряды и обычаи казхов, связанные с произведениями прикладного искусства// Обычаи и обряды казахов в прошлом и ностоящем. -Алматы: Ѓалым,2001.-373-386бет.
39.ТохтабаеваШ. Ж. Художественные традиции казахской вышки //Отан тарихы. -2001.11-115бет
40.Толыбаев Ќ. Бабадан ќалѓан бар байлыќ: этнографиялыќ-танымдыќ єњгімелер, -Алматы:2000.-57бет
41.Шобай Ќ ." Ќазаќ, Уранхай халќыныњ ±лттыќ ќолµнері" -Алматы:1980.
42.Хозяйственно -культурные традиции народов Средней Азии и Казахстан /Отв. РЕД. Т. А. Жданко. -Москва.1975.-232С
        
        ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЃЫЛЫМ ЖЄНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
БІТІРУ Ж¦МЫСЫ
Таќырыбы: ЌАЗАЌ ХАЛЌЫНЫЊ ДЄСТ‡РЛІ ЄДЕТ - Ѓ¦РЫПТАРЫ
МАЗМ¦НЫ
КІРІСПЕ…..........................................................................................................3
1 Т¦РМЫСТЫЌ ТЄРБИЕГЕ ЌАТЫСТЫ ... ... ... ќабылдап, к‰ту
рєсімдері..............................................................12
1.3 ¦лттыќ отбасы
тєрбиесі............................................................................18
2 АДАМДЫ ЖЕРЛЕУ
ДЄСТ‡РІ..................................................................25
2.1 Кісі µлімі жєне оны
естірту......................................................................25
2.2 ... ... жєне ... ДЄСТ‡РЛІ ХАЛЫЌ
ЕМШІЛІГІ................................................................40.
3.1 Сенім-нанымдарѓа негізделген
емдеушілік............................................40
3.2 Шµптер мен аѓаштарды емдікке
пайдалану...........................................43.
ЌОРЫТЫНДЫ.................................................................................................52
ДЕРЕК БЕРГЕН
АДАМДАР..........................................................................54
ЄДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.....................................................................................56
КІРІСПЕ
Таќырыптыњ µзектілігі. ... ... ... ... тегі ... тамырларымен сонау ќола дєуіріне кетеді. Содан
бергі µткен тµрт мыњдай жылдыњ аясында ... µмір ... сол ... ... ... т‰рлі салт-дєст‰рлерді
ќалыптастыра білді жєне оларды атадан балаѓа, ±рпаќтан-±рпаќќа
мирас етіп ќалдырып отырды. Кењес ... ... ... ... ... ... десек артыќ
айтпайтын шыѓармыз. Алайда м±ндай ќ±былыстан ќызыл империя
‰стемдік ќ±рып т±рѓан кезењде айырылып ќала жаздаѓан.
Б±рынѓы ата дєст‰рімізге ескіліктіњ сарќыны деп ... ... ... яѓни жања ... –коммунизм
рухына тєрбиелейміз – мыс деп даурыќтыќ, осы баѓытта
ж‰ргізілген шаралар нєтижесін берді: «Мазм±ны жаѓынан
–социалистік, формасы жаѓынан-±лттыќ мєдениет
ќалыптастырдыќ-мыс», -деп жар ... Шын ... ... ... жоќ еді. Рас, социализм ќоѓамында
жаѓдайымыз µте м‰шкіл болѓан еді деп айту ќисынсыз єрине,
ол шаќта да ... ... ... ... ... ... ... таѓы басќа) баршылыќ. Сонымен ќатар,
орталыѓы Москва болѓан коммунистер ‰кіметініњ елді
орыстандыру секілді ... ... ... ... ... ... ана
тілімізді ±мытќаны, ±лттыќ дєст‰рімізге ќайшы келетін
халыќтардыњ белењ ... сол ... µмір ... ... ѓасырлар ќойнауынан жеткен єдет-ѓ±рыптардан ќол ‰згені де
тарихи ... Ал ... ... дінінен,
салт-дєст‰рінен айырылѓан халыќтыњ ±лт ретінде
жойылып кететіні µзінен-µзі т‰сінікті. Коммунистер елімізді
осындай дєрежеге жеткізуге ... ... ... КСРО-ныњ
ќ±лауыныњ арќасында м±ндай б±лыњѓыр болашаќтан ќ±тылдыќ.
Ќазаќстан егемендігін алѓан к‰ннен бастап ... ... ... бара ... ... ќайта жањѓыртуды
басты маќсат етіп ќойды. Дербес мемлекет болѓан он жылдан астам
уаќыттыњ ... б±л ... ... ... атќарылып келеді.
Осыѓан орай ±лтымыздыњ салт-дєст‰рініњ, озыѓы мен тозыѓын
айыра сараптап, халыќ кєдесіне жаратуѓа талпыну б‰гінгі
зиялы ќауымныњ ќасиетті борышы болып саналады. Демек,
ќазаќтардыњ ... ... ... терењірек
зерттеп, оныњ тиімді жаќтарын ел арасында насихаттаудыњ
келешек ±рпаќты тєрбиелеудегі мањызы зор.
Таќырыптыњ зерттелу дењгейі. Наќты бір халыќтыњ ... ... ... ... ќай кезде де болѓан.
Кµшпенділердіњ де мєдени µмірін зертеушілік
бастауын ежелгі дєуірден алады. Ќазаќ даласында ертеде
мекен еткен соњ, ... ... ѓ±н, ... тайпаларыныњ
т±рмыс-салты туралы мањызды деректерді кµрші жатќан иран,
грек, араб жєне ќытайдыњ ... ... ... ... заманында µмір м‰рген еуропа саяхатшылары Плано
Кармени, Гильмон Рубрик, Марио Поло жєне парсы ѓалымы
Рашид-ад-Дин ењбектерінде де ¦лы ... ... ... ... мен ... ... материалдар саќталып ќалѓан. Содан бергі ѓасырларда да
ѓ±мыр кешкен ѓалымдардыњ ішінде кµшпенділер мєдениетіне арнап
ќалам ... ... Біз осы ... ... ... ХІХ ѓасырдан кейінгі уаќытта жарияланѓан
шыѓармалардыњ бєріне болмаса да кейбіреулеріне шолу жасауды жµн
кµрдік.
Ќазаќ халќын этнографиялыќ т±рѓыдан ... ... ... ... орыс ... ... еді. Ол 1832 жылы µзініњ
«Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсакских орд и
степей» атты ‰ш ... ... ... Б±л ж±мыс
баспадан шыќќаннан бері осы кезге дейін ... ... ... тыс ... жоќ. ... ... – оныњ ќазіргі к‰нде
із-т‰зсіз жойылып кеткен архив деректері мен автордыњ
µзі ел арасынан тікелей ... ... ... Оныњ ... ... ... ... ‰йленуге байланысты Тєуке ханныњ єйгілі
«Жеті жарѓысындаѓы» ќаѓидалар сипатталѓан. Левшинніњ ... ... таѓы ... толып жатќан єдет-ѓ±рыптарѓа
ќатысты деректерге толы. Левшинніњ ењбегін оныњ
замандастары да жєне бергі ... да ... ... ... ... ... ... армиясыныњ бас штаб офицерлері А.Майер,
К.Красовскийдіњ шыѓармаларында келтірілген.
ХІХ ѓасырдыњ 20 жылдарынан басталѓан ќазаќтыњ ... ... ... ел ... ... ... ењ ќомаќты
нєтижесінде ‰лкен ењбекті Торѓай облысыныњ єскери
губернаторы генерал-лейтенант Л.Ф.Баллюзек жариялады. Б±л
ењбекке кірген ќыруар деректерді губернатордыњ ... ... мен ... ќазаќтыњ білімді зиялы ќауымы
жинаѓан. Б±лардыњ ішінде ±лтымыздыњ ... µте ... ... с±лтан Седалинніњ болуы Баллюзек
ењбегініњ ќ±ндылыѓын арттыра т‰седі.
Сол сияќты Сырдария ... ... ... ... Хиуа жорыѓына ќатысќан генерал-майор
Н.И.Гродековтыњ ењбегі жµнінде де айтуѓа болады. Ол
да ќ±жаттарды ... ... яѓни ... ... ... тілдерін жаќсы білетін А.И.Вишнегорский деген офицер
арќылы жергілікті ауыл ... ел ... Жеті ай бойы ... ... ... ... Оны с±рыптап ж‰йелеп шыѓуѓа Н.И.Гродеков бір
жылдай уаќытын ж±мсады.
Патша генералдарыныњ с‰згісінен шыќќандыѓына ќарамастан, єрине,
б±л ... ... ... Олар, сµз жоќ, ќолдаѓы
деректермен салыстыра ќарасаќ, халќымыздыњ ±лттыќ
дєст‰рлерін терењірек т‰сінуімізге кµмектеседі.
Сондай-аќ діндєрлыѓы ‰шін есімі ауызѓа алынбай ±заќ жылдар бойы
оќырмандарѓа ... ... ... ... ... ... Халоса» (Бес тарих) атты ењбек жазып ќалдырѓан
тарихшы-этнограф Ќ±рбанѓали Халидтыњ кітабын да айтуѓа
болады. Б±л монографияда ќазаќтыњ ‰йлену тойы, кісіні жерлеу
жєне ±лттыќ ... ... ... баяндалѓан.
ХІХ ѓасырѓа жататын шыѓармалардыњ ішінен Лазеревскийдіњ,
Ы.Алтынсаринніњ, В.Плотниковтыњ ж±мыстарын да ... ... ... ќ±да т‰су, ‰йлену тойы ѓ±рыптары
туралы кµптеген ќызыќты маѓл±маттар берілген.
ХХ ѓасырдыњ басында Т‰ркістан µњірінде ќазаќ халќын
этнографиялыќ т±рѓыда зерттеп, тµњкеріске дейін
ѓана ж‰з ... ... ... ... ... Оныњ шыѓармаларынан ќазаќ µмірініњ сан алуан жаќтары
жайында ќызыќты деректер табылады. Єсіресе ‰йлену тойы жайында
материалдар кµп кездеседі.
Кењес дєуірінде, єсіресе КСРО ... ... ... ... ... ... салт-дєст‰ріне
ќатысты жария кµрген ењбектер баршылыќ. Оларды мазм±нына
ќарай шартты т‰рде мынадай топтарѓа бµлуге болады:
Салт-дєст‰рдіњ бірсыпыра т‰рлерін ќамти жазылѓан кµпсалалы
ењбектер. Б±лардыњ ... ... ... мен
дєст‰р», С.Кенжетай±лыныњ «Ќазаќтыњ салт-дєст‰рлері мен
єдет-ѓ±рыптары», С.Ќалиев, М.Оразов, М.Смаиылов «Ќазаќ халќыныњ
салт-дєст‰рлері», «Казахи. Историко-этнографическое
исследование» жєне таѓы басќалар жатады.
Ќайтыс болѓан кісіне ... ... ... ... ... А.Ж‰нісовтыњ «Фєниден баќиѓа дейін», Т.Нысанбектіњ
«С‰йіншіден кµњіл айтуѓа дейін» атты жариялымдарынан
табамыз.
Дін жєне діни ... ... ... ... ... «Реалисты до исламских ворований в семейной
обрядности» жєне «До исламские ворования в традиционной
свадебной обрядности» атты ењбектерде баяндалѓан.
Отбасы жєне ... ... ... ... ... ... зерттеуде белгілі этнограф Х.Арѓынбаев елеулі
‰лес ќосты. Оныњ «Ќазаќ отбасы» ... ... ... бойы ел ... Архивтерден жєне б±рын соњды баспа
ж‰зін кµрген єдеби м±ралардан жиналѓан ќыруар
этнографиялыќ деректердіњ негізінде жазылѓан
тарихи-этнографиялыќ ж±мыс. Монография ќазаќ отбасыныњ
µткені мен б‰гінгісін, ... оѓан ... ... мен ... ... ... ... ѓылыми танымдылыќ мањызы, єсіресе, ќазіргі ќазаќ
ќауымы ‰шін тєлім-тєрбиелік мєні зор.
Ќазаќтардыњ µсімдікді емшілікке пайдалану хаќында жазылѓан
ењбектер. Осы ... ... ... мен ... ... ... ... емшілігіне ±дайы ќолданылатын дєрілер»
атты кітаптар баѓышталѓан.
Сонымен, єдебиеттерге жасаѓан ќысќаша шолудыњ µзінен ќазаќ
халќыныњ салт-дєст‰ріне ... ... ... ... ... ... олар ... ќойѓан маќсатына
сєйкес республика кµлемін ќамти жазылѓан. Осыѓан
байланысты б±л ењбектерде ... ... ... маѓл±маттар аз келтірілген. Сµйтсе де єрбір жања
ж±мыстыњ б±рын жарияланѓан шыѓармаларѓа с‰йене орындалатыны
белгілі. Мєселеге осы ќырынан ... онда ... ... ... ... ... беріп, оныњ жоспарын жасауда ‰лкен септігін
тигізді.
Таќырыптыњ маќсаты . ... ... ... ... т±рѓандай,
оныњ басты маќсаты ќазаќтардыњ дєст‰рлі єдет-ѓ±рыптары мен
салт-дєст‰рлерін ... ... ... Осы ... ашуда біз ќажетті ќ±жаттарды б‰кіл Ќазаќстанды
ќамти жинамай, µз µлкеміз – Шыѓыс Ќазаќстан ... ... ¦лан ... ... ... ... ... ±лтымыздыњ сан-алуан єдет-ѓ±рыптарын зерттеу
ењбегімізде т‰гелдей тєпіштеп жазу м‰мкін емес. Сол
себептен таќырыпты ыќшамдай т‰су ниетімен, алдымызѓа
тµмендегідей міндеттер ќойдыќ:
-халќымыздыњ ќонаќ ќабылдап, оны ... ... ... тєрбиеніњ басты саласы – ±лттыќ отбасы тєрбиесін ой
елегінен µткізу;
-ќайтыс болѓан адамды жерлеу дєст‰рін баяндау;
-дєст‰рлі халыќ емшілігін ... ... ... кµздері. Бітіру ж±мысты даярлау
барысында бірнеше т‰пдеректерге с‰йендік. Біріншіден,
жарияланѓан єдебиеттерден µзімізге ќажет ќ±нды материалдарды
іріктеп алдыќ; ... ... жєне ... ... ... ... ... жарыќ кµрген
маќалалардаѓы мањызды деректерді пайдаландыќ;
‰шіншіден, µзім ќонаќта болѓан ... ... ... ... ... ... ... ж±мыстарын
ж‰ргіздім; тµртіншіден, туѓан жерім Тарбаѓатай ауданындаѓы
ауылдарды аралап, 40-ќа жуыќ ... ... ... ... ... єњгімелестім, олардыњ ќ±нды естеліктерін
дєптерге т‰сіріп алдым. Бітіру ж±мыс осындай жолдар ... ... ... ... ... ... ... Бітіру ж±мысты жазуда
жетекші этнограф-ѓылымдардыњ баѓалы н±сќаулары мен
т±жырымдарын жєне олардыњ шыѓарма жазудаѓы тєсілдерін
басшылыќќа алсын. Сондай-аќ ќолда бар ... ... ... ... ... ... мен ... іріктеп алып, бір-бірімен салыстру арќылы ќызыќты
да ќ±нды материалдарды с±рыптап алу жєне басќадай да тєсілдер
біздіњ ... ... ... ќ±райды.
Таќырыптыњ хронологиялыќ шењбері. Этнология пєнініњ басќалардан
бір ерекшелігі халыќтардыњ салт-дєст‰рлерін зерттегенде ќандай
да бір ѓасырлар мен жылдарды наќтылы кµрсету м‰мкін емес.
Себебі єдет-ѓ±рыптар кµне ... бері ... ... ... ... µзініњ тарихи, экономикалыќ
жєне мєдени ерекшеліктеріне ќарай оларѓа µз ‰лесін ќосып
отыратын шыѓар, алайда салт-дєст‰рдіњ негізгі µзегініњ
саќталып ќалатыны да шындыќ. Демек, ... ... дєл ... алмасаќ та шамамен шартты т‰рде б±л
ењбек ХІХ ѓасырдан бастап ќазіргі к‰нге дейінгі жылдарды
ќамтиды, - деп ... ... ... ... ... ... ... ѓылыми ењбектер Ќазаќстан кµлемінде жазылѓан.
Нєтижесінде еліміздіњ шыѓыс µлкесіндегі, дєлірек айтсаќ
Тарбаѓатай µњірінде жинаќталѓан мол этнографиялыќ маѓл±маттар
ѓылыми ... ... ... ќойѓан жоќ. Осынын ескертіп µз
ж±мысымызда осы ауданныњ деректерін кµбірек келтіруді ... ... ... ... ... ењбекте келтірілген
деректер мен т±жырымдарды университеттегі тарих бµлімініњ
тсуденттері этнология пєні бойынша ж‰ретін семинар
сабаќтарында ќосымша ќ±рал ... ... ... ... ... оќушылардыњ ±лттыќ тєрбиеге
баулуда, ата-аналарды балаларын ±лттыќ отбасы тєрбиесіне
‰йретуде, тигізер кµмегі мол жєне де халыќ емшілерініњ ... ... ... ... ... Б±л ењбек кіріспеден, ‰ш тараудан,
ќорытындыдан, пайдаланѓан єдебиеттер тізімінен т±рады.
Ж±мыста ... ... ... да ... ... ... ... САЛТ-ДЄСТ‡РЛЕР
1.1 Амандасу салты
Амандасудыњ ќай халыќтыњ болмасын мєдениетініњ алѓашќы бетін
ашушы ќатынасыныњ ењ ... ... ... деп ... ... ... амандасу ерекшеліктері сияќты ќазаќ
халќыныњ амандасуында да ‰лкен ізгіліктіњ белгісі жєне ... бар. ... ... ... ... жасы кіші ... сєлем беруге тиісті. Жасы кіші адамдар аѓа адамдарѓа
сєлем беру ‰шін сол ќолымен кеудесін басып, оњ ќолымен тымаѓын
алып, кеудесін сєл иіп, оњ ... ... ... – деп ... етіп ... ... ... алып т±рѓан ќария, не аѓа адамдар сол
ќолымен ... ... ... ... уа ... – деп ... ... берушіге ±сынады.
Жастар оњ ќолындаѓы бас киімін басына киіп, оњ ќолымен ќария,
не аѓа адамдардыњ ±сынѓан оњ ќолын алады. Осылайша ќол
алысады. Амандасу ары ... ... ... ... сау ... аман ба
-Малыњыз т‰гел ме
-Ќора-ќопсаѓызыњ тыныш па?
-Ел іші есен бе? – деген сияќты µз ќалауынша амандасу с±раѓын
жалѓастырады.
Келесі ж‰з ±шырасушы:
-Деніміз сау.
-Басыњыз аман.
-Малымыз ... ... ... (таѓы басќа) – деп ризашылыќпен жауап
ќайырады.
-Жауап ќайырылѓан соњ ... ... ... ... ... ... Осылайша амандасу аяќталып дидарласу
басталады. Егер ќария ‰лкен адам сєлем ... ... ... ... ... сєлем беруге тиісті. Егер жапан
далада, т‰зде ж‰рген жастардыњ ќасынан ќария, не аѓа
адамдар жанап µтіп бара жатса, ... ... ... ... ... ... сєлем беріп амандасуѓа
тиісті. Аман аяќатала бере жасы кіші адам: «Ќария, жол болсын!»
– дейді. «Єлей болсын!», «µзіњніњ де ... ... – деп ... ... ... ... таныса сµйлеп ќоштасады. Ат
‰стінде ж‰ріп кезігуші адамдар, ќол алысуѓа жєне ќол
алыспай амандасуѓа да болады [5, 16 б].
-Кездесушілер б±рыннан бір-бірмен таныс, ... кµп ... ... ... ... ... отырып танысып болѓансоњ
ќоштасып аттанысады.
-Ауылѓа келген ќонаќпен ауыл адамдарыныњ амандасуында да ереже
бар. ‡й сыртына таяп келген ‰лкен адамѓа аттан ... ... жасы кіші адам ... ... ... ... ... таяп келген адамныњ жасы кіші болса, онда ‰й
сыртындаѓы адамѓа аттан т‰спей т±рып б±рын ... ... ... ... ... ќандай жастыњ адамы болса да ‰й
ішіндегі отырѓан адамдарѓа б±рын сєлем беріп кіруге
міндетті.
-Кµріспелі кµп жыл болѓан ... ... ... аѓайын,
туыс адамдар ќауышып амандасады:
Ќауышып амандасу ер азаматтар ‰шін ±лттыќ амандасуымыздыњ ењ
ќ±рметті ... ... Ал, жас ... ... жєй ѓана ... келесі ќолымен арќа, иыќ ќаѓысып та амандасады.
-Ќыз балалар ‰шін бір-бірін ж‰гіре барып ќ±шаќтай с‰йісіп немесе
жай ќол алысып амандасады. Жастар µз ... ... ... бе? ... па? Таѓы ... аман т‰рлерімен амандаса
беруіне єбден болады. Халќымыздыњ ±лттыќ дєст‰рінде келіндері
жасы ‰лкен ... ата, ... жєне ... ... ... ... ... шай,
ас-су алып бергенде жєне ата-ене, ќайнанаѓаларыныњ ±сынѓан
ќандай бір заттарын ас, таѓамдарын алѓанда сол аяѓын ... рет ... иіп ... кішпейілдік, сыйластыќ ишаратын
кµрсететін болѓан. Жалпы ауыл адамдары ±заќтан ... ... ... шыќќалы жатќан жолаушыѓа жиылып барып
амандасып, ќоштасатын коллективтік жаќсы ќасиет те
мєдениетімізден бекем орын ... бен аѓа ... ... ... ... аруаќ орнын
жоќтап, ±затылѓан ќызына ќимастыќ кµрсетіп кµріс жоќтаулармен
де кµз жасын тµгіп жолаушыны ќарсы алып шыѓарып салады.
-Келген кµњіл айтушы жолаушы ... ... ... ... ... ... болсын» – деп орындаѓыларѓа,
туыстарына жаќсы сµзбен кµњілге тоќтау айту, жања ... ... ... берік болсын» жања т‰скен келін болса
«кµпшіл, берекелі ... ... ... к‰нде міндетті. Егер
б±л жосынымызѓа (салтымызѓа) арнайы ишарат жасалмаса,
тењгермеді, тєкаппарлыќ кµрсетті, ескермеді таѓы
басќа орынды µкпе сайлады. Ауыл адамдары келген жолаушыдан
жања туѓан ... ... ... ... ... с±рау
кµрсетіп кµрімдік алу сияќты жаќсы дєст‰ріміз к‰ні
б‰гінге дейін жаќсы жалѓасып µз мазм±нынан айырылмай
келеді. Єдейілеп ... ... ... ... ... ... халќымыздыњ арасында бекем орын алды. Ауыл
аралап ж‰ргенде, ±заќ жол ... бара ... жасы ... ... б±рылып ‰йіне т‰сіп, амандаспай кетсе, ‰лкен сµгіс
ќойылып µкпе айтылатын жєне сол азаматтыњ ‰лкенді
сыйлауы кем баѓа ... ... да ... алынуѓа тиіс. Б±дан туатын т‰сінік- ќазаќ халќыныњ
амандасу салты ... ... µте бай ... ... [2, 186 ... ... ќабылдап, к‰ту рєсімдері
Ауылѓа келген ќонаќты атыныњ мінер жаѓынан жаќындап сєлем беріп
амандасып,сол жаќ ... ... ... т±рып, оњ ќолымен
ќолтыѓынан с‰йет аттан т‰сіреді. Ќонаќ атына шегініп
алыстаѓансоњ, аттыњ тапта айлын босатып, тізгінін ердіњ
ќасына іліп, шылбырынан белбеуге, ... ... ... ... ілмектеліп байланады.
Аты тарпањ, мінезі шаргез болса алдыњѓы аяѓын т±сап, несесе
шідерлеп ќояды. Егер ќонатын жаѓдай болса, аттын ерін ... оњ ... ... ... ... жауып сыртќа саќтайды.
Ноќта ж‰гені ермен бірге ќойылады.
Ќонаќтыњ атын аулдан тым ±заќ емес соны шµп ... ... ... ... ... отќа ... ... ќонаќќа атын іздетпей ауыл адамдары немесе ќонѓан
‰йдіњ ќолѓанат балалары, ‰й ... ... ... ... ќоштасып аттандырушы аттыњ мінер
жаѓынан атын ‰ркітпей ептеп жанасалап келіп шылбырын шешіп
еріне оран тізгінін бос ... ... сол ... ... ... оњ ќолымен ќонаќтыњ ќолтыѓынан с‰йей аттандырады.
Бір-бірімен ќоштасады. Осылайша ќонаќты жолѓа шыѓарады.
Аттан т‰сіріп, ‰йге кіруге бет ... ... сол ... ... ... ... ... амандасып есік ашып ‰йге кіргізеді.
‡й ішіндегі єуелі ќыз балалар немесе келіндер, сол ‰йдіњ
балалары жастары жоќ ... ... ќай ... ‰й
иелері сырмаќ жайып, белбеу, тымаќ, сырт киімін алып
баппен ќонаќты тµрге жайѓастырады, Ќонаќ ‰йге кіре кебісі
болса, оњ ... ... ... болса оњ жаќќа орналастырып,
басќадай ќамшы, ќолындаѓы д‰ниелерін оњ жаќтаѓы баќанныњ
аѓашына іліп, ‰й ішіндегі адамдармен жайлап амандасып тµрге
жайылѓан сырмаќќа орналасады. Сєлемді ... ... ... ... аѓа ... ... ... б±рын береді. Ал
сырттан ‰йге кіргенде ќай жастыњ адамы болмасын ‰й
ішіндегі адамдарѓа ... ... ... ... ... шай ... ... т±зы, т‰сі, ќосылатын с‰т
мµлшері ќонаќтыњ пікірімен болуѓа тиісті. ‡й иесініњ пікірімен
болѓан жаѓдайда ќария адамдарѓа єйел, еркек ... т±зы ... ... ... с‰ті ден ќолсылѓан, кµбірек ќайнап
ж±мсартылѓан ќаймаќ, маймен ... ... ... ... ... ... ... б±лай дємдеудіњ ќажеті аз. Шыны, ыдыс, аяќты
ќайталап жуып ... ... ... ... де, єрт‰рлі
таѓамдар араластырып –ддастархан жайылады. Шай с‰ттеліп
болѓаннан кейін шєйнектіњ ш‰мегін ќайыруды ±мытпау керек.
Себебі ш‰мек аузында с‰т ... ќара шай, шар, ... ... ... берілетін ќай тамаќ
болмасын, сол таѓамнан бµлек шыныѓа кішкене ќ±йылып алынып
дємі тексеріліп барып ќонаќќа ќ±йылады.
Шай шыныѓа орта ќ±йылады. Егер шай толы ... ... ... ба « деп ... жай да ... ... ... басќа
сый адамдар отырѓанда ыдыс-аяќ, шыны, ожаудыњ салдырлатуѓа
болмайды. Себебі, (ыдыс-аяќты ... ... ... ... ... ... сый ... «‰й иелері жаќтырмай
отыр» деп кµруге тиісті. Ќонаќќа шай екі ќолдап алынып
беріледі, ‰стіне ќаратып шыны ±стаѓан оњ ... ... ... ... ±сынылып беріледі [7, 8 б].
‡й адамдарынан бір адам ќозѓалмай отырып шай ќ±йып беруге
болады. Келесі кезекте ќонаќ сыбаѓасына мал ... ... ... келсе, келмегі кµп уаќыт болѓан
болса таѓы басќа) жаѓдайларда сойылатын мал есіктен
кіргізіліп союшу малдыњ мінер жаѓына бір ... ... ... ... ... екі ќолын ќойдыњ
мойнынан орап ±стап екі алаќанын ... ... ... бата ... бата ... ... Бата ... мзм±нда болады.
Ќарапайым бір мысал келтірсек (кµп айтылатын):
Басќа амандыќ берсін,
Жанѓа есендік берсін,
Босаѓа тењ болсын,
Пиѓыл кењ ... ат ... ас ... ... берсін,
Ќайтпас ырыс берсін.
Дєулетіњ тасып жатсын,
Жасыњ ж‰зден асып жатсыњ – деген сияќты бата береді. Зерек
шешен ќариялардыњ айтып кеткен батасын ... ... ... ... ... ... ... ќаратып бауыздайды. Себебі жарыќ д‰ниеден
кетті деген ±ѓым береді. Осыайлша мал баппен сойылады, бебежік
басќа жіберіліп бауыздалса малдыњ жаны ... ... ... ... босатылып, аяѓын бір-екі серпіту керек. Сонда
сойылѓан малдыњ еті ... єрі ... ... - дейді
ќариялар. Немесе ‰ш аяѓы буылып артќы бір аяѓы бос
ќалуѓа тиісті.
Малдыњ терісін айырѓанда алдымен тµрт сыйраѓын ... екі ... ... ... іреп ... ... ... іреді. Тµстен шапќа ќарай іреп барып екі санныњ ... ... ... аузын дµњгелетіп ірейді. Ірелген
жерлерді кеспей пышаќпен шеттеп алып ж±дырыќпен іреп ... ... ... ... ... ... ... Келесі
кезекте ќойдыњ басы кµсіліп мал ілуге арналѓан ашаѓа ілінеді.
Ашаѓа ілінген соњ ... ... ... Ќойдыњ терісі
сыпырылады. Етініњ ќылшыѓы тазартылады. Есте болатын бір
жай – малдыашаѓа ілер алдында µњеші буылѓан болу керек.
Себебі малды ілгенде ... жын ... ... ... ішін жарып алмас б±рын мойыны сырт
жаѓынан кµтеріледі. Содан соњ екі ... ... ... тµс етті ... ... ... µтін жармай ±ќыптап алып, т‰кіріп тастайды. Б±л
малымыз єрт‰рлі індет, шыѓаннан аман болсын деген ... ... ... тµс, тµс ... босаѓаѓа
жапсырады, б±л сол босаѓадан ќой ж±рнаѓы ‰зілмесін деген ±ѓыс
береді.
Осы шаруалар біткеннен кейін ... екі ... ... ... етегі дµњгеленіп ойылып ќабырѓалардыњ
етегін ќуалай тµмен т‰сіріледі. Осылайша ішек-ќарын
алынады. Ет м‰ше м‰шесімен боршаланып жілік, жілікке
арнаулы етімен бµлінеді. ... ... ... ... ... алынады. Оылайша жєркемделіп дайын болѓан етті кез
келген ќонаќтыњ жасы, жолы, аз кµбіне ќарап кєделі
ќонаќасын асып ... Жасы ... ... ... жамбас ќоспасымен, орта жастаѓылар мен к‰йеу, келіндерге
асыќ жілік, тµс ... таѓ ... ... ... ережелері
бойынша єзірленеді.
Ет, тамаќ жердіњ алдында ќонаќ ќолына су ќ±йылады. Су ќ±йѓанда
ќ±манды оњ ќолѓа ±стап, ... сол ... ... ... ... ... ќозѓап ќ±йѓан д±рыс.
Су ќ±йѓан жастарѓа ыќылас беріледі. Сулыќ беріп, ќолдары
ќ±рѓатылады. Дастархан ... бас ... ... к‰йгізілмей б‰тін ‰йітілген болуѓа тиісті. Егер
к‰йген болса ќонаќ сµгеді. Бастыњ т±мсыѓы ќонаќќа
ќаратылып, кеужерініњ ‰стінен ±зынан жєне ... болу ... ... ... ... ... сіздіњ жол.
Єлемді, д‰ниені адам баспен жетелейді, деген ±ѓыммен
бастартылады.
К‰нен, айдан, жылдан басаман болсын! – деген тілекті де
білдіреді. Осылайша ќонаќ ‰й ... ... ... ... да бір мысал келтуруге болады.
Єуелі тєњір бєрін берсін,
Бєрін берсе,
Ќыста берсе,
Ќыспай берсін.
Жазда берсін, Жазда берсе,
Жазбай берсін,
К‰зде ... ... ... ... ... берсін – деген сияќты сан ќилы баталар беріледі.
Осылайшаа ќонаќ аѓасы бас ... оњ ... кеіп µзі ... одан ... ‰й ... ... ауыз тигізеді. Немесе
тµргі табаќтаѓы адамдарѓа ауыз тигізіп, басты ... да, ‰й ... ... де ... ... ... ішіп болѓан соњ ќолѓа майын тазарту ‰шін майлыќ орамал
беріледі. Ауыз с‰ртетін орамал бµлек ±сынылады.
Майлыќ, сулыќ, ауыз с‰ртетін орамал бµлек болады. ... ... ... ... ... дастархан жиылады. Ќонаќтарѓа
тµсек салынып, жайлы дем алуына м‰мкіндік жасалады. Ќазаќтыњ
салтында ќонаќќы арналѓан кµрпе-жастыќ басќа б±йымдар бµлек
дайындалѓан болуѓа тиіс.
Есте болатын жайт- ... ... сырт ... ... ... ... болуѓа тиісті. Ќонаќ киінгенде киімдері
сол ‰йдіњ ќай бір адамдары алып ... ... ... ‰йге орналастыруда да ‰лкен ереже бар. Киіз ‰йдіњ ішін
єуелі тµр жаќ, ... жаќ, оњ жаќ, ... жаќ деп ... той, топыраќты µлім таѓы басќа жиындарда адамдар ‰йге
кµп мµлшерде орналасуѓа тура келсе, оларды белгілі ... ‰й ... ... ... ... ... даяшылыќ жасайтын адамдар басшылыќ етіп
реттеп отырады. М±ндай жиынѓа кµбінде бір рудыњ, бір атаныњ
±рпаѓы жиналатын болѓандыќтан ... ... ... ... ... ... ... ортаќтас болатындыќтан
‰йге орналасушы адамдар арасыннан да, жасы, жолына ќарап,
бір-біріне ... орын ... ... ... ... ... ќаќбасын (ортасына) ењ жасы
‰лкен ќария адамдар орналасады да оњ жаќ босаѓаѓа ќарай жасы
‰лкен, кішісіне сай єйел адамдар ... ... ... мен єйелдер бµлек ‰йлерге орналасса тµрдіњ ќаќ
ортасына ењ жасы ‰лкен ќариялар орналасып барып, екі жаќ
босаѓаѓа жасыныњ ‰лкен, кішілігі ескеріліп ... ... ... ... ... от ... мањайына таман,
есіктіњ кіре берісі тµњірегінен орын беріледі. Егер м‰мкіндік
болѓан ... ... мен ... да ... ... ... да жастарыныњ ‰лкендігіне сєйкес орналасуѓа тиісті.
Адамдарды ‰йге кµп мµлшерде орналастырѓанда, олардыњ ќолына су
ќ±юѓа, табаќ тартып, дастархан жайып, ас, су ... ... ... ... ... ... адамдарѓа дастархан жайып, ас, су беріп, табаќ
тартќанда, єуелі ... ... ... ... тартылады да
келесі кезекте екі босаѓаѓа ќарай ќажетті дастархандар
рет-ретімен жайылады. Ал ќолѓа су ќ±йѓанда ќазан жаќ
босаѓадаѓы ењ ... ... ... ... ... айналып
соњында оњ жаќ босаѓада отырѓан адамдардыњ ќолына су
ќ±йып аяќтайды.
Ет жеп болѓан соњ сорпа бергенде ... ... ... ... ... жарыстыра береді. Бір адамныњ ішпеген
сорпасына ќайта сорпа ќ±йып келесі адамдарѓа ±сынуѓа
болмайды. Кісі басына бµлек шыныѓа ќ±йылып берілуі тиіс.
Табаќ ... бір ... 5-8 ... ... ќарауѓа
болады. Ал, єйелдердіњ алдына тартылѓан етті ер азаматтар
кесіп бергені оњтайлы ... ... ... ... 1-2 пышаќ
салынады. 70-90 басты киіз ‰йлерге 40-60 дейін адам орналасуѓа
м‰мкіндік бар. Адамдарды ‰йге кіргізгенде, шыѓарѓанда балалар,
жастар есік ашып ... ... [14, 18 ... ... ... ... ќазаќ отбасыныњ ±лттыќ µз ерекшелігіне сєйкесіп
ќалыптасќан єдет-ѓ±рып салты болады. Дейт±рѓанмен ќай
отбасында да болмасын ортаќ ќалыптасатын єдет, ѓ±рып, салт-сана
жоќ емес. ... ... ... ... материалдарды
м±нда ќабаттастырмай ќысќаша белгілеп кµрсетейік. Ќазаќ
отбасында 5-тен тµмен емесадам µмір ... де сол ... иесі (ер ... басшылыќ етеді. Отбасы басшылыѓы
негізінен отбасы тєрбиесі жєне ... мен ... ... ... ... ... алып кµрейік.
Балалары єке-шешесі, ±лы атасы, єжелері мен аѓалары
жењгелерініњ атын тура атамайды, ќосымша ќойѓан (єке, шеше,
аѓай, тєте, кµке, єже, ата таѓы ... ... ... µзі балаларыныњ атын еркелетіп, µзгертіп
ќосымша атпен шаќырады. Кµрші, кµрші отырѓан ауыл адамдарыныњ
атын да єке-шешесініњ аѓа, ... ... ... ... ¤йтсе ќазаќта «ат тергеуші» тек келін,
к‰йеу ѓана емес, бір отбасыныњ барлыќ м‰шелері т‰гелдей
«тергейтін» инабаттылыќтыњ жаќсы ізеті саќталынѓан.
Жасы кіші ... ... ... да µзінен ‰лкен, аѓа, ќария
адамдар мен жасы ‰лкен ... ... ... ... бас ... отырмайды, аяѓына, соњына отарыд.
‡йге кіргенде, шыќќанда ењ кішісі есік ... ењ ... ... ... ќай бір ... ењ ... ... бастап ќозѓалуѓа тиісті. Жатарда тµсек салу,
тањертењ ‰й-ішін жинауды, кµбіне келіндер, сол отбасыдаѓы
балалар атќарады. Мініс атты отќа ќою, мањертењ ат єкеліп
ерттеу, мал жаю ... ауыр ... ±л ... ... м‰шелері бірі бірін ренжітпейді, ќандай бір б±заќылыќ
шыќса ортаѓа салып талќылайды, екінші рет ... ... ... ... єдептілік тєрбиесі ѓасырдан
ѓасырѓа жалѓасып к‰ні б‰гнге дейін кењ ќ±лаш жайып ... ... ... ... кєделі жілігін жас
ерекшелігі, жол жорасына сай, болуѓа ... ... асып ... шай, ас суыныњ дємін келтіріп ќонаќ
кµњілінен, єке-шешесініњ кµњілінен шыѓу , асау ... ... алу, ‰й ... ... ж‰к арту сияќты
ыспарлыќќа тєрбиелеудіњ тамаша ‰лгілері тарихымызда
отбасында жаќсы саќталѓан. Ауыз єдебиетіндегі халыќ
ертегілері жырлар, ж±мбќ, жањылтпаш, сыњсу, жоќтау,
жарапазан, батагерлік, беташар айту, ... ... ... ... ќобыз, сыбызѓы таѓы басќа ±лттыќ
музыкалармен єуестену сияќты таланттылыќќа баулуы
д‰ние ж‰зіне таныларлыќтай отбасындаѓы мєдениетіміздіњ
µзегі болѓан. Отбасы тєрбиесіндегі алтын, к‰міс, ... аѓаш ... ... ... µрме ... ою, ... кестелеп сыритын таѓы басќа шеберліккке тєрбиелеуді
тарихта ќай елдіњ болмасын музейініњ тµрінен орын алѓан,
єлемге аты ... ... ... ... жеткізген [33, 96
б].
Ќыз ќуар, тиын ілу, кµк лаќ ... ... алып ... ... ... ... ќ±сбегін айтыс аќынын, к‰рес
палуанын етіп тєрбиелеуі єр отбасы ±л мен ќызын ќ±рыш
білек, ќ±дірет атасы, єлемге аты шыќќан арыс пен ... ... ... ... ... Ќыз ... шашын сала
болѓызып µруі табиѓаттан, таѓдырдан жаратќан µз н±рымен ешбњр
жасандысыз т±лѓасымен сєнді кµрінуі, неке ќию тойына дейін
ананыњ аќ алаќанында µсіп, µмір ... µз ... ... таза арлы болуы, бес уаќ дєрет сындырып, µтірік,
ќайбат айтудан, ... пен ... ... (таѓы
басќа) µмірдіњ теріс аѓымдарынан басын, оњашалай, арашалай
білетін болдырып тєрбиелеуі, ... ... ... ... ... ... ... отбасы жатар алдында
ќайткен к‰нде ‰й ішін тазалап к‰л, ќоќыс ... ас, ... ... ... ... ... ... Ас ішкенде жерге тµкпей, т‰сірмей т‰гел
ысырапсыз ішеді. Жерге бір жапыраќ нанды ... ... ... ... ... тастауѓа болмады. «Ќ±ранды аяќпен басып
т±рып, жерге т‰скен нанды алып жеуге болады» – ... ... ... ќуып келе жатќандай сылќылдатып ж±туѓа, ќою тамаќты
шылпылдатып ќатты шайнауѓа болмайтындыѓына дейін
ескертілетіндігі ќазаќ халќыныњ ±лттыќ тєрбиесініњ
мазм±ны µте ... ... ... К‰нделікті
к‰л-ќоќысын 100 м-ден ары ±заќќа тµгуі, отын, суын
‰йден 50 м-ден ары алыс орналастыруы, ... ... ... ... жиып, ќорасын ойып, ќиын жинап,
к‰лін ‰йіп кµшетіндігі, ќыстауын, жайлауын, к‰зеуін µзара
келісіп бµліспей бірі-біріне ќанаттас тату-тєтті
пайдаланып келуі, партиясыз, єкімшіліксіз атќарылып
келген ... ... ... ... ... ... µз отбасынан, халыќ ќалаулыларыныњ к‰нделікті
бетпе-бет, ќолма-ќол ‰йреніп келеді. Єрбір отбасы алты
ќанат аќ ордадан ... ‰й ... ... ... ас, су ... бес т‰лік малдыњ баѓым-к‰тімі,
отбасы м‰шелерініњ шаѓын ќол µнері, ±заќ жылдар бойы кµшепелі
µмір ... ... ... ... дейін кµтерілгендігі.
Д‰ние ж‰зіндегі ќай халыќтан да кем т‰спейтін ±лттыќ
мєдениетімізге, єдебиетімізге, ... ... ... ... ... ... ... ќастерлейміз.
Сµйтуге де тиіспіз.
«Ќыз µссе елдіњ кµркі, µмір айнасы, т±рмыс желісі, махаббат
г‰лі» – деп халќымыз бекер айтпаѓан. Т±лѓалы деме,
сымбатты ... єсем єн, ... ... сыњѓырлаѓан ‰н
назды к‰лкі, аќ тілек, мµлдір махаббат тек ќыздар ‰шін
таѓдырдан жаратќан ... ... ... ... ... бала µнегесі бір ‰йлі жан, бір ауыл, бір рудыњ ѓана ... ... ел ... ... ... Ќыз бала ... ±йытќысы тєрбиесініњ барлыќ элементтері мен даѓдыларын
игерген болуѓа тиісті. Єрине, б±л ж±ртшылыќ бµліп кµтерісетін
ауыр ж‰к. Халќымыз ќыз ... ... ... деп атап ... ... да µзіндік тєрбиелік мєні, сыры ар десек артыќ
айтќандыќ емес. «Бала кезінде ќыздыњ бєрі жаќсы, ал
нашар ана ќайдан шыѓады?!» ... б±л ... ... ... ... да тимейтіндігі шыќќанѓа дейінгі атауы болса
«єйел» б‰кіл µмірініњ аты істептес.
Халыќ айтса, ќалт айтпайды. «Ќыз бала» деуден гµрі «єйел ... ... єрі ... атау ... Б‰гін бала болѓанмен ертењ
«ана» – деген ±ѓымды бала жасынан д±рыс ќалыптастырып,
келешегін к‰нілгері, ±ѓынѓан т‰рде ойластыруѓа µнерден,
талаптан, µмір, т±рмыс іскерлігінен ... ... ... осы атаудан басталатын болса керек. Єйел баланы
«жат ж±ртќа жаралѓан» µз ‰йіне, аулына ... ... ... де ... жаѓынан ±тымды пікір деп кµруге болады.
Єрине µмірде б±л да ... ... ... ... ... ... ... б±рын µмір мектебін оќытады. Єйел бала єуелі
«сіз» деп сыпайы ќатынасудан ‰йге ... ... ‰й ... т±рып сырмаќ жаю, ерте т±рып т‰ндік ашу, от жаѓу, ... ... ... єр бір іске ... ... ... ... ќалаудан µз инабатын бастайды. Егер олаќ болса,
«ќолына оймаќ ілмес», салаќ болса «олаќтан салаќ жаман»,
мінезі аса шарќая ... ... ... иіс ... µте баяу
мінезді, ќозѓалысы сылбыр болса «салпы аяќ» атануыныњ да
µмірде ‰лкен мањызы бар. ... ... ... ... ... ... іске ... µз µмірініњ иесі
болу ќыз баланыњ міндеті. Ержеткен ќыз баланыњ тµсегі. ... ... ... ... Ќыз баланы шешесі жєне жењгелері
тєрбиелейді. Єкесі, ер аѓалары ‰шін ќыз ... жан ... ... ... Б±л ‰лкен инабаттылыќ. Біраќ ќыз
тєрбиелейтін ана мен жењгеніњ ыќпалы ќандай, іс µнегесі,
ќызына тєрбие берерліктей ме жоќ па ... де ... ... ќыз бала болса µмірден, басќа жаќсы адамдардыњ
µмірінен µз бетімен ‰йреніп те кетеді. Шеше мен жењгеніњ µзін
тєрбиелеп келген ... ќызы жоќ ... Ќыз бала ... ... ... ... ... б‰гінгі мен ертењді, дос пен
д±шпанды, бар мен жоќты, аз бен кµпті, білімді мен білімсіз
таѓы басќа µз басымен, µз ... ... ... ... ... болу деген сµз µзін-µзі ±стай білу жаттыќ
болудеген сµз. Ал ... ... ... ... ... біледі деген ±ѓым туады. Сонда барып ілтипатты,
зиынды, беделді, бір сµзбен айтќанда басќаѓа µзін
сыйлатабілетін ... ... ... ... ... ... ... Ќыз шебер болу керек. М±ны µмір µзі
таќауырлап отыр. Мері илейтін, ж‰н т‰тіп шудалайтын, жіп есіп
иіретін, жиек бастырып, сабын ... сызу ... ... ... тігетін болса он саусаѓынан µнер тамѓан шебер
ќыз атанады.
‡шіншіде, ыспар болу д±рыс. Дємді ас ... ‰й ... ... ... жай, ... аќ ... жасай алатын,
мал сауатын, дастархан жасайтын, ќазаќтыњ т±рмыс-салт
дєст‰рлерін негізінен игерген µмір ... ... ... талантты болѓан д±рыс. Ќазаќтыњ ауыз єдебиеті, жыр
жоќтау, айтыс, ќара µлењдерін жаттау, мазм±нын т‰сіну,
домбыра, ќобыз ... ... алты ... шыт тастау, тоѓыз
ќ±малаќ таѓы басќа ойындарды игерсе, д±рыс киініп таранѓан,
таза, кµрікті, кілпияз болса, єрине, кімді болса ... «Ќыз ... ... кµркі» деген ќазаќтыњ
ата сµзіне ие болѓаны сол. Біз осыны ањсаймыз. Осы жаѓынан
ќалыс ќалып келгенімізді ... ... ... пєк ... ... мен шын с‰йген, ањсап к‰ткен µмірлік жолдасын
тауып табысќан ќызды µмірдегі наѓыз µнегелі ќыз деп кµреміз.
М±ныњ барлыѓын игермеді ... ... ... ... ... игерген, басќаѓа тєрбиеші
боларлыќтай ќатардаѓы азамат болса µмірде кем баѓа
болмайды.
Халќымыз ±лдар тєрбиесіне де ... мєн ... ... ... оќ ... шеше ... тон пішер» дегендей ±л
балаларды єкесі, аѓасы, жездесі тєрбиелеп келді, анамыз,
єпеке, жењгеміз де б±л істен ќалыс ... ... ... ... ... ер ... ат ... ¦лдарѓа єуелі мал жаюдан бастап ‰йретті. Малды ерте
µргізу саулатып ќо бермей ... ... ... жаю, шалќар
т‰ске дейін жусатпауды тапсыратын. Ќойды бытыратын ќоя бермей,
жиын ќайрады. Малдыњ іші µскенде жаќынѓа ќайырады деген
сияќты, таѓы басќа кµптеген ... ... мен ... ... бала басы ... еді. ... ноѓала, жылќыныњ нокаласы, аттан ыстыѓын
шыѓару ‰шін аяѓыныњ ... ... ќан алу, мал ... ќой
ќырќу, мал тоѓыту, мал сою, т‰йе шомдау, т‰йеге ж‰к арту,
ер-т±рман єзірлеу, айыл, ќамшы µру, ... ... ... ноќта, шідер т‰ю, ќайыс илеу, мал шамалау, асау
‰йрету, ‰й ... ... ... ... барлыѓын бір ‰йдегі
барлыќ ер балалар т‰гел игеретін. ... ... ... ... ... сырт ... ... Халыќ ауыз єдебиет т‰рлері,
жыр дастан, жар-жар, арнау, толѓау, жоќтау, ќара µлењ, бата,
беташар, жарапазан айту, жањылтпаш ... ... ... ... ... Тек елес бар. ... ойып жасалатын ою,
µрнек, саптыаяќ, аяќ, табаќ, астау, ожау, келі, келсап,
піспек, кебеже, ќобди жасаушылар 1000-нан біреу десек те
кµп болуы м‰мкін. К‰міс ... ... ... ж‰зік, ай
т‰йреуіш, омырауша, шаш бау, етік тіремес, ќ±йма т‰рлері,
к‰міс, ер-т±рман, ж‰ген белбеулерді б‰гін саѓынбадыќ па,
сарѓаймадыќ па? Осыларды олай ... енді ... ... ... к‰ш ... ... ... Сол кездегі Ќазаќ халќы мешеу ќарањѓы ма, жоќ єлде
зергер болды ма?
Ерлердіњ тігетін аударма бас, саптама кµн етік, кµк ... ... ... ... ... ... ... табанынан,
ат т±яѓынан жасалатын, тауѓа ќия тасќа пайдаланылатын
шањќайларды б‰гін ќажетсіз д‰ние деп кім айта алады.
Б±ѓан µткен дєуіріндегі ќариялар мен ... ... ... керісінше орта буын, ќоѓамныњ ауыспалы дєуіріндегі
басќарушы, бастаушы біздер кінєліміз. Осыларды ќайта сергіту
‰шін уаќыт ... ... ... ... бар ма? ... ќ±рудыњ
бір маќсаты осы емесе пе. ¦лдардыњ баптаѓан ж‰йрік аты,
‰йреткен асауы, еккен егіні шапќан пішені кімді болса да
разы етері белігі. ... ... ... µнері айтатын ауыз
жырлары, шырќырайтын єн, тартатын к‰йлері той жиындарда тањ
атыратын таныс кµрініс. Ќонаќты аттан т‰сіру ... ... ... ... ... ... ... ќазаќ мінездері ±лдарл-дыњ ерекше сєні екендігі
белгілі. Іскер, шебер, шыншыл µнерлі ... µз ... ... ... ... ... бір ... болудыњ негізгі куєсі.
Міне, ±лдар жаны осыѓан ќ±мар болуѓа тиісті [32, 100 б].
2 ... ... ... Кісі ... жєне оны ... ... ... µлімнен ќашып ќ±тылмайды. Кезінде Ќорќыт
бабамыз да оныњ ќ±рыѓынан ќ±тыла алмаѓаны мєлім. Ќазаќтыњ
«тумаќ барда µлмек бар», «µзекті жанѓа бір ... ... ... ... ж±рт µлгенге келмейді, артында ќалѓанѓа келеді»
деген жєне де бсќа ... ... ... ... ... екіншіден µлімді рєсімінен да хабар
береді. Халќымыздыњ µлімге ќатысты, µлікті жер ќойнауына
беуіне орай ежелден ќалыптасќан жол-жаралѓылары,
салт-дєст‰рлері бар. Енді ... ... ... Ауру ... адам єбден єлсіреп, µлім халіне жеткен
кезде оныњ аѓайын-туѓандары жанына жиналып ќоштасып, соњѓы
айтар µсиетін, арыз-тілегін тыњдайды, бір-біріне кешірім
айтысады. ... ... ... жатќан адам µзін ќайд,
ќалай жерлеу ќажеттігін, ішіне ... ... ... ... ... де ... ... Дос-жарандарына,
ќ±рбыларына, артында ќалѓандарын тапсырады.
Ќазаќ аќырѓы сапарѓа аттанып бара жатќан адамныњ айтќан
µсиет-тілегін киелі деп есептейді, оларды
б±лжытпайорындауды ‰лкен парыз деп санайды. Жєне
солай ... де. ... ... ... ... ... да халыќтыњ тамаша дєст‰рлерінініњ бірі. ‡лкен
адамгершіліктіњ, адамды ќадірлеп – ... ... ... ... ... ... демі бітер шаѓында шамасы
келсе µз иманын µзі айтады, оѓан шамасы ... ... ... ... ... ... ейтуѓа тиіс. Иман
‰йірудіњ сауабы мол деп есептеледі.
Имансу. Ауруы мењдеген кезде «Адамныњ аяѓы ауыр болады» деп
оныњ кµњілін ... ... ... ... жєне ... ... аурудыњ кµњілін с±рамайды. Кейде осындай
шаќта ауру адамныњ басын кµтеріп, тілге келетін, дємге
зауќы соѓатын сєті ... М±ны ... «бой ... ... деп ... ... ... кере» немесе «жай кере»
деген арнайы ас пісіріп ішкізеді. Ќазаќ тіліндегі «Керењді
іш» деген сµз ... ... ... ... иман ... дем ... жан тєсілім µтер алдында «иманы
µзімен бірге барсын» ... ... ... ... ... ... Д±ѓа оќып тілін кєлимаѓа келтіреді.
Ауру адам ‰зіле бергенде азалы ‰йдіњ іші, балалары, ет жаќын
туѓандары дауыс салып аза т±тады. Науќас адам ... ... ... отырѓан молда, не аќсаќал адам
оныњ кµздерін ж±мѓызып, жаѓын тањып, аќпен бетін жабады. Содан
соњ оны ‰йдіњ оњ жаѓына ... ... ... ... ... ... ќ±былаѓа ќаратып шалќасынан
жатќызады. ‡стіндегі киімдерін шешіндіріп, мєйітті аќ
ш‰берекпен жабады. Жаѓдайы келетін ауќатты адамдар ... ... ... ... ... сол ... шымылдыќ ішіне
жоѓарыдаѓы тєртіппен ќояды.
Аза т±ту ѓ±рпы ‰лкенді-кішілі рєсімдерден жинаќталып к‰рделі
кешен ќ±райтыны белгілі. ... ол ... ... материалдармен µрнектеле бермейді. Сондыќтан
аза т±ту ѓ±рпына байланысты фольклор естірту, кµњіл айту -
ж±бату, ... деп ... ‰ш ішкі ... ... т±рады.
Естірту – аты айтып т±рѓандай-аќ ќазаны, суыќ хабарды етжаќын
адамдарѓа ... ... ... ... ... ... ниетпен туѓан.
Арѓы дєуірлерде суыќ хабарды сµзбен айтудан гµру т‰рлі ишара,
шартты белгілермен жеткізу салты ... ... ... ... ... ... µз ... жараќат салуы немесе
µлген адамныњ ат-єбзелдерін т±лдау – барлыѓы да азаныњ
хабаршысы ќызметін ... ... Оныњ ... ... ... ... - µлім ... к‰ймен, µлењмен
жеткізу дєст‰рі, Мысалы: Жандос ±лы Келдібек Шоќан µлімін
Шыњѓысќа былай деп
¦лы µлмеген руда ... ... ... ... ... ... ... µлмеген аймаќта жоќ,
Інісі µлмеген елде жоќ,
Єкесі µлмеген єлемде жоќ,
Аќќу ±шып ... ... ±шып ... ... ... бір гаућар тас беріп еді,
Оны иесі µзі єкетті.
Шоќан деген балањыз
Бєріміз баратын жерге кетті
-деп естіртіпті.
Асылы, естірту табиѓаты поэзиядан гµрі ќара ... ... ... ... ... ... ... аќын – жырау,
шешен-µнер адамы болып келе бермейтіні ... ...... ... жазѓан ќасіретті де, ќасиетті
еншісі. Сондыќтан к‰нделікті к‰йкі тірлікте естірту
рєсімін ќарапайым ж±рт маќалдап, мєтелдер, таќтаќтап
бастап, негізінен ќара сµзбен жеткізеді. Сондыќтан да
естіртудіњ ... сµз ... ќара сµз бен ... ... жєне ол ... ... ќандай жаѓдайда, кімніњ
аузынан шыќќаны жµнінде кіріспе т‰сініктемесі бар к‰рделі
ќ±рылымды н±сќалары жиі ±шырасады [40, 3 б].
Естірдудіњ – тапќырлыќ пен ... ... ... ... формасы да дєл осы. Халыќ соныњ
асыл ‰лгілерін ѓана ... ... ... ... ... немесе жол-жµнекей, жењіл-желпі айта салуѓа
болмайды. Халќымызда естіртудіњ ‰лкен философиялыќ,
классикалыќ ‰лгілері бар. Мысалы «ЖиреншегеЌарашаш с±луды
естірту», ... ... ... ... естірту» сияќты.
«Кµњіл айту» немесе «Ж±бату» естіртумен ќоса ќабат ж‰реді.
Тµбеден жай т‰скендей ... суыќ ... ауыр ... ... ... ќайѓысы бµлісіп, ќайрат-жігер
беріп ќатайтудыњ дєст‰рлі жылы-жылы сµз айту. Кµњіл
айтудыњмєні – м±њды адамды ж±бату, сергіту, «µлгенніњ
артынан µлмек жоќ» деп ... ... ... ... ... ... ... Б±л орайда да, халыќ
даналыѓына, шешендік пен ділмарлыќтыњ ќайталанбас
‰лгілеріне тањ ... ... ... ой, ... ... ... ќара ... болса да жібітпей
ќоймайтындыѓына небір мысладар келтіруге болады.
«Жалѓызынан жайрап», «асќар тауы ќ±лап», «к‰ні т±тылып»,
«айы батып» ах ... ... ... ... хан, ... ... ауыз сµзбен-аќ жігерлендіріп орнынан т±рѓызып кеткен. Б±л
сµзді кие ... таѓы бір ... ... ... ... ... шешендер єрі мінеп, єрі сынап, єрі ±рсып
тоќтатќан. Мысалы: Баѓаналы Ерденніњ баласы µлгенде басын
кµтере алмай ќалѓанда Таз Шоќай би:
УА, Ерден!
Басыњды ... ... ... ... едіњ ... ... µзі алды
Нењ бар еді ќ±дайѓа берген?!
Балањ т‰гілі
Єкењ Сандыбай да µлген.
Оны Шоќай кµрген.
Жаќсыныњ басына іс т‰ссе
Бойдай береді.
Жаманныњ басына іс т‰ссе
Ойлай береді.
Кµкті бу ... ду ... нар ... ер кµтереді, - деген екен.
«Ж±бату» - µмірдіњ жалѓандыѓы, µлімніњ хаќтыѓы, одан ешкімніњ
ќ±тылмайтындыѓы, ... ... ... т±ру – ... ... µр ќасиет екендігі жµнінде дєст‰рлі пєлсапалыќ толѓамѓа
толы, халыќтыњ сµз µнерініњ бір ... ... ... ... ... айту» µзіндік атќаратын ќызметі
жаѓынан да, мазм±н-мєні мен формалыќ ерекшелігі жаѓынан
да µзгешеленетін азалыќ ѓ±рып жырыныњ µзгеше ... ... ... ѓ±рып жырларыныњ мєйегі – жоќтау. Єлем халыќтарыныњ
барлыѓында кездесетін б±л жанрлыќ ќазаќ фольклорынан
алатын орны ерекше. К‰нделікті тіршілікте жоќтау ќаза
болѓан ... ... ... ... ... ... еліне істеген ќызметін, жаќсы
ќасиеттерін паш ететін т±рмыс-салт дєст‰рлі, жыры-зарлы µлењ.
Ел ішінде жоќтауды негізінен єйелдер айтады. Ол ењ алдымен
адамныњ ішкі жан ... ... ... µлім ... ... басталады. Біра± ол дєст‰рлі жоќтаудыњ басы,
б±л т±ста ж‰йелі сµзден гµрі «шашын жайып», «екі бетін
тырналап», «мыќынын таяна» ойбайлау ... ... оны ... ... деп ... Ал ... тµрт
ќ±быласы т‰гел µлењге ќ±рылып, зарлы сарынмен µзіндік тєртіп,
мєнерімен орындалады. Ол жµнінде Ы.Алтынсарин былай деп
жазады: «¤лген кісініњ єйелі, оныњ ... ... ауыл ... ас ... бір жыл ... к‰н ... т±рады да, керегеніњ кµзіне беттерін беріп отырады,
содан ... ... ... ... бойы µлењге ќосып дауыс
шыѓарады – б±л «жоќтау» деп аталады. Б±л жоќтау µлењде
марќ±мныњ µзі, оныњ тірі кезіндегі ... ... ... ... ... ‰й-ішініњ жєне туѓан-туысќандарыныњ
баќытсыздыќќа ±шыраѓандыѓы еске т‰сіріледі. Бата оќи келген
адамдардыњ алдында µлген ... ... ... жоќтау айту –
оныњ ќызына немесе егер жас болса, оныњ єйеліне
тапсырылады. Ал егер б±лар µз жанынан жоќтау µлењін
шыѓарып айта ... ... онда µлењ ... ... басќа
біреуден ‰йреніп, жаттап алады». Жалпы ќазаќтыњ ескі
салтында адамды ... ...... дініндегі
жаназасыз жерлеу мен бара-бар. Ќалай болѓанда да жырѓа
ќосып дауыс шыѓару баршаѓа міндет. Сондыќтан ел аузындаѓы
жоќтау жырларыныњ барлыѓы бірдей сап ... ... ... айтыла-айтыла єбден шыњдалып, т±раќты тіркес,
шумаќтарѓа айналады. Ал шыѓармашылыќ даралыќ, поэтикалыќ
шеберлік ‰лгісін танытатындары аќын-жыраулардыњ арнайы
шыѓарѓан жоќтаулары. М±ндай жоќтаулар ел кµсемдері – ... ... ќаза ... ... арнайы шыѓарылады. Олардыњѓ
дєст‰рлі жоќтаулардан айырмашылыѓы ќаза болѓан тегінен
бастап елге сіњірген ењбегі, істеген істері мен ... ... ... ... ... ... ... кµп. Мысалы:
Алты атасы бай µткен,
Алты атанѓа ж‰н артќан.
Жеті атасы бай µткен
Жеті атанѓа ж‰к артќан.
‡йде с±њќар т‰леткен,
Ќияда с±њќар тілеткен.
Алтайы ќызыл т‰лкі ... ... теке ... ... ... ж‰ндей т‰ттірген.
Ќонаќ келсе ќон деген,
Ќой семізін сой деген.
Шыншырлы жауѓа тарттырѓан,
Ќайыњнан астау шаптырѓан,
Ќаптатым жылќы жаптырѓан…
Айналайын єкежан, ќараныњ болдыњ ханындай.
(Кењгірбай биді ... ... тєн ... ... ... да ... саќталады,
дегенмен жоќтауды шыѓушы аќын-жыраулар тапќырлыќ, шешендік,
шеберлік, тізгінін де еркін жіберіп, кµркемдік даралыќќа ... мєн ... ... да ... ... ... таралып, толыѓа келе ‰лкен жырларѓа негіз болатынын кезінде
М.Єуезов те атап кµрсеткен. Былайынша ... ... кµне ... бастап, оныњ тарихында
ойып орын алатын асќар т±лѓалардыњ, ... ... ... ... Егер єр ... ... ... шыѓармай жинап, ќаѓазѓа т‰сіргенде ел тарихыныњ т±тас
болмысын б‰гінгіден єлдеќайда б‰тін де, ... ... ... жырларыныњ мазм±н-мєні тарихи салмаѓымен ѓана емес,
фольклорлыќ жанрлардыњ ішіндегі ењ кµркем, ... ... де ... ... бір шамшым жаяйын,
Жаяйын дажылайын.
Ќыналы бармаќ, жез тырнаќ,
К‰нінде ќанѓа бояйын.
Албыраѓан аќша бет,
С‰йегіне таяйын.
Мµлтілдеген ќара кµз.
Жаспен оны ояйын
Алшањдап ж‰рген, жас ... ... ... ... ... ... аза т±ту ѓ±рпыныњ сµзбен салынѓан
ќаралы да, ќасиетті суреті істептес.
Жоќтаулардаѓы символ, ауыстыру (метафора», метонимия
(кейіптеу), тењеу, эпитеттердіњ єрќайсысына жеке
зерттеулер арнауѓа ... ... ... ... ќ±ндызым.
Ай ќасында Шолпаным,
Хан ќасында с±лтаным,
Суытып ќойѓан т±лпарым,
Т±ѓырдаѓы с±њќарым.
Аќ ... ... ... жырѓалым!
Тµрге шыќса, тµбедей.
Тµбеге шыќса, тµбедей,
Сарѓая кµп шаќырсам,
Келер де ме екен, ќ±рманым?!
Дамытып, сорѓалата ... ... ... кез ... ... таба ќою ... Б±л ... емес, асылым
жоѓалтќан адамныњ тасып тµгілткен зар-наласы, орны
толмас саѓыныш-заласы, єйелдіњ ... ... ... ... ... ... тењ таппай
алас ±рѓан жардыњ зары єр ж‰ректіњ ... ... ... ... ... С‰йекті жерлеу жєне аза т±ту
Ќазаќ салтында µлген адам ‰ш к‰нге дейін ... ... ... ескі т‰сінігі бойынша адамныњ жаны алѓашќы
екі к‰н ‰й мањынан алыстамай, тек ... ... ѓана ... ... кµк ... аттанады. Б±лай істететін екінші бір
жайт – осы мерзімде марќ±мныњ алыс-жаќындаѓы туыстары,
жанашырлары біраз жиналып болады.
Осы ‰ш к‰ш ... µлік ... ... ‰немі ‰лкен адамдар,
жаќын туыстары жанында кезектесіп к‰зетіп отырады. Т‰нге ќарай
шыраќ жаѓып, оны сµндірмейді. Ќазаќтыњ µлік жµнелту салтын ±заќ
зерттеген Шоќан ... ... жаѓу ... ... т‰сіндіреді:
«ќазаќ ±ѓымы бойынша аруаќ ќырыќ к‰нге дейін µз шањыраѓына
келіп-кетіп, бала-шаѓасыныњ жай-к‰йін біліп кетіп
ж‰реді-міс». ... ... µлік ... ‰й ... ... ымырт ‰йіріле ‰йдіњ есігін ашып, оњ босаѓаѓа
шыраќ жаѓып ќоятын болѓан. Шыраќ жаѓудыњ енді бір мєні
оттты киелі санайтын ќазаќтыњ ќайѓы-ќасіретті ... ... ... алыс ... ... Ќазаќта «марќ±мныњ жатќан жері жайлы, жарыќ
болсын» деген де тіркес бар. Шыраќ жаѓудыњ енді бір ... ... ...... ... елді ... ... кісілер жіберіледі.
Жанзаѓа жиналѓан ж±рт осы ‰йге кіріп, с‰йекпен ќоштасып,
туыстарына кµњіл айтады. Ж±рт ... ... ... ќамы ... ... мал, киім, жыртыс, аќша,
бєрі де ескеріледі.
Жаназаѓа ауыл-ауылдан басты-басты адамдар, молдалар жиналып
болѓан соњ ‰лкендер жаѓы аќылдаса келіп, бес не жеті ... ... ... ... адам шыѓарады. Кейбіреулер
µзініњ с‰йегіне кімдерді т‰сіру керектігін µздері айтып
кетеді. М±ндайда оныњ ... ... ... ... ... ... ішінде молда, не жуу тєртібін
білетін адам болуы шарт. С‰йекке т‰сірушілердіњ жас шамасы
µлген адаммен ќатарлас, ќ±рбы-замандастары жєне міндетті
т‰рде бір ... ... ... ... Одан соњ ... ... «аќырет кебін» деп аталатын аќ п±лѓа орап,
киіндіреді. Еркекті ‰ш ќабат, єйелді бес ќабат аќ матамен
киіндіреді де єрќайсысы бір ... ... аќ ... ‰ш жерден
байлап, кілемге, не аќ киізге орап, далаѓа шыѓарып таза жерге
ќояды.
‡стіне шапан, таза ... ... ... Осы ... жаназа
шыѓарылады. «Дєуір» ж‰ргізіп, «ысќат» шыѓарады. Бірнеше
мал ала жіппен байланып, сол ‰йдіњ есігініњ алдына єкеліп,
дєуір ж‰ргізуші адам мал ... ... ... «б±л адамныњ
біржылдыќ µтелмеген ораза, намаз, таѓы басќа парыз-ќарыздары
ерлік» µліктіњ тµрт жаѓында ... ... ... моллла
«ќабыл алдым» деп жіпті алып, ќайта береді. Б±л адам ќанша
жасќа ... ... ... рет ... ... Ал ... жас бала ќайтыс болса, оѓан дєуір ж‰ргізілмейді. Б±л
мал дєуір ж‰ргізген моллалар мен кєріп-кєсірлерге садаќа
беріледі. Одан соњ µлік ‰йден ... ... ... кейін µліктіњ баласы, яки туысы ж±ртышылќтан
«марќ±м ќандай адамед?» деп с±райды. Кµпшілік бір
ауыздан: «Марќ±м ізгі адам еді, ... ... ... ... топыраѓы торќа болсын!» деп жауап береді.
Жаназадан соњ с‰йек ќазылѓан ќабыр басына апарылады. Егер
с‰йек жерленетін жер алыс ... ... ... артып, бетіне
кілем жауып апарады. Жер жаѓдайына ќарай ќабір екі т‰рлі –
«тік аќым» жєне «жан аќым» болып ќазылады. µлікті ќабірге
єдетте алты адам ... ... ... сыртында т±рып,
іштегі ‰шеуіне єпереді, олар оны жатќызып орналастырып
болѓан соњ µліктіњ беліндегі ‰ш белдеуді шешіп алып µз
белдеріне буу керек. С‰йектіњ басы ... ... беті ... ... ... С‰йек ќабірге енгізілгеннен кейін ќабір
басына барѓандардыњ бєрі оныњ ‰стіне бір-бір шымшымдап
топыраќ салады, содан кейін с‰йектіњ беті жабылады. ... ... соњ ... ... Егер ол ... адам ... ... ‰лестіріледі. Єдетте бейіт басына єйел
адамдар бармайды. ¤лімніњ жолы ауыр. «¤лім ... ... ... ... ... ... осыдан туындаса керек.
Ќазаќтыњ жерлеу дєст‰ріне ерте кездегі шаманизмнен ќалѓан
салттар да араласып отырады. Біраќ б±лар кейін келе ислам
ќаѓидасымен тоѓысып кеткен. Ерте ... ... ... ‰йдіњ босаѓасына ала жіппен жетектеп жеті яки
тоѓыз жылќы немесе басќа мал єкеліп, ... ... ... ... ... апарып ќ±рбандыќќа сойѓан, ќайтыс болѓан адамныњ
жаќсы кµретін атын сойып, басын молаѓа ќойѓан. Сонымен ... ... ... ... ... тамаќ сияќты
жараќ-жабдыќтарды с‰йекпен ќоса жерлеген. Олар: адам
µлгеннен ... о ... ... ќайта µмір с‰реді деп
таныѓан. Ислам діні бойынша, µлікпен ... ... ... ... ќоюѓа болмайды.
¤лікті жер ќойнауына бергеннен кейінгі салт-дєст‰рлер.
Ертедегі кєденіњ бірі – сиыт беру. М±нда ... он-о ... ... ... не ... ... єр ... ќ±далардан болуы шарт. ¤ліктіњ µз
туыстарына ол тиесілі емес. Жаназа шыѓарѓан молдаѓа кемінде
бір ќой, не жылќы ... ... ... ... ... ... да ќ±р алаќан ќалмайды. Єркім
шамасына ќарайды.
Б±дан єрі марќ±мныњ жерленгеннен кейін жетінші к‰ні «Жетісі»,
ќырыќ к‰н µткен соњ ... бір жыл ... ... ... ... беру жалѓасады. М±ныњ бєрінде де мал
сойылып, ас беріледі. М‰мкіндігінше марќ±м аруаѓыныњ риза
болуына оныњ артында ќалѓан жаќын-туыстары м‰дделі болады.
Кєденіњ ... - асын ... Б±л бір жыл ... ... ‰лкен дайындыќ жасалады. Жетісі берілгеннен кейін-аќ
келесі жылы асќа сойылатын атты т±лдайды, алдымен єбден
суытады. Ертењіне ќ±йрыќ жалы к‰зелген соњ ... ... ... Б±л кµбіне марќ±мныњ µз таќымындаѓы аты болѓаны
жµн. Сол к‰ні марќ±мныњ ‰йіндегі ... бір ... ... Б±л – осы шањыраќ бір жылѓа дейін азалы, ќаралы
єйелі ж‰к жиып, несіне сєнденеді дегені.
Ас берілетін ... ... не ... ќайѓылы, азалы кезењі
аяќталады.Енді есін жиѓаны д±рыс деп ќ±латылѓан ж‰кті ќаита
жияды. Киелі кісі ж‰кті жыќќанда да, ... да кєде ... ... асќа ... етілгені. Ќазаќ асты бір
жаѓынан той деп те есептейді.Сондыќтан оны ауќаттылар
жаѓы ат шаптырып, балуан к‰рестіріп, жамбы аттырып, айтыс,
басќа да т‰рлі ... ... ... ... ... ... ... Єрине, б±л байлардыњ, барлардыњ
тіршілігі. Ал ќазаќтыњ орташаларымен кедейлері де
астан бєрін аянып ќалмаѓан. ¤ле ... ... ... Асќа ... ... кем едегенде аѓайын кем дегенде
бір ќой, бір саба ќымызын ала келген. Астыњ µз дєрежесінде
µтуіне µз ‰лестерін ќосќан. Міне, ќазаќ деген ... ... ењ ... рет ... ... ... жыл ... ораза алдында µлгендердіњ атын атап,
ќ±ран-ќатым шыѓартады.
¤лікке кµрсетілген ќ±рметтіњ бірі - оныњ басын ќарайтып, ‰йін
т±рѓызу. Ќазаќ ... ... ... тµрт ... ... ... ... К‰мбез бен шошаќ бейіт кµбіне киіз
‰йге ±ќсайды. ... ... не ... не ... ... жылќыдай жатаѓан келеді. М±ны негізінен
асыѓыста не кедейлік мењдеткенде соѓады. Тµрт ќ±лаќ – орта
шаруасы барлардікі. Кейде µлген адам бар бола ... ... к‰н ... ... ... т±ру ... ... ашыќ
болсын. Бейбітіме туѓан жердіњ µз топыраѓынан басќаны
араластырмањдар» деп аманат айтып ќалдырады.
Ќазаќта µлікке байланысты б±лардан басќа да ... ... ауыл ... бірінен соњ бірі
келіп, µлген адамѓа иман тілеп, ‰й-ішіне,
туѓан-туысќандарына кµњіл айтады. Кµњіл айта
келген єйелдер марќ±мныњ єйеліне, ќызына кµрісіп жылайды.
Кей жердерде еркектер де ... ... ... дейін
кµріседі. Сол ‰шін кісі µлген ‰йдіњ єйелдері тарамауы
керек. Алда-жалда ж±мысын істесе, сыртќа бір бала ќарауыл
ќояды. Ол біреулер келе ... ... кеп ... Єйелдер
орын-орнына отыра ќалысып, келушілерді к‰теді. Дастархан
жиылмайды.
Жаќын жердегілер ... ... бата ... керек. Оны жасамасы
жетісіне келуге беті шіркеулі болады. Батаны кей елде єр ‰й
жеке жасайды. ... ... ... ... ... ... жаѓынан ќазаќтан озѓан халыќ жоќ шыѓар. Ќайтыс
болѓан т‰нгі ќонаќасымен ас аралыѓындаѓы бір жыл бойы кµњіл
айтатындар, ... ... ... демей к‰ту
керек. Кей жерде аса инабатты, ‰лкен адам ... ... ... ќара байлап ќояды. М±ны ас беріліп болѓан соњ
бір атты адам келіп алады. Б±ны алысымен аќырѓы рет ќаралы
єйелдер ... ... ... ... ... ... ... Аќсаќалдар келіп тоќтату айтып ќойѓызады.
Артында ќалѓан бала-шаѓалары баќытты болсын деп бата
береді.
Ќазаќ халќында «Арты ќалай екен?» ... ... бар. ... ... ... марќ±мныњ артында ќалѓан
мал-жанына ие бола алатын м±рагер барма ... ... ... ... ... аќ таяќ ... ... ‰йдіњ алдында т±рѓан ±рпаќтыњ санына ќарап баѓа
айтады. Егер олар кµп ... ... µзі де ... ... ... – деп маќтанады. Ќазаќ ‰шін жаназаѓа
жиналѓандардыњ аз-кµртігі де сын. ... ... кісі ... ... артындаѓы туыстарыныњ жаќсы –
жаманына, бай-кедейіне ќарап та келеді.
Ќазаќтыњ кµрісініњ тєрбиелік мєні мол. Кµрісті ... ... – сол ... бір шындыќты мойындатады. М±нан былай сонан
‰лгі алѓызады деген сµз. ¤йткені адамныњ ... мен ... ... ... жатады.
Ќазаќта б±рын µлген адамныњ єйелі, ќыздары мен
апа-ќарындастары, келіндері ... ... ... ... ... Ќара киім ... ... келіп кµњіл айтќан сайын дауыс ќылатын болѓан.
Кейбіреулерініњ к‰йінішініњ к‰штілігі сондай, µз бетін µзі
тырнап, жыртып тастайтын. Ќаралы ‰йдіњ єйел заты ... ... ... ... ... салмайтын, жырќыраѓан
ќызыл-жасылды киім киіп, жасанудан да уаќытша бас
тартатын.
Ертеректе µлікті жерлеп болѓан соњ, зираттан ќайтќандар ауылѓа
тараѓанда «Ой бауырымдап!» µлік ... ... ат ... ... ... «Иењ ... деп ... тартып жіберіп, аттан
аударыла т‰сіп, дауысќып т±рѓан єйелдерге кµрісетін салт
болѓан. Ќазір де кей жерлерде ат ... ... ... ... ... ... «Ой, бауырымдап!» жылап
кµрісу салты саќталѓан.
Біз жоѓарыда µлікті жµнелтудіњ б±рынѓы салтына тоќталдыќ.
Єдет-ѓ±рыптыњ ішінде топыраќты µлімге µзгеріс кіргізуге
болмайды. ¤йткені, ... ... ... жылдар бойына
ќалыптасќан салты. Онда діни тєртіп те, ±лттыќ зањ да бар.
Сол салт-санасын, єдет-ѓ±рпын саќтаѓаны ‰шін ол халыќ ... ... ... ... ... ... ... де ќате.
Біз осы тµњіректе ѓѓана кейбір кµргенімізді сµз етейік: Б±рын
мєйіттіњ жаназасы шыќќан соњ мейрам суын бергенге, с‰йекке
т‰скенге жєне ... ... тірі ... киімдері
таратылатын. С‰йекке єр рудан т‰сетін. Олар ќайтысболѓан
адамныњ киімдерін ескі ...... деп, ені ... Б±л ... ... ... деп ... б±ны µзгертіп ылѓи жања киім бермесе ренжитінді шыѓарды.
М±ны кемінде жиырма-отыз адамѓа таратады. Б±нысы аз болѓандай
бірнеше адамѓа бір-бір киімдік б±л ... ... ... ... ... Б±л – ќай
ќомсынуы!» деп берген киімді тастап кетеді. Б±л - µлікті
жерде ж‰рмейтін жаман, зиянды єдет.
Топыраќты µлімніњ жолы басќа. ¤йткені, б±л ... ... ... ... ... отырѓан ‰йдіњ
мєре-сєресі емес. Басы ќаралы –беті жаралы ќасіретке бµгіп
отырѓан ... ... ... да б±л жасы ... ќарау,
жаѓдаймен санасу керек. Сондыќтан да б±ныњ ежелден келе
жатќан зањы ќатал. ¤лікті жерлеудіњ азыќ та, ... та ... ... - сол ... ... заан ... ... орнымен ќолдана білу. Халыќтыњ дєст‰рлерді ќадірлеп,
аяќ асты ... не ... ... ... ... ... ... сол залыќтыњ т±тынѓан
дінімен байланысты. Ќазаќтыњ µлікті жерлеу салтын
зерттеушілердіњ ќай-ќайсысы ... ... ... ... ... ... таѓы басќалары баѓды діни ѓ±рыптармен, яѓни
буддизм мен ислам дінініњ рєсімдерініњ аралас келетінін
айта келе, оныњ ... ... екі ... ... ... келгендігінен деп т‰йіндейді. Сондыќтан да б±лардыњ
ара жігін ашып, мєн-маѓынасын айќындау ‰шін алдымен
ќазаќтардыњ діни –наным-сенімін, ырымдары мен діни
ѓ±рыптарыныњ ... ... ... ... ... ќ±ѓын-с‰ргін жылдарында дінді халыќтыњ
санасын улайтын апиын деп ќарап, оныњ жаѓымды-жаѓымсыз
жаќтарын аќтара ќарап, тексеріп жатпай, жаппай жамандауѓа,
шабуылѓа шыќты. ... ... ескі ... ... ... ... ... тіпті атеистік ±ранмен шабуылѓа
шыѓушылар болды, «бейіттер ±рланѓан ќ±рылыс материалдарынан
жасалып жатыр, єсіресе ќымбатттыќќа, «ысырапќа» неге барамыз
деген ... ... ... ... ... керек
дегенге дейін барды. Батыс Еуропа елдерінде бейітті тарихи ... ... оны ... ... орын алѓан. Олай болса, ±лттыќ
дєст‰р, ±лттыќ мєдениет м±расы – бейіттерге шабуыыл жасау –
аќылѓа сыймас дµрекілік [26, 89 б].
Барша ... ... ... кµрсететін ±лттыќ пантсон жасау,
оны г‰л шоѓына ораѓан «жер ... ету ... Осы ... ... таудай єкесі µлсе немесе т‰н ±йќысын тµрт
бµлген ... ... ... ... ... хабарды ќолына
±стата алмай, оныжолдас-жораларына д±рыстап естірту, кµњіл
айту рєсімдерін саќтаса, біз жастарды инабаттылыќќа,
ізгілікке тєрбиелеп едік. Ќазіргі жастардыњ ізгілік
атаулыны м‰лде ±мытып, тас ... ... жаны ... ... µзі ... ... ... етуден туындап жатќан сияќты.
Халќымыздыњ ѓасырлар бойы ќастерлеп келген жаќсы дєст‰рлеріне
ізгі ниетпен ќарау, оныњ пайдалыларын ... оны ... ... ... ... ... ХАЛЫЌ ЕМШІЛІГІ
3.1 Сенім, нанымдарѓа негізделген емдеушілік
Ќазаќ халќыныњ µмірінде дєст‰рлі емдеу-домдау, баќсылыќ,
сєуегерлік, сеім-наным, діни ѓ±рып, кµріпкелдер,
ќ±малаќшылар ерекше орын ... ... ... ... ... ... арасында кењ
тараѓан. Тойында ќасиеті бар адамдарды ж‰йелей ќарау д±рыс
сияќты. Баќсылар тобына, бойына ... ... ... ... ... ... тєн ерекшеліктері бар,
яѓни жеке жындары, иелері бар адамдар жатады. Олар ауылѓа
келін, ауру ... ... ... ... Жыны шаќырады.
Баќсылар ќобыз ойнап жын шаќыратын болѓан. Монѓолиядаѓы
ќазаќтар арасындаѓы баќсылар кµбінде домбыра шертіп
жындарын ... ... ... «б‰ркіт», «ќасќыр»,
«кµбелек», «ит» сияќты жан-жануар, хайуан, жєнтіктер
болады. Баќсылар жыны ±стаѓан кездерінде бура болып
жарап, ќасќыр болып ±лып, б‰ркіт болып пышаќтап, ... ... «ит ... ... деп ... к‰йге т‰седі.
Балта, тесе, кетпен, пышаќ, ќанжар, ќылыш, ќамшы сияќты
айбарлы ќ±рал-сайман жабдыќтарды отќа ќыздырып жалап
кеудесіне с±ѓып, кеуде денесін ±рѓылап ќамшымен ауруды
±рып ... ... ... ... алаќтап-б±лаќтап
аузынан кµбік шашып ќ±лап т‰седі. Киімдері де ерекше
болады. Кµбінде ањ-ќ±с терілерін ... киіп ... аса таяќ ... ж‰ретіндері де болѓан.
Баќсылыќ ойынын ауыл адамдары да тамашалайды. Баќсылар ауруды
жазумен ќарауыл адамдары, ауа райы, келешек жайлы да кµргенін
айтып салады. ... µз ойын ... ... ... ... ... ... бєрін ±ѓады. Кейбір баќсылар ауа райын
жайлатады.
«Емдеушімолдалар» да ауруды емдейді. Б±л адамдар діни білімі
барлар. Д±ѓалыќ ... ... ... ... ... ... ... ішкізеді. Д±ѓаны таза аќ ќаѓазѓа
ќотарып, жазып, таза шыныѓа су ќ±йып суѓа езіп немесе
шыны ... д±ѓа ... ... ... Тіс ... ... ... Д±ѓаныњ ќ±діреті к‰шті. К‰н жайлататын д±ѓа
жазылса, оны ќайтару, тоќтату д±ѓасыныњ да ... ... Егер ... ... ... онда к‰н райы ... ‰шін ќауіпті болмаќ. Д±ѓаныњ т‰рі кµп, ин ... ... мал ... ѓашыќ болдыру д±ѓасы
деген сияќты µмірде болар ќ±былыстыњ бєріне дерлік µз-µз
д±ѓалары болады.
Кейбір молдалар єрт‰рлі ањ-ќ±с, шµп-µсімдіктер арќылы емдейді.
Ќ±малаќшылар ... бір ... ... ... адам ... ... ажырата айтумен ќатар, ауруларѓа емдеу
єдістерін ашып айтып ... ... ... да тартады.
Олар жиырма тайпалары ќ±малаќты ж‰ктеп жєне нарып сµйлейді.
Ќазаќ ... да ... ... ... кезде ќ±малаќты
дєн ±рыѓы, т±з, єрт‰рлі таза жердіњ тастарынан ... ... екі ... тартады. Бірінші топтаѓы ќ±малаќшылар
ќ±малаќты жіктеп тартса, екінші топтаѓылары шашып ќ±малаќ
аудара сµйлейді. Ќ±малаќтыњ т‰су шартына сай ауруѓа дауа
айтады. Кµріпкелдер де ... дауа ... адам ... ... ... ... Кµріпкелдер
кµздерін оњ ќолымен кµлегейлеп сµйлей береді. М±ндай
кµріпкелдер Монѓолиядаѓы ќазаќтар ... ... ... Т‰с кµріп ауыл аймаќта болар жаѓдайдарды к‰ні
б±рын болжап айтады. Олар ... діни ... ... ... ... ... Ислам діні
ќаѓидалары оныњ ішінде Ж‰сіп пайѓамбардыњ т‰с жору
ќ±діреті негіз болады. Ал, ќазаќ салт-дєст‰рінде ... ... ... ... адамдарѓа жорып, «т‰с
жорыѓын» адамдарѓа жорытады. Т‰ске халыќ табынса, кей
жаѓдайда: «Т‰с т‰лкініњ боѓы» деп кµп мєн бере ... себе ... ... ... ... ... ... жаѓдайѓа т‰суі м‰мкін болѓандыќтан, оны алдын ала
саќтау ‰шін ... ... ... пе ... ой ... ... жылќыныњ ќ±малаѓын бµлір, екі жаѓына лаќтырып таста»
деген де ескерту бар. Алайда, кµрген т‰сі дєл келетін адамдар
бары µмірде кµп. ... сыры ... ... ірі ... µз жорыќтарын т‰с кµрушілер, т‰с жорушылар
арќылы біліп отырѓан. Нашар т‰с кµрсе «т‰с садаќа» береді.
Т‰сті албатты жорытып, айтпайды. Оташылыќ. ... ... ... ... ... с‰йегін оташылар танады. Сыныќты
«сорбаќта», «кигізге аѓаш шабаќтап» тану сияќты єдістермен
танып емдейді. ... ... ... ... сыныќтарды,
жылќы майы, ќымыз арќылы босатып ќайтадан танады. Мертіккен
адамѓа жылќы етін жегізбейді, єсіресе ќымыз ішкізбейді.
Денесі жараќаттанѓан, с‰йегі сынѓан арнайы ... ... ... ... ... ауыл
адамдардыњ сыйлысы. Ол єр кез мертіккен адамдарѓа
кµмектесуге дайын т±рады. Атќарѓан ж±мысына сай, ауыл
‰йлерден аќысын алып ... ... ... пиѓылымен береді.
Монѓолиядаѓы ќазаќтар арасында «ми салѓыш» адамдар бар. ... ... ... миын орнына т‰сіру ‰шін аяѓына
таќтай ќойып, ±ру арќылы т‰сіреді. Оташылыќ тура
емдеушілік. Б±л сенім-нанымдарѓа негізделген.
Ќазаќтыњ ... ... ... жеке ... ... ... тіккізіп, сонда жатып аурумен бірге болып емдейді. Соњѓы
кездегі емдеушілер «топ жиын» кµп адамды бір жолда емдеймін
деушілік бой ... ... ... ... аз екені µмірден
кµрінуде. «Аруаќпен емдеймін», «тоѓым бар» деушілер де кµбейді.
Ќазаќта: «заман аќыр таяѓанда ... ... - ... ... де ... ... Бір ќарт ананыњ дєуперім баќсыныњ
ќайнаѓасы єйел адамды «сумен соѓып» емдегеніне ... ... тиек ... ... бар. ‡лкен ќара ќазанѓа суды
ќайнатып, сєл суытќаннан кейін, єлгі баќсы суѓа «жеті», «ќырыќ
бір» т‰рлі шµп салып д±ѓасын оќыды. ... ... ... тек ... іш ... ... ... ќырыќ
бір шµміш суды денесіне шашты. Ауру жалп-жалп етіп т‰седі.
Баќсы ... д±ѓа ... ... соѓу емпілгесі біткен соњ,
ауруды жылы жауып орап тастайды. ... ... ... ... адам еді. ... ... ... кейін сауыѓып кетті
дейді ќарт ана. Ќазіргі кезде толыќ шешімін ... ... ... ... ... ... ертедегі баќсылар, діни молда, оќымыстылардыњ
«жеке» ‰йде ‰ш к‰н, жеті к‰н, дарты ай ... ... ... ... ќазір кµзі тірі кµнетоз ќариялар тілге
тиек етуде. Ењ бер жаѓы ќазірге дейін шошыѓан адамды ќ±рын
киізді отќа шала жаѓып, «аластап» ... ... ... шошынѓан адамныњ кеудесіне, басына шыныдаѓы
суды ±рттап алып, ќысќаш арасынан шошыѓан адамѓа б‰ркеді.
Осылай ‰ш рет су ... ... ... суды шошыѓан адам
басынан ‰ш рет айналдырып алып, от басына аяќты тµњкеріп
ќояды. Б±л да ... ... ... ... ... ... жєне тура емдеушілік
µнері ертеден ќалыптасып келген. Сенім-нанымѓа негізделген
емдеулік µнерлерін «Ќызыл тµњкеріс» µкімен ж‰йесі, ќатањ
баќылауѓа алып, ќылт еткен п‰шекті ... ... ... ... ... ... болып сан ѓасыр бойы халыќќа
ќалтыќсыз ќызмет еткен дєуперім баќсылар, кµріпкел
емдеушілер ... ... ... Тек ќана ... ... бере ... Халыќ адасќанын
біліп, адам єлем д‰ниесініњ тењдесі жоќ ќ±діретті ќасиеті бар
екенін енді-енді ѓана т‰сіне бастады. Ќазаќтыњ
сенім-нанымдарѓа негізделген ... ... ... ... ... байланысты [30, 36 б].
3.2 Шµптер мен аѓаштарды емдікке пайдалану
¤сімдік, µсімдік тектес шµптер халыќтыњ дєст‰рлі емпілгесінде
мањызды орын ... ... ... ... ... да ... дєрілік µсімдіктер µседі.
Олардыњ бастыларына келсек тµмендегідей: Аќ жуман аймаќ
µњірінде кµп тараѓан. Жуман ертіндісін, шай т‰рінде
тєбет ашу ‰шін, асќазанныњ ж±мысын жаќсарту ... ... ... да береді. Кєдімгі баќ-баќ Б±лѓын µлкесінде
µседі. Тєбет ашу, ас ќортуѓа баќ-баќ нілін пайдаланады.
Шайќурайды тіс ... ... ... ... ... Жолжелкен ќаќырыќ т‰сіруге, іш ауруыларына,
ќарын ќабынуѓа ем. Малдыњ ас ... мен ... ... ... ... ... Асќазан, ішек, ќарынныњ
ж±мысынжаќсартатын, секрет бездерініњ ж±мысын тездетеді.
Ауыздыќ былжыр ќабатыныњ сырќаты, суланѓан жараларды
емдейді. Малдыњ ... ... ... ... береді.
Томарбояу. ¤зен ањѓарлары, т±зды кµлден жаѓалауларында µседі.
Б±лѓын ... ... кµп ... Асќазан, ішек ќабынуы жєне
ќан тоќтатуѓа пайдаланады. Дєріханалыќ ќанды шµп. Б±лѓын с±мыны
жерінде µседі. Ауыз шаю, ... ... ... ... ... ... Мал ауруларына да ќолданады.
Тµлдіњ іші µтуіне ем.
Алтайлыќ рауаѓаш. Аймаќтыњ таулы µлкелерінде ... ... ... ... ќабаты ж±мысын жаќсартып,
бездер ќызметін тірілтеді. Ќызыл мия тамыры. Б±лѓын µзені
жаѓасында µседі. Мия сµзі ќазаќ єндерінде кµп кездеседі.
«Басыњда ќаратаудыњ бір топ мия, ... ... ... ... ... шумаќтар бар. Мия асќазан жарасы,
он екі елі ішек ауруларына ем. Сондай-аќ ... ќиы ... ... ... Кєдімгі киік шµп. Киік шµптіњ ту
басын іш ауырѓанда, іш ќатќанда, ќарын шырыны ... ... ... ... ... ... ит, мысыќќа да береді. Тас шµп, жебір шµп. ... ... ... ... ... Тас шµп ми ... кµз ... дару.
Кермек жусан (ермен). Аймаќ µлкесініњ бєр жерінде дерлік µседі.
Асќа тєбет келітіріп, тамаќ ауруларына дєрі. Малдыњ жµтеліне
µкпе ... іш ... уыз ... ас ... ... ... буынды жєне орташа ќылша
(ќызылша) Ми ауруларына, сасыќ т±мауѓа, тыныс ... ... ... да ... Ќара ... ... жерінде
аршаныњ бірнеше т‰рі кездеседі. Ќара арша-улы. Єйелдердіњ
ішіндегі ... ... ... Суыќтан болѓан,
басќадай дене сіресуіне жаќќан. Ќара арша майы ќуатты
дєрі. Сарбас, с±рѓылт сарбас. Б±л µсімдік ж‰рек ... ќан ... ... ... ... ... тіс ... ауруын ыстайды. Малдыњ ас
ќазаны, ішек ауруына дєрі. Аймаќтыњ Цењгіл, Цаган-гол, Саѓсай,
Дайын µзенініњ жаѓлауларында µседі. Сасыќ шµп тамыры. ... он тµрт ... ... ... ... ... береді»
дейді марал шµл ќаќында. Марал шµп адамды ќуаттандырады єл
береді. Сортањдыќ ... мил. Б±л шµп ... ... ... ... ... ... да ем. Тас ш‰йгін. Бас
ауруы, ±йќы ќашу, ќан ќысымы молайѓанда тас ... ... ... шµп. Ми ... ... ќан-тамыры бµгелгенд
ішек-ќарын ауруларына ќолданады. Малдыњ да осындай ауруларына
пайдаланады. Ќ±мдыќ шай шµл ... ... ми ... ... ... бездерініњ ќызметін
жандандырады. Малдыњ б‰йрек ауруына дару. Тікенекті
итм±рын. Итм±рын тандырмасы сару ауруѓа ем. С витаминін
толыќтайды. Мал тµлініњ µсіп ... ... ... ... ... ... шµп). ... шµп ерітіндісі µкпе,
б‰йрек, ќан тоќтатуѓа, ревматизм ауруларына дєрі. Тµлді
ширатуѓа ќажет. Ж±мыршаќ. Ж±мыршаќтан ќатнкетуге, єйелдер
босануѓа пайдаланады. Малдан ќан кеткенде де пайдаланады.
Ќызыл ... ... ... Ќаз ... жейтіндіктен «ќазоты»
деп атайды. Ќазоты:безгекке, т‰беркулезге, кµк жµтелге, ісікке,
тєбет ашуѓа пайдаланады. Малдыњ ‰йі т‰сіп, шуы т‰спеген кезде
пайдаланады. ... ... ... ... ... Жатырдан, ‰лкен дєрет жолдарынан ќан
кеткенде пайдаланады. Малдыњ ‰йінен ќан ... ... ... екі-‰ш т‰рі. Ќайыњныњ сµлі адам денесін
шыныќтыруѓа пайдалы. Кептірілген сањырауќ±лаќ (Ќозы
ќ±йрыќ). Халыќ ќозыќ±йрыќты кµк жµтел, ж‰рек, бауыр, ішек
ж‰йесі ... ... ... ... ... ... Сањырауќ±лаќ т±нбасы уыз
бµгелгенге дєрі. Итсигек. Итсигектіњ сулы т±нбасы
денедегі ќышыма, бµрткенге, ќотырѓа дєру. Малдыњ тері
ауруларына шипа. Сарымсаќ. Сарымсаќты ќазаќ ... ... бері етке ... ... ... ... келген. Сарымсаќтыњ т±нбасы іш кепкенге, тік
ішек ќабынуына, зєр айдауѓа, ауыз уылуѓа, ішек ќ±рттарын
жоюѓа єсерлі. Малѓа уыз байлаѓанда, ішегі ќабынѓанда, ж‰рек
ќан ... ... ... ... Кєдімгі зире. Ас
ќорытуды жаќсартуѓа, єйелдердіњ омырау с‰тін толыќтыруѓа
береді. Малдыњ іші µткенде, кепкенде, б‰йрегі ауырѓанда
береді. Аќ мия, у таспа шµп. Аќ мия ... ... ... ... ... ... ... жел
желкенніњ т±нбасы, ќалаќай, ќияр, сєбіздер, бет єлпетті
н±рландыруѓа єсерін ... ... єр ... µсетін µсімдік, шµп-шалан, єрт‰рлі аѓаш
µсімдіктерді халыќ емшілігінде кењінен ќолданып келген.
Басты µсімдіктерге келсек, олар тµмендегідей. Адыраспан –
кµп жылдыќ шµп тектес ... ... ... ... ... ... сал ауруы,±мытшаќтыќ, суыќтан болѓан ми ќабыну
тарамыс ауруларына ем.
Аю ... – кµп ... шµп ... ... ... б±зылуына, шаш т‰суге, ќан аздыќќа,
бел-аяќ ауруларын мен шиќан, сыздауыќ шыќќанда емдейді.
Аюбас тікен – ќан аѓуѓа, µкпе ауруларына, жатыр ... ... суѓа ... ќан кеткенде пайдаланады.
Аќ жалбыз – к‰н тиюге, ауырѓанда, асќазан, ішек ќабынуына,
алаќан т‰леуге, аяќ ... ... Аќ ... – кµп жылдыќ
шµп тектес µсімдік. Кењірдек ќабынѓан, кµк жµтелге ем. Аќ
ќайыњ – ... ... ... ... ... ... ... Жµтелді басады.
Жапыраќќа буѓа т‰седі. Б±л «Аќќайыњ б±лауы» деп аталады.
Аќкекіре – кµп жылдыќ шµп тектес ... ... ... ... ... нор – шµп ... µсімдік. Дене сарѓаюына, теміреткіге,
шиќан, сыздауыќќа, асќазан ауруына, ішек ... ... ... ... Асќорѓасын. Денеге шыќќан
ќотыр, темірткеге, сіреспе ауруына, тіс ќ±ртына, безгекке,
мертіккенде, ... ... ... ... масаны жою
‰шін де пайдаланады.
Аќшекер. Ќант ќамысын сыѓып алынѓан шырыннан жасалѓан шекер. Ас
сіњбеуге, жµтелге, ‰н ... ... ... ... ш±ѓыныќ – кµп жылдыќ шµп тектес µсімді. Балтыр, сіњір
тартылѓанда, ќан ... іш ... кµп ... ... Алой – кµп ... ... Талмаѓа, кµтеу жарасына,
тіс ж±ртына, жараларѓа, шыжынѓа, демікпеге ем.
Алпиния т±ќымы. Алпинияныњ т±ќымы, дєні дєрі. Ќ±суѓа, іш µтуге,
шєућат ... ... ... ... ... ... Б±та тектес µсімдік. Тымау тигенде, кењірден
ќабынуѓа, ќызыл µњеш, асќазан рагын, ж±тќыншаќ ісіп ауырѓанда,
тіс ќаќсауѓа, жел-ќ±з ... ... ... ...... тµгетін аѓас жемісі. Жµтелге, б‰йрек жєне ќуыќќа
тас байлануѓа, тымау ... ... су ... ... бит ... ... Анар тамыры. Аќкірді
тоќтатады, ж±мыс жєне таспа ќ±рттарды т‰сіреді.
Анар г‰лі. М±рын ќанаѓанда, орта ќ±лаќ ... ... ... ќан аќќанѓа дєрілікке пайдаланады. Сондай-аќ ауыз
сасыѓына, ќолањсаѓа да ем. Анар ќабыѓы ќан кетуге, имек,
ж±мыр ќ±ртты т‰сіруге ем. Кµтен ішек айналуѓа, аќ ... без бен ... ... ауыз ойылуѓа дєрі.
Арпа бедиян шµп тектес µсімдік. Іштіњ кірнєсі ±стаѓанда,
ішекті ќара суыќ алып ауырѓанда, ... ... ... жылан шаѓып ауырѓанда ќолданады. Арала – халыќ
емшілігінде кµп ќолданылатын дєрі. Жапыраќ тµгетін аѓаштыњ
жемісі. Кењірдек ќабынуѓа, ... ішек ... ... ... ... жеп т±рса, шаш аѓармайды. Алаќат. Кµп
жылдыќ кішкене б±та. Арќа, бел ... ... ... Ас кµк ... ... шµп, кµже сай. ... жылан
шаќќанда, кµтен ішек айналѓанѓа ем. Асќабаќ. Асќабаќтыњ т±ќымы,
сабаѓы дєрі. Жµтелге, ж‰рекке, с‰т ... ... ... ... ... ... дару.
Атыз ќырыќ буыны кµп жылдыќ шµп тектес ... ... ... ... ... ... бар. Ащы ... Ащы итж±мыршаќ. Бір жылдыќ немесе екі жылдыќ шµп
тектес µсімдік. Бауыр ќатаюына, жµтелге, б‰йрек ќабынуѓа
дєрі. Ащы µрік дєні. Жµтелге, іш ... ... ... ... ... ... кєрі ќыз. Ќан кетуге, іш
µткенге, безгекке, бітеу жараѓа. Ащы мия немесе аќ мия. ... шµп ... ... Іш ... асќазан ауруларына, шиќан,
сыздауыќќа, ќышыма, бµріткен, теміреткеге дєрі. Ащы ќарбыз.
Сабаќты µсімдік. Ж‰рек шаншып ... ... ... с‰т ... ‰н ... ем. Ермен. Кµп
жылдыќшµп тектес µсімдік. Ќ±лаќ, тамаќ, жел-ќ±зѓа, ќышыма,
жіњішке ауруѓа ем.
Ашытќы шырмауыќ. Бір жылдыќ µсімдік. Жынды, есуас ауруларына,
сіњір ... ет ... ... ... ісіктерге, б‰йрек
ауруларына себеп.
Ашудас. Тамаќ ќырылына, ќ±су,а, м±рыннан, ќан тоќтамауѓа, тіс
ауруларына, ќышыма бµртпеге, талмаѓа, ќан ... ... ... ... ... дєру. Аќлабы т±ќымы.
Т±ќымы, жапыраѓы, тамыры дєру. Жµтелге, тамаќ сіњбеуге,
ќ±лаќ ќабынуѓа, асќазандаѓы желді айдауѓа, кµз ... ... тас ... ... жолы ... ... ем ... Єлб±ршаќ бір жылдыќ шµп тектес µсімдік.
Тамаќ іше алмауѓа, іш µтуге, шыжынѓа, дене ... ... себі ... ... Тозѓанаќ. Кµп жылдыќ шµп тектес µсімдік. Тамаќ
баспасына, алќым безіне, µкпе ісігіне, µт ќалтасыныњ
ќабынуына, улы ... ... Бап ... ... шµп. ... шµп ... µсімдік. Ќан аѓуѓа, ен
ќалтасыныњ бµртуіне, тері теміреткі, жел-ќ±зѓа, ќ±ян
тері ќышымасына дауа.
Баќа жапыраќ. Су ішінде µсетін µсімдік. Ыстыќ ... дєрі ... ... теміреткіге, ќын
ќысымы µрлеуге ќолданады. Бµже. Б±та аѓаш тектес µсімдік.
Іш кебуге, буын ауруына, балтыр ... ... ем ... Кµп жылдыќ µсімдік. Емшек безініњ ќабынуына,
баспаѓа, кµзге теріскен шыќќанда, іш кебіп, іш µтуге,
соќыр ішекке, орта ... ... ... ќасиетті бар.
Боз ермен- кµп жылдыќ µсімдік. Тымауѓа, жµтелге дару. Боз
б±ѓа- шµп тектес µсімдік. Іш ... ас ... кµк ... ... ‰йлкейгенде тіс зарлап ќаќсаѓанда, жµтелге ем.
Борпылдаќ сањырауќ±лаќ немесе тозѓан деп аталады. Ќан
кетуге, бадамша без ісуге, ж±тќыншаќ ќабынуѓа, табан
м‰йізіне дару.
Б±йда ... Бір ... шµп ... ... ... ... дєру. Терлеуге, емшек безіне с‰т толып сыздаѓанда, дене
єлсіздігіне, іш ќатуѓа, ќанды несепке, шµп басуѓа. Сулы ... ... ... Б±та ... Жапыраќ тµгетін б±та µсімдік.
Аузы шыќпаѓан шиќµанѓа, ж±тќыншаќ безі ... дєрі ... ... ... ... шµп. ... буынѓа, бір жаќ
шеке ауырѓанда, есекжемге дару болады.
Боз арша. Б±та ... ... ... ... ... ... жас ... шаш т‰суге пайдаланады.
Сондай-аќ ќайнатпаны саулыќ ќойѓа немесе ќаншыќ итке
ішкізіп, ќысыр емесін дєлелдейтьін болѓан. Г‰лбуын –
т‰ркі сасыќ шµп. Етеккірге, ... ќан ... ... ... ... ... Дала жалбызы – кµп жылдыќ
шµп тектес µсімдік. Асќазан, ж‰рек, бауыр ауруланына себі
тиеді.
Оймаќ г‰л – ќан аздыќќа, µкпе ... ... ... ... ... ... ... аѓуѓа дєрі.
Жањѓаќ. Дене єлсіздігіне, жµтелге, б‰йрекке, несеп жолына тас
байланѓанѓа, шыжынѓа дауа. Жабайы кµк нєр немесе Б±ќа енек.
Сезім ... ... ... ... ... б±ршаќ немесе сиыр жонышќа, тышќан б±ршаќ, алб±ршаќ.
Буын, бµртпе, ауруларына себі ... – кµп ... ... ... ... пайдаланады.
Жауж±мыр – кµп жылдыќ µсімдік. Асќынѓан шиќанѓа жєне ... ... Кµп ... шµп ... ... Ќан аздыќ,
єлсіздік, дене ќуатын арттыруѓа, кµк бауыр нашарлаѓанда
жауж±мырды пайдаланады. Жалбызды халыќ емшігінде кµп
пайдаланады. Иісі ... ... ... ... ... ... ќан аќќанѓа, ќ±лаќ
ауруларына ем.
Жабайы долана. Б±та тектес µсімдік. Ас ќорытуѓа, босанѓаннан
кейін іш ауырѓанѓа, ќан ќысымын тµмендетуге, тспа ќ±ртты
т‰сіруге дауа. ... ... ¦йќы ... ... ... ... Жел айдар немесе
маќта бас, аќбас, шµп, яѓни ќ±тырѓан ... ... кµп ... ... ... Ќан ... іш ... теміретккеге дару.
Сасыќ ќоѓа немесе су ќоѓасы, аќ ќоѓа іш кебуге, ... ... ... кµз ... дару ... ... кµп ... µсімдік. Белсіздікке, б‰йрек, бел
ауруларын, ас ќорытпау, ж‰рек ауруына пайдаланады.
Жоњышќаны асќазан, ішек ауруларына ќолданады.
Баќа жапыраќ. Ішек ... ... жолы ... ... ... сыздауыќ, шиќан жараѓа, ќуыќ т±тынуѓа
єсерлі. Жемжеміл. Шµп ... ... ... ... ... ... ... Ж±мыршаќ шµп сарѓаюѓа, ќан ќысымы
жоѓарлауѓа, б‰йрек ќабынуѓа пайдаланады. Жањѓыл немесе
ќызыл жањѓыл, тау жањѓылы, сіре тал. Ќызыл шаѓа, тымау
тиюге, тіс ... ќан ... дєрі ... ... ... Кµз ... ж±тќыншаќ
ќабынуѓа, ж‰рек, ми ќызметін к‰шейтуге дауа. Изен немесе ... ... ... ќуыќ ... жолы ... с‰йеоге,
шиќанѓа дауа. Зыѓырды шµлге, терлеуге, аруѓа, жµтелге, б‰йрек
ауруларына дєріге ќолданады. Итм±рынды безгек ауруы, буынѓа
шыжынѓа, бел, аяќ ... ... шипа ... ... без ... тіске пайдаланылады. Бір сабаќты
жусан. Тіс, тамаќ ауруларына ем. Кµкмарал. Ж±тќыншаќ
ќабынуѓа, сулы бµртпеге дару. Кµкг‰л ... ... ... кµз ќызарѓанѓа, асќазан ауруына, сіњір т‰йілгенге
пайдаланады.
К‰шєланы дене жансызданѓанда, кµксау, жµтел, µкпе ауруларына
ќымызѓа сапырып, с‰тке, сорпаѓа араластырып нілін ішеді.
Ќ±тан шµп. ... ... ... ... ... ... ќылтамаќ, бауыр, соќыр ішек ауруларына да
дауа. К‰нбаѓыс не к‰нбаѓар, шєкілдеуік. Тіс ауруына,
ќыстыѓуѓа, ќуыќ т±тыѓуѓа, ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Ќожа шµп. Белсіздікке, тіс
ауруларына ем. Ќалаќай немесе шаќпа шµп., ќышыма, буын
ауруларына, есекжемге, жылан шаќќанда, ќан тыйюѓа
пайдаланады. ... бір ... шµп ... ... ... емшек безі ќабынуѓа, шойрылуѓа ќажет дєрі. Ќырыќ
буынды кµз перделеніп жас аѓуѓа, іш ... ... ... ... дару.
Ќасќыр жем екі жылдыќ µсімдік. Шошыма ауруларына, бауыр
ќабынуѓа, шиќан сыздауыќќа дєрі. ... ... ... ем. Ќараќаттыњ ќабыѓы, жемісі дєрі. Ќан ќысымына, ас
ќорытуѓа, буын ... іш ... ... Ќой жуа – желµкпеге,
кµкірек ќысып ауырѓанѓа, іш µтуге ... ... ... он екі елі ... ... есалањ ауруына
пайдаланады. Ќамысты – ќызылшаѓа, ыстыќ кµбеюге, дене
сарѓаюына, несеп сарѓаюына ќалданады. Ќымыздыќ кµп
жылдыќ µсімдік. Кейде ... сиыр ... ... те ... Ќуыќ ... ќан ... кµз ќызаруына,
сыздауыќќа пайдаланады [43, 115 б].
Мењдуананы асќазан, ішек кірнесіне, ќ±рт жеген, тіске, шиќан
жарасына, ќышыма басуѓа пайдаланады. Можыны ќазаќ емшілігіне
±дайы ќолданады. ... ... тіс ... ... ... ... ... ќасиеті бар.
Мойыл. Ќан ќысымына, іш µтуге ем. ¤рікті ішек жолдарын
ж±мсартады. Рауаѓаш ќазаќ µмірінде жиі ќолданылатын
дєрі. Асќазан, ішекке, соќыр ішекке, ... ... ... буын ауруы, ауыз ойылѓанѓа емдікќасиеті бар. Тау
жалбызы. Тымау, ж‰рек, кµз ... іш ... ќас ... ... ... безі ќабынуѓа пайдаланады.
Тошаланы желµкпе демікпесіне дєрі.
Т‰йе табанды µкпеніњ ісігіне ќанды тиюѓа пайдаланады. Тікенді
соќыр ігшекке, емшек безі ќабынуына, зертењге, тоќ ішек
рагына, ... , ... дару ... ... майы ... тері ауруларына, жатыр
мойыныныњ ќабынуына, асќазанныњ жарасына, т‰гі кетуіне
пайдаланады. Шиді ќуыќ т±тынуѓа, с‰йелге, ќан тиюѓа дєрілікке
ќолданады.
Ќазаќ халќы таюиѓатыќа етене жаќын ж‰рген ... ... ... ... ... ... емшілігіне ќолданып келген.
Табиѓи шµп, µсімдік, аѓаштардан дайындап алѓан
дєрі-дєрмектердіњ адам денесіне зияны, уы ... да ... ... халыќ емшілігініњ мањызы
зор.
ЌОРЫТЫНДЫ
Ќазіргі кезде єлем халыќтарыныњ саны шамамен 6 млн. адамды
ќ±райды. Ал жер ... ... ... ... ... дєл есеп жоќ. ... б‰гінгі тањда мµлшермен 2
мыњ 400 этнос этнографтарѓа белгілі. Б±лардыњ єрќайсысыныњ
тек µзіне тєн єдет-ѓ±рыптары мен салт-дєст‰рлері бар. Олардыњ
барлыѓын зерттеп, танып-білу ќазіргі ... ... ... осы ... ... онда біздіњ тењізге ќ±йлатын
тамшы сияќты шаѓын зерттеу ж±мысымыздыњ еш кетпегені.
Расында да д‰ние ж‰зіндегі халыќтардыњ бір ... ... да ... бойы ќалыптасќан бай
салт-дєст‰рлерініњ µзіндік ерекшеліктері бар. Міне, біз
солардыњ барлыѓына талдау жасамасаќ та, ... ... ... ... ... ... бµлігін
ќ±райтын т±рмыстыќ тєрбиені сараладыќ. Дєлірек айтсаќ,
‰йге ќонаќ келгенде оны есік алдынан тосып алып, атынан
т‰сіріп амандасу ... ... ... ... жайѓастырып отырѓызу жєне сыпайылыќпен к‰тіп,
ќонаќты аттандырып салуѓа дейінгі рєсімдерді баяндадыќ.
Осыдан халќымыздыњ дархан мінезіне, кењ пейілдігіне жєне µте
ќонаќжайлылыѓына кµзіміз жетті.
Сондай-аќ ... ... ... ... ... ... назар аударып отырѓан ±лдыњ тєрбиесімен єкесі, ќзыдыњ
тєрбиесімен шешесі ш±ѓылданѓан. Бала тєрбиесініњ негізгі
маќсаты: ±лттыњ уызынан нєр алѓан, ±лттыќ ... ... ... ... ... ділі таза, ќиядаѓыны ќаѓуѓа
ќарымды, тєні шымыр, ойы µрелі, намысшыл ±рпаќ µсіру
болып табылады.
Ењбекте ќазаќ халќыныњ ќайтыс болѓан ... ... ... ... Онда ... ... дєст‰рлі єдет-ѓ±рыптар, яѓни
ежелден ќалыптасќан наным-сенімдермен ислам ќаѓидаларына
сєйкес ж‰ргізілетін шаралар туралы сµз болады. Сонымен
ќатар, еліміздіњ егемендік алѓаннан бері халыќ емшілерініњ
ќатары кµбейіп ... ... ... ... ... жєне т‰рлі шµптерді емдікке пайдалану
деген тарауларында келтірілген т±жырымдар оларѓа пайдасын
тигізеді деп сенеміз.
ДЕРЕК БЕРГЕН АДАМДАР
.Асылбеков М±ќаш – ... ... ...... ... ...... ауылы
.Єбішев Асылхан – Шолоѓорда ауылы
.Єбділманова Т±рсын – ... ... ...... ... М±стафа – Ќарасу ауылы
.Боќашов Болат – Аќмектеп ... ...... ... ... – Ќарасу ауылы
.Д‰йсенбин Ќамбар – Аќмектеп ауылы
.Ермекбаев Ерден – Жањамыќ ауылы
.Ерм±ќанов Сєйделен – Шорѓа ауылы
.Жаќсылыќов Сєдібек – Байтоѓас ... Бибі – ... ... Н±рлыбай – Бестерек ауылы
.Кємєлиденов Амантай – Ќазаќстан ауылы
.М±ќашева Жамал – Жетіарал ауылы
.М±ќаметкалиев Данияр – ... ... ...... ауылы
.Орынбаев Нєси – Ас‰сай ауылы
.Оспанов Серік – Ќамысты ауылы
.Рахманќ±лова Зере – Ќабанбай ауылы
.Рамазанов Керім – Тауке ауылы
.Сатыбалдин ...... ... ...... ауылы
.Темірбекова Салима – Алѓабас ауылы
.Тєттібаева Кульзипа – Ќарасу ауылы
.Халелов Заманбек –Ќарасу ауылы
.Хасенова Ќанипа – ... ... ... ... ... ...... ауылы
.Шєріпжанова Салиха – Шолоѓарда ауылы
.Шектібаев М±ќаш – ... ... ...... ... ТІЗІМІ
1.Арынбаев Х. Новые материалы по археологии и этнографии
Казакстана.-Алмаата,1961.-113С
2.Абдигапбарова У.К вопросу использование материалов казахского
орнамента в учебном процессе.Пойск.Серя гуманитарных
наук.-2002.-186С
3.Абдуллаева Б. Ењбек т‰бі ... ... У. ... ... ... ... ... єйелдері,1990.-6бет
5.Агейкина М.Развитие и сохранение национальной културы //Мир
искуства.2004.-16С
6.Амандыќов Я. ... µнер ... ... ... .О. Этнология и этнография. -Астана: Формат.2001.
-8бет
8.Аупбаева Ж .Тањѓажайып таѓдырлар: Портрет, эссе, с±хбат
-Алматы: Ќазаќстан,1998.
9.Аќметжанова К .Ќазаќ халќыныњ мєдениет-танулыќ негіздері/
Алматы:2002.
10.Єділова З. ... ... ... ... Класс
жетекшілерге, тєрбиешілерге арналѓан. /Ќазаќ ССР оќу
министрлігі бекіткен. -Алматы: ... ... Ш ... ... ... ... М. ... // Егемен Ќазаќстан.-1998.-29сєуір
13.Єлемніњ жеті кереметі: ¤нер єлеміне саяхат. -Алматы: ¤нер
14.Байбосынов Н. ¤нерді тану -µзіњді тану// ... Т. ... в ... В .В. ... вопросы этнографии казахов-адаевцев.
"ТИИАЭАН Каз ССР", Алма-ата,1960.т8
17.Востров В.В. ... ... ... ... ... этапе. -Алма -ата: Наука,1972.-272С
18.Востров В.В. Некоторые вопросы этнографии казахов Кызыл
-Ординской области." ТИИАЭАН Каз ССР",т18. Алма-ата,1968.
19.Вопросы ... и ... ... -Алма -ата
Академия Наук Каз ССР,-1962.192С
20.Жаманбаев Ќ .¤рнектер сыры . ШЌО-Мєдениет ... ... ... ... С. Казахские народные традиции и обряды. -
Алматы: Ана-тілі,2002.-96С.
23.Коташаев К. Особенности кочевой цивилизации
//Мысель,2003.-88-89С
24.Кенжеахмет±лы С. Жеті ќазына: ... С ... ... ... ... С ... ... мєдениеті
-Алматы:1995.-240бет.7-36бет.
27.Ќазаќ µнері/Ќ±растырѓан О. Оралбаев. -Алматы
:¤нер,1987.-80бет.
28.Ќазаќ µнері -79( Маќалалар мен очерктер жинаѓы)
Алматы:1980.1980.-100бет.
29.Ќазаќстан мєдениеті ... ... ... А. ... ... ... ... Ѓ. Халыќ±лы. -А:1998.-56бет
31.Ќазаќстан мєдениеті /ќ±растырѓан О. Оралбеков.-Алматы:
¤нер.1987.-80бет
32.Маргулан Х. ... юрта и ее ... ... Х ... народные прикладное исскуство,М:1989.
34.Муканов М .С. Казахская юрта. -Алма -ата,-1981.
35.Мыњжан Н. Ќазаќтыњ ќысќаша тарихы / Н ... ... О. ... ... узор ... // ... ... марта.-3С
37.Тєжім±ратов Є. Шебердіњ ќолы ортаќ. -А:1977.-96бет
38.Тохтабаева Ш.Ж. Обряды и ... ... ... ... ... ... Обычаи и
обряды казахов в прошлом и ностоящем. -Алматы:
Ѓалым,2001.-373-386бет.
39.ТохтабаеваШ. Ж. Художественные традиции казахской вышки
//Отан тарихы. -2001.11-115бет
40.Толыбаев Ќ. ... ... бар ... ... ... Ќ ." Ќазаќ, Уранхай халќыныњ ±лттыќ ќолµнері"
-Алматы:1980.
42.Хозяйственно -культурные традиции народов Средней Азии и
Казахстан /Отв. РЕД. Т. А. ... ... ... ... Сб. ... -Алматы:
Отан,2001.-76С

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар ойынының түрлері.Шығармашылық және ережелі ойындар.Сюжеттік рөлдік ойындар10 бет
Жылқыға байланысты әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер27 бет
Мектепке дейінгі білім беру мекемесі мен мектепалды сыныбындағы педагогикалық үрдісте қолданылатын халық педагогикасы мен ұлттық салт-дәстүрлердің тәрбиелік мәні7 бет
Қазақ халқының салт-дәстүрлері21 бет
Ұлттық құндылық -тәрбие негізі4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар жайлы5 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық салт- дәстүрдегі тәрбиенің маңызы9 бет
Бастауыш білім беру сатысында қазақ халық дәстүрлерін рухани құндылықтарын пайдаланудың ғылыми-теориялық негіздері67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь