Өскемен қаласына сырттан әкелінетін көкеністер мен жемістерінің нитраттармен ластануы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 НИТРАТТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АДАМ АҒЗАСЫНА ӘСЕРІ ... ... ... ... ... ... ..6
1.1 Нитраттар ұғымына түсініктеме ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Нитраттардың негізгі көзі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.3 Нитраттардың адам ағзасына рұқсат етілген мөлшері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.4 Адам ағзасындағы нитраттар метоболизмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
1.5 Азот қосылыстарының адам ағзасына кері әсері және нитраттармен
улану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17

2 ӨСКЕМЕН ҚАЛАСЫНА СЫРТТАН ӘКЕЛІНЕТІН КӨКЕНІСТЕР МЕН ЖЕМІСТЕРДІҢ НИТРАТПЕН ЛАСТАНУЫН АНЫҚТАУ ... ... ... ... ... ... 21
2.1 Көкеністер мен жеміс.жидектердегі нитраттардың шекті рауалы деңгейі..21
2.2 Өсімдіктердің нитраттарды жинақтаудағы биологиялық ерекшеліктері ... ..24
2.3 Көкеністер мен жеміс.жидектер құрамындағы нитраттарды анықтаудың
әдіс . тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.4 Шығыс Қазақстан облысының өсімдік өнімдерінің қауіпсіздік жағдайының талдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
2.4 Өскемен қаласының көкеністері мен жеміс.жидектерінің құрамындағы нитрат мөлшерін иономерлік әдіс.тәсіл арқылы анықтау ... ... ... ... ... ... ..38
2.5 Көкеністер мен жеміс.жидектер құрамындағы нитрат мөлшерін азайтуға бағытталған ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53

ҚОСЫМША А ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56
ҚОСЫМША Б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
ҚОСЫМША В ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58
ҚОСЫМША Г ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
ҚОСЫМША Д ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
КІРІСПЕ

Көкеністер мен жеміс-жидектер адам ағзасын дәрумендер, микроэлементтер, пектиндер, органикалық қышқылдар сияқты қажетті заттармен қамтамасыз ететін негізгі көз болып табылады. Алайда осы аталған өсімдік түрлері арқылы адам ағзасының қалыпты өмір сүруіне зиянын тигізетін нитраттар мөлшері де көп түседі. Табиғаттағы азот айналымының бір тармағы болып табылатын нитраттар дені сау адам ағзасында тез сіңіріліп, тез сыртқа шығарылады. Адам ағзасына рұқсат етілген тәуліктік мөлшері 1 кг адам массасына - 5 мг нитрат. Бірақ, нитраттардың адам ағзасына ұзақ әрі көп мөлшерде түсуі денсаулықта үлкен ақаулықтарды туғызуы мүмкін [3; Б.5].
Өскемен қаласында сатылатын көкеністер мен жеміс-жидектердің көбі Орта Азия елдері: Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан т.б. тасымалданады.
Көшетханаларда азотты тыңайтқыштармен аса көп мөлшерде байытылып, қолайсыз жағдайларда өсірілген олардың біраз бөлігінде нитраттар мөлшері шекті мөлшерден асып кетеді. Әрі Қазақстанға тасымалдану барысында қалыпты, біркелкі температураны қолдануға мүмкіншілік жоқ болғандықтан көкеністер мен жеміс-жидектердегі нитраттар мөлшері еселене түседі. Осындай көкеністер мен жеміс-жидектерді пайдаланған адам ағзасына 70-80 пайыз нитраттар түседі. Жеке-дара олар адам ағзасына еш қауіпсіз, себебі бұл қосылыстардың көп бөлігі зәр арқылы сыртқа шығарылады (65-90 пайыз күніне). Алайда, пайдаланылатын жемістер мен көкеністерде нитраттар мөлшері көп болса, олардың біраз бөлігі (5-7 пайыз) ас-қорыту жүйесінде аминдер және амидтермен өзара әсерлесуге түсіп, ағзаға қауіпті нитриттерге (азотты қышқыл тұздарына) айналып кетуі мүмкін. Қанға түскен нитриттер II валентті темірді III валенттіге дейін тотықтырады. Соның нәтижесінде оттегіні ұлпалар мен мүшелерге тасымалдай алмай, тұншықтыруға әкелетін метгемоглобин түзіледі. Өмірге деген қауіп қандағы метгемоглобиннің мөлшері 20 пайыз және одан асса туындайды. Бұл кезде адамның қан қысымы төмендеп, бауыр функциясы бұзылады, күш қуаты мен ақыл-ой белсенділігі төмендейді.

Әсіресе, нитраттар мен нитриттерге ерте жастағы балалар сезімтал,
себебі олардың ферментативті жүйесі әлсіз функцияналданған. Балалардан басқа нитриттармен улану қаупі жоғары топқа жүрек-қан тамыр, тыныс алу ауруларымен ауыратын адамдар, аяғы ауыр әйелдер, егде адамдар жатады. Себебі, олардың ағзасында мүшелер мен ұлпалар азот немесе азотты қышқылдың әсерінсіз-ақ оттегімен жеткіліксіз тасымалданады [8; Б.154].
Жұмыстың негізгі мақсаты Өскемен қаласына сырттан әкелінетін көкеністер мен жеміс-жидектердің жекелеген түрлерінің нитратпен ластануын анықтау болып табылады.
Аталған мақсатты жүзеге асыру үшін мынадай міндеттер қойылды:
- нитраттардың негізгі көздерін анықтау;
- азот қосылыстарының адам ағзасына кері әсерін көрсету;
- Өскемен қаласына сырттан әкелінген кей көкеністер мен жеміс- жидектер құрамындағы нитраттар мөлшерін есептеу;
- көкеністер мен жеміс-жидектердегі нитраттарды төмендететін шараларды ұсыну.
Жұмыстың зерттеу объектісі болып Өскемен қаласына сырттан тасымалданатын көкеністер мен жеміс-жидектер құрамындағы нитрат мөлшері табылады.
Зерттеу нысаны ретінде көкеніс және жеміс-жидек дақылдары алынды.
Осы жұмыста зерттеудің теориялық, экспериментальды, аналитикалық-зертханалық әдістері қолданылды.
Зерттеудің ақпараттық базасы Қазақстандық және шетелдік ғалымдардың, эколог, биолог, химик, биотехнологтардың өсімдіктер, көкеніс пен жеміс-жидектер, азот қосылыстары туралы ғылыми еңбектері, оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар, озат ғалымдардың іс-тәжірибелері негізінде құрылды. Өндірістік іс-тәжірибе барысында зерттеуге қажетті ақпараттар алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы алғаш рет Өскемен қаласына сырттан
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Банкина Т.А., Иванова Н.А., Орлов В.В. О взаимозависимости регламентов по применению азотных удобрений и предельных норм нитратов в капусте // Экологические проблемы накопления нитратов в окружающей среде.-Пущино,1989.-С.127-128.
2 Барсельянец Г.Б., Хечутова Р.М., Петросян Л.О., Мартиросян И.М. Токсикологическая характеристика натриевой селитры // Минеральные удобрения и качество пищевых продуктов.- Таллинн,1980
3 Богатырев Ю. В помощ потребителю.- Новосибирск,1991.-С. 13-30.
4 Боговский П.А. Современное состояние проблемы канцерогенных N- нитрозосоединений // Канцерогенные N- нитрозосоединения и их предшественники- образование и определение в окружающей среде. Таллин,1981.- С.5-8.
5 Боговский П.А.Азотные удобрения и проблем рака // Минеральные удобрения и качество продуктов питания.-Таллинн,1981.-С.24-27
6 Болотов М.П., Соболева Е.А. О востановлении нитратов в нитриты в свекольном соке // Вопросы питания.-1971.-№ 6.-С.48-50
7 Волкова Н.В. Гигиенические значения нитратов и нитритов в плане отдаленных последствий их действия на организм.-Таллинн,1977.-С.331-332
8 Габович Р.Д., Припутина Л.С. Гигиенические основы охраны продуктов питания от вредных химических веществ.- К,1987
9 Гукова М.М., Али Хасан Касем, Глунцов Н.М. Дозы удобрений и качество плод тепличного огурца // Картофель и овощи.- 1981.- № 1.-С. 27-28
10 Давыдов Р.М., Калинина И.Г., Моисеев Ю.В. Нитраты и разрушение аскарбиновой кислоты // Экологические проблемы накопления нитратов в окружающей среде .-Пущино, 1989
11 Жукова Г.Ф., Авясов Р. М., Ливщиц Б.М. Влияние некоторых пищевых добавок и пищевых продуктов на образование N –нитроаминов из предшественников в желудке крыс // Канцерогенные N-нитросоединения и их предшественники- образование и определение в окружающей среде.-Таллин,1981
12 Зарубин Г.П., Дмитриев М,Т., Приходько Е.И., Мишщихин В.А. Гигиеническая оценка нитратов в пищевых продуктах // Гигиена и санитария.-1984.- № 7.- С. 49-52
13 Зинченко Р.Ф., Москалюк Л.И., Жуковский О.М., Влияние кулинарной обработки и хранения растительных продуктов на содержание в них азотных веществ (нитратов и нитритов) // Теоритические и практические аспекты изучения питания человека.-М,1980
14 Капанадзе Ш.Х. К вопросу установления предельно допустимой концентрации нитратов в воде // Гигиена и санитария,- 1961.- № 9. –С. 7-11
15 Коммонер Б. Технология прибыли.- М,1976
16 Корчагин В.Н.Защита растений от вредителей и болезней на садова-огородном участке.-Справочник.- М:Агромпромиздат,1988
17 Красковсий Г.Н., Васюкович Л.Я., Лужская Х.И., Митченков В.Т., Роома М.Я. Методические подходы к установлению максимально допустимой нагрузки нитритов и нитратов, поступающих с водой и пищей // Гигиена и санитария.-1982.- № 4.- С. 23-24
18 Митченков В.Т., Яковлева Е.С., Косенкова Ю.А., Групп Ж.М. Влияние витаминов, сахаров, органических и аминокислот на концентрацию нитратов и нитритов//Канцерогенные N-нитрозосоединения и их предшественники-образование и определение в окружающей среде.-Таллин,1981
19 Мишустин Е.Н. Возможные экологические последствия нерационального применения азотных минеральных удобрений // Экологические последствия применения агрохимикатов.- Пущино,1982
20 Молдахметов З.М., Ғазалиев А.М, Фазылов С.Д. «Экология негіздері», Қарағанды, 2002
21 Мурох В.И. Минеральные удобрения и проблемы качества продуктов питания // Вопросы питания.-1988.- №2.-С. 4-7
22 Мурох В.И. Проблема нитратов в пищевых продуктах и некоторые пути
ее решения // Здравохранение Белоруссии.-1989.- № 1.-С. 47-50
23 Назарюк В. М., Якименко В.Н. Пути снижения содержания нитратов в овощной продукции // Экологические проблемы накопления нитратов в окружающей среде.-Пущино,1989
24 Опополь Н.И, Добрянская Е.В., Чернокан В.Ф., Опинка И.М. Определение допустимой суточной дозы нитратов в рационе питания человека// Проблема гигиены труда и окружающей среды.- Кишинев,1987.-С.59-65
25 Опополь Н.И., Добрянская Е.В. Нитраты.-Кишинев,1986
26 Оспанова Г.С., Бозшатаева. «Экология», Алматы: Экономика,2002
27 Петров М.М., Л.А. Михелев. Неорганическая химия – Л.: Химия, 1974
28 Попова Г.В., Трофимова М.Г. Задача первостепенной важности // Защита растений.-1984
29 Саноцкий И.В., Фоменко В.И. Отдаленные последствия влияния химических соединений на организм.-М,1979
30 Фадеев В.М. Быстрое обнаружение нитратов в овщах, кормах и воде.-Новосибирск,1987
31 Широков Е.П., Полегаев В.И. Хранение и переработка плодов и овощей.- М,1989
Яблоков А.В., Остроумов С.А. Уровни охраны
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Экология кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
тақырыбы: ӨСКЕМЕН ҚАЛАСЫНА СЫРТТАН ӘКЕЛІНЕТІН ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АДАМ АҒЗАСЫНА ӘСЕРІ..........................6
1.1 ... ... ... ... Нитраттардың адам ... ... ... Адам ... ... Азот ... адам ... кері ... және ... ... ҚАЛАСЫНА СЫРТТАН ӘКЕЛІНЕТІН КӨКЕНІСТЕР МЕН ЖЕМІСТЕРДІҢ НИТРАТПЕН
ЛАСТАНУЫН ... ... мен ... ... ... рауалы
деңгейі..21
2.2 Өсімдіктердің нитраттарды ... ... ... мен ... ... ... анықтаудың
әдіс ... ... ... ... өсімдік өнімдерінің қауіпсіздік жағдайының
талдауы.................................................................
..............................................35
2.4 Өскемен қаласының көкеністері мен ... ... ... иономерлік ... ... ... мен ... құрамындағы нитрат мөлшерін азайтуға
бағытталған
ұсыныстар...............................................................
......................47
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................50
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... мен ... адам ... ... пектиндер, органикалық қышқылдар сияқты қажетті заттармен
қамтамасыз ететін негізгі көз болып ... ... осы ... ... ... адам ... ... өмір сүруіне зиянын тигізетін
нитраттар мөлшері де көп ... ... азот ... бір ... ... нитраттар дені сау адам ағзасында тез сіңіріліп, тез сыртқа
шығарылады. Адам ағзасына рұқсат ... ... ... 1 кг адам
массасына - 5 мг нитрат. Бірақ, нитраттардың адам ... ұзақ әрі ... ... денсаулықта үлкен ақаулықтарды туғызуы мүмкін [3; Б.5].
Өскемен қаласында сатылатын көкеністер мен жеміс-жидектердің көбі
Орта Азия елдері: ... ... ... т.б. тасымалданады.
Көшетханаларда азотты тыңайтқыштармен аса көп мөлшерде байытылып,
қолайсыз жағдайларда өсірілген олардың біраз бөлігінде ... ... ... асып ... Әрі ... ... барысында қалыпты,
біркелкі температураны қолдануға мүмкіншілік жоқ ... ... ... нитраттар мөлшері еселене түседі. Осындай көкеністер
мен жеміс-жидектерді пайдаланған адам ағзасына 70-80 ... ... ... олар адам ... еш ... себебі бұл қосылыстардың
көп бөлігі зәр арқылы ... ... (65-90 ... ... Алайда,
пайдаланылатын жемістер мен көкеністерде нитраттар ... көп ... ... ... (5-7 пайыз) ас-қорыту жүйесінде аминдер ... ... ... ... ағзаға қауіпті нитриттерге ... ... ... ... ... Қанға түскен нитриттер II валентті
темірді III валенттіге дейін тотықтырады. Соның ... ... мен ... ... ... тұншықтыруға әкелетін метгемоглобин
түзіледі. Өмірге деген қауіп қандағы метгемоглобиннің мөлшері 20 пайыз және
одан асса туындайды. Бұл ... ... қан ... ... бауыр функциясы
бұзылады, күш қуаты мен ақыл-ой белсенділігі төмендейді.
Әсіресе, нитраттар мен ... ерте ... ... сезімтал,
себебі олардың ферментативті жүйесі әлсіз функцияналданған. Балалардан
басқа нитриттармен улану ... ... ... ... тамыр, тыныс алу
ауруларымен ауыратын адамдар, аяғы ауыр ... егде ... ... ... ... мүшелер мен ұлпалар азот немесе азотты ... ... ... ... [8; Б.154].
Жұмыстың негізгі мақсаты Өскемен қаласына сырттан әкелінетін
көкеністер мен жеміс-жидектердің жекелеген ... ... ... ... ... ... ... асыру үшін мынадай міндеттер қойылды:
- нитраттардың негізгі көздерін ... азот ... адам ... кері ... көрсету;
- Өскемен қаласына сырттан әкелінген кей көкеністер мен жеміс-
жидектер ... ... ... есептеу;
- көкеністер мен жеміс-жидектердегі нитраттарды төмендететін
шараларды ұсыну.
Жұмыстың зерттеу ... ... ... қаласына сырттан
тасымалданатын көкеністер мен жеміс-жидектер құрамындағы нитрат мөлшері
табылады.
Зерттеу нысаны ретінде көкеніс және ... ... ... ... ... теориялық, экспериментальды, аналитикалық-
зертханалық әдістері қолданылды.
Зерттеудің ақпараттық базасы Қазақстандық және шетелдік ... ... ... ... ... көкеніс пен жеміс-
жидектер, азот қосылыстары туралы ғылыми еңбектері, ... мен ... ... озат ... ... ... ... іс-тәжірибе барысында зерттеуге қажетті ақпараттар алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы алғаш рет Өскемен қаласына сырттан
әкелінетін көкеністер мен ... ... ... ... ... ... ... қалыпты деңгейден қандай
мөлшерде асып түсетіндігі ... ... ... берілген зерттеу жұмысының
мәліметтерін Шығыс Қазақстан аумағының санитарлық - гигиеналық ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... 60 ... арналған студенттердің ХІV ғылыми ... ... ... ... көкеністер мен жеміс-жидектердің нитратпен
ластануы» тақырыбымен ... ... ... ... Шығыс
Қазақстан Мемлекеттік Университетінің экология және жаратылыстану ғылымдары
факультетінің 17 ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері»
тақырыбымен (Өскемен,2008) баяндалып, апробацияланған.
Диплом жұмысы ... екі ... ... қорытынды, қолданылған
әдебиеттер тізімі мен қосымшаларды қамтиды.
1 НИТРАТТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АДАМ ... ... ... ... ... – азот қышқылының (HNO3) тұздары мен эфирлері, кез ... ... ... ... ... Сілтілік металдар мен
нитраттары II топ негізгі ... ...... және басқалары
–көбіне селитралар деп аталады. Нитраттардың барлығы суда жақсы ериді.
Нитраттарды концентрациялы күкірт ... ... ... ... ... бөлініп шығады:
NaNO3+H2SO4 = NaH2SO4+HNO3
Буды салқындатқандатқанда түтінденген азот қышқылы алынады. Азот
қышқылын химия лабораториясында осылай алады, ал ... ... оны ... да ... ... ... осылай алған.
Нитраттарға тән қасиет – қыздырғанда ыдырап, басқа заттармен ... ... ... кез ... ... ... қатар ондағы өсетін
барлық өсімдіктер құрамында кездеседі. Түзілуіне байланысты ... ... ... органикалық және бейорганикалық.
Бейорганикалық нитраттар – түссіз ... ... ... тұрақты, жоғары температурада оттегін тез бөліп, күшті
тотықтырғыш болады. Мысалы, 2 KNO3 = 2 KNO2+O2. ... суда ... ... ... ... тыңайтқыштар ретінде кеңінен қолданылады.
Органикалық нитраттар – молекуласында бір немесе бірнеше ONO2 ... ... ... ... ... ... ашық ... жағымды иісі бар сұйықтар, суда мүлдем ерімейді, тек эфир ... ғана ... ... ... ... ... термиялық
тұрақты емес. Спирт немесе фенолдың азот қышқылымен әрекеттесуінен алынады
[27; Б.16].
Нитраттар өсімдіктердің азотты қоректену агенттері ретінде ... (NaNO3), ... (KNO3), ... (NH4NO3) және селитраның
кейбір басқа түрлері қолданылады.
Нитраттардың өсімдіктерге ... ... ... ... ... ... ... сабақтар мен тамырларға жиналып қалуына
әкеледі. Тікелей өсімдіктер үшін нитраттардың ... тыс ... ... ... алайда олар жылы қандылардың ... ... ... ... және амидтермен өзара әсерлесуге ... улы ... ... ... радикалдармен немесе
металдармен өзара әсерлесу ... ... ... ... мен нитрозоамидтердің түзілуі мүмкін.
Мұндай тағамдық өсімдікті ұзақ ... ... ... ... нитраттардың жинақталуы зат ... ауыр ... ... ... жүйесінде ақаулықтарды тудырады. Нитроза-қосылыстарға
келсек бірқатар жағдайларда олар зиянды ... ... ... ақ ... ... ... көзі ... NO3 ионы бар минералдық тыңайтқыштар
табылады. Нитраттар әсіресе көшетханада өскен ... көп ... ... ... ... ... адам ағзасында бактериялардың
әсерінен жеңіл нитриттерге (NO2 ) ... ... ... ... ... белгілі канцерогендердің ең күштілерінің
бірі. Нитриттер сонымен ... ... ... ... ... ... үш валентті темірге айналдырады. Соның нәтижесінде
оттегіні ұлпалар мен ... ... ... ... ... ... Өмірге деген қауіп қандағы метгемоглобиннің мөлшері
20 пайыз және одан асса туындайды. Бұл кезде адамның қан қысымы ... ... ... күш ... мен ... белсенділігі төмендейді
[18; Б.41].
Ет пен балықты тұздағанда нитриттер (NaNO2) қолданылады. Олар еттің
табиғи түсін сақтайды және ... ... ... көп кедергі жасайды.
Тағам өндірісінде азоттық бояулар тәттілер мен кремдерге қосылады. Мұндай
қосылысты тағамдарды қолданған адамдарда демікпе ауруы ... ... ... ... көзі
Өсімдіктерде нитраттардың шоғырлануы топырақ құрамында көп ... ... ... ... тыңайтқыштардың көп мөлшерде қолданылуы
өнімнің сандық көрсеткіштерін жоғарлатқанымен, оның қоректік, технологиялық
және гигиеналық құндылықтарын төмендетеді. Өнімнің ... мен ... көп ... ... ... ... ... азотпен құнарландыру
жерасты суларының ластануына әкеп соғады. Бұл қазіргі ... ... ... ... ... ... көп ... азотты пайдаланған
жағдайда бірден жағымсыз әсерлерді байқауға болады. Бұл ... ... мен ... ... ... ... ... байланысты. Сол себепті жүйелі түрде топырақтағы азот
мөлшерін қадағалап, әртүрлі технологиялық әдіс-тәсілдердің нәтижесінде ... ... ... қажет. Ол өндіріс пен ауыл шаруашылығының қарқынды
дамуының негізгі критерийлерінің бірі болып отыр. Өсімдіктер өндірісінде ... ... ... ... қолдану уақыты мен
пайдалану тәсілдерін оптимизациялау ... ... ... ... сол уақыттағы топырақтағы азот мөлшерін ескеру мен қатар, ... ... ... де ... жөн. ... ... белгілі
мөлшерде азотты тыңайтқыштарды қолдану өте пайдалы екендігі ... бұл ... ... ... ... ... - ... тіршілігіндегі ең негізгі элементтің бірі болып
табылады. Ол өсімдіктерде ақуызды түзетін амин ... ... ... ... ... ... ең ... функция – фотосинтезге қажетті
хлорофил дәндерін түзу үшін қажет. Оның әртүрлі ... ... ... ... Азот ... өсімдіктердің өсуін тежейді. Онымен аз
қамтамасыз етілген өсімдіктердің реңі ашық жасыл немесе сарғыш түстес болып
келеді, вегетативті ... ... ... қарағанда тез аяқталып,
физиологиялық тұрғысынан өңі солған ... ... ... ... ... етіліп отыруы хлорофилдердің ... ... ... ... ... сыртқы бөліктерінің
ассимиляциясын жоғарылатып, өсу уақытын ... ... ... ... ... (азотты және аммиакты) ретінде алады. Өсімдікте
азот күрделі өзгерістерге ұшырайды. Өсімдіктердегі азот метоболизмі күрделі
процесс, нитраттар онда аралық орынды ғана ... – HNO2 – (HNO)2 – NH2OH ... ... ... ... өсімдіктерде нитриттерге дейін қалыптасады. Бұл процесске
әртүрлі металлдар қатысады (молибден, темір, мыс, ... ... көп ... ... жоғалтылады. Себебі, онда көміртегі
негізгі көзі болып табылатын энергияның көп ... ... ... ... ... ... үлкен жағдай туғызады. Әртүрлі
түрленулерден өткен нитриттер аммиакты түзеді. Аммиакты орыс ғалымы ... ... ... ... мен ... деп атаған.
Нитраттардың қазіргі негізгі көзі болып - NO3 ионы бар минералдық
тыңайтқыштар ... отыр ... 1-де ... ... азот ... тыңайтқыштар
|Тыңайтқыш аты ... ... ... ... ... ... |NH4NO3 ... (мочевина) ... ... ... ... ... ... |NaNO3 ... 1 ... аты ... ... ... селитрасы ... ... ... сусыз аммиак |NH3 ... суы |NH3+H2O ... ... мен ... |NH4NO3+ NH3+H2O ... ерітіндісі | ... ... ... |KNO3 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... көшеткілерде өсетін өсімдіктерде көп кездеседі.
Олар өсімдіктерге азотты тыңайтқыштар арқылы ... ... ... 5 түрі ... ... ... ... амидты. Сонымен қатар аммиакаттар мен ... ... ... ... ... де ... ... тыңайтқыштары. Өніп-өсуі үшін қажетті азотты өсімдік топырақтан
көбіне нитраттар және аммоний тұздары күйінде ... ... ... ... осы ... түрлеріне және өсімдіктің
биологиялық ерекшеліктеріне байланысты болады. Түрлі ... ... де ... ... ... түрі ... азотпен қамтамасыз
ете алмайды, сондықтан ол топыраққа органикалық және ... ... ... ... тыңайтқыштардан сусыз аммиак пен аммиакты су
қолданылады. Біріншісінде 82,3 пайыз азот бар, ең ... ... ... ... ... ... 17,7 пайызы оның құрамына кіретін
көмірсутек. Дұрыс қолданыстағы тыңайтқыштың пайдасы көп, алайда оны
көкеністерге қолдануда шектеу жасау қажет [21; ... ... ... бірі - ... ... ... ... тыңайтқыш ретінде құрамында
20,5пайыз азоттан тұратын күкірт ... ... - ... ... Бұл
тыңайтқыш түрі барлық көкеністерге қолдануға болады. Әсіресе картоп өсіруде
қолданған тиімді, себебі ... азот пен ... бар. ... ... ... қышқылды аммоний. Бұл ақ түсті кристалл ұнтақтың құрамында
20,5-21пайыз азот бар, ол суда жақсы ериді, ... ... ... ... ... ... Құрғақ күйінде оңай шашылады.
Аммонийлі-нитратты тыңайтқыштаға құрамында 34,5 пайыз азот бар аммиак
селитрасы жатады. ... ...... ... ... ... ... азот болады. Оны өндіріс түйіршектелген күйінде шығарады. Түсі ... ... ... Суда ... ... Бұл азот тыңайтқыштары ішінде
неғұрлым тиімдісі, оған осал ... ... тән. ... ... жеңіл,
жер асты суы жақын орналасқан, азоттың шайылып кетуі ... ... ... алдын енгізудің қажеті жоқ. Аммиак селитрасында азоттың
көп бөлігі аммоний түрінде болғандықтан, оның ... ... ... ... аз шайылады.
Амидті тыңайтқыштардың ішінде ең көп тарағаны ... оны ... деп те ... ...... аса бай келетін азот тыңайтқышы,
оның құрамындағы азот 46 пайыз-ға жетеді. ... ... ... ... ... ол ... ... тигізетін
әсеріне қарағанда мочевина ... ... ... ... ол ... тең ... [3; Б.13].
Ғылыми зерттеулер нәтижесінде картоп егілетін алқапқа ... ... ... ... ... және ... ... болатынын көрсетті. Дұрыс қолданған жағдайда ... ... ... әр тоннасы қосымша 18-20 ... ... ... ... Өсімдіктердегі азот мөлшерін ... әкті ... ... ... 2,4 ... ... ... Себебі оның
арқасында нитрофиксация процесінің ... ... ... ингибитор аммонийдің ыдырауын бірнеше жұмаға тежейді. Ол ... ... аса ... ... табылады және өсімдіктер пайдаланатын
қосылыстарды түзеді.
Азотты тыңайтқыштарды қолданған кезде оның аз ... ... ... жөн ... ... ... ... түрлеріне. Ең бастысы азоттың өсімдіктерге ... ұзақ ... өтуі ... ... заттармен қапталған гранулалар тыңайтқыштардың
топырақта тез ыдырап ... жол ... ... баяу әсер ... ... ... қырыққабат пен қызылшада
құрамындағы нитраттар біраз ... ... ... қияр ... аз ... ... азоттың үлкен мөлшерлерін енгізсе де бұл көрсеткіш аса өсе
қоймайды. Азотты тыңайтқыштарды енгізудің оптималды мөлшері 90 ... ... ... ... азотты қолдану ұсынылады. Азотты
аммиакты түрлерін қолданудан бас тарту керек, себебі ол картоп түйіндерінде
нитраттардың шоғырлануына ... ... аса ... ... ... 50 ... ... пайдалануға болмайды. 160 кг/га ... ... ... ... мөлшері 1100-2400 мг/кг –ға дейін өседі.
1.3 Нитраттардың адам ... ... ... ... мен ... ... мөлшері белсенді
агротехнологияға ... ... ... ... мен ... ... мөлшері де бірдей болмайды.
Ауылшаруалығы өнімдерінің құрамында агрохимикаттардың шекті ... ... ... ... мен бақылау жүйесіне байланысты. Яғни, топырақ
дұрыс бапталып, дұрыс бақыланса оның құрамындағы ... ... де ... ... кей ... ең күрделі бақылаудың өзінен ... ... ... бар өнімдер өтіп кетуі де мүмкін. ... ... әрі оның ... 99, 90, немесе 95 пайыз-бен өнімде
нитраттар жоқ екендігіне кепілдік береді.
Тұтынушылар үшін барлық 100 ... ... ... ... аспауы қажет. Сонымен қатар нитраттардың кез келген мөлшері қауіпті
болып ... ... ... бар. ... ... ... балалар, аяғы
ауыр немесе бала емізетін әйелдер, қан айналым, тыныс алу, ас ... ... ... агрохимикаттардың қалдықтарынан туындайтын қайғылы
жағдайлар олардың ... емес ... ... ... ... ... мөлшерімен анықталады. Ал оның тәуліктік мөлшері қалай
анықталады? Егеуқұйрықтарға жүргізілгін тәжірибе бойынша, дені сау, ... ... дене ... әр 1 ... 4 ... ... ... яғни бұл тәуліктік рұқсат етілген мөлшер болып
табылады. ... ... ... ... ... ... рұқсат
етілген мөлшері дене массасының әр килограммына 4 мг. екендігін айтқан. 6
айға дейінгі балаларға құрамында ... бар су ... ... ... ... ... ... Мектепке дейінгі балаларға
нитраттардың тәуліктік ... ... ... дене ... әр
килограммына 0,2 мг. Иттерде ... ... ... ... ... ... максимады тәуліктік мөлшері бала дене
массасына 1,89 мг/кг-ға тең. ... ... ... ... омыраудағы балалардың қабылдауы әртүрлі болуына байланысты, бұл мөлшер
қолданысқа енгізілмеген [3; Б.28].
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ... ... ... ... ... ... ересек адамның әр дене массасына 5мг. БҰҰ-ның
өндірістік және ауылшаруашылық комиссиясының шешімі бойынша 1 ... ... ... ... ... рауалы деңгейі – 500 мг. ТМД
елдерінде ересек адамға ... ... ... ...... ... дене ... әр бөлігіне - 5мг [8; Б.41].
Нитраттардың 60 килограмдық ересек адамға ... ... ... Красовский Г.Н. бойынша – 4мг/кг*60кг=240мг/кг;
- денсаулық сақтау ұйымы бойынша – 5мг/кг*60 кг=300мг/кг.
Санитарлық талаптары қанағаттанарлықтай көкеністер мен ... ... ... пайдалану үшін әр адамға өзінің тәуліктік
мөлшерін білу ... және ол ... ... белгілі мөлшерде пайдалану
керек. Сол сияқты вегетериандық тағамды қолданатын адамдардың күнделікті
рационын көкеністер мен ... ... ... нитраттардың көп
мөлшері түсу қаупі бар. Вегетариандық болу үшін тек таза ... мен ... ... керек.
Өзіндік тәуліктік мөлшерді білу үшін әр адам өз дене массасын 5 ... ... ... ... ... ... үшін 0,2-ге ... 2-де
көрсетілген).
Кесте 2
Нитраттардың рұқсат етілген тәуліктік мөлшері
|Салмағы,кг ... ... ... |
| ... ... ... ... (6 айға ... ... ... ... кг ... ... ... |2 ... ... ... бала) |4 ... |120 ... |20 ... |240 ... |320 ... ... мен суға байланысты тәуліктік мөлшері (1):
ТРМ=Nсудікі+Nтағамдікі ,
(1)
Nсудікі мен Nтағамдікі ... (3) және ... ... ... ... ... = nтағамдікі*
Pтағамдікі , ... мен ... - ... ... және тағамдағы
концентрациясы мг/л, мг/кг; Vсудікі- ... ... ... су ... ... - тәулік бойынша желінген тағам мөлшері [30; Б.2].
1.4 Адам ағзасындағы нитраттар метоболизмі
Құрамында нитраттар мөлшері жоғары болып келетін ... ... адам ... нитраттар ғана емес, сонымен қатар оның
метоболиттері- нитриттер мен ... да ... ... түскен нитраттардың кіріс және шығыс балансы әлі күнге
дейін анықталмаған. Себебі, нитраттар ... ... ... ... ... ... өздігінен түзілуі мүмкін. 1961 жылы Тартустың Wilffins
университеті ... ... ... адам ... зәр ... ... анықтаған [25; Б.45].
Барлық өсімдіктердегідей адам ағзасында ... ... ... ... ... қолайсыз жағдайларды туғызбайды. Барлық мәселе
олардың концентрациясының өсіп кетуінде.
Ағзаға нитраттар су және азық түлік арқылы түсіп ... ащы ... ... сіңіріледі, сыртқа зәр шығару арқылы шығады. Сонымен қоса
нитраттар ана ... де ... ... ... нитраттардың мөлшері ана
рационындағы көкеністердің ... мен ... және ... ... байланысты. Нитраттардың сүттегі максималды мөлшері босанудан
кейін 1 ай ішінде болып, кейіннен оның мөлшері азая түседі.
Ағзада ... ... ... ... ... нитраттар
емес, олардың метоболиттері – нитриттер. Нитриттер гемоглобинмен араласып,
оттегіне ... ... ... ... Нәтижесінде қандағы
оттегі сыйымдылығы азайып гипоксия ... ... ... ... түзілу үшін бар жоғы 1 мг натрий нитриты ғана қажет.
Қалыпты жағдайда адам қанында 2пайыз ... ... Егер ... ... асса ... улану белгілері (демікпке, тахикардия,
ционоз, әлсіздік, бас ауруы), ал мөлшері 50 ... асса өлім ... ... ... ... ... метгемоглобин
редуктозамен реттеледі, ол метгемглобинді гемоглобинге ... ... ... 3 ... кезінде ғана
қалыптасаты, сол себепті жасқа ... ... 3 айға ... ... ... ... химизміне байланысты әдебиеттерде адам ... ... ... дерек жоқ. Опополь Н.И. пікірінше, олардың ... ... ... ... Қандағы нитраттардың жоғары
концентрациясына қарамастан метгемоглобиннің мөлшері 2,1-4,5пайыз, ... ... ... рет аз ... ... қауіптілігі қанға нитраттардың түсунен кейін ғана
жоғарылайды. Нитраттарды нитриттерге дейін ішекте болатын ... ... ... ... өнімдерді сақтауда
ескерілетін фактор: азық-түліктердегі нитраттар мөлшері мен микроағзалардың
тіршілік жағдайына байланыстығы. Ішек ... ... аз ... ... орта қажет. Нитраттарға әсіресе асқазаны төмен қышқылды
адамдар сезімтал келеді. Ондай ... ... ... дейінгі балалар,
гастрит және диспепсиямен ауыратындар жатады. ... тоқ ... ... ену ... ... ... түзілу
пайызы дені сау
адамдарға қарағанда қарқынды жүреді [8; Б.6].
Дені сау ... су ... ... ... ... ... 80-100 ... жеткенде, уланудың жеңіл түрі
байқалған. Ал диспепсиямен ауыратын балаларда интоксикация 50 мг/л ... суды ... соң ... ... ... ... ... интоксикацияны
қарқындата түседі. АҚШ-та, Германияда ... ... ... туындаған спецификалық аурулар жайлы айтылған болатын.
Балаларға ... ... ... ... көп ... ... коллодезді судан жасалғандықтан, балалар улануға ... ... ... ... ... ... тану,
тахикардия, цианоз, тартылу, өліммен көрінген. Уланғандардың қанында
20пайыз-дан кем емес ... ауыр ... -30 ... ... - 50 пайыз екендігі анықталған. Балалардың көбінде нитраттарды
нитриттерге айналдыратын диспепсия анықталған. ... ... ... ерте ... балалар сезімтал келеді, себебі олардың
ферментативті жүйесі әлсіз ... ... орай ... дейін қалыртастыру ересек балаларға қарағанда әлсіз, әрі баяу
жүреді. Ерте жастағы балалар рационынан құрамында ... бар ... ... ... ... ал ... шырындарын аса сақтықпен
пайдалану қажет.
1.5 Азот қосылыстарының адам ағзасына кері ... және ... мен ... ... адам ... 70-80пайыз нитраттар
түседі. Жалпы жеке-дара олар адам ... еш ... ... ... көп бөлігі зәр арқылы сыртқа шығарылып отырады (65-90пайыз
күніне). Бірақ, пайдаланылатын жемістер мен ... ... ... ... ... ... ... (5-7пайыз) ас-қорыту жүйесінде аминдер және
амидтермен өзара әсерлесуге түсіп, адам ... ... ... ... ... ... кетуі мүмкін. Қанға түскен нитриттер II
валентті ... III ... ... ... Соның нәтижесінде
оттегіні ұлпалар мен ... ... ... ... ... түзіледі. Өмірге деген қауіп қандағы метгемоглобиннің мөлшері
20пайыз және одан асса ... Бұл ... ... қан ... ... ... бұзылады, күш қуаты мен ақыл-ой белсенділігі төмендейді.
Мүшелердің жасушалары мен ұлпаларының қалыпты тыныс алуы ... ... ... сүт қышқылы, холестерин түзіліп, ақуыз мөлшері
күрт төмендейді. Нитраттарға ... ... ... ... ... ... биік ... ауада азот тотығының,
угар газының, көміртегінің болуы, ... ... ... қарқындатады
[2; Б.13].
Жоғары нитратты өнімдермен улану кезінде ас қорыту жүйесі, жүрек ... және ... ... ... ал ... суды ... ... қан
тамыр, тыныс алу және орталық жүйке жүйелері зақымданады.
Улану белгілері нитраттар ағзағатүскеннен кейін 1-6 сағат аралығында
байқалады. Өткір улану ... ... іш ... басталады. Кейіннен күрделене
түсіп, бауыр пальпациясына әсер етеді. Қан қысымы төмендеп, пульсі ақырын,
әрі тұрақсыз соғып, қол-аяқ суи ... ... ... көрініс
табады. Тыныс алу жиілейді. Бас ауруы, құлақтың дыңылдауы, әлсіздік, бет
бұлшықеттерінің тартылуы, жүріс-тұрысқа ... бере ... ... ... ... ... жеңіл түрлерінде ұйқы тартып, жалпы ... ... ... ... ... ... Г.Б.
зерттеген. Өткір нитратпен улану белгілері алкогольмен улануға ұқсас болып
келеді. ... ... ... ... ... ... ... егеуқұйрықтарға натрий селитрасының
өлім тудыратын дозасын енгізген. Жануарларға ... ... ... ... ... ... ... 20-40 минуттан кейін құтыру белгілері
пайда болған. Егеуқұйрықтар аз қозғалып, қозғалыс ... ... ... ... Жүндері ұйпа-тұйпа болып, көрінетін тері қабаттары
мен сілекей қабықшалары көгеріп кеткен. ... орта ... ... Егеуқұйрықтардың мұрнынан қан кетіп кей бұлшықеттерінің
фибрилярлы тартынуы, еріксіз зәр ... ... ... ... кейін бірінші күннен бастап басталды.
Егеуқұйрықтарға бекітілген өлім тудыратын мөлшер олардың тірі салмағының 1
кг-на 9120 мг ... ... Бұл ... ... өткізілген
егеуқұйрықтардың 50 пайыз-ы өлімге ... ... ... ... ... ... ... егеуқұйрықтар көтере алатын
мөлшерін енгізгенде оларда біртүрлі өзгерістер байқалатыны анықталған.
Барлығына ... ... қан ... ... Субботин Ф.Н. мен ... ... мен ... тауық эмбриондарына енгізген. ... ... ... нитратының әсерінен эмбриондардың 100 ... ... ... ... яғни натрий нитратының әсерінен
22,2 және 17,6 пайызы ... [3; ... ми, ... ... ... ... көк ... аяқ-
қол, саусақ бармақ бастарының, тұмсықтарының дефектілері, құрығының
редукциясы ... ... ... ... майлы және ақуызды дистрофиясы
да көрінген. Барлық өзгерістер енгізілетін мөлшерге байланысты ... ... пен ... ... ерте ... ... соғұрлым
күрделене түсті.
Волкова Н.В. күн сайын екі ... ... ... бір ... ... 0,05 ... ... ал екінші тобына- натрий нитратының
40 мг/кг мөлшерін енгізе отырып ... ... ... ... ... байқалды, оларда ісік, тері асты ... ми ... ... болып, олардың дамуы ұзаққа созылған. ... ... ... ... жоқ болған. ... ... ... ... ... ... салмағы төмен
болып туып, өлімге көп ұшыраған.
Әсіресе, нитраттар омыраудағы балаларға қауіпті, себебі, олардың
ферментті ... ... ... өте баяу ... адам ... ... бөлетін, зиянды ішек
микрофлорасын түзеді. Соның нәтижесінде интоксикация ... ... ... уланудың негізгі белгілеріне: тырнақ, ерін, беттің ... ... ... ... ... іш аурулары, іш өту, бауырдың
ісінуі, көз ақуызының сарғаюы, бас ... ... ... ... жұмыс
істеу қабілетінің төмендеуі, демікпе, жүректің ... ... ... ... ... ... Нитраттармен көп мөлшерде улану өлімге
әкеледі.
Нитраттардың ұзақ ... адам ... ... йод ... азаяды,
бұл адамда қалқанша безінің ... ... ... ... ... рак ... ... қан тамырларын лезде үлкейтіп, ... ... ... ... мен ... ерте ... сезімтал келеді, себебі олардың ферментативті ... ... ... орай кей ... ... Швецияда, ерте жастағы
балаларға ... ... ... кей ... ... ... салынған, тіпті бұл өсімдіктердегі нитраттар ... ... ... ... ... ... тез ... бейім топқа (балалардан басқа)
ағзаларында азот және оның қосылыстарының ... ... ... ... аз тасымалданатын жүрек, қан тамыр, тыныс алу жолдарына
зақым келген адамдар, екіқабат әйелдер, егде ... ... ... деген
аса сезімталдықты ауасында азот қышқылдары, көмірқышқыл газы бар ... та ... ... П.А. айтуынша, 1975 жылы Weisburqer, Reineri мен Correa
ғалымдары нитроқосылыстардың асқазан рагін тудыруы жайлы ... ... ... ... ... ас ... ... жоғарғы
бөлігіндегі ұлпаларға шырышты қабықтың бүлінген жерлерінен еніп, ұлпалардың
мутациясын туғызады. Мутацияға ұшыраған ұлпалар басқа ... ... ... ... ас ... жүйесінің жоғарғы жағына нитраттарды нитриттерге
дейін қалыптастырып, қосымша нитроқосылыстарды түзетін микроағзалар енеді.
Асқазан шырышының атрофиясы мен ... ... ... ... ісік ... 30-50 жыл ішінде өседі [4; Б.7].
2 ӨСІМДІКТЕРДІҢ НИТРАТТАРДЫ ЖИНАҚТАУЫ
2.1 Көкеністер мен ... ... ... ... ... рауалы деңгей дегеніміз - бұл көкеністер мен ... ... ... адам ... мен ... ... мөлшері.
Табиғатта мүлдем таза тамақ өнімдері жоқ. Нитраттар қоршаған ортада
болған және әлі де болады. ... ... ... ... ... ... тұр. Бізге нитраттардың адам денсаулығына кері ... ... ... ... ... және ауылшаруашылық
комиссиясының шешімі бойынша 1 тәулікте адамға рұқсат етілген нитраттардың
шекті рауалы деңгейі – 500 мг. ТМД ... ... ... белгіленген
тәуліктік нитраттардың мөлшері – 300-325 мг, ал ... дене ... ... - 5мг [14; ... ... ... аз ... байланысты
нитраттармен улануқауіптілігі аз. Массасы 70 кг ... ... ... 700 мг ... табылады. Мұндай дозаны қабылдау ... ... 1750г. ... ... ... 1750 г ... 777 г қызылша, 875г
шалғам немесе 1000г шалғам (максималды ... ... ... ... ... ... ... 1 тәулікте бірақ пайдаланбайтындықтан,
нитратпен улану қауіптілігі төмендейді. Халықаралық ... ... ... мен ... үшін шекті рауалы деңгейді белгілеген.
Ол: нитраттардың тәулігіне рұқсат етілген мөлшері адамның 1 кг ... мг , ал ... 1 кг ... 0,2мг. ... ... ... ... адам тәулігіне 250 г нитрат және 15 мг нитритты пайдалана алады.
Алайда, нитраттар адам ағзасына тек көкеніс пен жемістер арқылы ғана
емес, ... ... ауыз суы ... да түсуі мүмкін. Зерттеулер нәтижесінде
су құрамындағы нитрат-иондары өсімдіктер құрамындағы нитраттарға ... есе ... ... ... ... бойынша1 л суда 45 мг/л нитраттар ... Ал ... адам ... ... 2 л. су ... Сол себепті
өсімдіктер және тағы басқа өнімдер ... 235 мг ... ... ... ... грунт өсімдіктеріндегі нитраттар,
ашыққа қарағанда көп мөлшерде кездесетіні ... ... ... көп мөлшері көшеткіде өскен қияр, шалғам, жасыл пияз, салатта болады.
Малға арналған жем-шөп құрамындағы нитрат пен нитрат – ... ... ... де ... ... 4).
Кесте3
Көкеністер мен жеміс-жидектердің құрамындағы нитраттардың шекті рауалы
деңгейі ( ... аты ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |250 | ... ... ақ ... |900 | ... (01.09 ... | | ... ... ақ ... |500 | ... | | ... ... ... (01.09 ... |400 | ... ... ... |250 | ... |150 |300 ... |150 |400 ... |1400 | ... |80 | ... пияз |600 |800 ... |200 | ... |400 | ... |100 | ... |800 | ... 3 жалғасы
|Азық-түліктің аты |Рұқсат етілген мөлшері |
| ... ... ... топырақ |
|Асқабақ |120 |- ... |100 |- ... ... |2000 |3000 ... ... ... | ... ) | | ... |90 |- ... |60 |- ... ... |200 |400 ... ... |1300 |- ... |60 |- ... |60 |- ... |90 |- ... |60 |- ... |60 |- ... |60 |- ... |60 |- ... |60 |- ... |60 |- ... тағамы |50 |- ... | | ... | | ... |60 |- ... шырындар| | ... |60 |- ... |60 |- ... 3 жалғасы
|Азық-түліктің аты |Рұқсат етілген мөлшері |
| ... ... ... ... ... |60 |- ... |60 |- ... шие |60 |- ... ... |300 |- ... ... арналған жем-шөп құрамындағы нитрат пен нитрат – иондарының рұқсат
етілген мөлшері (1 кг шикі өнімге, ... ... түрі ... ... |
|1 ... |300 |10 |
|2 ... |800 |10 |
|3 ... ... |200 |10 |
|4 ... мен ... ... |200 |5 |
| ... жем | | |
|5 ... ... мен ірі қараға |500 |10 |
| ... ... жем | | |
|6 |Көк ... |200 |10 |
|7 |Ірі ... сабан |500 |10 |
|8 ... жем ... |300 |10 ... ... ... ... биологиялық
ерекшеліктері
Нитраттардың өсімдікте шоғырлануы олардың жеке-дара биологиялық
ерекшеліктеріне байланысты. Сонымен қатар оған өсірілетін топырағының
құнарлық ... ауа және ... ... ... ... мен ұзақтығы және өсірілу технологиясы сияқты
факторлар да әсер етеді. Нитраттарды аккумкуляциялау қасиетіне ... 6 ... ... Оларды көп мөлшерде аккумуляциялайтындарға –
салат, шпинат, аскөк, кольраби, рауғаш, шалғам, қызылша жатады. Нитраттарды
көп ... ... мен ... да ... болады.
Аталған өсімдіктердегі азот қосылыстары 1200 мг/кг-нан 5000 мг/кг-ға ... ... ... ... қабылдайтындарға баклажан,
қауын, қырыққабат, сәбіз, қияр, ақжелкен, сарымсақ, бұршақ жатады. Олардағы
азот қосылыстары 100-1000 ... ... аз ... (60-90 мг/кг) қарбыз, жасыл бұршақ,
картоп, пияз, бұрыш, қызанаққа тән. ... ... ... ашық ... ... ... қосылыстарды 2 есе көп қабылдайды.
Нитраттар өсімдіктердің тамырларында, ... ... ... ... мен жүйкелерінде көп кездесіп,
жемістерінде біраз аз кездеседі.Сонымен қатар нитраттар піскен жемістерге
қарағанда шикі жемістерде бірнеше есе көп ... ... ... ... ... ... ... (әсіресе көшеткілікте),
шалқан, аскөк, қызылша, қырыққабат, сәбіз, шалғамда көп шоғырланады.
Әсіресе, ... мен ... ... ... ... ... сәбізде өзегінде көп болады. Қырыққабатта түбінде және ... көп ... ... ... ... нитраттар
қабығында шоғырланатыны анықталған.
Нитраттарды жинақтауына қарай көкеністер мен жемістер 3 топқа:
1 көп жинақтаушылар (5000мг/кг): салат, ... ... ... ... ... ... көк бұршақ, қауын, қарбыз;
2 орташа жинақтаушылар (300-600 мг/кг): түсті қырыққабат, асқабақ,
шалқан, сәбіз, қияр, желкек;
3 аз ... (10-80 ... ... қырыққабаты, үрмебұршақ,
бұршақ, картоп, қызанақ, сарымсақ, жеміс-жидектерге бөлінеді.
Қолайлы жағдайда өсетін өсімдіктерде нитраттар аз ... ... ... ... келеді, бірде олардың
мәні жоғары келсе, ... ... ... (Кесте 5-те көрсетілген).
Кесте 5
Өсімдіктердегі нитраттардың жинақталуының минималды және максималды мөлшері
|Өнімдер ... ... ... |
| ... ... ... |38 |96 ... |55 |303 ... ... |4 |112 ... |30 |1520 ... |283 |1540 ... |10 |362 ... |10 |200 ... |115 |606 ... |20 |359 ... ... |26 |220 ... |300 |350 ... |70 |3520 ... |350 |13320 ... |63 |6690 ... |306 |8969 ... |226 |2860 ... |9 |136 ... |200 |3250 ... 5 ... ... ... мг/кг |
| ... ... ... |62 |6900 ... |663 |3000 ... |310 |3250 ... |44 |970 ... ... ... ... морфологиялық
құрылымындағы және кейбір физиологиялық ерекшеліктеріне байланысты. Оған:
жапырақ пішіні, оның жүйкеленуі, жемісінің ... мен ... ... ... әсер етуі мүмкін. Әсіресе, көкеністер мен
жемістерде нитраттар ... ... ... ... қоректік
заттарды жақсы тасымалдайтын ксилемалық ұлпаларында ... ... ... нитраттар мөлшері аз. Олар көбіне өсімдіктердің
тамырларында, жапырақтарының сабақтары мен ... ... ... ... мен ... етті ... ... мөлшері біраз аз, ал жемісінің қабығы мен жоғары бөліктерінде
едәуір көп. Көкеністі ... ... және ... пісуіне
қарай нитраттарды шоғырландырып, тарататын бөліктерін білу арқылы оның
адамдар арасында тамаққа қалай ... ... ... ... ... ... ... таралмайды. Оның жабынды
жапырақтарының жоғарғы ... ... ... ... ... жапырақтарына қарағанда (78 мг/кг) 2 есе үлкен. Сол ... ... ... оның ... ... жапырақтары мен түбін
алып тастау қажет. Бұл бөліктерді де тамаққа пайдалануға ... ... ... ... ... ... жинақтауына бірдей
әсерін тигізбейді. Мәселен, азоттың мөлшерінің жоғарлауынан түсті
қырыққабаттағы нитраттар мөлшері оның жоғарғы бөліктеріне қарағанда,
сабақтарында көп ... ... ... ... ... ... ... бөлігінде
(51,5мг), ал қабығы мен өзегінде оның 1,1-1,3 есе көп екендігі ... ... ... мөлшерін азайту үшін оларды жуып, аршып,
ас тұзының немесе аскарбин қышқылының 1пайыз-дық ерітіндісіне 1 ... ... ... асқабақ, патисон, кәді, қарбыз, қауын)
нитраттарды жемістерде жинақтауымен ... ... ... ... біркелкі жинақталмайды. Қиярдағы нитраттар мөлшері
жемісінің жоғарғы бөлігінен негізіне дейін көбейеді (61-147 мг.), ... ... ... (225 мг), ішкі қабаттарына қарағанда
(40мг) көп. Қиярды ... ... ... ... одан аққан сөлдің 90 пайыз-
ы нитраттан тұруы мүмкін. Қиярдағы нитраттың ... ... үшін ... ... ... ... ... жемісаяғын кесіп алып тастау қажет.
Кәдідегі нитраттар мөлшері ... (170,1 мг) ... ... (92,0 мг) ... ... ал ... бұл ... (115,3 мг) өзегіне қарай (28 мг) байқалады. Кәді мен ... ... ... олардың етті бөліктерімен жоғарғы бөліктеріне
қарағанда нитраттарды аз шоғырландырады. Кәдіні пайдаланар алдында қабығын
аршу, ал патисонда ... ... ... ... ... алып ... ... бен қауындағы зиянды заттар піспей қалған бөліктері мен
қабықтарында шоғырланады. Порей ... ... бай ... ... шалқан, шалғам, шомырдың топырақтан қоректік заттар
тасымалданатын артериялары ... ... ... сол ... ... мөлшері сәбізбен салыстырғанда 5-10 есе үлкен. Сәбіздің
тамыржемісіндегі нитраттар мөлшері (107 мг) қабығына ... (47 ... те, ол ... ... ... бөлігіне қарай азая түседі. Шалқан
(204 мг) мен шомырдың (325 мг) тамыржемісінің ... ... ... ... Ас қызылшасы нитраттарды ерекше шоғырландыруымен
көзге түседі. Оның ... ... ... ... ... мг), ал ... (520 мг). Өзегіндегі бұл көрсеткіш
басқа бөліктерімен салыстырғанда 2 есе ... ... ... ... ... (163-833 мг) ... ... сағақтарында байқалады. Топырақтағы азот тұздарының көп
бөлігі олардың аталған жапырақтары мен сағақтарына шоғырланады. ... ... ... ... ... 384 мг/кг-ға дейін, ал
жапырақтарында – 14- 231-ге ... ... ... ... оның ... ... 3 есе төмен, ал кориандр мен ... ... 5-12 ... ... ... ең көп ... аскөктің
тамырында шоғырланады (Кесте 6-да көрсетілген).
Кесте 6
Жасыл өсімдіктердің нитраттарды шоғырландыруы (мг/кг)
|Мүше ... ... ... ... |74 |90 |384 ... |833 |163 |487 ... |814 |165 |441 ... | | | ... |213 |14 |95 ... ... пен ... ... жапырақтарындағы
нитраттар мөлшері ішкі жапырақтарына қарағанда 4,2 есеге көп.
Нитраттардың мөлшерін өсімдіктердің ... ... ... ... ... арқылы төмендетуге болады.
Өсімдіктерде нитраттардың мөлшерінің оның көлеміне де ... ... ... А.С.Болотских зерттеулері бойынша қияр
жемістерінде нитратты азоттың болуы оның сортық ... ғана ... де ... ... ... ... аз мөлшері (56-140
мг/кг) ұзындығы 7,1-12 см-ден ... ... ... Ұсақ жемістілер
(пикул, корнишон) құрамында 2 есе көп ... ... ... 249 мг ... ... ... ... оның сортына
байланысты көлемі мен ұзындығы үлкен әсерін тигізеді (Кесте 7).
Кесте 7
Қиярдың жемісінің ... ... ... ... ... ... ... см |
| |3-5 |5,1-7 |7,1-9 |9,1-12 |12,1-14 ... |249 |111 |11 |56 |39 ... |187 |61 |45 |67 |44 ... |125 |99 |140 |111 |71 ... |249 |176 |140 |79 |70 ... ... мен ... құрамындағы нитраттарды анықтаудың
әдіс-тәсілдері
2.3.1 Нитраттар концентрациясын индикаторлық қағаздар көмегімен
анықтау
«Индам» және «Нитротест» индикаторлық қағаздары арқылы анықталатын
өнімдемдегі нитраттар ... ... әрі ... ... анықтауға болады.
Бақылау дәлдігі дүкеннен немесе базардан құрамында нитраттардың ... бар ... ... ... ... өсімдіктердің
қаншалықты тыңайтылған екендігін анықтауға мүмкіндік береді.
Өсімдіктердегі, судағы және топырақтағы нитраттардың нақты мөлшерін
санитарлық эпидемиологиялық бекеттерде немесе өсімдіктерді
қорғау бекеттерінде ... ... ... ... ... қағаздар тұтынушыларға арзан, жылдам, әрі талдаудың
жеткілікті дәлдігін көрсетеді. Олар арқылы санитарлық ... ... ... нитратты көкеністерді дүкеннен шықпай-ақ анықтауына болады.
Бұл қағаздардың көмегімен кез келген өсімдіктер партиясынан нитраттардың
минималды ... бар ... ... ... ... жинағының құрамы:
1. Құрылымы.
2. 200 талдауға жеткілікті нитраттарға сезімтал келетін паста ... ... ... ... ... өнімнен (жас шырынды ... ... ... 1 ... ... ... Егер ... болса, реакив белгілі түске боялады, ал 1-2 минут ... ... ... онда ... ... нитраттар жоқ болғаны.
Кейіннен пастадағы бояуды жинақ ... ... ... ... түсі ... ... бөлігін тандайды. Өсімдік шырынындағы
нитраттар концентрациясы, ... ... ... ... ... ... ... нитраттар концентрациясын ол мг/кг-мен анықтайды;
Кемшіліктері:
1. уақыт өткен сайын препараттың сезімталдығы төмендейді, ал оны ... де ... ... ... ... үшін өз бетімен
жасалған жарамдылығы 2 жылға жететін нитраттардан эталонды ерітінді
әзірлеуге болады;
2. индикаторлық қағазбен ... ... ... ... оның ... қалу қаупі бар. Бұл ... ... ... шалғам,
шалқан)нитраттар концентрациясын анықтауға кері әсерін тигізеді;
3. реактив түсі көкеністер, жеміс-жидектердің түсімен боялып, нитраттар
концентрациясын дұрыс ... ... ... ... ... ... құрылымы;
2. нитраттарға сезімтал реактивке батырылған қағаз;
3. полиэтиленді ампулалардағы көкеністердің 5 ... ... ... ... ... ... ... қарай 1 жинақты 100-300 талдауға жеткізуге болады.
Талдау барысы: Индикаторлық қағазға өсімдіктен 1 тамшы шырын алып, ... ... ... ... ... стандартты ерітіндіден тамызады.
2-3 минуттан соң бұл тамызылған тамшылардан қағаздың арғы ... ... ... ... Бояу ... қою ... талшықтардағы нитраттар түсі
соғұрлым көп екендігін білдіреді. Егер ... ... ... ... ... ... ... ШРК-ға тең, ал қоюрақ болса,
ШРК-дан жоғары екендігін білдіреді.
«Нитротест» индикаторлық қағазының жетістіктері:
1. стандартты ерітінділердің ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктің шырыны мен етті бөлігі индикаторда қалып қоймайды, себебі
оның түсі ... ... ... қағаздың жоғары механикалық мықтылығы шырынды шығару үшін көкеністің
қатты ... де ... ... ... ... береді.
Кемшіліктері:
1. ампулалармен жұмыс талдауды біршама қиындатады. Бірақ белгілі
дағдының ... тек 1-2 ... 1 рет ... сезімталдығын анықтай
отырып, нитраттар мөлшерін ... ... ... ... стандартты ерітінділердегі нитраттардың концентрациясы
берілмеген. Бұл ... ... ... ... ... нитраттардың жоғары мөлшерде шоғырлануын дәм
арқылы 2-3 жастағы балалар жақсы анықтайды. Өсе келе олар бұл ... Егер ... бала ... мен ... ... ... ... бас тартса, оларда нитраттар
көп мөлшері болуы мүмкін [3;Б.48].
2.3.2 Фотохимиялық әдіс-тәсіл
1. Әдіс-тәсіл мәні:
Әдіс өнімдердегі нитраттарды экстрациялауға негізделген.
2.Құрал-жабдықтар, реактивтер, ... ... ... ... көрсеткіштері МемСТ 24104
бойынша ең үлкен өлшеу шегі 200 г. ... ... 2-ші ... ... ... ... ... көрсеткіштері МемСТ 24104
бойынша ең үлкен өлшеу шегі 1000 г ... ... 4-ші ... ... таразы.
Зертханалық фотоэлектрикалық оптикалық тығыздықты өлшейшейтін
құрылғысы бар ... ... ... 2000С ... ... ... ... РТ-1 және РТ-2 немесе гомогенизатор.
Өлшеу шегі 14 рН-қа жететін иономер.
Су моншасы.
МемСТ 12026 бойынша фильтрлі қағаз.
МемСТ 29169 ... ... ... ... 1, 2, 5, 10, ... см3 ... ... 1770 бойынша сыйымдылығы 50, 100, 250 және 1000 см3 ... 1770 ... ... 50, 100, 250 және 1000 см3 ... ... 25336 бойынша ВН типті сыйымдылығы 50, 250, 400, 1000 см3
болатын ... ... 25336 ... ... Кн-1 ... ... 250 ... 9147 бойынша фарфор қасық.
МемСТ 21400 бойынша шыныдан жасалған химиялық-зертханалық таяқша.
Нитраттарды ... ... шыны ... ... ... сыйымдылығы 50 см3 жинақ;
- ішкі диаметрі шамамен 3 мм болатын шыны түтік;
МемСТ 25336 бойынша жалпақ түпті ІІ ... ... ... Кн типті
сыйымдылығы 100 см3 колбалар.
МемСТ 3760 ... ... 0,91 г/ см3 ... сулы ... 4456 бойынша күкірт қышқылды кадмий
Алдын ала судан кристалдандырылып, 1150С ... ... 4168 ... азотқышқылды калий.
МемСТ 3118 бойынша тығыздығы 1,19 г/ см3 тұз қышқылы.
МемСТ 61 ... ... ... ... ала ... ... 1150С ... кептірілген
МемСТ 4168 бойынша азотқышқылды натрий.
МемСТ 4199 бойынша тетраборқышқылды натрий.
МемСТ 5823 сірке қышқылды цинк.
Грануланған мырыш.
Түсті реакция өткізуге ... ... ... ... ... ... дайындық:
3.1. Ерітінділерді дайындау
3.1.1. Каррез 1 реактивін дайындау;
Бураның қою ... ... ... ... рН ... Азотқышқылды калийдің негізгі ерітіндісі;
3. Азотқышқылды натрийдің стандартты ерітіндісі;
4. Түсті реакция жүргізуге ... ... ... ... ... Кеуекті кадмийді дайындау;
2. Кадмийлі бағананы дайындау;
3. Кадмийлі бағананы түзу;
4. Кадмийлі бағанның түзілу қабілеттерін анықтау;
5. Градиурленген графикті дайындау;
4. ... ... ... анықтау;
4.2. Мәліметтерді өңдеу
2.4 Шығыс Қазақстан облысының өсімдік өнімдерінің қауіпсіздік
жағдайының талдауы
Соңғы ... ... ... ... ... ... ... өрши түсуде. Сол себепті, өсімдік өнімдерінің құрамында
нитрат мөлшерін анықтау Шығыс Қазақстан облысының ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны ластаушы заттардың ең көп таралғаны
болып - нитраттар табылады. Өсімдіктердегі нитраттардың ... ... ... ... оның ... әсіресе, антропогендік
факторға. Бұл соңғы 3-4 оң ... ... ... ... ... интенсификациясы мен минералды тыңайтқыштарды көп
мөлшерде қолдануға байланысты болып отыр.
Қоршаған ортаның объектілерінде ... кең ... ... ... күн ... ... ... Нитраттар өсімдіктермен
жақсы сіңіріліп, көбіне көкеніс өнімдерінде шоғырланады (қырыққабат, ... ... ... ... ... ... түрде жоғары деңгейде
улануы Қазақстан Республикасында 70-ші жылдары байқалған. Алайда тек 1993
жылдары ғана Қазақстан Республикасында нөмері 183 ... ж. ... ... қалдықты мөлшерін қатаң зерттханалық бақылау» жайлы
қаулы шықты.
Семей ... мен оның ... ... қожалықтар көкеніс
түрлерінің үлкен ассортиментін өсіреді. Жыл ... ... ... ... және тағы ... да ... оңдаған тоннасы өндіріледі.
Ерте пісетін көкеністермен бақша ... ... ... ... ... ... көп ... картоп,
шалқан, қауын, қарбыздаекендігі тіркелген.
Соңғы 3 жыл ішінде Санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау орталығының
мамандары өсімдік өнімдерінен алынған ... ... ... ... шоғырландырғанын анықтаған.Өсімдік өнімдеріне жүргізілген
зертханалық зерттеу жұмыстарының 2003-2005 жылдар аралағындағы ... ... ... ... 8).
Кесте 8
2003-2005 жылдары өсімдік өнімдеріне жүргізілген зерттеу жұмыстарының
қорытындысы
|Өсімдік |2003 жыл |2004 жыл |2005 жыл ... | | | |
| ... ... ... ... |Сынамалар |ШРМ-дан |
| ... ... ... ... |саны |жоғары |
|Картоп |55 |4 |38 |2 |65 |- ... |40 |- |47 |1 |31 |- ... 8 ... |2003 жыл |2004 жыл |2005 жыл ... | | | |
| ... |ШРМ-дан |Сынамалар | |Сынамалар |ШРМ-дан |
| ... ... ... | ... ... |
|Пияз |20 |- |39 |1 |27 |- ... |15 |- |17 |2 |21 |- ... |25 |- |24 |- |27 |- ... |5 |- |9 |- |5 |- ... |5 |- |11 |- |6 |- ... |10 |1 |5 |1 |11 |- ... |31 |2 |14 |- |29 |- ... |16 |- |8 |3 |9 |- ... |21 |- |9 |- |20 |- ... |10 |- |3 |- |15 |- ... ... |1 |- |- |- |- |- ... |3 |- |5 |- |8 |- ... |27 |- |16 |- |35 |- ... |10 |- |9 |- |18 |- ... |- |- |- |- |1 |- ... |- |- |- |- |1 |- ... |- |- |- |- |2 |- ... |45 |5 |30 |8- |- |- ... |20 |3 |15 |5 |- |- ... |359 |19 |291 |23 |- |- ... ... ... ... өнімдеріне жасалған қауіпсіздік
зерттеулерінің талдауының нәтижесінде ... ... ... ... ... ең лас ... анықтау болып табылады.
2.4 Өскемен қаласының көкеністері мен ... ... ... ... ... ... ... мәні:
Әдіс нитраттарды алюмокалийлі квасцілер ерітіндісімен бөліп шығырып,
кейіннен олардың өнімдегі мөлшерін ... ... ... арқылы
анықтауға негізделген және экспрессті болып табылады.
Әдіс құрамында хлоридтері жоқ ... ... ... ... нитраттар мөлшерінен 50-ден аспайтын өнімдерге қолданылады.
2.Құрал-жабдықтар, реактивтер, құрылғылар:
Пайдаланылатын үлкен өлшеу шегі 200 г. ... ... 2-ші ... ... Жалпы пайдалануға арналған ... ... 24104 ... ең үлкен өлшеу шегі 1000 г. ... 2-ші ... ... таразы.
Максималды жұмыс температурасы 2000С болатын зертханалық
кептіргіш шкаф.
Ұлпаларды ыдыратқыштар РТ-1 және РТ-2 ... ... ... ... ЭМ-NO3 -01 ... ЭИМ-11 «Квант»
электроды, метрологиялық көрсеткіштері осындай басқа электродтарды да
қолдануға болады.
МемСТ 17792 бойынша 2-ші ... ... ... хлоркүмісті
салыстыру электроды.
И-120 немесе ЭВ-74 типті иономер.
МемСТ 4329 бойынша алюмокалийлі квасцілер;
МемСТ 20490 бойынша ... ... 4234 ... ... ... 4204 ... ... қышқылы.
МемСТ 10929 бойынша сутегі қос тотығы.
МемСТ 1770 бойынша сыйымдылығы 50 см3 өлшеуіш цилиндр.
МемСТ 25336 бойынша жалпақ түпті ІІ ... ... ... Кн ... 100 см3 ... 1770 ... ... 100 және 1000 см3 конусты өлшеуіш
колбалар.
МемСТ 25336 ... ВН ... ... 100 см3 ... ... 29169 ... 2-классты дәлдікті, сыйымдылығы 10 см3 болатын
пипеткалар.
3.Сынаққа дайындық:
3.1.Салыстыру ерітінділерін дайындау
Азотқышқылды калий мен ... ... ... ерітіндісі
с(NO3)=0,1 моль/дм3 (рС NO3 =- lg С=1):
10,110 г. азотқышқылды калийді немесе 8,500 г азотқышқылды ... ... ... ерітіп, бұл ерітіндімен 1000 см3
көлеміне
жеткізеді.
Ерітіндіні 1 ... ... ... ... түсіп қалса немесе түсін
өзгертсе жаңа ... ... ... с(NO3)=0,01 моль/дм3(рС NO3 =- lg С=2):
сынақ жасалу күні негізгі ерітіндіні с(NO3)=0,1 моль/дм3 10 рет ... ... Ол үшін ... 10 м3 ... ... ... см3 өлшеуіш колбаға құйылып, кейіннен алюмокалийлі ... ... 100 ... жеткізіп араластырып, шайқайды.
Салыстыру ерітіндісі с(NO3)=0,001 моль/дм3(рС NO3 =- lg С=3):
сынақ жасалу күні ... ... ... моль/дм3 10 рет
араластыру арқылы дайындалады.
Салыстыру ерітіндісі с(NO3)=0,0001 ... NO3 =- lg ... ... күні ... ... с(NO3)=0,001 моль/дм3 10 ... ... ... ... ... ... ... ионоселективті электрод пен
хлоркүмісті электродты нұсқауына байланысты дайындайды.
3.3 Сынамаларды дайындау:
10 г. талдау жасалатын өнімді жалпақ түпті немесе ... ... ... ... 50 см3 алюмокалийлі ... ... ... Тығыны
жабылып, 5 минуттай экстрацияға жеткенше шайқалады.
4.Талдауды жүргізу:
Нитратты электродты құрылғының артқы панеліндегі ... ... ... ... ... ... қосады. Электродтарды талдау
жасалатын сынамаға батырып, Е, мВ ... ... ... ... ... ... ... ерітіндіні өлшеуден
кейін электродтар бірнеше рет сумен ... ... ... ... ... ерітіндісімен шайылғаннан кейін ғана өлшенетін
ерітіндіге батырылады. Құрылғының көрсеткіштері 1 минуттан соң есептеледі.
5.Алынған мәліметтерді сұрыптау:
Өнімдегі нитраттар мөлшерін, ... ... ... ... рС NO3 мәні ... ... ... арқылы (А қосымшасы) анықтайды.
6.Талдау барысындағы қауіпсіздік шараларының ... ... ... орнықтырылуы қажет.
Өскемен қаласында сатылатын көкеністер мен ... ... Азия ... ... ... Қырғызстан т.б. тасымалданады.
Көшетханаларда азотты тыңайтқыштармен аса көп мөлшерде
байытылып, қолайсыз ... ... ... ... ... ... шекті мөлшерден асып кетеді. Әрі Қазақстанға ... ... сай ... температураны қолдануға мүмкіншілік жоқ болғандықтан
нитраттар ... ... ... ... әкелінетін көкеністер мен жеміс-жидектердің
құрамындағы нитраттар мөлшері иономерлік әдіс-тәсіл арқылы анықталды.
Зерттеуге: картоп, қызылша, сәбіз, қызанақ, қырыққабат, ... ... ... ... ... ... ... аудандар мен сыртқы
шет мемлекеттерден ... ... ... Бұл ... ... ... ... тұрғындары тарапынан жиі қолданыста.
Нитраттарды анықтау қыркүйек, қараша, ақпан айларында жүргізілді. 3
кезеңде жүргізілген зерттеу жұмысынан көкеністер мен жеміс-жидектер
құрамындағы ... ... ... ... Жаңа ... мен ... нитрат мөлшері ұзақ сақталған көкеністер
мен ... ... аз. ... ... ... ... үлкен өзгеріске ұшырайды.
Зерттеу нәтижесінде төмендегі кесте құрылды (Кесте9):
Кесте 9
Өскемен қаласына сырттан әкелінетін көкеністер мен жеміс- ... ... ... ... аты ... ... |Рұқсат етілген |
|жасалған | ... ... ... ... | | | | ... айы|Қияр |3,22 |220 |300 |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| ... |4,07 |39 |80 |
| ... |3,84 |119 |250 |
| ... |3,39 |146 |250 |
| ... |2,66 |800 |1400 |
| ... |2,95 |410 |900 |
| ... |4,24 |21 |60 |
| ... | | | |
| ... ... |4,24 |22,6 |60 |
| ... |3,47 |122 |400 |
| ... |3,13 |234 |300 ... 9 ... айы ... |3,20 |231 |300 |
| ... |3,1 |357 |400 |
| ... |1,9 |4527 |1400 |
| ... |3,33 |171 |90 |
| ... |3,49 |121 |250 |
| ... |2,80 |580 |900 |
| ... |3,91 |43 |60 |
| ... |2,85 |508 |800 |
| ... |3,15 |250 |300 ... айы |Қырыққабат |3,49 |108 |250 |
| ... |3,01 |345 |300 |
| ... |4,9 |29 |60 |
| ... |3,80 |56 |60 |
| ... |4,2 |30 |60 |
| ... |2,51 |1111 |1400 |
| ... |2,67 |792 |400 |
| ... |3,48 |119 |250 |
| ... |3,15 |259 |300 |
| ... |3,49 |118 |60 |
| ... |3,49 |108 |250 ... ... ... алынған көкеністер мен жеміс-жидектердің
құрамындағы нитраттар мөлшерінің, әсіресе, қараша және ... ... ... ... асуын байқаймыз. Бұл нитраттардың көбеюі аталған
өсімдік ... ұзақ ... ... ... Егер ұзақ ... ... мен жеміс-жидектер қолайсыз жағдайда ... ... ... ... ... ... Картопта және басқа да
көкеністердің құрамындағы нитраттардың шоғырлануына олардың пісу ... әсер ... ... пісіп жетілген өсімдік болса, оның құрамындағы
нитраттар мөлшері соғұрлым азболады. Осыған орай ... тым ... жол ... ... дәл ... жетілу уақытын анықтау қажет.
Күннің қалыпты түсуі ... ... ... ... ... ... мөлшері ашық топырақтағы
жемістерден 3 есе артатыны күннің дұрыс түсірілмеуімен түсіндіріледі.
Сурет1 Қыркүйек айында зерттеуге алынған көкеністер мен жеміс-жидектердің
құрамындағы нитрат мөлшері
Қыркүйек айында ... ... ... мен ... нитраттар рұқсат етілген мөлшерден асқаны тіркелмеді ... ... ... мөлшері ең көп көбі – қызылшада. Ас қызылшасы ... ... ... ... ол ... ... ... байланысты. Қызылшаның топырақтан ... ... ... - ... ... сол себебті ондағы
нитраттар мөлшері басқа ... ... ... Оның
тамыржемісінің жоғарғы бөлігіндегі нитраттардың ... ... (431 мг), ал ... (520 мг). ... бұл көрсеткіш басқа
бөліктерімен салыстырғанда 2 есе ... Жаңа ... ... ... ... 400 мг/кг-ға дейін жетуі мүмкін [3; Б.19].
Сурет2 Қараша айындағы көкеністер мен жеміс-жидектер құрамындағы нитрат
мөлшері
Қараша айында да ... ... ... ... ең көп
нитраттар мөлшерін шоғырландырған қызылша болды, бірақ бұл жолы аталған
өсімдіктің құрамындағы нитрат мөлшері ... ... ... 3 есе ... ... ... ... етілген концентрациясы 90 мг/кг болса,
зерттеу нәтижесінде ол 171 мг/кг ... ... ... азот қосылысының көрсеткіші рұқсат етілген мөлшерден аспаса да,
біршама үлкен ... ... ... ... ... ... ... мен жеміс-жидектер құрамындағы нитрат
мөлшері
Ақпан айындағы зерттелген өсімдіктердің арасында нитраттар ... ... ... ... ... ... лимонда асып түсті.
Нитраттардың жоғары мөлшері қияр мен ... ... ... ... көп ... түрлерінің құрамында нитраттардың шоғырлануы,
өсімдіктердің сақталуына байланысты. ... ... ... ... ... көп шоғырланады. Сонымен қатар қияр мен ... ... ... ... ... ... көп
тыңайтқанын байқауға болады (Сурет3).
Сурет 4 Адамдар салыстырмалы түрде жиі пайдаланатын ... ... (3 ай ... ... асқа жиі ... өсімдіктер ретінде: сәбіз, қызылша,
картоп, қияр алынды. Зерттеу нәтижесінде ... ең ... ... ... анықталды (4527 мг/кг) (Сурет4).
Қызылшаның топырақтан қоректік ... ... ... ... ... олардағы нитраттар ... ... 5-10 есе ... ... ... нитраттар мөлшері
(107 мг) қабығына қарағанда (47 мг) көбірек те, ол тамырының ұшынан жоғарғы
бөлігіне қарай азая ... ... ең аз ... ... ... ... ... нитрат мөлшері де жуық шамамен үлкен. Ғылыми
зерттеулер арқылы ... ... ... нитраттар, ашыққа қарағанда
көп мөлшерде кездесетіні анықталған. Әсіресе, оның көп мөлшері көшеткіде
өскен ... ... [3; ... 5 ... ... ... құрамындағы нитраттар мөлшерінің
өзгерісінің динаимикасы
Нитраттар мөлшерінің өзгерісі ... мен ... ... ... ... ... ... сақтау барысында оның
құрамында нитраттардың өзгеру динамикасы ... ... 5). Ол ... ... алғаш зерттелген сәбіздердің біраз мөлшерін (1кг) бөлме
температурасында (200С-250С) ақпан айына дейін ... ... ... ... ... ... Қарашада жасалған зерттеуден
оның құрамындағы нитраттар мөлшері 122 мг/кг- нан 357 мг/кг-ға ... ... өсу ... ... ... тоқтап, сәбіздер
өне бастады. Тамыржемісінің өнуі азот қосылыстарының түзілуінен болды,
соның нәтижесінде ... ... ... ... де ... Бұл
қосылыстардың түзілуі көкеністе жаңа ұлпалар мен ... ... үшін ... ... ... ... зерттеу барысында сәбіздің құрамындағы нитрат
мөлшерінің 792 мг/кг-ға жеткені анықталды. Яғни ... ... ... құрамындағы нитрат мөлшері 122 мг/кг-нан 792 мг/кг-ға
мөлшеріне дейін жетті.
5. Көкеністер мен жеміс-жидектер ... ... ... ... ... жинаудан соң "нитраттар өмірінде" жаңа ... ... ... ... ... енді ол метоболиттері- нитриттерге
айналады. Жаңа жұлынып алынған көкеніс пен ... ... ... ... тыс ... асса да ол ересек ... ... ... ... нитрат көптеген микроағзалар әсерінен нитритке
айналады. Көбіне бұл үрдіс ұрылған, бүлінген, дымқыл жерде ... ... ... микроағзалардың дереу таралуына жағдай жасайды,
кір ортада олардың споралары болады, ... жұқа ... ... ал ... жасушалардан микроағзалар қоректік затар, соның
ішінде нитраттарды қабылдайды.
Ұзақ ... ... ... ... ... нитриттерге
кейіннен гидроксиламинге, аммиакка және басқа азот қосылыстарына дейін
қалыптасуына байланысты азаяды.Тұрақты ... пен ... ... ... нитраттар 8 ай ішінде 2 есе азаяды.
Тәжірибе барысында шпинаттың жапырақтарын 21 күннен кейін тоңазытқышта
сақтағанда барлық нитраттар нитриттерге дейін қалыптасып ... ... ... ... өнімді жинау барысында 2314 мг/кг нитрат ... екен ... ... барысында азық құрамындағы нитраттар қалай азайса, дәл
солай көбейе де алады. Өсімдіктер құрамындағы ... ... ең ... кесіп алып тастаған кезде азаяды: қиярдың қабығы мен ... ... ... - ... жапырақтары мен жерге бекіген
бөлігін. Сонымен қатар жемістерді жуған кезде нитраттардың көп бөлігі ... Ал ... суға ... ... ... 3 ... 25 пайызға
дейіні суға өтеуі мүмкін. ... мен ... ... ... нитраттардың 85 пайызы суға өтеді. Қырыққабатты 15
минут бланштаған кезде оның жапырақтарынан суға 10 нан 86 ... ... ... ... мөлшері әзірленген аста шикі көкеністер мен
салыстырғанда 20-25 ... ... Ал егер ... ... ... ... ... нитриттерге дейін қалыптасуы шикі көкеністер мен
жемістерге қарағанда тез жүреді. Азықтағы ... ... ... ... мөлшерден көп суды пайдаланған кезде де өседі [12; Б.4].
Нитриттердің көп мөлшері ... ... ... мен ... жасалған шырындарда көп болады. Көкеністі қайнатпада нитраттар
нитриттерге дейін тез ... 200 С ... ... ... ... шырын сақталса, ол ендігі балалар денсаулығына
зиян болып келеді. ... ... ... ... ... да, ... ... нитриті мүлдем жоқ қызылшаны 1 ... бойы 370 ... ... 286 мг/л ... ... ал оны тоңазытқышта сақтаса
небәрі 26 мг/л түзіледі [6; Б.11].
Жаңа жиналған қызылшаның құрамында нитраттар 400 ... ... ... адам ағзасына түсетін нитраттардың негізгі көзі деп оларды
пайдаланбай қою ... ... Тек ... ... ... заттарды азайта
білу қажет. Ол үшін төмендегі кеңестерді қолданған жөн:
1) пайдаланатын ... ... ... ... (жуу,
пісіру, қуыру, бұқтыру). Көкеністер мен жемістерді жуғанда 5-10 пайыз,
суға салып қойғанда 20-30 пайыз, қайнатуда 60-80 ... ... ... ұзақ ... жуу ... витаминдер мен құнды заттардың
шығып кетуін ескеру қажет;
2) ескі картоп түйнектеріндегі нитраттар мөлшерін азайту үшін, оның
түйнектерін біраз ... 1 ... ас тұзы ... ... баклажан, асқабақ, патисондардың жоғарғы бөлігін кесіп алып тастау
керек;
4) көкеністер мен жемістердің қабығын ... ... ... ... көбі ... қабығында жинақталады, ал дәмдеуіш ретінде
пайдаланатын ... ... тек ... ғана пайдаланып,
сабақтарын алып тастаған жөн;
5) қияр, қызылша, шалғамның екі жақ ұштарын кесіп алып тастау жөн, ... ... көбі осы 2 ... орналасады;
6) көкеністер мен жемістерді тоңаздатқышта +2 С температурада сақтаған
жөн. Бұл кезде нитраттардың улы нитриттерге айналу ... ... адам ... ... ... үшін ... С және В ... керек;
8) салаттарды жасай салысымен, кейінге қалтырмай жеген жөн.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылай келе, Өскемен қаласына ... ... ... ... ... мөлшері 3 кезеңде (қыркүйек, қараша,
ақпан айларында) анықталды. Бұл ... ... ... ... мен жеміс-жидектер құрамындағы нитраттардың өзгеріске ұшырауы
бақыланды. Себебі, ұзақ сақталған көкеністер мен жеміс-жидектердегі ... жаңа ... ... мен жеміс-жидектерге қарағанда бірнеше есе
көп болады. Яғни, сақталу барысында нитраттар ... ... ... ... ... ... біразында нитраттар шекті
мөлшерден асып кетті. Әсіресе, ол Қытайдан тасымалданатын көкеністер ... ... ... байқалды. Нитраттар мөлшерінің жоғарылауы аталған
өсімдіктердің азотты қосылыстармен ... ... ... сай ... қолайсыз жағдайда өсірілуінен және дұрыс сақталмауының
барысында туындаған. Кей ... алма ... ... қыс ... сақтау үшін арнайы эмульсионды қақпен бүркеп, консерванттармен
байытады. Мұндай өсімдіктер өңді болып және өте ұзақ ... ... ... ... Ал ... ... ... ішек-қарын
микрофлорасын бұзады. Зерттеу жұмысын жүргізе келе мынадай нәтижеге жеттік:
1) қыркүйек айында қаламыздың ... ... мен ... құрамындағи нитрат мөлшері анықталды. Зерттеу ... ... ... ... ... түрі ... Ең аз ... - қарбызда (21 мг/кг), ал ең нитрат ... көп ...... (800 ... ... ... Қызылшаның нитратты
көп жинақтауы оның жеке биологиялық ерекшеліктеріне байланысты;
2) қараша айында жүргізілген ... ... ... ең аз ... ... (43 ... ал ең көп ... мөлшері қызылшада (4527
мг/кг) екендігі анықталды. Банандағы нитраттың рұқсат етілген мөлшері
90 мг/кг болса, зерттеу нәтижесінде ол 171 ... ... ... ... ... оның қолайсыз ортада ... ... ... ... айындағы зерттелген өсімдіктердің арасында нитраттар мөлшері
рұқсат етілген мөлшерден қызылша (1111 ... ... (792 ... (345 ... лимонда (118 мг/кг) асып түсті. Сонымен қатар
нитраттардың жоғары мөлшері қияр (259 ... мен ... (56 ... Қыс ... ... алынған көкеністер мен жеміс-
жидектердің көп мөлшерінде нитраттар шекті ... асып ... ... ашық ... ... ... көшеткіде өсірілгендігімен
түсіндіріледі. Өсірілетін көкеністер мен жеміс-жидектерге күн сәулесі
неғұрлым аз ... ... ... ... арта ... адамдар асқа жиі пайдаланатын өсімдіктер ... ... ... қияр ... ... ... ... салыстырылды. Зерттеу
нәтижесінде нитраттардың ең жоғары ... ... ... (4527 ... ... төменгі мөлшері
картопта (119 мг/кг) жинақталған;
5) сәбізді сақтау барысында оның құрамында нитраттардың өзгеру ... Ол үшін ... ... ... зерттелген сәбіздердің біраз
мөлшері (1 кг) бөлме температурасында (200С-250С) ... ... ... Сәбіздердің сақталуына ешқандай қолайлы жағдай жасалмады.
Қарашада жасалған зерттеуден оның құрамындағы ... ... ... нан 357 мг/кг-ға артқаны анықталды. Соңғы ақпан айындағы
зерттеу барысында сәбіздің құрамындағы нитрат мөлшерінің 792 ... ... Яғни ... ... ... ... нитрат мөлшері 122 мг/кг-нан 792 мг/кг-ға дейін ... ... мен ... ... ... ... ескере отырып, оларға қолайлы жағдай жасаған жөн.
Ұсыныс:
- Өсірілетін көкеністер мен жеміс-жидектерге күн сәулесін неғұрлым ұзақ
түсірсе, ... ... ... азая ... ... ... жинақталуы топыраққа байланысты.Топырақ аз
гумусты болса, өсімдіктерде нитраттар аз ... ... мен ... ашық ... ... ... ... нитраттар едәуір көп ... Сол ... ... ... ... ала сұрыптама немесе өңдеуден өткізу қажет;
- Құрамында нитраттар ... ... көп ... ... ... ... және ... жерде сақтаған жөн;
- Көкеністер мен жеміс-жидектерді тоңазытқышта +2 0С-де сақтаса
нитраттар қауіпті ... ... ... алмайды;
- Адам ағзасындағы нитраттар мөлшерін азайту үшін ... С және ... ... ... олар ... мен ... ... шектейді;
- Азотты тыңайтқыштардың көп мөлшерде қолданылуы өнімнің ... ... оның ... ... және
гигиеналық құндылықтарын төмендетеді. Өнімнің жиналуы мен сақталуына
да көп зияндығын тигізеді. Сол себепті жүйелі түрде топырақтағы ... ... ... ... ... ... қалыпты күйде сақтау қажет. Өсімдіктер өндірісінде ең ... ... ... ... ... мен пайдалану
тәсілдерін оптимизациялау керек. Топыраққа азотты енгізу барысында сол
уақыттағы топырақтағы азот мөлшерін ескеру мен ... одан ... ... де ... жөн.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Банкина Т.А., Иванова Н.А., ... В.В. О ... ... ... ... ... и ... норм нитратов в капусте
// Экологические проблемы ... ... в ... ... ... Г.Б., Хечутова Р.М., Петросян Л.О., Мартиросян ... ... ... ... // ... и ... пищевых продуктов.- Таллинн,1980
3. Богатырев Ю. В помощ потребителю.- ... ... ... П.А. ... ... ... канцерогенных N-
нитрозосоединений // Канцерогенные N- нитрозосоединения и ... ... и ... в ... ... С.5-8.
5. Боговский П.А.Азотные удобрения и проблем рака // ... и ... ... ... ... М.П., ... Е.А. О ... нитратов в нитриты в
свекольном соке // Вопросы питания.-1971.-№ 6.-С.48-50
7. ... Н.В. ... ... ... и ... в плане
отдаленных последствий их действия на ... ... Р.Д., ... Л.С. Гигиенические основы охраны ... от ... ... веществ.- К,1987
9. Гукова М.М., Али Хасан Касем, Глунцов Н.М. Дозы удобрений и качество
плод тепличного огурца // ... и ... 1981.- № 1.-С. ... Давыдов Р.М., Калинина И.Г., ... Ю.В. ... и ... ... // ... проблемы накопления нитратов в
окружающей среде .-Пущино, 1989
11. Жукова Г.Ф., Авясов Р. М., Ливщиц Б.М. ... ... ... и пищевых продуктов на ... N ... ... в ... крыс // ... ... ... предшественники- образование и определение в окружающей ... ... Г.П., ... М,Т., ... Е.И., Мишщихин В.А.
Гигиеническая оценка нитратов в пищевых ... // ... ... № 7.- С. ... ... Р.Ф., ... Л.И., Жуковский О.М., Влияние ... и ... ... ... на содержание в ... ... ... и нитритов) // Теоритические и практические
аспекты изучения питания человека.-М,1980
14. Капанадзе Ш.Х. К вопросу ... ... ... ... в воде // ... и санитария,- 1961.- № 9. –С.
7-11
15. Коммонер Б. Технология прибыли.- ... ... ... ... от ... и ... на садова-
огородном участке.-Справочник.- М:Агромпромиздат,1988
17. Красковсий Г.Н., Васюкович Л.Я., ... Х.И., ... В.Т., ... Методические подходы к установлению максимально допустимой
нагрузки нитритов и нитратов, поступающих с ... и ... // ... ... № 4.- С. ... ... В.Т., ... Е.С., Косенкова Ю.А., Групп Ж.М. Влияние
витаминов, сахаров, органических и ... на ... и ... ... и ... и ... в окружающей среде.-
Таллин,1981
19. Мишустин Е.Н. Возможные экологические ... ... ... минеральных удобрений // Экологические последствия
применения агрохимикатов.- Пущино,1982
20. ... З.М., ... А.М, ... С.Д. ... ... ... Мурох В.И. Минеральные удобрения и проблемы качества продуктов
питания // ... ... ... ... ... В.И. ... ... в пищевых продуктах и некоторые пути
ее решения // Здравохранение Белоруссии.-1989.- № 1.-С. 47-50
23. Назарюк В. М., ... В.Н. Пути ... ... ... в
овощной продукции // Экологические проблемы накопления нитратов в
окружающей среде.-Пущино,1989
24. Опополь Н.И, ... Е.В., ... В.Ф., ... И.М. Определение
допустимой суточной дозы нитратов в ... ... ... ... ... и ... ... Кишинев,1987.-С.59-65
25. Опополь Н.И., Добрянская Е.В. Нитраты.-Кишинев,1986
26. Оспанова Г.С., ... ... ... ... ... М.М., Л.А. Михелев. Неорганическая химия – Л.: Химия, 1974
28. Попова Г.В., Трофимова М.Г. Задача ... ... // ... ... И.В., Фоменко В.И. Отдаленные последствия влияния химических
соединений на организм.-М,1979
30. Фадеев В.М. Быстрое обнаружение ... в ... ... и ... ... Е.П., Полегаев В.И. Хранение и переработка плодов и овощей.-
М,1989
32. Яблоков А.В., Остроумов С.А. Уровни охраны живой природы.- М,1985
ҚОСЫМША ... ас ... ... ... ... ... барысында шыққан рС
No3 мәнін нитраттардың салмақтық бөлігі No3 –ге аудару. (H:V=I:5)
|рС No3 ... ... рС No3 |
| |.00 |
| |.00 |
| |.00 |
| |.00 |
| |.00 ... |6200 |6058 |5920 |5786 |5654 |5525 |5400 |5277 |5157 |4050 | ... |4812 |4700 |4598 |4491 |4389 |4289 |4191 |4096 |4003 | |1.2 ... |3736 |3651 |3567 |3486 |3407 |3329 |3254 |3179 | |1.3 |3107 ... |2900 |2833 |2769 |2706 |2644 |2584 |2527 | |1.4 |2468 |2412 ... |2251 |2200 |2149 |2101 |2053 |2006 | |1.5 |1960 |1915 |1872 |1829
|1788 |1747 |1707 |1668 |1630 |1594 | |1.6 |1597 |1521 |1487 |1453 ... |1356 |1325 |1295 |1265 | |1.7 |1237 |1219 |1181 |1154 |1128 ... |1052 |1029 |1005 | |1.8 |983 |960 |938 |917 |896 |875 |856 |836 ... | |1.9 |780 |762 |745 |728 |711 |695 |680 |664 |649 |634 | |2.0 ... |690 |580 |565 |552 |540 |527 |515 |504 | |2.1 |402 |481 |470 |460
|450 |440 |430 |420 |410 |400 | |2.2 |390 |380 |370 |365 |360 |350 ... |325 |320 | |2.3 |310 |300 |295 |290 |280 |275 |270 |260 |255 |250 ... |245 |240 |325 |230 |225 |220 |215 |210 |205 |200 | |2.5 |195 ... |180 |175 |170 |170 |165 |160 |160 | |2.6 |155 |150 |145 |140 ... |130 |130 |125 |125 | |2.7 |120 |120 |120 |115 |110 |110 |110 ... |100 | |2.8 |98 |96 |94 |92 |90 |87 |85 |85 |82 |80 | |2.9 |78 |76 ... |71 |69 |68 |68 |65 |63 | |3.0 |62 |62 |60 |59 |58 |56 |55 |55 |53 ... |3.1 |48 |48 |47 |46 |45 |44 |43 |43 |41 |40 | |3.2 |39 |38 |37 |36 ... |34 |34 |33 |32 | |3.3 |31 |_ |_ |_ |_ |28 |_ |_ |_ |_ | |3.4 |24 |_ ... |_ |22 |_ |_ |_ |_ | |3.5 |19 |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ | |3.6 |15 ... |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ | |3.7 |12 |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ | |3.8 |10 ... |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ | |3.9 |8 |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ |_ | ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арамшөптердің биологиялық ерекшеліктері10 бет
Кедендік төлемдер және олардың мемлекеттің сыртқы экономикалық байланыстарын реттеудегі атқаратын рөлі(мысалға қазақстан республикасы)51 бет
Малайзия мемлекетіндегі туризм6 бет
Надыр шах тұсындағы Иран63 бет
Оңтүстік Қазақстанның суармалы сұр танаптарында қауын өсірудің агротехнологиясы36 бет
Сырқы экономикалық сауда26 бет
Тағамдық өнім түрлерін ветеринариялық-санитариялық токсикологиялық бағалау4 бет
Шетел инвестицияларын тартудың негізгі жолдары және олардың тиімділігі8 бет
Қазақ мемлекетін құру идеясын көтерген тұңғыш азамат22 бет
Қазақстан Республикасының инвестициялық саясаты: тенденциясы мен нәтижелері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь