Мектеп физика курсында қатты дененің қасиеттерін симметрия принципіне сүйене оқыту әдістемесі

М А З М Ұ Н Ы

КІРІСПЕ
4.5

1 ҚАТТЫ ДЕНЕНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫСЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК 6.21
1.1 Кристалл туралы түсінік 6.14
1.2 Кристалдардың ішкі құрылымы 14.16
1.3 Кристалдарды жіктеу
16.21
2 СИММЕТРИЯ ҰҒЫМЫНЫҢ МЕКТЕП ФИЗИКА КУРСЫНДА ҚАЛЫПТАСУ ЖОЛДАРЫ 22.43
2.1 Симметрия туралы ұғым 22.27
2.2 Кристаллографиялық кластар және сингониялар 27.32
2.3 Кристалдардың магниттік қасиеттері 32.37
2.4 Магнитті материалдардың анизотропиясы
37.43
3 ЭКСПЕРИМЕНТТІК ТАЛДАУ 44.49
3.1 Қатты дене тақырыбы бойынша тест
44.49

ҚОРЫТЫНДЫ 50

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 51.52
КІРІСПЕ

Қазіргі заманда қолданылып жүрген ғарыштық кемелерден бастап тұрмыста қолданылатын техникалық құралдардың барлығы кристалдар қасиетіне құрылған.
Ерте кезде-аќ адамдар табиѓи хрустальдыњ м±з кристаллына ±ќсас екенін байќаѓан. Жалпы ќатты заттардыњ єр т‰рлі болып келу себебін, олардыњ химиялыќ ќ±рамыныњ µзгешелігінен іздеген жµн. Дегенмен кез келген заттыњ ќасиеті тек химиялыќ ќ±рамына ѓана емес, оны ќ±райтын атомдардыњ кењістіктегі орналасуына да байланысты болады. Кристалдардыњ кењістіктік ќ±рылымын зерттейтін ѓылымд тарауын кристаллография деп аталады.
Кристаллдардыњ кµпшілігі электронды-есептеу машиналарында жєне голографиялыќ кескін салуда кењінен ќолданылып келеді. Жалпы кристалдарда ақпараттың ќалай саќталатынын жєне оны есептеу машиналарында ќалай пайдаланылатынын білу ‰шін алдымен кристалдардыњ геометриялыќ ќ±рылымын, оны ќ±райтын атомдар мен иондардыњ байланыс к‰штерініњ табиѓатын жєне олардыњ физикалық ќасиетін білу керек [2]. Кристалдардыњ басќа ќатты денелерден бір ерекшелігі олардыњ физикалыќ жєне химиялыќ ќасиеттерініњ анизотропты болып келуінде. Кристалдыњ анизотропты ќасиетініњ сыры оны ќ±райтын бµлшектердіњ єр кристаллографиялыќ осьтіњ бойымен єр т‰рлі ќашыќтыќта орналасуы болып табылады.
Ќатты денелердіњ барлыѓын кристалл денелерге жатќызуѓа болмайды. Кµптеген аморфты қатты денелер де кездеседі. Аморфты денелерде атомдардыњ дєлме-дєл ретті орналасуы жоќ. Тек жаќын кµрші атомдар – белгілі бір ретпен орналасады. Аморфты денелердіњ ќасиеттері изотропты, яғни олардың физикалық қасиеттері барлыќ баѓытта бірдей. Кристалды денелердің аморфты денелерден ерекшелігі - оларда белгілі балќу температурасы жоќ.
Кристалл жєне аморф денелердіњ, яѓни ќатты денелердіњ ќ±рылымын жете т‰сіну, µзіміз ќалаѓан материалдарды жасау м‰мкіндігін береді. Транзистор сияќты ќондырѓылардыњ µмірге келуі б‰кіл радиотехникадаѓы бетб±рыс, ќатты денелер ќ±рылымын т‰сіне білудіњ айќын мысалы бола алады.
Ќатты денелер µздерініњ пішінін саќтайды, біраќ олар µздеріне т‰сірілген к‰штердіњ єсерінен деформацияланады. Деформация т‰рлеріне қарай қатты дене созылады, сығылады және ығысады
Т‰рлі материалдардыњ механикалыќ ќасиеттері туралы мєліметтер тєжірибе ж‰зінде алынады. Б±л ќасиеттерді олардағы зарядталған бөлшектердің өзара байланыста болатындығын және олардың орналасу симметриясына байланысты болатындығын тәжірибелер дәлелдеді [3].
Мектеп физика курсында ќатты денелердіњ физикалыќ ќасиеті оныњ кристалдыќ ќ±рылысына, фазалыќ ауысуына байланысты деген ±ѓым берілмейді [22].
Сондыќтан сіздердіњ назарларыњызѓа ±сынып отырылѓан дипломдыќ ж±мыс ќатты денелер ќасиетін симметрия ±ѓымына байланысты мектепте оќытудыњ єдістемесі туралы болады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Шаскольская М.П. Кристаллография М,1976
2.Т.Нұрахметов «Сырсандық кристалдар» Алматы: Қазақстан,1987.
3.А.Ж.Машанов «Кристаллография, минералогия, петрография» Алматы 1909.
4.Г.Б.Куперман Изучение свойств твердых тел в курсе средней школы. М:1962.
5.Н.Носов, М.Сәметқызы молекулалық физика. Алматы «Рауан» 1997 ІІ бөлім
6.Л.И.Резников К изучению свойство твердого тела. «Физика в школе», 1995 №3
7.Ю.М.Смирнов Кристаллофизика Калинин 1980
8.Б.А.Бірімжанов Химиялық элементтер тарихынан, 1969.
9.Сиротин Ю.И, Шаскольская М.П. Основы кристаллофизики М: 1979
10.В.С.Титов Физические методы переработки пластмасса «Физика в школе», 1959, №2
11.К.З.Әлжанов, К.Қ.Құсайынов, К.Қ.Мүсенов, С.Д.Дәрібеков «Молекулалық физика» Қарағанды-2001
12.М.Л.Шаскольская «Кристаллы». Москва 1985
13.Т.Әбдісадықов «Кристалдар физикасы туралы әңгімелер». Алматы 1970
14. Бунфельд К.С. Биофизика М,1975.
15.А.В.Погорелов «геометрия» 7-11 класс А-2001
16.Желудев И.С. Физика кристаллов и симметрия М,1972
17.Желудев И.С. Симметрия и ее приложения М,1976
18.Н.А.Кармаков Молекулярная физика-10 «Физика» №27/2000
19. Е.Р.Кондаков Строения и свойства вещества. М,1970
20. В.Н.Лихтман Новое учение о твердом теле, «Физика в школе», 1990 №3
21.О.Ф.Кабардин,С.И.Кабардина,Н.И.Шефер. Факультативный курс физики 9 класс. Москва, 1978
22. Г.Я.Мякишев, Б.Б.Буховцев «Физика»-орта мектептің 10-сыныбына арналған оқулық
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Мектеп физика курсында ҚАТТЫ ... ... ... ... оқыту Әдістемесі
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қорғауға жіберілді
кафедра меңгерушісі, п.ғ.д.,
профессор ___________
“______” ______________
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Мектеп ... ... ... ДЕНЕНІҢ ҚАСИЕТТЕРІН симметрия принципіне
сүйене оқыту Әдістемесі
Студент ... ... ... ... |М А З М Ұ Н Ы | |
| ... |4-5 |
|1 ... ... ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫСЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК |6-21 |
|1.1 |Кристалл туралы түсінік |6-14 ... ... ішкі ... |14-16 ... ... ... |16-21 |
|2 ... ... ... ... ... ... |22-43 |
| ... | ... ... ... ұғым |22-27 ... ... ... және сингониялар |27-32 ... ... ... ... |32-37 ... ... ... анизотропиясы |37-43 |
|3 ... ... |44-49 ... ... дене ... ... тест |44-49 |
| ... |50 |
| ... ... |51-52 ... ... ... ... ғарыштық кемелерден бастап тұрмыста
қолданылатын техникалық құралдардың барлығы кристалдар қасиетіне құрылған.
Ерте кезде-аќ ... ... ... м±з ... ... ... ... ќатты заттардыњ єр т‰рлі болып келу ... ... ... ... ... жµн. ... кез келген заттыњ
ќасиеті тек химиялыќ ќ±рамына ѓана емес, оны ... ... ... да ... ... ... ... зерттейтін ѓылымд тарауын кристаллография деп аталады.
Кристаллдардыњ кµпшілігі ... ... ... ... салуда кењінен ќолданылып келеді. Жалпы кристалдарда
ақпараттың ќалай саќталатынын жєне оны ... ... ... білу ‰шін алдымен кристалдардыњ геометриялыќ ... ... ... мен ... байланыс к‰штерініњ табиѓатын жєне
олардыњ физикалық ќасиетін білу ... [2]. ... ... ... бір ерекшелігі олардыњ физикалыќ жєне химиялыќ ќасиеттерініњ
анизотропты болып келуінде. Кристалдыњ анизотропты ... сыры ... ... єр ... осьтіњ бойымен єр ... ... ... ... ... ... кристалл денелерге жатќызуѓа болмайды.
Кµптеген аморфты қатты денелер де ... ... ... атомдардыњ
дєлме-дєл ретті орналасуы жоќ. Тек жаќын кµрші атомдар – белгілі бір ретпен
орналасады. ... ... ... ... яғни ... қасиеттері барлыќ баѓытта бірдей. Кристалды денелердің аморфты
денелерден ... - ... ... ... температурасы жоќ.
Кристалл жєне аморф денелердіњ, яѓни ќатты денелердіњ ... ... ... ќалаѓан материалдарды жасау м‰мкіндігін береді. Транзистор
сияќты ќондырѓылардыњ µмірге келуі ... ... ... ќатты
денелер ќ±рылымын т‰сіне білудіњ айќын мысалы бола алады.
Ќатты ... ... ... саќтайды, біраќ олар µздеріне
т‰сірілген к‰штердіњ єсерінен деформацияланады. Деформация т‰рлеріне қарай
қатты дене созылады, ... және ... ... механикалыќ ќасиеттері туралы мєліметтер тєжірибе
ж‰зінде алынады. Б±л ќасиеттерді ... ... ... өзара
байланыста болатындығын және ... ... ... ... ... ... [3].
Мектеп физика курсында ќатты денелердіњ физикалыќ ќасиеті оныњ
кристалдыќ ќ±рылысына, ... ... ... ... ±ѓым берілмейді
[22].
Сондыќтан сіздердіњ назарларыњызѓа ±сынып отырылѓан дипломдыќ ж±мыс
ќатты ... ... ... ... ... ... оќытудыњ
єдістемесі туралы болады.
1-ТАРАУ
ҚАТТЫ ДЕНЕЛЕРДІҢ ҚҰРЫЛЫСЫ МЕН ҚҰРЫЛЫМЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІКТЕР
1.1 Кристалл туралы түсінік
Жалпы бір тектес заттарды физикалық ... ... ... және
кристалл заттар деп бөледі.
Аморф заттарды ішкі құрылысы формасыз заттар деуге болады. Олардың қай
бағытын алсақ та, ... ... ... ... бірдей.
Аморф заттарға сұйық заттар, газдар және бірсыпыра қатты денелер,
мысалы, ... ... ... және ... ... жатады [3]. Бұл заттар
– изотроп ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, шынының жылу, жарық, дыбыс, электр ... ... ... ... ... ... ... бағытта
физикалық қасиеттері бірдей емес ... ... ... деп ...... ... емес ... грек сөзі. Кристалдардың әр
бағытындағы физикалық қасиеттері әртүрлі болады. ... ... ... зат ... ... ... ... иондардан, молекулалардан тұратыны
белгілі. Заттарды құрастырушы бөлшектер зат ... ... ... ... ... ол ... ... Затты құраушы бөлшектер ретсіз
орналасса, онда аморф зат болады.
Мысалға, ас тұзын қарастырайық. Ас тұзы натрий мен хлордың ... (NaCl). Бұл екі ... ... ... орналасып, куб форма
құрайды. Кубтың ... қыры бар, ... ... ... ... ... орналасқан. Сондай-ақ, шыны сияқты мөлдір ақ тастың, яғни кварц
кристалының ... алты ... ... Ол ... мен ... ... оны силицийдің қос тотығы (SiO2) дейді. Кварц ірі ... ... ... оны тау ... ... ... деп атайды. Темір тотығын
магнит деп атайды (Fe3O4). Оның кристалы сегіз жақты, алты ... ... Анар ... он екі жақты болады. Кристалдардың жақтары теп-тегіс
жазықтардан тұрады. Оны ... ... да, ... де жоқ. Олар ... ... жағдайында табиғи түзілген. Кристалдың ... ... оның жағы деп ... Сол ... ... ... ... сызықтары – кристалдың қыры, ал қырлардың түйіскен жері ... деп ... ... ... ... осы үш ... өзара мына
түрде байланысады (Эйлер заңы):
Ж + Б = Қ + 2 ... Ж – ... ... саны, Б – бұрышының саны, Қ – қырының саны.
Мысалы, кубтың 6 жағы, 8 ... 12 қыры бар. ... ... көп ... ... заттарды кристалл деп атайды.
Жер ќабаттарындаѓы ... ... ... ... ... ... ... Олардыњ бірлі-жарымы ѓана, мысалы, сынап
сияќты с±йыќ т‰рлері ... ... да ... т‰рлерін минералѓа
жатќызады. Біраќ, газ деген зат кµбінесе, жеке ... ... ... ... ... М±нымен ќатар кейбір ќолдан жасалѓан
заттар да ... ... ... ... шлактардан пайда болатын
минералдар, ќолдан µсірілетін ... ... ... ... ... ... Минералдардыњ жеке сапа бастарын ѓана алып, соны
оњаша зерттеуге ... ... ... µзінен-µзі пайда болатын зат
емес. Минералдар белгілі бір ќысым к‰штері, ќызу, заттардыњ концентрациясы
жаѓдайларында ѓана ќ±рала ... ... ... жоѓарѓы температурада балќыѓан заттардан,
газдардан, будан, ыстыќ су ерітінділерінен, суалып кеткен ... ... ... ... ... ... ... ењ алдымен олардыњ
айналасындаѓы жаѓдайды, яѓни ондаѓы физикалыќ, химиялыќ, ... ... ... ... ... ... ... ќандай топтары пайда болатынын аныќтау керек. Табиғи кристалдар
- минералдар формасына қарай екі т‰рге ... Оныњ бірі - ... ... - ... форма [4].
Кристалдардыњ сыртќы формасы, олардыњ ішкі құрылымы мен сыртќы
жаратылыс жаѓдайына ќарай аныќталады ... сырт ... оныњ ... µсу ... шектескен
жаќтарына байланысты болады. Басќаша ... ... ... ... ... арасындаѓы ќарым-ќатынас к‰штерініњ тењгерілген
шекара беті болып табылады.
Кристалдардыњ сырт формасына байланысты ... ... ... ... ... ... ... т‰йіршіктерініњ ішінде µсу
жазыќтыѓына ењ тігірек орналасќаны тез µседі. Сол жаѓдайдыњ µзінде ... ... µсуі ... болатыны байќалѓан.
Минерал формаларыныњ кейбір т‰рлерін ќарастырайыќ.
Біріккен кристалдар. Кристалдыњ жеке т‰рінен гµрі оныњ ... ... ... ... ... ... ... бірігіп
µсуініњ µзі екі т‰рлі болады. Оныњ бірі – ќалай болса, солай кездейсоќ
зањсыз ... ... µсу; ...... т‰рде белгілі бір тєртіппен
бірігу. ... ... ... таѓы бір ... бір ...... ... М±нда бір кристалдыњ жаѓы екінші кристалдыњ жаѓына жарыса
жабысып, біріге µседі. Кристалдардыњ бір ... ... ... µсіп,
яѓни параллель ќабаттар немесе айнала зоналар т‰зіп µсетін кездері болады.
Кварц ... ... ... ... ... осыѓан мысал болады [6].
Кейде єрт‰рлі минералдардыњ кристалдары кезектесіп, жабыса ... ... деп ... ... кварц пен кальцит эпитаксия бойынша ... ... ... ... ... ... жарыса µседі. М±нда кварц
негізгі минерал, кальцит оныњ ... ... ... ... ... ... ... минералдар: гематит-рутил, марказит-пирпит, галенит-сфарелит,
кварц - дала ... ... - ... т.б.
Секреция жєне конкреция. Тау ... ... бос ... ... ќарай µскен минерал заттарды (б‰рме) секреция деп атайды.
Секрецияныњ ортасындаѓы бос ... ... ... друзалары µседі
немесе сауыстанѓан минерал заттар ... ... ... ... ... ... ... оны жеода деп атайды. Кµлемі кішкене б±ршаќтай немесе
жањѓаќтай секрециялар бадамша (мендалина) деп аталады. Секреция ... сулы ... ... ... кµп кезедеседі [3].
Конкреция (ќабарма) формасы секрецияѓа ќарама-ќарсы, бір ... ... ... ... µседі. ¤скен сайын оныњ кµлемі ‰лкейе береді,
сондыќтан оны ќабарма ... ... ... ... ... ... келеді. Оныњ
кµлемі кейде µте майда, кейде метрлік µте ірі ... ... ішкі ... кµбінесе µсу баѓытына ќарай, сєулеленіп
кµрінеді. Сонымен ќатар ол пияз сияќты ќабаттасып жєне ... ... ... ... немесе онан да майда конкрецияны оолит деп атайды.
Оолит ж±мыртќатас ... ... ... Шындыѓында, ол балыќтыњ
уылдырыѓы сияќтанып, біріне-бірі ... ... ол оныњ ішкі ... ... пияз ... болады. Егер оолиттіњ ішкі ќ±рылысы
ќабаттаспай, сєулеленіп шашырай µскен болса, оны кµбінесе, ... ... ...... ... ... 2
Сауыстанѓан формалар. Минерал заттардыњ салќын суда еріген бµлшектері
бірініњ ‰стіне бірі жабыса µсіп, єрт‰рлі сауыстанѓан ... ... ... ... оолит сияќты формалардыњ бірсыпырасы осы
сауыстанѓан формаѓа жатады. Сондыќтан сауыстанѓан формаларды ... ... ... те ... ... ... ... б‰йрегіндей ж±мыр келеді, кейде
ќабыршаќ пішіндес болады. Сауыс формалардыњ малахиттан, ќоњыр теміртастан
пайда болѓан неше ... ... ... ... ... ... жылтыраѓан
ж±мыр т‰рін шыны доп деп атайды.
Сауыс формалардыњ ењ бір кµрнекті т‰рлері – сталактит пен ... ... ... аѓып ... ... сталактит, ал жерге ... µсіп ... ... ... ... Б±л ... ... µсіп, кейбір жаѓдайларда бірігіп, т±тасќан тіреу ... ... пен ... ... суѓа ... тау ... ќуыстар мен ‰њгілерде пайда болады. Мысалы, ізбестас, т±з, гипс,
м±з ‰њгілерінде ... ... ... ... ... неше т‰рлі
єдемілері кездеседі.
Топыраќ минерал заттар. Минерал заттардыњ жаратылыста кездесетін µте
майда т‰рлерін ... ... ... ... Олар ... кен ... ... жыныстарыныњ суѓа еріп, химиялыќ µзгеріске ±шырауынан пайда болады.
Топыраќ заттар ќара т‰сті болса, оны к‰йе ... ... деп ... Топыраќ
минералдардыњ т‰рі сары, ќызыл немесе к‰рењ келетін ... оны ... ... охра ... Б±л ... жосалар кµбінесе, темірдіњ сулы
тотыѓынан пайда болады. ... ... кµп ... осы ... шыѓады.
Кристалдардың физикалыќ ќасиеттеріне жататындар: олардыњ кристалдыќ
ќ±рылымы, табиѓатта кездесетін формасы, ... ... ... ... ... ... салмаѓы, магниттігі, электрлік,
оптикалыќ ќасиеттері [2].
Жымдастыќ деп ... ... ... бір ... ... ... айтады. Жымдастыѓы к‰шті кристалдар оп-оњай жарылады.
Ондай кристалдардыњ жымдасќан жапсарлары сызаттанып, жіктеліп ... ... ... ... тек ішкі ... ... ал ... сыртќы формаларына ешбір байланысы жоќ.
Кристалдыњ жымдастыѓын кµру ‰шін оны балѓамен ±ру керек, ... ... ... ... ... ... жарылады немесе
бµлініп ±сатылады. Мысалы, ас т±зыныњ кристалын ±рсаќ, оныњ текшеленіп, куб
формасында бµлінетінін кµреміз, ал слюданы ±рсањыз, ол бір ... ѓана ... ... ... Ал ... кристалдарды ±рсаќ, олар белгілі
бір т‰зу баѓыт бойынша жарылмай, ќалай болса ... ... ... ... жымдастыѓы нашар зат дейді. Жымдастыѓы жоќ кристалдыњ ... ... ... ... ол ... ... ... болып сынады.
Осы айтылѓын аса жымдасќан заттар мен жымдастыѓы жоќ заттардыњ ... ... шала ... да бар. Єрбір кристалдыњ µзіндік жымдастыќ
т‰рі бар. Сондыќтан, жымдастыќ ќасиет кристалды минералдарды бірінен-бірін
ажыратып ... ... ... бірі, басќаша айтќанда, жымдастыќ
диагностикалыќ белгініњ бірі.
Сондыќтанда бірсыпыра минералдардыњ ... ... ... аталѓан [3]. Мысалы, бірнеше минералѓа шпат деген сµз ќосылып, дала
шпаты, балќыма шпат, ауыр ... ... ... деп ... Шпат деген сµз
гректіњ таќта деген сµзінен шыќќан. Демек, б±л айтылѓан ... ... ... жымдастыѓы бар заттар. Ортоклаз деген минералдыњ аты
жымдастыѓы тікб±рышты ... ... ... ...... тік, клаз – ... сµз). Сол сияќты плагиоклаз деген сµзде ќиѓаш сыну деген маѓынадан
шыќќан. Жымдастыќтыњ т‰рі ... ... ... ... ... ... ... сынѓан жерлері оныњ жымдастыѓыныњ бар жоќтыѓын
кµрсетеді. Сондыќтан жымдастыќ пен сыну ... ... ... ... таѓы бір ... аударарлыќ ќасиеті – меншікті салмаќ.
Заттыњ (кµлемін) салмаѓын кµлеміне бµлсек, оныњ ... ... ... ... ... ішкі ќ±рылысы дєл µлшенген болса, онда оныњ
єрбір жеке бµлшегіндегі атомдар саны ... ... ... салмаќты
элементтердіњ атомдыќ салмаѓы арќылы табуѓа болады [7]. ... ... ... ... да ескеріледі, µйткені минералдыњ арасында бµгде
ќоспалары болса, онда оныњ меншікті салмаѓы т±раќты болмайды.
Минералдың әрбір ... ... ... ... ... тән ... ... Мысалы, органикалық минералдардың меншікті салмағы 1-ден
онша аса ... ... ... 1,0-1,1, көмірдікі де сол шамада,
мұнайдікі 0,8 ... ... ... тұздары мен тотықтарының меншікті
салмағы 2-3,5 шамасында болады. Мысалы ас тұзынікі (NaCl) 2,1-2,5, гипстікі
(CaSO4* 2H2O) - 2,3, ... (SiO2) – 2,65, ... – 3,5. Бұл ... түсі ... шабдарлы ашық келеді. Демек, ақшыл ашық ... ... ... ... минералдардың меншікті салмағы оның ішіне
кіретін атомдардың ... ... ... ... ... ... ... және кристалдық тор құрылысына байланысты [8].
Минерал - кристалдардың магнит тіліне әсер ететін немесе темірді ... ... ... ... ... минералдар көп емес, сондықтан
бұл ... ... ... ... ... ... [9].
Магниттік қасиет негізінде екі түрге бөлінеді: 1) ферромагнитті, яғни
күшті магнитті, 2) парамагнитті, яғни ... ... ... ... ... кері бұрылатын бір түрі бар, оны диамагнит деп атайды [3].
Феромагниттік қасеиті бар минералдарға жататындар: ... ... ... ... ... түрі. Күкірті аз пирротиндар
нашар ... ... бар ... жатады. Диамагниттік қасиеті бар
минералға тек висмут жатады. Ферромагниттік қасиеті бар минералдар ... ...... оның ... өзі сол ... ... қойылған. Ол
темірдің ұнтағы, түйреуіш, қаламұш, шеге ... ... ... ... ... ... қасиеті әртүрлі болады. Міне, осы қасиетті
металл кендерін ажыратуға қолданып, электрлік барлау істерін жүргізеді ... ... оның ... ... ... ... Соған
негіделген дәнекер түтік әдісі бар [10].
Минералдардың кейбіреулерінде өзіне тән иісі болады. Осы иіс әсіресе,
ұрғанда ... ... ... иісіне ұқсас иіс ... ... ... сутек газы болса, оның иісі де ... ... осы ... ... ... ... ... Олардың бәрін
түгелдеу мүмкін емес.
Кристалдар µскен уақытта оның жақтары ... ... ... бір ... бір ... ... ... бірдей жағдайда
өскен уақытта олардың сәйкес жақтары арасындағы қырлы бұрыштары өзгермейтін
тұрақты шама. Мұны ... заңы деп ... Бір ... ... екінші
заттың кристалынан сыртқы формасы бойынша айырып алу үшін осы ... ... ... оның ішкі құрылысын түсіну үшін
оның ішкі құрылымын кеңістіктік тор түрінде деп қарастыруға болады.
1.2 Кристалдардың ішкі құрылымы
Кеңістік тор ... куб ... ... ... ... сол тор ... ... тәртібі әртүрлі болады.
1. Жай кубтық тор. Мұнда кристалл құрайтын бөлшектер кубтың көлемдік
сегіз ... ... ... құрылым кµбінесе, сілтілі металдардың
галогендік ... ... ... ас тұзын алайық. Мұның ... әр ... ... ионы (Na+ - катион) мен хлордың ионы (Cl-
анион) кезектесіп келеді.
Кристалл құрайтын ... ... ... ... ... ... ... тор немесе иондық құрылым деп атайды.
Сурет 3
2. Жақ ... ... тор ... ... ... ... ... бұрышына да және ... ... ... ... жақ орталықты куб деген аттың қойылуы осыдан
Сурет 4
3. Көлем орталықты кубтық тор ... ... ... құрайтын
бөлшектер кубтың бұрыштарында және оның орталығында болады. ... ... ... ... ... құрылым. Жақ орталықты кубты бірдей сегіз кубқа бөліп,
солардың айқыш-ұйқыш алынған төртеуінің орталығына бір-бірден атом ... ... ... Бұл суретте 1-мен белгіленгені – оң жақтағы үстіңгі,
2-мен белгіленгені – сол жақтағы үстіңгі артқы кубтың орталық атомы, 3 ... сол ... ... кубтікі, 4 – астыңғы оң жақтағы артқы кубтікі.
Сурет 5
Осы ... ... ... ... төрт ... ... шығады.
Күкіртті мырыш ZnS кристалдары да сол алмаз ... ... Осы ... ... тағы ... ... бар. Оның ... де бірнеше
түрлері бар. Кубтық құрылымдардан басқа алты қырлы құрылымдарда бар. ... де ... ... ... ... бір ... мысалға келтірейік.
1. Алты қырлы қабаттас құрылым. Бұған мысалға графит құрылымы жатады.
Графит атомдары алты ... ... ... ... ... Алты ... табан орталықты құрылым. Мұнда кристалл атомдары ... ... ... да және ... ... ... ... Алты қырлы призманың тігінен үш жазық жүргізсек, ол үш қырлы алты
призмаға бқлінер еді. Сол үш ... алты ... ... ... ... ... ... Бұған мырыш, магний, кадмий, титан сияқты
металдар мысал бола алады.
Сонымен кристалдардың ішкі құрылымында екі түрлі ... бар ... оның бірі – ... ... ... ... – сол бөлшектердің
тәртібі.
1.3 Кристалдар жіктеу
Бөлшектердің түріне қарай кристалдар ... ... ... ... ... ... [11]. Енді ... әрқайсысына жеке-жеке
тоқталайық.
Иондық кристалдар. Кристалдық торлардың түйіндерінде таңбалары бір-
біріне қарама-қарсы ... ... ... ... ... металдардың галогендік (NaCl, CsCl, KBr) қосылыстары мен әртүрлі
металдардың (MgO, CoO) ... ... ... ... ... ... ... орталықтанған кристалдық торлар түзейді.
Мұндай кристалдарда кубтық төбелерінде кезектесіп аниондар ... ... ... ... ... ... ... ас тұзы натрий
Na мен хлор Cl элементтерінің қосылыстарынан тұрады. Олай ... ас ... торы ... Na+ оң катионы мен хлодың Cl- ... ... ... ... CsCl ... торы кубқа орталықтандырылған. Оның
әрбір жеке элементар кристалл торының ортасында ... Cs оң ... ... ... әсерлесу күші негізінен кулондық күш болып
табылады. Әртүрлі зарядталған иондардың арасындағы байланыс кулондық күш
арқылы жүзеге асырылатын ... оны ... ... ... деп
атайды.
Иондық кристалдар торларынан молекулаларды бөліп алуға ... ... ... ... ... ... ... кристалдар. Кристалл торының түйіндерінде бейтарап атомдар
орналасады. Оларды валенттік байланыс ұстап ... Бұл ... ... байланыс деп атайды.
Кристалдық торды құрайтын атомдардың валенттік ... ... ... Сондықтан олардың жеке атомдарымен ... ... ... ... ... ... ... С кейбір бейорганикалық
қосылыстары, мырыштың күкіртті қосылысы. ZnS, сфолерит, берилли тотығы BeO
жартылай өткізгішке ие болатын германий Ge, кремний Si ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленетін
көміртегінің екі күрделі жағдайларына сәйкес келетін графит пен алмаздың
кристалдық ... ... ... ... ... єрбір кµміртегі
атомы µзі сияќты бірдей ... ... ... ... ... ќоршалѓан.
Валенттік байланысты кµршілес екі атом орбитасында ќозѓалып ж‰ретін
ж±п электрон іске асырады. Валентті ... ... ... баѓытталѓан
байланыс болып табылады, ал орталыќ атомнан тетраэдр тµбесіндегі атомѓа
ќарай баѓытталады. Алмаз µте берік ќ±рылым ... ... ... ... торы ... ... ... ие болады.
Металдыќ кристалдар. Кристалл торыныњ т‰йіндерінде металдардыњ оњ
иондары орналасады. Валентті электрондар ... ... ... ... торы ... ... ќозѓалыста болады. Металдыќ байланыс ерекше
баѓытталѓан байланысќа ие болмайтындыќтан ол ... ... ... ... ... ... ... ие болатын кристалдар кµлемге жєне басќа
орталыќтандаралѓан кристалдыќ торлар т‰зеді.
Молекулалыќ кристалдар. Кристалдыќ торыныњ ... ... ... ... ... орналасќан молекулалар
арасындаѓы байланысты атомдардыњ электрондыќ ќабаттарындаѓы ... сєл ... ... іске асырады. Молекулалыќ кристалды
кµбінесе, органикалыќ ќосылыстар парафин, спирт, резењке, инертті ... Ar, Kr, Xe жєне ... мен ... газы, бром, иод, таѓы басќалар
т‰зеді.
Сонымен кристалдар т‰рлерін кристалдыќ торды т‰зуші ... ... ... ... ... да ... мєліметтерден заттыњ ішкі ќ±рылысы к‰рделі болып ... Бір ... ... µзі ... ... ... ... ие болады. Кристалл торы бір т‰рлі элементтерден т±рып,
оныњ єрт‰рлі кристалдыќ тор т‰зуін полиморфизм деп ... ... ... ... ... ... Куб ... кристалданѓан
кµміртегі – алмаз, гексагон формасында кристалданѓан кµміртегі – ... екі ... ... тегі бір ѓана ... бола т±рса да,
кристалдыќ формалары єрт‰рлі болѓандыќтан физикалыќ ќасиеттері де ...... ... ењ ... зат, ... ... тамаша мµлдір
келеді. Онымен тас кеседі, жер б±рѓылайды. Графит - µте ж±мсаќ зат, ... ... ... ... ... ќара с±р ... ќатты денелердегі атомдардыњ орналасу тєртібі єрт‰рлі. Темір
атомыныњ ќатары м±з кристалыныњ ... ... ... ... ... мен ... орналасу тєртібі бар. Б±л тєртіп ... ... ... ... немесе ыс – ж±мсаќ, ќара ±нтаќ. К‰нделікті ‰й шаруашылыѓында
ќолданылатын ќазан жєне пеш м±ржаларында жиналады.
Графит – ж±мсаќ ќарындаш стержені. ... тек ... ... ... ќатар ол µте жоѓары температураѓа ±заќ шыдайтын болѓандыќтан,
одан отќа тµзімді ыдыстар жасайды.
Осы ... ... біз ... ... формасы бойынша
ерекшеленетінін кµрдік. Т‰сі, ... ... ... ... ... ... кристалы т‰ссіз, алтын т‰стес, ќоњыр, ќара жєне таѓы ... ... ... ... ... жер ... ... таралѓан,
µнеркєсіпте де кењінен ќолданылатын кварц минералы.
Ас ... ... ... болѓанымен жєне мыс ... алты ... ...... ... бір кµргеннен
сегізќырлы алмаз кристалынан ... ... ... сегізќырлы форманы
октаэдр деп атайды.
Сондыќтан єрбір заттыњ ... тєн ... бар, ... ... бола ма?
Б±л с±раќќа «иє» немесе «жоќ» деп те жауап беруге ... Иє, ... ... ... тєн ... бар ... ... бірге ешбір аќауы жоќ идеал кристалдарѓа жєне
т‰рлі кем-кетігі бар, аќаулары бар, реал кристалдарѓа ... [2]. ... ... ... ... ... б±зылуы байќалады,
оларды кристалл аќауы деп атайды [2].
Кристалдаѓы аќаулар н‰ктелік, сызыќтыќ, екіµлшемдік жєне ... ... ... ... ... ... иондар ќандай да ... ... ... ... ... ... бос ... м±ндай аќауларды вакансия деп атайды. Иондыќ
кристалда н‰ктелік аќаулар ќос-ќостан кездеседі, ... ... ... екі вакансия пайда болады. М±ндай ... ... ... ... ... ... ... аќауын ендірілген атом немесе
Френкель аќауы деп ... ... ... ... ... ... ... тербеліс кезінде кµршілес атомдарымен µз байланысын ‰зуге
ќажетті энергия мµлшерін алып, оларды ыѓыстыру ... ... ... ... Пайда болѓан вакансия атомныњ т‰йін аралыѓынан тез кетеді.
Ендірілген атом ... тор ... ... ... µлшемді сызыќтыќ аќауларды дислокация деп атайды. Сызыќтыќ аќаулар
шеттік жєне б±рандалы болып екіге бµлінеді.
Шеттік дислокация схема ... ... ... ... ... атом ... жетілмеген (кµршілес атомдарыныњ бір-
бірінен кем ќалуы) жазыќтыќтарыныњ есебінен ќалыптасады. Ол экстражазыќтыќ
деп аталады. Экстражазыќтыќтыњ шеті ... ... ... ... ‰лкен µзгеріске т‰сіп, оныњ мањында ... ... ... ... ... Б±л ... 7
шамасы экстражазыќтыќтан алыстаѓан сайын ара ќашыќтыќтыњ кері мєніне
байланысты єлсірей береді.
OZ осініњ ... ... ... микроскопиялыќ µлшемге,
яѓни кристалл µлшеміне тењ ... ... Осы ... баѓытында
экстражазыќтыќтыњ ±зындыѓы дислокация ±зындыѓын ќ±райды.
Дислокация ±зындыѓыныњ ... ... ... ... ќимасына ќатынасы µте ‰лкен мєнге ие болатындыќтан, оны ... ... аќау деп ... ... ... ... бір ... дислокациямен ќатар б±рандалы дислокация да кездеседі.
Б±рандалы дислокация критсалдыњ атомдыќ жазыќтыќтарыныњ бір-біріне
ќатысты ыѓысуынан пайда болады. Ол ... ... ... ѓана ... басталѓан жерде дислокация осі орналасады. Дислокация осіне жаќын
жерде кристалдыњ атомдыќ жазыќтыќтары б±рандалы жазыќтыќќа ауысады. ... ... ... ... ... ... сан ... векторы сипаттайды [12].
2 – ТАРАУ
СИММЕТРИЯ ¦ЃЫМЫНЫЊ МЕКТЕП ... ... ... ... ... ±ѓым
Жалпыѓа бірдей білім беру баѓдарламасын ќабылдау мен µзгертуде мектеп
оќушыларыныњ білім дєрежесін ... ... ... ... мектептерде ќолданылып ж‰рген оќулыќтардыњ кµпшілігінде
ќатты дененіњ физикасын т‰сіндіруге тек бір ... ... ... ѓана ... мектеп оќулыќтарында тєжірибелік-эмпирикалыќ материалдар
баяндалады.
Жања технологияларды мењгеру халыќ т±рмысы мен ... ... ... алу ... ... ... электрондыќ ќ±рылымын білу жеткіліксіз.
¤йткені кµптеген физикалыќ шамалар электр жєне ... ... ... ... ... ... олардыњ аќаулыќ
дислокациялыќ ќ±рылысы мен симметрия ... ... ... мектеп оќушыларына ертерек зат ќасиеттерініњ, олардыњ яѓни,
кристалдыќ ќ±рылысы жµнінде мєліметтерді жинаќтап беру ... ... ... ... химиялыќ ќасиеттері олардыњ кристалдыќ жєне
аќаулыќ ќ±рылыстарына жєне симметриясына байланысты.
Мектепте оќылатын жаратылыстану ... ... ... ... ... ... ... аныќтама беріп µтейік.
Симметрия дегеніміз – бірдей µлшем немесе µлшемділік деген сµз [3].
Б±л ±ѓым тµменгі буындаѓы тµртінші сыныптыњ ... ... ... жануартану оќулыќтарында ќарастырылады. Мысалы, малдыњ
денесін омыртќа ж±лыны мен бауырдаѓы ‰йек сызыѓы
арќылы ќаќ ... ол да ... ... ... ... екі ... ... да, екі алаќанды т‰йістірсек те симметрия
жазыќтыѓын кµре аламыз [14].
Ал симметрия жазыќтыѓы дегеніміздіњ µзі мектеп ... ... рет 8 ... геометрия оќулыѓында ќарастырылады [15].
Сонымен симметрия дегеніміз – бірдей µлшем болса, кристалл дегеніміз –
кµп жаќты фигура. Геометриялыќ ... ... ... ... ... ... ол ... б±рынѓы орнына дєл ‰йлессе, онда оныњ
симметриялыќ ќасиеті болады ... ... ... ... ... ... ... осі жєне симметрия центрі бойынша айыруѓа болады.
Кристалдардыњ симметрия жазыќтыѓын, ... ... жєне ... ... деп ... ... Р, ... осі L, симметрия центрі С єрпімен
белгіленеді.
Симметрия жазыќтыѓы. Симметрия жазыќтыѓы ...... ... айна ... екі ... ... жазыќтыќ. Демек, нєрсеніњ µзімен
оныњ айнадаѓы кескінініњ арасындаѓы айнаныњ беті симмертия жазыќтыѓына
мысал болады. ... ... ... ќаќ ... оныњ екі ... ... ... Демек, ќорабтыњ жарылѓан жері – оныњ ... ... ... м±ндай екі жазыќтыќ болады.
Сурет 8
Симметрия зањы тек кристалл заттарды ѓана емес, ол барлыќ ... кењ µріс ... ... ... ... ... біреу, екіншілерінде екеу, кейде
‰шеу, тµртеу, тіпті онанда кµп ... ал ... ... біреу де болмайды.
Симметрия жазыѓыныњ саны неѓ±рлым кµп болса, оныњ симметриялыќ ... ... ... ... ... осі. Фигураны ойша ж‰ргізілген сызыќтыњ ... ... оныњ ... ... ... рет ... ... сызыќты симметрия осі деп атайды. Симметриялыќ екі жазыќтыќтыњ т‰йіскен
сызыѓы симметриялыќ ось болады.
Фигураны алѓашќы т±рѓан ќалпынан белгілі бір ... ... ... ... т±рѓан орнын ќайта басады. Фигураныњ осындай айналу
б±рышыныњ ењ ... ... ... ... деп атайды. Айналу б±рышы
б‰тін сан болуѓа, яѓни мына ереже орындалуы тиіс:
, ... n – ... сан ... ... допты алатын болсаќ, онда n шексіз сан болуы керек. Ал кµп ќырлы
затты алатын болсаќ, оларды n т±раќты ... тењ, яѓни n тек 2, 3, 4, ... ѓана ие ... ... ... ... ... айналу б±рышы тек 1800, 1200, 900, 600 ќана ... ... ... сан n ... ... дєрежесін кµрсетеді. Егер n=1 болса,
онда затта ешќандай айналу осі жоќ деген сµз. Демек, бір ... ... ... ... ... осьтерініњ белгісі кµрсетілген.
Егер n=2 болса, =1800 болса, ол осьті екі дєрежелі деп атайды.
Яѓни фигура симметрия осі ... ... бір ... µз ... µзі екі ... ... (n=2), сол осьтіњ екі дєрежесі болѓаны. Сол ... ... бір ... өз орнын үш рет басатын болса, ол ось үш дәрежелі;
төрт рет басатын ... төрт ... алты рет ... ... алты
дәрежелі деп аталады.
Сурет 9
Осьтің дәрежесін санмен белгілейді: L2 – екі ... ось, L3 – ... L4 – төрт ... ось, L6 – алты ... ... ... ... басқа күрделі ось немесе инверсиялық ось деген
боады. Жай ... ( ... ... ... өз орнын өзі басатын
болса, ол күрделі осьте ( бұрышына айналдырып барып центр арқылы ... ... өз ... өзі ... ... ... ... аударылуы айнаға
түскен нәрсенің оңы сол болып, солы оң болып аударылуы ... ... тек 2,3,4,6 ... осьтер ғана болады. Басқаша
айтқанда, кристалдар симметриялық жағынан алғанда тек екі қырлы, үш ... ... ... алты қырлы ғана болу керек. Кристалда басқа ... ... 5 ... 7 дәрежелі осьтер болмайды.
Кристалл заттардың ішкі құрылымында бөлшектер (атомдар, иондар немесе
молекулалар) бір тектес ... ... ... бір ... заң
бойынша орналасатынын білеміз. Сол бөлшектер орналасқан ... ... екі ... ... орналасады: оның бірі – квадрат, решетка,
екіншісі – ромбнемесе тең қабырғалы үшкіл решетка.
Бұл екі ... ... де ... ... (() 600, 900, 1200, 1800 ... ... өзі түсінікті, өйткені квадрат тордың бұрышы 900, ... ... ... 600, ... ... ... 1200, тордың
бағыттары қарама-қарсы бір сызықтың бойынан айналу бұрышы 1800 болады.
Демек, осы екі түрлі тор ... ... ... айналу
бұрыштары тек, 1800, 1200, 900, 600 қана ... ... ... ... де
тек 2,3,4,6 дәрежелі ғана болады. Басқа дәрежелі симметрия осьтерінің болуы
мүмкін емес.
Бұл ережені сызбамен де көрсетуге болады. Ол үшін ... ... ... бір ... ... бір тектес зат екендігін
көрсететін сызық ретінде шеңберді алайық. Егер зат бір тектес ... ... бір ... ... етіп ... шеңбер сызғанда, шеңбердің сызығы
тордың бірнеше түйінін басып өтуі ... ... ... үстіне тордың
неше түйіні келетін болса, симметрия осі де сонша ... ... ... ... осі болмайтынын дәлелдеу үшін тағы да шеңбер сызайық.
Сол шеңбердің ішінен бес бұрышты ... ... Осы ... бір ... ... тұрған) тор түйініне дәл келеді, ал қалған бұрыштарының бірі
де тор түйініне дәл келмейді.
Сурет 10
Олай болса, бес бұрышты фигураның бір ғана ... ... ... ... дәл келуі симметриялық бес ... ... ... ... ... ... тең әрі ... қарама-
қарсы жатқан екі жағының дәл ортасынан өтетін нүкте ... ... ... (С) деп ... ... ... бар ... екі осьтің түйіскен жері
де центр болады. Айналасы шектелген фигуралардың бір-ақ центрі болады.
Симметрия формуласы. Әрбір кристалдық формада симметрия ... ... бар. ... ... осы ... ... жазылады.
Мысалы, симметриялы мүшелері ең көп кубты алайық. Оның қарама-қарсы жатқан
әрбір параллель екі жағының ... төрт ... бір ось бар. ... жағы алтау. Оның әрбір парында бір осьтен болғанда, алтауында үш
ось, яғни 3L4 ... ... ось) ... ... ... бар. ... қарама-қарсы жатқан екі бұрыш арқылы
бір диагональ жүргізсек, онда ... төрт ... ... ... ... үш ... симметриялық ось болып ... 4L3 ... 12 қыры бар. ... жатқан әрбір екі қырдың ортасынан бір
ось өтеді. Бұл осьтер 2 дәрежелі болады. Демек, 6L2 болады.
Кубтың симметрия ... ... яғни 9Р. ... бір ... (С) ... ... ... жазғанда, кубтың симметриялық формуласы мынау
3L4, 4L3, 6L2, 9РС. ... ... реті ... ... дәрежесінен
басталып, ақырында центр қойылады.
2.2 Кристаллографилық кластар және ... ... ... ... ќарым –
ќатынастарыныњ нєтижесінде олардыњ белгілі бірнеше т±рлері шыѓады. Мысалы,
кристалдардыњ ... ... ... екі жазыќтыѓы болса,
ондай кристалда симметриялыќ екі ... бір ось ... ... ... ... ќиылысќан сызыѓы оныњ осі болады. Демек, L22Р болып
кµрсетілсе, б±л симметриялыќ бір т‰р ... Осы ... ... ... ... ќатынастарын алѓанда ... 32 ... топ ... ... рет 1830 жылы ... ... 1867 жылы
А.В. Гадолин аныќтаѓан [17]. Сонымен, кристалдардыњ формаларына жататын ... ... ... деп ... 32 ... ... симметриялыќ т‰рлерді б±рыштарыныњ соѓан сєйкес
символдарыныњ ±ќсастыѓына ќарай, 7 ... ... ... ... деп те атайды. Сингония б±рыштары тењ деген сµз.
Тор параллелепипедініњ ... ... ... бір
сингонияѓа жатады.
Константалары бойынша алѓанда сингониялардыњ аттары мен формулалары
тµмендегідей:
I. Триклиндік а(в(с; ((((((900
II. Моноклиндік а(в(с; (=(=900; ... ... ... ... ... а=в(с; (=(=((900
V. Тригондыќ а=в(с; (=(=((900
VI. Гексагондыќ а=в(с; (=(=900; (=1200
VII. Кубтыќ а=в=с; ... ... деп ... ... м±ныњ кристаллографиялыќ ‰ш
осініњ ‰шеуі де бір-біріне тік емес, ењкіш келеді (грекше ... ... Б±л ... ... ... атымен жоќ немесе онда тек
симметрия центрі ѓана болады. Триклиндік ... кµп ... ... кµп ... плагиоклаздар атты минералдар, кµк
тотяйын жєне басќалар ... ... деп ... ... м±ныњ бір ѓана осі ењкіш келеді
(грекше моно-бір, клин-ењкейту), басќа екі осі тік ... ... бір ... екі ... бір осі жєне ... бар кристалдар
жатады (L2РС). Моноклиндік сингонияда кµп тараѓан ортаклаз, авгит сияќты
минералдар сондай-аќ ќант та ... ... деп ... ... ... ... кристалдардыњ
кµлденењ ќимасыныњ формасы кµбінесе ромб т‰рінде болады. М±ныњ ... ... ... ... екі ... ‰ш осі (ромбылыќ
диагональдары) жєне симметрия центрі болады (3L23РС). Сондыќтан м±ны ... (тік ... ... деп те ... ... ... ... осыѓан жатады.
Ромбылыќ сингонияда оливин, сурьма жылтыры, ... ... ... ... ... деп ... ... б±ѓан жататын кристалдардыњ
кµлденењ ќимасы тік тµрт б±рышты квадрат болады. Сондыќтан м±ны квадраттыќ
сингония деп ... ... ... ... перпендикуляр тµрт дєрежелі бір
ось, екі дєрежелі тµрт ось, бес симметрия жазыќтыѓы, бір ... ... мыс ... ... ... осы ... ... сингония деп аталу себебі м±ндаѓы кристалдыњ ... тењ ... ... ... ... ылѓи ромб формалас болып келетін
ромбоэдр атты форма да осы тригондыќ сингонияѓа жатады. Сондыќтан ... ... деп те ... ... жататын кристалдыњ ењ жоѓары
симметриялыќ формасында ‰ш дєрежелі бір ось, екі дєрежелі ‰ш осі, ... жєне бір ... ... ... ... проекция жасау ‰шін тµрт осьті координата
ж‰йесі ќолданылады: ±ш ... ... осі ... ... екі дєрежелі ±ш
осі I, II, III осьтер ... ... ... ... ... кварц, кальцит жєне басќалар
мысал бола алады.
Гексагондыќ сингония деп аталу себебі, алты б±рышты, яѓни ... ... осі бар ... ... ... Б±л ... ењ жоѓары формасына алты дєрежелі бір осі, екі дєрежелі алты
осі, жеті жазыќтыѓы жєне бір ... ... ... сингонияны д±рыс проекциялау ‰шін (тригондікі сияќты) тµрт
осьті координата ж‰йесі алынады: алты дєрежелі симметрия осі ... осі ... ... екі ... алты ... ‰шеуі координаталыќ ‰ш
оське жатады, б±лардыњ оњ баѓытыныњ араларындаѓы б±рыш 1200-тан. Осы ретпен
алѓанда ... ... сол ... ... ... баѓытталѓан. Осьтерді
осылай сайлап алѓанда кристалл жаќтарыныњ ... тµрт ... ... ... ... ... ... тењ. Мысалы, (1211)
немесе (1010) т.б. Гексагондыќ сингонияѓа апатит, нефелин сияќты ... ... деп ... оныњ ... ... ... ењ кµп сингония – осы кубтыќ сингония. М±ныњ тµрт ... ‰ш ... тµрт осі, екі ... ... осі, ... ... жєне ... болады. Ењ жоѓары симметриялыќ формасы мынау: (3L44L36L29РС).
Кубтыќ ... ... ... ... ас ... алмаз,
к‰кіртті мырыш, анарлар жєне т.б. Осы ... жеті ... ... ... ... топтауѓа болады. Олар тµмен, орта жєне жоѓары категориялы
сингонияларѓа бµлінеді.
Тµмен категорияѓа ... ... ... ... ... триклиндік, моноклиндік жєне ромбылыќ сингониялар жатады.
Орта категорияѓа жататындардыњ екі параметрі бірдей, ал біреуі басќаша
болады: а=в(с. Б±ѓан тетрагондыќ, тригондыќ жєне ... ... ... ‰ш ... ... сингония жатады : а=в=с, яѓни
б±л кубтыќ сингония.
Е.С. Федоров ... ... ... б‰кіл кристалдар
д‰ниесін екі-‰ш т‰рлі типке келтірді, яѓни 1) куб типтес кристалдар, ... ... ... ... ... ... кубтыќ, тригондыќ, тетрагондыќ, ромбылыќ,
моноклиндік, триклиндік сингониялар жатады.
Гексагондыќ типке ... ... ... ... ... ... жеті ... тµртеуі (тригондыќ, ромбылыќ, моноклиндік,
триклиндік) екі типке ортаќ.
Барлыќ кристалдар т‰рін екі типке бµлгенде Е.С. ... ... ... ... Егер ... жєне ... сингонияѓа жататын
кристалдардыњ кейбір ќабырѓаларын созсаќ, кейбір ... ... онда олар ... ... ... ... басќа
сингониялардыњ ќабырѓаларын ќыссаќ, б±рыштарын т‰зетсек, олар куб ... ... ... айналады.
Енді біз сингониялардыњ жабайы формаларын ќарастырамыз.
Кристалдыњ сыртќы жаќтары бірдей болса, ол ... ... деп ... куб ... формаѓа жатады, µйткені оныњ алты ... ... ... ... ... жаѓы координаталыќ осьтіњ біреуін кесіп µтеді,
басќа екеуімен праллель кетеді. Сол себепті оныњ ... бір ... ... ... (100) – бірінші жаѓы, (010) – екінші жаѓы, (001) – ... ... ... ... ... ... толтырѓан т‰рін жабыќ
форма деп атайды.
Жабайы формалардыњ бірнеше т‰рлері ќабысќан ... ... ... ... ... ашыќ ... ... осы комбинация т‰рінде
кездеседі. Сонымен ќатар жабыќ ... ... ... ... ... т‰рінде кездеседі. Біраќ, жабыќ формалар кристалдар ... ... ... ... ... ќ±рамында неше жабайы
форма бар екенін білу ‰шін оныњ жаќтарыныњ неше т‰рлі екенін ... ... ... ... ... формасына ќарай бµлінуі:
Кесте 1
|Категория |Сингония |Кристалдардыњ ... ... ... |2-ші ... ... ... симметрия |
| | ... 4 ... ... ... ... |
| | |бар. ... |Тригональды |2-ші реттіден жоѓары бір симметрия осі бар.|
| ... |Бір ... ... ... осі бар. |
| ... |Бір ... ретті симметрия осі бар. |
| | |Бір ... ... ... осі бар. ... |Ромбылы |2-ші ... ... ... ... ... ... | |
| ... | ... біз ... ... ... ... ... Б±л жерде мынадай с±раќтар тууы ... ... ... ... ... «µсірілгенде» оныњ белгілі бір симметрия
класына жататынын ќалай біледі?, кристалдардыњ симметриялы болып µсуі ... ... ... ... осы ... жауап берейік. Ал б±л с±рауларѓа жауап беру ... ... ... ... ... ... ќасиеттері
Кристалдардыњ электрлік ќасиеттеріне [5] олардыњ электр µткізгіштігі,
тµтенше электр µткізгіштігі, пьезоэлектрлік жєне магниттік ... Б±л ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Электр µткізгіштігі жаѓынан кристалдар µткізгіштер, диэлектриктер жєне
жартылай µткізгіштер деп ... ‰ш ... ... Олай болу
кристалдардыњ меншікті электр µткізгіштігі не оѓан кері, меншікті кедергісі
деп аталатын, олардыњ ... ... ... ... ... Бір ... меншікті электр µткізгіштігі деп сол
материалдыњ кµлденењ ќимасы 1 кв.см, ал ... 1 см ... ... ... оныњ µлшем бірлігі 105 ом-1*см-1 жєне одан жоѓары, ол
диэлектриктердікі 10-10ом-1*см-1 жєне одан ... ... ... Жартылай
µткізгіштердіњ электр µткізгіштігі осылардыњ ... ... ... яѓни ... ... ... µткізгігтігі
металдардыњ электр µткізгіштігінен ... есе аз ... ... ... есе ... ... Б±ларѓа жататын кристалдардыњ
біразы, мысалы, селен, ... ... жєне т.б. ... ... ... бас ... ал ... атап айтќанда, германий мен кремний
карбиді сол ѓасырдыњ соњѓы кезењінен белгілі болатын. Олардыњ кейбіреулері
техникада кењ ... та ... ... ... ж±рт ... жєне єр т‰ске бояу маќсатында, ал кремний карбидін – электр
пештерінде, ќызуѓа µте ... ... ... кењ ... келеді.
К‰міс ќымбат металѓа жататын болѓандыќтан, электротехникалыќ сымдар,
кабельдер жєне т.б. б±йымдар жасау ‰шін мысты ... кµп ... ... ... электр µткізгіштігі оныњ тазалыѓына байланысты.
Металл неѓ±рлым таза болса, оныњ электр µткізгіштігі де ... ... ... ... ... ... таза металдардікінен
анаѓ±рлым тµмен: мєселен, мысќа пайыздыњ ж‰з ... ѓана ... ... оныњ ... ... ... ... Сондыќтан
элетротехникада ќоспасы 0,05% - тен артпайтын µте таза мыс ... ... ... ток ... ... ... ... аспаптарѓа немесе
ќыздырѓыш ќ±ралдар жасау ‰шін кедергісі зор материал жасау керек ... ... ... ... ... т‰рліше ќ±ймаларды
ќолданады.
Материалдардыњ электр µткізгіштігі тысќары жерлерге де, атап айтќанда,
оѓан т‰сірілген ќысым мен ... да ... ... ... ... электр µткізгіштігі электр
µткізгіштігі кеми т‰седі, ал кедергісі арта т‰седі.
Металдарды ... ... ... ... µткізгіштік артады да,
кедергі кемиді. Сµйтіп, металды суыта-суыта келіп, абсоют нµлге жаќындаѓан
кезде, яѓни ... ... ... кезде, бірсыпыра сынап, ќорѓасын,
ќалайы, алюминий, цинк, ниобий сияќты металдардыњ электр µткізгіштігі кенет
артады. Осыны асқын µткізгіштік ... Егер ... ... ќасиеттерді
металдарда бір ретін тауып, даѓдылы ќысым мен ... ... ... ала ... онда ... ... ... жылуына
айналып, ешќандай шыѓын шыѓармайтын жања электротехника пайда болар еді.
Электрлік ќасиеттерді басќаруда ... ... ... аталатын жања тобы ашылѓаннан бергі жерде ѓана кењ жол ашылды.
Мектеп физика ... ... ... ... ... ‰шін, мысал ретінде кремний кристалын ќарастырѓан.
Кремний – тµртвалентті элемент [1]. Б±л атомныњ сыртќы ќабыќшасында
ядромен байланысты нашар, тµрт ... бар ... ... 11
Кремнийдіњ єрбір атомыныњ ењ жаќын кµршісініњ саны да тµртке тењ.
Кремний ... ... ... сызбан±сќасы келтірілген. Б±л тµрт
электрон, германий мен ... ... ... ... ... ... байланысты ќамтамасыз етеді.
Алайда б±л коваленттік байланыс германий кристалы мен кремний
кристалында азѓана ... ... ... ... Сµйтіп, б±л екі
жартылай µткізгіште таза ... ... ... кезде электр
µткізгіштік пайда болады. Осы таза жартылай ... ... ... ... ... ... ... µзіндік электр µткізгіштігі
дейді. Ал бірсыпыра жартылай µткізгіштерде б±л µзіндік электр ... ... ... ... ... ... ... электр µткізгіштігін оларѓа азды-кµпті т‰рліше ќоспалар ... ... ... [13]. ... ... ... пайда болѓан
электр µткізгіштік енді µз алдына ќоспалыќ µткізгіштік деп аталады.
Металдыќ ... пен ... ... арасында осындай таѓы
бірсыпыра елеулі айырмашылыќтар бар. Атап айтќанда, жартылай µткізгіштердіњ
электр µткізгіштігіне температурамен ќатар ... ... ... жєне ... ... єсер ... ... жартылай µткізгіштерді фотоµткізгіштік
дейтін ќасиет байќалады. Соныњ негізінде ... ... ... оптикалыќ µлшеулерде жєне ... ... ... фотокедергілер жасайды.
Жартылай µткізгіштердіњ µткізгіштігі тысќарѓы µріс кернеулігі артќан
сайын ... ... ... ... ... ... ... емес кедергілер жасалады. Олар приболарда функционалдыќ
т‰рлендірулерді ќамтамасыз етеді, есептегіш ќ±ралдарда жєне ... ... ... ... ... мен ... кенет артып кетуінен
саќтау маќсатында ќолданылады. Ал, кейбір жартылай ... ... ... ... ... ... ... шектен тыс
арта алады. Соѓан байланысты б±лар ... деп ... ... ... ... шаѓын конденсаторлар жасауѓа ќолданылады. Кейбір
сегнетоэлектриктер ... µріс ... ... ... ... µзгертеді жєне керісінше, белгілі бір жиілікпен кµлемін µзгерсте,
оѓан жалѓанѓан тізбекте кернеуді ... ток ... ... ... ... дейді. Жартылай µткізгіштердіњ б±л пъезоэлектрлік
ќасиеті электроакустикада, атап айтќанда электр арќылы ... ... ... ... ... ... µрісі мен магнит µрісі бірге єсер ететін
кезде, оларѓа перпендикуляр баѓыттаѓы кристалдыњ екі ... екі ... ... ... яѓни ... ... ... туады, ал кей
жаѓдайларда температуралар айырмасы пайда болады. ... ... ... деп ... Жартылай µткізгіштердіњ негізгі ... атап ... ток ... ... (1(1), ... n жєне
жылжыѓыштыѓын (, осы Холл эффектісіне с‰йене отырып ... ... ... µрісініњ кернеуі мынаѓан тењ:
U=, ... - ток ... ... ... ... т‰рліше жартылай µткізгіштік ќ±ралдарда,
атап айтќанда, токтыњ к‰ші мен ќуатын, магнит ... ... ... ... ... сигналдарды т‰рлендіретін модулятор,
детектор, к‰шейткіштер, генераторлар сияќты ќ±ралдарда кењ ќолданылады.
Жартылай µткізгіштерде ... ... бір ... ... ... ... біржаќты µткіњзгіштік байќалады. Радиоэлектроникада,
есептегіш машиналарда, автоматикада жєне ... ... ... ... т‰зеткіштер, міне осы ќасиетке
негізделген.
Екі т‰рлі жартылай ... ... ... ... пен ... жерлерінде температуралар айырмасын тудырса, термоэлектр к‰ш пайда
болады, ал жарыќ т‰сірсе,фотоэлектр ќозѓаушы к‰ш ... ... ... осы ... ... жылу ... есесіне электр
энергиясын шыѓарып беретін ... ... ... жєне ... ... ... фотоэлементтер, фотокµбейткіштер,
фотоэлектрондыќ т‰рлендіргіштер деп ... ... ... жєне ... ... бар ‰ш ... µткізгішті
біріне-бірін кезектестіріп тиістіріп ќойса, мысалы, n-p-n немесе ... ... ... ... ... ... к‰шейте алатын
жєне туѓыза алатын болады. Осыѓан негізделіп жартылай µткізгіштік триодтар
жасалады. Б±л ... ... ... ‰ш ... ... ... ... соныњ арќасында транзисторлар деп
аталатын ќолѓа ... ... ... ... ... ... келетін µте шаѓын
ќабылдаѓыштар пайда болды. ... ... ... ... лампаларды ќуып шыѓып, ќ±ралдардыњ кµлемін сонша шаѓын, ыќшамды
етуге м‰мкіншілік беретін осы транзисторлар болмаќ. Олардыњ ... ... ... єлі алда ... Магнитті материалдардың анизотропиясы
Магнитті материалдардан өндіріс пен тұрмысқа қажетті ... ... ... ... ... қасиеті мен
магнитострикциялық (магнитті материалдарды магнит өрісіне ... ... ... ... ... қасиеті) қасиеттерін ескрмеуге болмайды.
Жоғарыда келтірілген алмасу энергиясы ... ... ... ... ие болатындықтан ол изотропты (барлық жағында бірдей)
қасиетке ие ... Ол ... ... ... ... ... қорытқы магнит моментінің бағытын кристаллографилық остің
бағытына қарай бағыттай алмайды. Магнитті материалдарда ... ... ... ... жеңіл, өте жеңіл, ауыр магниттелу ... ... ... көлемге ортақталған кристалдық торға ие
болатын темірдің жеке кристалында ось ... ось ... ... ... (12 ... ... ... барып
кристаллографиялық магниттік анизотропия энергиясы деген ұғым келіп шығады.
Магниттік анизотропияның ... ... ... ... ... ... ауыр ... бағытына бұруға жұмсалатын ... ... Осы ... ... ... ... қасиетін анықтайды.
Магнитті кристаллографиялық анизотропияның энергия- сын магниттелу
векторының кристаллографиялық ... ... ... ... Сонда анизотропия энергиясы куб кристалдары
үшін
(9.58)
мұндағы , , – ... ... ... деп ... тұрақтылардың таңбасы мен шамасына байланысты қандай бағыттың
жеңіл, ауыр ... ... ... ... ... ... ... екі полюстан тұратын кішкентай магнитшелерден тұрады
деп жорысақ, онда магнит анизотропия энергиясының пайда ... ... ... ... ... болып табылады. Жоғарыда
келтірілген изотроптық алмасу энергиясы тек ... ... ... ... тең ... ғана ... ... Егер атомның орбиталық
магнит моменті ... ... ... ие болса, онда ... ... ... ... ... Осы ... электронның ядроны
айнала қозғалатын тұйық орбитасы деформацияланып, шеңбер орнына ... ие ... ... ... ... (кристалдық тордық өрісі) электронның
орбиталық қозғалысына әсер етеді. ... ... ... ... ... ... бір ... өстің бойына қарай бұруға
тырысады. Атомның спин-орбиталық моменті кристалл өрісімен өзара әсерге
түсіп, келтірілген ... ... ... ... ... да ... ... Анизотропияның осындай "механизмін" жеке ионды анизотропия
деп атайды. Өйткені ол жеке ионның орбиталық моментінің ... ... ... ... Бұл ... ... екі жағыдайда еске алуға тура
келеді. Егер орбиталық ... ... ... ... әсерлесу
энергиясының (металдарда) спин-орбиталдық өзара әсерлесу энергиясынан
үлкен болса, онда электрондардың ... ... ... ... да, ол ... ... ... сырттан магнит өрісінің тудыратын болса,
орбиталық магнит ... ... ... ... ... бағыты
өзгереді. Бұл жағыдайда магнит анизотропия энергиясының өзгерісіне спин-
орбиталық әсерлесу жауапты (12 в-сурет) ... ... ... жеке-дара иондық анизотропия жүзеге
асады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кристалл өрісімен әсерлесу энергиясынан көп болады.
Сондықтан осындай магнитті материалдарға ... ... ... ... ... және ... магнит моменттері тұтас бірге (12 г-сурет)
бұрылады. Көпшілік қолды ... ... ... ... ... ... пайдаланылады.
Магниттті материалдарды қолданғанда ерекше ескеретін тағы да бір
қасиеті – ... ... ... сырттан магнит
өрісін туғызғанда біздің еркімізден тыс сызықтық өлшемдерінің ... ... Бұл ... ... деп ... ... ... материалдардың сызықтық өлшемдерінің
өзгерісін ... ... ... әсерінен ... ... ... болады. Механикалық деформация ... ... ... ... ... ... бірін-бірі жабады. Бұл магниттік анизотропия энергиясының
өзгерісіне әкеліп соғады. ... ... ... ... өзгертетін болсақ, онда ол оның ... ... ... Магнитті материал үшін алмасу энергиясы мен магнит анизотропия
энергиясы қосындысының ең төменгі мәнге ие болуы оның формасын ... ... ... ... ... энергиясы изотропты болып, кристалдың магниттелуі
кристаллографиялық оське ... ... онда ... ... ... ... болады. Бұл магнитостиркцияны алмасу магнитострикциясы
немесе парапроцесстің магнитострикциясы деп ... ... ... анизотропия
а) Куб кристалдық торының негізгі бағыттары,
б) Темір монокристалының негізгі кристаллографиялық бағыттары бойынша
магниттелінуі,
в,г) Жеке ... ... ... (в-3d ... 2 ... ... ... "–" берік байланыс "~" әлсіз байланысты көрсетеді
Магнитті материалдарда ... ... ... ... шамаға ие болмайды. Оған ... ... ... ... кристалда ... ... ... шамасы ескерерліктей мәнге ие болады. Мысалы, ... оның мәні ... ось ... ... мәнге ие
болады.
(4)
мұндағы куб торына ие ... ... үшін ... ... ... ... магнитострикция коэффициенттері.
магниттің серпімділік тұрақтылары,
серпімділік модульдері.
Егер магнитострикция коэффициент-тері бір-біріне тең болса, онда
бұндай магнитострикция құбылысын изотропты магнитострикция деп атайды.
Онда ... ... ... ... ... ... - магниттеу бағытымен өлшеу бағытының арасындағы бұрыш.
13-сурет. Магнитострикциялық деформацияның пайда болуын түсіндіретін
схема
а. Кюри температурасынан жоғары ... ... ... ... ... ... изотропиялық алмасу магнитострикция
есебінен үлгінің көлемінің өзгеруі,
в. Сыртқы магнит өрісі ... ... ... ... ... ... Магнит өрісінің үлгінің магнитострикциялық дефор-мациясына әсері.
Кюри температурасынан жоғары ... ... шар ... ие (13 ... ... ... ... -тен төмен болған уақытта изотропты магнитострикцияның
есебінен ол өзінің өлшемін (13 б-сурет) ұлғайтады. Егер үлгі жеке ... ... ... онда ол шар ... ... ... (13 ... Бұл магнитострикциялық деформация әрбір кристаллографиялық осьтің
бағытында әртүрлі мәнге ие болады.
Магниттелу векторын ... ... ... ... ось ... ... ... бағытына бағыттас
етіп (13 г-сурет) бұрады. Осы құбылыс магнитострикциялық ... ... ... ... мәнді қабылдауына жауапты
болып табылады.
Көп доменді кристалдарды сыртқы магнит өрісіне енгізгенде, ... ... ... ... ... көп ... сыртқы
магнит өрісінде жеке доменге көшуге тырысады. ... ... мәні ... ... шамасымен ~ өлшенеді.
Ауыспалы валентті 3d металлдар үшін магнитострикциялық деформация
ал сирек кездесетін ... үшін ... ие ... магнитострикция құбылысына көп тоқталу
себебімізді айта кеткен жөн. ... ... ... ... алудың бірден-бір көзі болып табылады.
Қазіргі техника мен ғылым өркендеген ... ... ... ... күнге кеңейіп келеді.
3 – ТАРАУ
ЭКСПЕРИМЕНТТІК ТАЛДАУ
Оқушылардың қатты дене ... ... ... ... ... ... қатты денелер туралы материал перышкин А.В., Родина Н.А. ... ... ... алғаш рет қарастырылады. Онда заттың агрегаттық
қатты, сұйық және газ тәрізді күйлері туралы алғашқы мәліметттер беріледі.
Яғни заттың ... ... ... күйге өтуі балқу, ал керісінше заттың сұйық
күйден қатты ... ... ... ... ... ... ... қатар кебу, булану, қайнау туралы мәліметтер алады.
Одан кейін Буховцев Б.Б., Мякишев Г.Е. 10-сыныптың физика оқулығында
қарастырылады. Бұл ... ... ... қасиетін оқып үйренуге: кристалл
денелер, аморф денелердің қасиеті, қатты денелердің пластикалық ... ... ... (7 сағат); заттың магниттік қасиеттері,
Кюри температурасы, өткізгіштік кедергілерінің температураға ... ... ... ... ... ... ... курсында қатты дененің қасиеттерін тек эмперикалық-
тәжірибелік немесе электрондық теория тұрғысынан ... ... ... қасиеттерімен қоса оның құрылымы мен құрылысы туралы толық
мағлұмат берілмейді.
Біз № 92 ... ... ... практика барысында 10 «А», 10
«Ә» сыныптарына қатты дене тақырыбында жедел әдіс-тест әдісін қолдандық.
Төменде осы ... ... ... ... ... Егер осы ... онда біз сыныптағы барлық оқушыларды қамтимыз. Әрі бұл әдіс аз
уақыт ... ... ... ... тез ... мүмкіндік
береді. Осындай жетістіктермен қоса, оның ... де бар. Осы ... ... ... ... өз ойларын толық жеткізуге
мүмкіндіктері шектеулі.
Тест
1. атомдары немесе молекулалары кеңістікте белгілі орын алып ... ... ... ... ... ... ... Физикалық қасиеттердің кристалл ішіндегі бағыттарға тәуелділігі
а) изотропия
ә) деформация
б) анизатропия
3. қатты ... ... мен ... ... ... бөлеміз
а) монокристалл және поликристалл
ә) кристалл және аморф
б) сұйық және газ
4. ... ... ... ... ... мен ... ... ......
деп атаймыз
а) деформация
ә) дислокация
б) анизатропия
5. Сыртқы күштер әсері тоқталғаннан кейін толық жойылатын деформация
а) ... ... ... ... ... ... түскен жарықты қалай сындырады
а) бір бағытта
ә) қарама-қарсы бағытта
б) түрліше
7. Саны көп майда ... ... ... ... ... монокристалл
б) кристалл
8. Анизатроптық қасиетке ие қатты денелерді көрсет
а) газдар, сұйықтар
ә) пластмасса, бетон
б) графит, слюда
9. Кристалл ... тән ... ... ... ... ... температура көтерілгенде сұйық қасиетін көрсетеді
б) алыс реттілік
10. Абсолют ... және ... ... ... ... ... ... созылу
11. Симметрия жазықтығының саны көп болса
а) оның симметриялық дәрежесі де соғұрлым жоғары болмақ
ә) керісінше, симметриялық дәрежесі азаяды
б) дұрыс жауап көрсетілмеген.
12. ... не үшін ... ... ... күшейту үшін
ә) айнымалы токты түзету үшін
б) барлығы дұрыс
13. Кристалдарды түзуші бөлшектердің өзара ... ... ... ... ... және алты ... ... атомдық, молекулалық
б) дұрыс жауабы жоқ
14. Байланыстың ... ... ... бос орын қалай
аталады?
а) кемтік
ә) электрон
б) барлығы дұрыс
15. р-типті жартылай өткізгіштерде негізгі заряд тасушылар
а) ... ... ... ... Өз электрондарын беру арқылы еркін электрпондар санын көбейтетін
қоспалар
а) береген
ә) алаған
б) дұрыс жауабы көрсетілмеген
17. ... ... ... ... бар екендігіне
байланысты өткізгіштік
а) электрондық
ә) кемтіктік
б) иондық
18. Симметрия мүшелері мыналар:
а) кристалл, ... ... ... осі, ... ... ... ... Термисторлар не үшін қолданыладу?
а) айнымалы токты түзету үшін
ә) температураны өлшеу үшін
б) электр сигналын күшейту үшін.
20. Қай ... ... ... заңы тек ... заттарда
ә) симметрия заңы барлық табиғат дүниесінде өріс ... ... ... ... тест нәтижесін көрейік
а
б
б
14-сурет - Оқушылардың тест ... ... ...... ... ұпай ... n– оқушы саны
Осы тест бойынша мектеп оқушыларының алғашқы білім деңгейін бақылады
(14 б-сурет). Мектепте практика кезінде факультативтік ... ... ... көрсеткен білім деңгейі 14 а-суретте көрсетілген.
Бұл графикті талдау кезінде мынадай қорытынды жасаймыз. 10 «Ә» ... ... саны 26, ... ... 24. ... ... жалпы алдымызға қойылған мақсатқа жету үшін, мынадай қорытынды
жасаймыз.
1. Мектеп физика курсында ... ... дене ... ... ... беру үшін, оның құрылымы мен құрылысы туралы толық түсінік
берілуі қажет.
2.Мектеп оқушыларына ... ... ... ... ... ... ұғым ... керек.
3. Қатты дененің қасиеттерін оның құрылысы арқылы түсіндіру жолдарын
ұсынамын.
4. Қатты дененің ... және ... ... ... ... кристалдық құрылымына байланысты түсіндіруді ұсынамын.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Шаскольская М.П. Кристаллография М,1976
2.Т.Нұрахметов «Сырсандық кристалдар» ... ... ... ... ... ... 1909.
4.Г.Б.Куперман Изучение свойств твердых тел в курсе средней школы.
М:1962.
5.Н.Носов, М.Сәметқызы молекулалық ... ... ... 1997 ... К изучению свойство твердого тела. «Физика в школе»,
1995 №3
7.Ю.М.Смирнов Кристаллофизика Калинин 1980
8.Б.А.Бірімжанов Химиялық элементтер тарихынан, 1969.
9.Сиротин Ю.И, ... М.П. ... ... М: ... ... ... переработки пластмасса «Физика в
школе», 1959, №2
11.К.З.Әлжанов, К.Қ.Құсайынов, К.Қ.Мүсенов, С.Д.Дәрібеков «Молекулалық
физика» Қарағанды-2001
12.М.Л.Шаскольская «Кристаллы». ... ... ... физикасы туралы әңгімелер». Алматы 1970
14. Бунфельд К.С. Биофизика М,1975.
15.А.В.Погорелов «геометрия» 7-11 класс А-2001
16.Желудев И.С. Физика кристаллов и симметрия ... И.С. ... и ее ... ... Молекулярная физика-10 «Физика» №27/2000
19. Е.Р.Кондаков Строения и свойства вещества. М,1970
20. В.Н.Лихтман Новое учение о твердом теле, «Физика в ... 1990 ... ... курс ... ... Москва, 1978
22. Г.Я.Мякишев, Б.Б.Буховцев «Физика»-орта ... ... ... 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 ... 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 ... 28 ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мүмкіндіктері20 бет
Халықаралық тiлдер10 бет
Галактикалардың динамикалық қозғалысы6 бет
Сұйық пен қатты денелер22 бет
Консервілеу тәсілдері.6 бет
«Қоршаған ортаның сапасы — қоршаған ортаның құрамы мен қасиеттерінін сипаттамасы»6 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет
Азотфиксациялаушы цианобактерия NOSTOC CALSICOLA – ның морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық қасиеттерін зерттеу35 бет
Асқын өткізгіштік. Бравэ торлары. Бриллюэн зоналары. Кристалдың трансляциялық симметриясы. Элементар ұяшық. Негізгі векторлар8 бет
Ауыл мектептеріндегі жасөспірімдердің өнегелілік қасиеттерін қалыптасуы: қазіргі жағдай мәселесі90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь