Ақпараттарды өңдеудің техникалық құралдары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

Тарау 1 АҚПАРАТ ЖӘНЕ ИНФОРМАТИКА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.1 Информатика . ғылым және практикалық қызмет құралы ... ... ... ... ...8
1.2 Информатиканың негізгі категориялары мен ұғымдары ... ... ... ... ... ...15
1.3 Информатиканың алгоритмдік негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48
Кілттік сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
Ұсынылатын әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53

Тарау 2 АҚПАРАТТАРДЫ ӨҢДЕУДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ ... ..54
2.1 Есептеу техникасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54
Кілттік сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68
Ұсынылатын әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68

Тарау 3 ПРОГРАММАЛЫҚ ЖАСАҚТАМА АРХИТЕКТУРАСЫ ... ... ... ...69
3.1 ЭЕМ программалық жасақтамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69
3.2. Жүйелік программалық жасақтама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72
Кілттік сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...100
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .101
Ұсынылатын әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .101

Тарау 4 ҚОЛДАНБАЛЫ ПРОГРАММАЛЫҚ ЖАСАҚТАМА ... ... ... ... ...102
4.1 Мәтіндік ақпараттарды өңдеу құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .103
4.2 Электрондық кестелерді өңдеу құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...106
4.3 Мәліметтер қорлары және МҚБЖ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..111
4.4 Компьютерлік графика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...113
Кілттік сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...118
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .118
Ұсынылатын әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .119

Тарау 5 ЕСЕПТЕУ ЖЕЛІЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...120
5.1 Есептеу желілерінің программалық және аппараттық құрауыштары ... ..120
5.2 Жергілікті есептеу желілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..125
5.3 Аумақты есептеу желілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 127
Кілттік сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...130
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .130
Ұсынылатын әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..130

Тарау 6 ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ЖҮЙЕЛЕРІ ЖӘНЕ САРАПТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 131
6.1 Жасанды интеллект, негізгі ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .131
6.2 Сараптық жүйелер, негізгі ұғымдары мен анықтамалары ... ... ... ... ... .135

Кілттік сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...140
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .140
Ұсынылатын әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..140
Қысқартылған сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..141
Қолданылған және ұсынылатын әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .143
КІРІСПЕ
ХХ ғасырдың екінші жартысында қоғам дамуы адам қызметінің барлық жақтарынан дер кезінде және толық ақпарат алып отыруға, шарушылықты өркендетуге, ғылыми-техникалық үрдісті жеделдетуге мүмкіндік беретін ақпараттандырудың маңыздылығымен ерекшеленеді. Ақпараттандыру үрдісінің әсерімен жаңа қоғамдық құрылым қалыптасуда. Бұл ақпараттандыру үрдісінің маңызды ерекшелігі – қоғамдық өндірісте басым қызмет түрі ақпаратты қазіргі замандағы жетілген микропроцессорлық және есептеу техникасының, телекоммуникациялық құралдардың көмегімен жинау, өндіру, өңдеу, сақтау, беру және қолдану болып табылады. Бұл үрдісте ақпарат қоғамның маңызды стратегиялық ресурсына айналып, экономикада, білім беру саласында, мәдениетте маңызды орын алатын болды.
Қоғамдық ақпараттандырудың маңызды бағыттарының бірі – білім беру ісін ақпараттандыру, бұл - жаңа ақпарат құралдары мен әдістерін дамыта оқудың идеяларын жүзеге асыруға, оқу-тәрбие үрдісінің барлық деңгейлерін бір-бірімен тығыз байланысты өрістеуге және олардың тиімділігі мен сапасын көтеруге, жас ұрпақты жаңа қоғам жағдайында өмір сүруге дайындауға пайдалану деген сөз.
Нарықтық экономика, ғылыми-техникалық үрдіс, соның ішінде спутниктік байланыс пен Интернет жүйесі – мамандардан жоғарғы деңгейдегі біліктілікті талап етеді. Ал бұл өз кезегінде оқу бағдарламаларын жаңартуды, оқу үрдісінде микропроцессорлық және есептеу техникасын қолдануды кеңірек қажет етеді.
Ақпараттандыру үрдісінің ғылыми іргесін жаңа ғылыми пән – информатика құрайды. Қазіргі замандағы информатика өте көлемді және өте динамикалы пән, сондықтан студенттердің жоғарғы оқу орнында берілген информатика курсының өзгермейтін ядросы басқа пәндермен салыстырғанда өте үлкен емес. Сонымен қатар информатиканың практикалық аспектісінің жоғарылығын, яғни технологиямен байланысын да ескерген жөн.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ЖӘНЕ ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ахметов К. Есептеу техникасы және программалау: Оқулық / К. Ахметов. - Алматы: Кайнар, 1996. - 352 бет.
2. Жаңа ақпараттық технологиялар.: Лабораториялық практикум / Б.Бөрібаев, Е.Балапанов, Г.Мадьярова, Р. Дүзбаева Р. Бiлiм және ғылым министрлiгi. - Алматы: Ғылым. 2-бөлім. , 2001. - 141 бет.
3. Шәріпбаев А. Информатика: Оқу құралы / А. Шәріпбаев. – Алматы: «Қазақ университеті», 1992. – 72 бет.
4. Халыкова К.З. Информатиканы оқыту әдістемесі: Оқу құралы / К.З. Халыкова. - Алматы: Білім, 2000.-196 бет.
5. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Шәріпбаев А.Ә., Бөрібаев Б.Б. және т.б. – Алматы: «Мектеп баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 бет.
6. Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік: Информатика және есептеуіш техника / Жалпы редакциясын басқарған профессор А.Құсайынов. – Алматы: Республикалық мемлекеттік “Рауан” баспасы, 1999. – 304 бет.
7. Бөрібаев Б.Б. Информатика терминдерінің түсіндірме сөздігі / Б.Б. Бөрібаев, Е. Балапанов, А. Есжанов. – Алматы, 2000. – 256 бет.
8. Информатика: Учебник. / Под ред. проф. Н.В.Макаровой. – 2-е изд. - М.: Финансы и статистика, 1998.-768 с.
9. Могилев А.В. Информатика: Учебное пособие для студ. пед. вузов. / А.В. Могилев, Н.И. Пак., Е.К. Хеннер – М., 1999. – 816 с.
10. Острейковский В.А. Информатика: Учебник для вузов. / В.А. Острейковский. – М.: Высшая школа, 1999. – 511 с.
11. Симонович С.В. Информатика. Базовый курс: Учебник для вузов. / С.В. Симонович. – СПб: Питер, 2000. - 640 с.
12. Аладьев В.З. Основы информатики: Учебное пособие. / В.З. Аладьев, Ю.Я. Хунт, Шишаков. – М.: ИИД «Филинъ», 1999. – 544 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………………………………….5
Тарау 1 АҚПАРАТ ЖӘНЕ ИНФОРМАТИКА…………………………………..8
1. Информатика – ғылым және практикалық қызмет құралы……………….8
2. Информатиканың ... ... мен ... ... ... негіздері……………………………………48
Кілттік сөздер……………………………………………………………………..52
Бақылау сұрақтары………………………………………………………………..53
Ұсынылатын әдебиеттер …………………………………………………………53
Тарау 2 АҚПАРАТТАРДЫ ӨҢДЕУДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ……54
2.1 Есептеу техникасы……………………………………………………………54
Кілттік сөздер……………………………………………………………………..68
Бақылау сұрақтары…………………………………………………………….....68
Ұсынылатын әдебиеттер ………………………………………………………...68
Тарау 3 ПРОГРАММАЛЫҚ ЖАСАҚТАМА ... ЭЕМ ... ... ... программалық жасақтама…………………………………………72
Кілттік сөздер…………………………………………………………………….100
Бақылау сұрақтары……………………………………………………………….101
Ұсынылатын әдебиеттер ………………………………………………………..101
Тарау 4 ҚОЛДАНБАЛЫ ПРОГРАММАЛЫҚ ЖАСАҚТАМА……………….102
4.1 ... ... ... құралдары…………………………………..103
4.2 Электрондық кестелерді өңдеу құралдары…………………………………106
4.3 Мәліметтер қорлары және МҚБЖ…………………………………………..111
4.4 Компьютерлік графика………………………………………………………113
Кілттік сөздер…………………………………………………………………….118
Бақылау сұрақтары……………………………………………………………….118
Ұсынылатын әдебиеттер ………………………………………………………..119
Тарау 5 ... ... ... желілерінің программалық және аппараттық құрауыштары……120
5.2 Жергілікті есептеу желілері………………………………………………….125
5.3 Аумақты есептеу ... ... ... ... ... 6 ... ИНТЕЛЛЕКТ ЖҮЙЕЛЕРІ ЖӘНЕ ... ... ... негізгі ұғымдары……………………………………...131
6.2 Сараптық жүйелер, негізгі ұғымдары мен анықтамалары…………….…..135
Кілттік сөздер…………………………………………………………………….140
Бақылау сұрақтары…………………………………………………………….…140
Ұсынылатын әдебиеттер ... ... және ... әдебиеттер……………………………….….143
КІРІСПЕ
ХХ ғасырдың екінші жартысында қоғам дамуы адам қызметінің барлық
жақтарынан дер ... және ... ... алып ... ... ... үрдісті жеделдетуге мүмкіндік беретін
ақпараттандырудың ... ... ... ... жаңа ... ... қалыптасуда. Бұл ақпараттандыру үрдісінің
маңызды ерекшелігі – ... ... ... ... түрі ... ... жетілген микропроцессорлық және есептеу техникасының,
телекоммуникациялық ... ... ... ... ... сақтау,
беру және қолдану болып табылады. Бұл үрдісте ақпарат қоғамның маңызды
стратегиялық ресурсына ... ... ... беру ... ... орын ... ... ақпараттандырудың маңызды бағыттарының бірі – білім ... ... бұл - жаңа ... ... мен ... дамыта
оқудың идеяларын жүзеге асыруға, оқу-тәрбие үрдісінің барлық деңгейлерін
бір-бірімен тығыз байланысты өрістеуге және олардың тиімділігі мен ... жас ... жаңа ... ... өмір ... ... ... сөз.
Нарықтық экономика, ғылыми-техникалық үрдіс, соның ішінде спутниктік
байланыс пен Интернет жүйесі – мамандардан жоғарғы деңгейдегі біліктілікті
талап ... Ал бұл өз ... оқу ... ... ... ... және есептеу техникасын қолдануды кеңірек қажет
етеді.
Ақпараттандыру үрдісінің ғылыми ... жаңа ... пән – ... Қазіргі замандағы информатика өте көлемді және өте динамикалы пән,
сондықтан студенттердің жоғарғы оқу орнында берілген информатика ... ... ... ... ... өте үлкен емес. Сонымен
қатар информатиканың практикалық ... ... ... ... да ескерген жөн. Информатиканың жоғарыда аталған
және де басқа ерекшеліктері пәнді оқытуда және оны әдістемелік ... ... ... ... мамандар даярлауда жалпы принциптер
мен заңдылықтарды меңгеруді басшылыққа алу, яғни келесі міндеттерді шешу
қажет:
– информатиканың әрбір облысындағы ... ... және ... байланыстарын жетік меңгеру, маңызды техникалық ... ... ... ... іскерлігіне ие болу;
– студенттерді өз бетімен жаңа білім алуға және іскерлікті ... ... ... ... ... барлық тақырыптарды қамтуы мүмкін емес, соның
ішінде ұсынылып отырған оқу құралы да, сондықтан кейбір ... ... үшін ... ... ... ... және ... кешені болуы қажет.
Оқу құралында жоғарыда көрсетілген міндеттерге сәйкес жоғарғы оқу
орнының ... ... ... ... бөлімдерінің
негізгі тақырыптары қарастырылған. Оқу ... ... алты ... сөздер тізімінен, қолданылған және ұсынылатын ... ... ... ... ... ... информатиканы
оқытудағы ерекшеліктер мен міндеттер қысқаша қарастырылған.
Бірінші тарауда информатиканың теориялық негізгі іргелі ұғымдары –
информатиканың ғылым ретінде ... ... ... ... ... ... есептеу машиналарында беру ... ... ... ... ... тарау ақпаратты өңдеудің техникалық құралдары – есептеу
техникасы, оның даму тарихы, архитектурасын зерттеуге арналған.
Үшінші және ... ... ... ... архитектурасын
қарастыруға арналған. Оның негізгі мақсаты ... бір ... ... ғана ... ... базалық және ... ... ... олардың негізіндегі іргелі ортақ
принциптерді ... ... ... ... информатиканың қазіргі замандағы ең бір
танымал бөлімдерінің бірі – есептеу желілері және ... ... ... ... де, ... ... информатиканың келешегін
анықтаушы бөлімдердің бірі – жасанды ... ... және ... ... ... ... арналған.
Әрбір тарау соңында кілттік сөздер, бақылау ... ... ... ... Оқу ... көлемінің шектеулілігіне
байланысты кейбір тақырыптар енгізілмеген, олар – ақпараттың қауіпсіздігі,
ақпараттық жүйелер, программалаудың инструменталдық құралдары, т.б.
Оқу ... жазу ... ... көмек көрсеткен құжыра мүшелеріне,
студенттерге алғысымды айтамын.
ТАРАУ 1 ... ЖӘНЕ ... ...... және ... қызмет құралы
1. Информатиканың пәні және міндеттері.
Информатика – адам өмірінің әртүрлі салаларында ақпараттың ... ... ... оны ... жинау, сақтау, түрлендіру және қолдану
мәселелерін зерттейтін жас ғылыми пән.
Информатика компьютер, компьютерлік жүйе және желілермен ... және ... өте ... ... ... ... ... автоматтандыруы ақпараттық үрдістерге ғылыми қөзқарасқа мүмкіндік ... ... Бұл ... ... информатиканы компьютермен
жұмыс істеу әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... - өте көлемді,
динамикалы, эмпирикалық ... ... және ... ... кезеңін
кешіп отырған, бірнеше іргелі және қолданбалы пәндердің қиылысында қаланған
ғылым. Қазіргі замандағы информатиканы 1978 жылы ... ... ... ... анықтады:
Информатика ұғымы ақпараттарды өңдеу жүйелерін құру, жасау, қолдану
және материалды – техникалық қызмет етумен байланысты ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушалық
аспектілері, сонымен қатар, өндірістік, ... ... ... әсер ету ... де ... бір ... ... информатика – жаңа білім алу мақсатында
есептеу техникасының көмегімен жинақталған ... ... ... ... және қолдану туралы ғылым.
Кең мағынада, информатика – ақпараттық іс-әрекет, ... ... ... ... жүйелерінде ұйымдастырылуын зерттейтін ғылым.
Жоғарыда берілген жалпы анықтамалардан информатиканың тек қана «таза
ғылым» ғана емес екендігін, ал оның маңызды ерекшеліктерінің бірі – ... ... ... ... басқаруда, ғылымда, білім беруде,
саудада, қаржы аумағында, медицинада және т.б. кең ... ... ... практикалық аспектісінің маңыздылығын көреміз.
Кейбір батыс Европа елдерінде және ... бұл ... ... ...... ... (компьютерлік ғылым).
Ғылым тұрғысынан информатиканың пәні – ақпараттық үрдістерге (бұл
ұғымның кең мағынасында) тән жалпы заңдылықтарды зерттеу.
Информатиканың ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің барлық салаларын қамтып келе жатқан ... ... ... ... ... ... айтсақ, бұл – ақпаратты
жинау, өндеу, беру және қолданудың арнайы ... ... ... ... (АЖ) ... ... асырылатын
ақпараттық технологиялар (АТ). Ақпараттық технологиялар – ... (АР) ... ... ауырлығын төмендету, АР сенімділігі
мен оперативтігін арттыру мақсатымен ақпаратты жинау, өңдеу, тарату ... ... ... ... тізбекке біріктірілген әдістер,
өндірістік үрдістер мен программа-техникалық құралдардың ... ... ... ... математикалық,
программалық тұрғыдан қарастырылады.
Информатика ақпараттық жүйелер мен технологиялардың құру мен ... ... мен ... ... олардың мәні, әлеуметтік үлесі,
пайдалылығы, қоғамдық жүйелердегі алатын арны, радикальды прогресс пен
қоғамның ... ... жаңа ... ... ... ... екендігімен тығыз
байланыстыра отырып зерттейді. Ақпараттық технологиялар ... ... ... ресурсқа (АР) айналуының, тиімді қолданудың жаңа
құралы, дамытушы факторы болып ... ... ... ... ... ... ... өркениеттің бас құндылығына айналды.
Сонымен қатар, АР ... өмір сүру ... ... ... байланысты күрделі мәселелер туды.
Информатиканың іргелі ғылым тұрғысынан пәнін төмендегідей ұғымдар
құрады:
- ақпараттық ресурстар, олардың мәні, өмір сұру ... ... ... ... ... ... ... әсері. Ақпараттық ресурс білім мен ақпараттың симбиозы
түрінде алынады. Информатика АР-ды қоғамда алу, беру ... ... ... ... тұрғысынан ақпараттық
үрдістерді нығайтуға, АР қолдануға негізделген ЭЕМ-ді және
автоматтандырылған ... ... (АЖ) ... ... ... ... тұрғысынан пәндік аумақты келесі
ұғымдар анықтайды:
- есетеу техникасы құралдарының аппараттық жасақтамасы;
- есептеу техникасы құралдарының ... ... ... және программалық жасақтамалардың өзара әсерлесуі;
- адамның аппараттық және ... ... ... ... қойылатын міндеттерді анықтау үшін ... ... ... ... орны ... рөл ... ... Информатиканың ғылымдар жүйесінде алатын орны оның ... ... пән ... көрсетеді.
Информатика профильдік емес пән мамандықтарында зерттеуге қоятын
негізгі міндеттер:
- ақпарат, ақпарат құрылымы мен қасиеттері, оны алу ... ... ... ... ... іргелі ұғымдарды беру;
- АР-тың қоғамды ақпараттандыру үрдісіндегі рөлін анықтау;
- есептеу ... ... және ... ... тәсілдері мен әдістерін жүйелендіру;
Сурет 1 – Информатиканың ғылымдар жүйесінде алатын орны
Ал информатика ... ... пән ... есептелетін ғылыми-
жаратылыстану және техникалық бағыттағы мамандықтар үшін ... ... ... ... мен ... ... базалық ұғымдары мен
заңдылықтарын;
- информатиканың пәндік аймағы мен негізгі әдістерін;
- информатиканың даму тарихын;
- ... ... ... ... жүйелерді құру
тәсілдері мен әдістерін;
- аппараттық және программалық жасақтамаларды басқау тәсілдері мен
әдістерін;
- компьютерлік программаларды құру ... ... ... ... ... тәсілдерін жалпылау, қорғау әдістері мен
құралдарын құру;
- ақпараттық үрдістердің жасанды және ... ... ... және ... іскерлігіне үйрету болып табылады.
2. Информатиканың қысқаша даму тарихы.
Информатикакның ғылым болып қалыптасуы және адам іс-әрекетінің ... ... ... ... XX ... елуінші жылдарына
тұстас келеді. Бұл аталым француздың Informatique, яғни Informacion
(ақпарат) және ... ... ... сөздерінен шыққан. Көптеген
батыс Европа және АҚШ елдерінде басқа аталым – Computer Science
(компьютерлік ғылым) ... көзі ... екі ... ... ... ... және ... Документалистика XIX ғасырдың аяғында
өндірістік қарым-қатынастардың қарқынды дамуына байланысты қалыптасты, оның
негізгі пәні – құжаттар айналымының (ақпараттардың) ... ... мен ... зерттеу. Бұл информатиканың алғытарихын анықтайды,
ол ауыз сөздің, жазудың, ... ... ... ... ... фотография
сияқты ғылым жетістіктерінің, соңында магниттік ақпарат тасушылардың даму
кезеңдерімен сипатталады.
Екінші ... ... ... әртүрлі жүйелердегі (жасанды,
биологиялық, әлеуметтік және т.б.) автоматты басқару және байланыстардың
жалпы заңдылықтарын ... жаңа ...... ... ... Оның негізін 1948 жылы ... ... ... ... математикалық логикадан еңбектері қалады, ал бұл аталым ...... ... ... ... ... ... мен шығуы информатиканың ғылым ретінде даму
тарихына жол ашты, мұндай байламның бірнеше ... бар. ... ... есептеу техникасының дамуымен тығыз байланысты, және
алғашында есептеулер туралы ғылым ... ... ... жеке ғылым болып бөлініп ... ... ... және ... ақпараттардың ортақ көрсетім пішімдері сияқты
маңызды қасиеті әсер етті. Барлық ақпараттар түріне ... бір ... ... ... сақталатыны және өңделетіні есептеу техникасының
информатиканың ғылым болып ... ... рөл ... ... ... ... кешенді ғылыми – техникалық ғылым.
Информатика деген аталымға есептеу техникасын құру және жасау мәселелерін,
оны ... ... ... ... ... мен ... алу, өңдеу, жеткізу және адам өмірінің барлық салаларында қолдану
заңдылықтарын ... ... ... Олар – ... техникасы мен
жүйелерінің архитектурасы, аппараттық және программалық ... және ... ... ... есептеу тораптары мен
желілері және т.с.с.
3. ... ... ... ... да ... көзқарастан
қарастырайық. Қазіргі замандағы информатиканың қолданбалы ақпараттық
технологияларсыз «ядросы» тұрғысынан қарастырсақ, онда әрқайсысы жеке пән
ретінде де зерттелетін ... ... ... ... – бұл ... математиканың
математикалық логика саласына негізделген ... ... ... ... теориясы, ақпарат теориясы, кодтау теориясы, формальды
тілдер мен грамматикалар теориясы және т.б. бөлімдер кіреді. Информатиканың
осы ... ... ... ... жалпы заңдылықтары математикалық
әдістерді қолдана отырып зерттеледі.
Есептеу техникасы – есептеу ... құру ... ... ... архитектура деңгейінде зерттейтін бөлім, яғни
есептеу жүйесінің анықтаушы құрамы, қызметі, функционалдық ... ... ... ... ... принциптері тұрғысынан.
Программалау – программалық жасақтама құру және жасау мәселелерін
зерттейтін бөлім. Мұнда ... ... екі ... ... және ... ... ... құру принциптері, жасау
әдістері мен инструменталдық құралдары қарастырылады.
Ақпараттық жүйелер - әртүрлі күрделі ... ... ... ... ... ақпаратты сақтау және іздеу ... ... ... ... мұндай жүйелердің интелектілік қызметін
дамыту, құру және сүйемелдеу принциптерін де ... ... ... және ... ... ... ... басқаруды автоматтандыру және т.б. жүйелер (соның ішінде
белгілі Internet жүйесі) жатады.
Жасанды интеллект – адам интеллектілік қызметін ... ... ... ... Бұл облыста жүргізіліп жатқан ізденістердің
негізгі бағыттары – ... ... ... ... ... ... ... талқылауды модельдеу және т.б.
Жасанды интеллект бағытындағы зерттеулер информатиканың болашағыны
зор әсерін тигізуі мүмкін.
Есептеу ...... ... ... беру және тағы да басқа
мәселелерді шешу мақсатында байланыстырылған компьютер (ЭЕМ) желілерін
архитектура ... яғни желі ... ... ... ... ... қызмет істеу, сүйемелдеу принциптерін
зерттейтін бөлім. Ақпараттарды өңдеудің ... ... мен ... қазіргі замандағы ақпараттық жүйелерді құрудың негізі болып
табылады, ортақ ... ... қол ... және ... ... ... ... асыруға мүмкіндік жасайды.
Информатиканы жалпы тұрғыдан қарастырғанда теоретикалық және
қолданбалы (практикалық) ... екі ... ... ... ... ресурстарды, оларды қызмет істеу және әлеуметтік
прогресстің қозғаушы күші ... ... ... ... ақпараттық жүйелер құрудың барлық
аспектілері: ... ... және ... ... – техникалық,
мазмұндық, әлеуметтік қозғалысқа кешенді әсері тұрғыларынан;
- барлық ... ... ... мен ... ... тән ... жалпы қасиеттер мен заңдылықтарды зерттейді.
Қолданбалы информатика – мамандандырылған ақпараттық жүйелердің
негізінде қалыптасатын ... ... ... бір ... Мұндай басқарудағы (ӨАБЖ, ТҮАЖ), жобалық жобалаудағы (ЖАЖ),
медицинадағы, ... және тағы ... ... ... ... мен заңдылықтарғы ие ... ... ... ... салалық қолданбалы информатика тармақтарымен
зерттеледі. Сондықтан теоретикалық информатикамен қатар ... ... және т.б. ... ... ... ... ... негізгі ұғымдары
1. Ақпарат: құрылымы, түрлері, қасиеттері.
Кез ... ... ... оның ... ... мен категорияларын
анықтаудан басталады. Информатиканың ... ... ... ... «нүкте» сияқты) ақпарат ұғымы табылады. Ақпарат, сонымен
қатар, жалпы ... ... ... ... әр ғылым саласында
(философия, кибернетика, т.с.с.) өзіндік көзқараспен және ... ең ... ... – ол бар ... ... ... ... оның ғылыми дәл анықтамасын беру мүмкін емес,
сондықтан ақпарат ... ұғым ... ... ... ... - түсініктеме, баяндама, хабар басу деген сөзінен шыққан.
Ақпарат ұғымын бірнеше тұрғыдан анықтап ... «Кең ... ... ...... ... қабылданатын, ақиқат
өмірдің белгілі бір объектілері, үрдістері мен ... ... ... ... ... техникасы тұрғысынан, ақпарат ұғымы
оның жадында сақталатын, қажеттігіне ... ... және ... ... ... ... оның ... үрдісін сызбалық сипаттаудан анықтайық.
Яғни, ақпарат ұғымы таратқыш, ... және ... ... ... ... (сурет 2).
байланыс арнасы
хабар
Сурет 2 – Ақпарат берілуінің сызбалық сипаттамасы
Хабарды ... және ... ... ... ... ... мүмкін. Яғни, ақпаратты бейнелеуге және түсінуге болады. ... ... ... ... және ... ...... пішімде көрсетілген және беруге арналған ақпарат,
яғни ақпараттың бейнелену пішімі. Хабар материалды-энергетикалық ... ... ... ... ... қимыл және т.б. түрінде беріледі. Яғни,
хабар қандай да бір ... ... ... болады, олар – табиғи тілдер,
математика тіл, әуез тілі, мимика белгілері және ... ... ... ... ... ... үшін
ақпарат тасушы қажет. Тасушы көмегімен берілетін хабар сигнал деп аталады.
Сигнал – уақыт ішінде өзгеретін ... ... ... тізбекте жүретін
электр тогы, жарықтың таралу үрдісі). Ақпарат физикалық үрдістің, ... бір ... ... ... ... ... ... параметрі берілген аралықта кез келген ... ... ... ... ... ... ... функциямен анықталса),
онда сигнал үздіксіз ал мұндай сигналмен анықталған хабар да үздіксіз ... Бұл ... ... берілген ақпарат үздіксіз түріне ие
болады.
Егер сигнал параметрі берілген аралықта жеке ... ... онда ... ... ал ... ... анықталған хабар да
дискретті деп ... Бұл ... ... ... ақпарат дискретті
түріне ие болады. Сонымен біз ақпарат ... екі ... ... - ... және ... ... анықтадық.
Кез келген үздіксіз хабарды үздіксіз функция ... ... ... ... дискреттеу үрдісінің көмегімен дискретті түріне
көшіруге болады. Дискреттеу дегеніміз – функцияның ... ... көп ... ... ... қалғандарын жуық мінездей алатын белгілі
бір мәндерін таңдап алу.
Мысалы: функцияның анықталу ... ... ... ... ... ал ... кесіндідегі функция мәні тұрақты
және оның осы кесіндідегі орта мәніне тең деп ... ... ... ... ... ... үздіксіз функцияның
дискретті түрін анықтайды. Үздіксіз хабарды ... ... үшін өте ... ... ... ... ... ақпарат
дискретті болуы қажет.
Үздіксіз ақпаратпен жұмыс жасайтын ... ... бар, олар ... деп ... ... олар ... есептер кластарымен жұмыс
атқаратындықтан көпшілік қолданушыларға кең таныс емес. Ақпарат берілуінің
басқа пішімдері:
– таңбалы – ... ... ... ... ... ... ... бейнелер көмігімен, т.б. көмегімен);
– дыбыстық.
Сонымен қатар бізді қоршаған алуан ақпаратты әртүрлі белгілерге
байланысты топтастыруға, яғни ... ... ... болу және қолдану аумақтарына байланысты түрлері:
– биологиялық;
– әлеуметтік;
– ғылыми;
... ... және ... ... ... ... визуальды (таңбалар мен бейнелер арқылы);
– аудиальды (дыбыс арқылы);
– тактильдік (сезім арқылы);
– органалептикалық (дәм мен иіс ... ... ... ... құралдары арқылы) т.с.с.
Ақпараттың қасиеттері. Кез келген ақиқат өмірдегі ... ... және ... ... анықтауға болады. Сыртқы қасиеттер объектінің
басқа объектілермен әсерлесу барысында анықталатын қасиеттер ... үшін ... ... қасиеттер оны тұтынушы (қабылдағыш)
көзқарасынан анықтайтын қасиеттер. Ақпараттың ... ... және ... қасиеті. Ақпараттың жеке көзқарастар мен
талқылаудан тәуелсіздігін анықтайтын қасиет
Толықтық қасиеті. Ақпараттың объектіні немесе үрдісті толық мінездеу
қасиеті. Бұл ... ... ... және оның ... ... ... ... (дәлуақыттылық) қасиеті. Ақпараттық ағымдық уақыт мезетіне
сәйкестік дәрежесін ... ... Бұл ... ... ... отырып оның құндылығын анықтайды.
Ақиқаттық қасиеті. Ақпаратта жасырын қателіктердің болмауы қасиеті.
Ақпарат қабылдағыш алған уақытта белгілі ... ... ... ... ол неғұрлым аз болса, ақпараттың ақиқаттығы жоғарылайды.
Қатынау мүмкіндігі қасиеті. Пайдаланушының ақпаратты алу ... ... ... ... ... ... жоқтығы оны
қатынауға мүмкін емес етеді.
Адекваттық қасиеті. Ақпараттың өзі ... ... ... ... бірмәнді сәйкестігін анықтайтын қасиет. Бұл қасиет
ақиқаттық және қолданушы мұқтаждығына сәйкес келу қасиеттерімен анықталады.
Эргономдық қасиеті. ... ... үшін ... ... ... ықғайлылық дәрежесін көрсететін қасиет.
Ақпараттың ішкі қасиеттерінің маңыздылары оның ішкі құрылымы және
көлемі (мөлшері) болып табылады.
Ішкі ... ... ... ... ... ... реттелмеген мағлұматтар
жиынтығы;
– логикалық реттелген, ұйымдастырылған мәліметтер жиынтығы.
Информатикада ақпарат ұғымымен бір қатарда ... және ... ...... өңдеу үрдістеріне адекватты белгілі бір пішімде
берілген ақпарат (немесе формальданған, ықғайлы түрге ... ... ... ... ... ... ... ақпараттар.).
Мәліметтер – тіркелген сигналдар. Мәліметтердің реттелуі оларға ... ... ... ... ... яғни мәліметтер құрылымдары
анықталады.
Білім – берілген типті ... ... ... ... жиыны және бір объектіден екінші объектіге өту сипаттамасын
беретін ақпарат.
Білім ақпараттың ... ... ... ұйымдастырылған
құрылымын анықтайды. Білім – логикалық талқылаудың негізінде белгілі бір
шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін ақпараттар.
Ақпарат ... ... ... айтылғандай ақпараттың ішкі
қасиеттерінің бірі – оның ... ... ... ... ... ... екі негізгі көзқарас бар:
– энтропиялық (ықтималдық) тұрғыдан;
– көлемдік ... ... ... ... өлшеудің энтропиялық тәсілі
ақпараттар теориясында кеңінен қолданылады, ал ЭЕМ-ң ... ... ... қолдануға әкелді. Сондықтан біз көлемдік тұрғыдан ақпарат мөлшерін
өлшеуді ... ... ... ... ... ... ... көлемі
деп аталады. Хабардағы ақпарат көлемі – ... ... ... ... бір ... ... тәсілдермен (әртүрлі алфавиттерді
қолдана отырып) беруі мүмкін, мысалы:
«он үш»
13
XIII
Мысалдан бұл ... ... беру ... ... екендігін көруге
болады. Есептеу техникасында өңделетін және сақталатын ақпарат ... ... ... ... ... көрсетілетіндіктен (0 және 1-ден (бит)
тұратын алфавиттің көмегімен) сәйкес өлшем бірліктері енгізілген, олар ... ... Бит – ... ең кіші ... бірлігі болса, байт – ... ... Байт – 8 ... ... ... ... ... үрдістері, ерекшеліктері.
Қазіргі заманда күрделі адам – машиналы ақпараттық жүйелер қоғам
инфрақұрылымының маңызды құраушысы ... ... ал ... – оның ... басты ресурстарының бірі. Сондықтан да ... ... яғни ... ... ... өңдеу, сақтауды түсіну маңызды
болып табылады.
Ақпараттық үрдістер – жеке ... ... ... ... ... түрде жүзеге асыратын ақпаратты жинау, беру және жеткізу,
өңдеу үрдістері.
Ақпаратты жинау (кең мағынада) – субъектінің ... ... ... ... ... ... отырған объектісі туралы мағлұматтар
алу іс-әрекеттері. Қазіргі замандағы ақпаратты жинау ... ... ... ... ... ... ... замандығы
техникалық жетістіктерге сүйенсек, ақпаратты жинау – ақпаратты сыртқы
ортадан алу және оны ... ... ... ... сәйкес түрге
келтіру үрдісі. Сыртқы ортадан қабылданатын ақпарат – кірістік, сыртқы
ортаға берілетін ...... ал ... ... ... ...
ішкі ақпарат деп аталады.
Ақпаратты жинау үрдісінде оларды тіркеу, яғни белгілі ... - ... не ... (магниттік таспалар, карталар, дискілер)
–сақтау маңызды.
Ақпаратты жеткізу(алмасу) – ... ... ... ... ... ... ... үрдіс. Жалпы жағдайда бұл үрдіс әртүрлі
тәсілдермен жүзеге асуы мүмкін: ... ... ... арқылы, көлікпен,
байланыс арналары арқылы. Қашықтықта ... ... ... алмасу арқылы жүзеге асады, мұндай жағдайда ақпаратты жеткізу
белгіленген ... ... ... жеткізу желілері арқылы беріледі.
Ақпаратты сақтау(жинақтау) – ақпаратты келешекте (қажетті уақытында)
пайдаланушылардың сұранысы бойынша беру үшін ... ...... ... ... ... ... алу үрдісі, ол уақыт өткеннен ... ... ... ... ... өндеу – алдын-ала анықталған мақсатқа жету үшін есепті
шешудің ... ... ... ... ... сәйкес
ақпаратты түрлендіру үрдісі. Ал ақпаратты электрондық өңдеу технологиясында
бұл ...... ... ... ... ақпаратқа
түрлендіру үрдісі.
Ақпаратты электрондық өңдеу үрдісі ЭЕМ мен ... ... ... ... ... ... ... дамуы барысында
оларды пайдалану әдістері және қатынас құру ... ... ... - орталықтандырылған өңдеу, орталықтандырылмаған (жеке)
өңдеу, қазіргі уақытта аралас формалы өңдеу. ... ... ... ... ... ... ... (жеке және ұжымдық
пайдаланатын) қажет етеді.
Есептеу техникасын орталықтандырылмаған пайдалану әдісі ... ... ... ... ... ... ... әдіс
ДЭЕМ-ң ақпараттың пайда болатын және қолданалатын ... ... ... ... өңдеуді жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Соның негізінде
абоненттік пункттер мен автоматтандырылған жұмыс орындары ... ... ... орны – ... ... тиісті кешендерімен
(ДЭЕМ) жарақтандырылған және тиісті программалық, ақпараттық жасақтамамен
жабдықталған дара жұмыс орны.
Аралас ... ...... және
орталықтандырылмаған әдістердің үйлесімі барысында дамыған. Оның алғышарты
әртүрлі байланыс құралдарының үйлесімі негізінде ЭЕМ ... ... ... құру ... ... ... ЭЕМ-мен
әрекеттесуінің келесі режімдерін атауға болады:
– дестелік режім;
– интерактивті ... оның ... ... және ... ... - ... үрдісі кезінде пайдаланушы қатынасуынсыз күні
бұрын жинақталған ақпараттарды өңдеу немесе ... ... ... біріктіріліп, содан кейін өңделетін ақпараттар мен тапсырмаларды
өңдеу.
Интерактивті режім – пайдалушының ... ... ... әсер ... тікелей әрекеттесуі, ол сұранысты немесе диалог
түрінде ... ... ... – ақпараттық-есептеу жүйесінен керекті ақпарат беруді
талап ету, көбінесе анықтама – ақпараттық жүйелерде жүзеге асады.
Диалогтық режім – ... ... ... ... ... дереу жауап әрекетін тудыратын режім. Есептеу жүйесі
мен пайдаланушы ... ... адам ... ... жылдамдықпен
жүреді.
Қазіргі уақытта есептеу техникасын пайдалануды ұйымдастыру жаңа
жинақталған ақпараттық ... ... ... ... ... ... Жинақталған (корпоративтік) ақпараттық жүйелер
кәсіпорын (мекеме) көлемінде ақпаратты ... ... оның ... ... ... жеке ... топтары аумақтары
арасында, сондай – ақ бір-бірінен қашықта орналасқан бірнеше мекемелер
арасындағы ақпарат алмасуын ... ... ... ... соның ішінде есептеу техникасын, қолдана
отырып өңдеу технологиясы белгілі ақпараттық элементтермен әрекет етуге,
оларды зерттеу мен ... ... ... ... сақтаудың,
жеткізудің ыңғайлылығы үшін идентификациялауды ... ... ... яғни ... құралдарда өңдеуге ыңғайлы түрге келтірілген
ақпараттарды мәліметтер деп атағанбыз. Сондықтан, мәліметтер ұғымын кеңірек
қарастырып, оны беру, сақтау, өлшеу т.с.с. ... ... ... ... ... ... ... жүйелері,
көрсетімі және көрсетім, өлшеу, сақтау бірліктері.
Ақпараттарды ЭЕМ-нің көмегімен өңдеуде санау жүйелері, мәліметтердің
көрсетімі және көрсетім бірліктері, пішімдері және ... ... ... ... орын ... ЭЕМ-де кез келген ақпаратты беру екі
аспектіден қарастырылады: қолданылатын базалық ... ... және ... ... ... ... ... түрге келтірілген ақпараттарды мәліметтер
деп атадық, сондықтан бұдан ... ... ... ... ... ... өңдеу үрдістері ... ... ... дамып келе жатқан ғылыми-техникалық прогресс адам
өмірінің барлық салаларында мәліметтерді ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп отыр.
Мәліметтерді өңдеу операцияларының ... ... ... ... ... жинау – қандай да бір шешім ... ... ... ... ету ... ... формальдау – мәліметтерді өзара салыстыра алу ... қол ... ... үшін ... ... ... бір ... келтіру үрдісі;
c) мәліметтерді фильтрациялау(сүзгілеу) – шешім қабылдау үшін қажет
емес мәліметтерді «алып ... ... ... сұрыптау – қолдануға қолайлы болу үшін мәліметтерді
қандай да бір ... ... ... үрдісі;
e) мәліметтерді архивтеу (сығу) – мәліметтерді қолайлы және ... ... ... ... ... ... ... «сығу» үрдісі;
f) мәліметтерді қорғау – мәліметтерді жойылудан, ... ... ... ... тасымалдау – ақпараттық үрдістің әр ... ... ... ... алу, ... ... ... – мәліметтерді бір пішімнен екінші пішімге
немесе бір құрылымнан екінші құрылымға көшіру;
Санау жүйелері. Сандарды бейнелеу және өрнектеу тәсілдерін санау деп
атайды. Кез ... ... ... да бір ... ... және сәйкес
ережелерді қолдана отырып жазуды кодтау деп атайды. Санау кодтаудың жеке
жағдайы болып ... ... ... бір ... және белгілі бір
ережелерді қолдана отырып, жазылған сөз код деп ... ...... ... көрсету тәсілдері мен ережелерінің
келісілген жиынтығы. Санау жүйелерінің екі түрі бар: ... ... емес ... емес ... ... беру және жазу ... ... табылады. Мұндай санау жүйелерінің бірі – римдік сан ... ... – 1998 ... сөз, ... M – ... C – ... X – ондық, V –
бес, I – бір, т.с.с.
Позициялық санау жүйелерінде санның мәні тек қана оның ... ... ғана ... ... ... ... тізбектегі орнымен
анықталады. Мұндай жүйелердің қатарына кәдімгі өмірде қолданатын ... ... жүйе т.с.с ... сан жүйесінде қолданылатын таңбалардың саны оның негізі деп
аталады, оны q әрпімен белгілейік ... ... сан ... он
таңба(цифр): 0,1,2,...,9). Санау жүйесінің таңбаларының жиынтығын оның
алфавиті деп атайды.
Кесте 1 – ... ... ... ... |Сан жүйесінің аты |Сан жүйесінің алфавиті ... | | ... | | |
|2 ... |0 , 1 |
|3 ... |0 , 1 , 2 |
|4 ... |0 , 1 , 2 , 3 |
|5 ... |0 , 1 , 2 , 3 , 4 |
|6 ... |0 , 1 , 2 , 3 , 4 , 5 |
|7 ... |0 , 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 |
|8 ... |0 , 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 , 7 ... ... |0 , 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 , 7 |
| | |, 8 , 9 ... |он ... |0 , 1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 , 7 |
| | |, 8 , 9 , |
| | |A , B , C , D , E , F ... ... кез ... X санын q ... ... ... ... беруге болады:
X(q) = xn-1qn-1 + xn-2qn-2 + … + x1q1 + x0q0 + x-1q-1 + … + x-mq-m ... X(q) - ... q ... жүйедегі жазылуы;
q – санау жүйесінің негізі;
xi – q-ден кіші бүтін сандар;
n – санның ... ... ... ...... ... ... позиция саны.
Мысалы,
4295,6731(10) = 4( 103 + 2( 102 + 9( 101 + 5( 100 + 6( 10-1 + 7( ... ... ... xi коэффициенттерінің тізбегі түріндегі жазылуы оның
қысқаша жазылуы немесе коды деп ... ... ... ... құралдарда кеңінен қолданылатын санау жүйесі екілік сан
жүйесі ... ... Бұл ... тек қана екі таңба: 0 және 1 ... ... X ... ... ... ... ... төмендегідей түрде анықтайды:
X(2) = xn-12n-1 + xn-22n-2 + … + x121 + x020 + x-12-1 + … + ... xi -лер не 0-ге, не 1-ге ... = 1( 23 + 0( 22 + 1( 21 + 1( 20 + 1( 2-1 + 1( ... ... ... ЭЕМ ... кодтармен жұмыс
істейді, ал пайдаланушы үшін ... және он ... ... ... көп жағдайда бір санау жүйесінен екінші жүйеге және кері
түрлендірулер қажеттігі ... q ... ... ... ... ... ... ( түрлендіруі) ауыстыру ережесі немесе санау жүйесінің
негізіне бөлу – көбейту ережесіне байланысты жүзеге ... ... (1) ... ... ... ... жаңа ... жүйесіндегі кодтарымен арифметикалық операциялар
жүргізуді ескереді. Сондықтан ауыстыру ережесі көбінесе сандарды ондық емес
санау жүйесінен ондық ... ... үшін ... ... ... ...
Бөлу – көбейту ережесі. Бұл ереже ... ... q ... ... арифметикалық операциялар жүргізуді ескереді, сондықтан
оны сандарды ондық санау жүйесінен басқа кез ... ... ... қолдану ыңғайлы. Бүтін сандарды түрлендіру үшін бөлу ережесі,
дұрыс бөлшектер үшін – ... ... ... Аралас сандарды
түрлендіру үшін бүтін және ... ... ... ... қолданылады.
Бөлу ережесі (q негізді санау жүйесіндегі бүтін санды ... ... ... Ол үшін ... q – ... ... және ... негізіне (q негізді жүйеде берілген) тізбектеп бөлу
керек. ... ... ... кіші ... ... ... ... жаңа негізді жүйедегі кодын алу үшін ең ... ... ... кері ... ... тізбектеп жазу қажет
(Ондық жүйедегі бүтін ... ... ... ... ... екілік жүйеге
көшіру үшін оны жүйенің негізіне (бұл ... 2-ге) ... ... тең
болғанша бөле беру керек. Санды әрбір бөлгенде шыққан қалдықтарды кері
бағытта ... ... ... ... ... санның екілік жүйедегі
коды)..
Көбейту ережесі ( q – негізді жүйедегі ... ... ... ... ... Бұл ... ... бөлшекті және шыққан
көбейтінділерді ... (q ... ... ... ... ... Шыққан көбейтінділердің бүтін бөліктері ( негізді
жүйедегі цифрлармен алмастырылған) берілген санның ... ... ... ... ізделінді - негізді кодта салмағы
берілген q – ... ... кіші ... ... кем ... ... ... Жалпы жағдайда, бұл үрдіс шексіз болуы ... ... код жуық сан ... (Ал ... жүйедегі бөлшек санды немесе
санның бөлшек бөлігін екілік жүйеге көшіру үшін оның бөлшек ... ... ... ... ... ... ... екілік жүйедегі бірінші
цифраны береді, одан көбейтіндінің бүтін бөлігін алып тастап ... ... тағы да 2-ге ... ... ... ... ... арифметикалық операциялар. Кез келген санау
жүйелеріндегі сандармен ... ... ... ... ... ... қосу және ... ережелерін кесте түрінде берейік:
|+ |0 |1 | |* |0 |1 |
|0 |0 |1 | |0 |0 |0 |
|1 |1 |10 | |1 |0 |1 ... ... сан ... қатар сегіздік және он алтылық сан
жүйелері де жиі ... ... ... ... ... өте ... болуы мүмкін. Әсіресе машина тілінде программалау қажет жағдайында
сегіздік немесе он ... ... ... ... ... қатар бұл
жүйелерден екілік жүйеге және кері көшу өте жеңіл, ал 8 және 16 сандары ... ... ... ... ... ... ... немесе он алтылық
жүйеге көшу екілік жүйеге көшу сияқты жүргізіледі.
Екілік ... ... ... көшу үшін (бүтін сандар үшін) екілік
жүйедегі санды оңнан соға ... ... бөлу ... (ең сол ... ... үш ... кем болуы мүмкін) , содан кейін әрбір үштік топқа ... ... ... жазу керек. Мұндай екілік цифрлардың үштігін
триада деп атайды. Мысалы,
110110012 = 11 011 0012 = ... ... он ... ... көшу үшін ... ... ... екілік
санды оңнан солға қарай төрт цифрдан тұратын топтарға бөлу керек, содан
кейін ... ... ... ... он алтылық эквивалентін жазу керек. Мұндай
екілік цифрлардың төрттіктерін тетрадалар деп атайды. Мысалы,
11000110110012 = 1 1000 1101 10012 = ... ... ... ... ... санның бөлшек бөлігін сегіздік
немесе он алтылық жүйеге көшіру үшін жоғарыдағы ... ... ... ... оң жақ шеткі нүктеге дейін триадаларға немесе тетрадаларға
бөліп (ең оң ... ... ... ... топ ... ... ... сәйкес сегіздік немесе он алтылық эквиваленттері жазылады.
Мысалы,
0,11000111012 = 0, 110 001 110 1002 = ... = 0, 1100 0111 01002 = ... ... яғни сегіздік немесе он алтылық жүйелерден екілік
жүйедегі санға көшу үшін ... ... ... сәйкес триада немесе тетрада
жазылады. Бұл көшірулерде келесі сәйкестік кестесі қолданылады.
Кесте 2 - Әртүрлі ... ... ... ... жүйе ... |Он ... |
| | ... ... |
|0 |0 |0 |0 |
|1 |1 |1 |1 |
|2 |10 |2 |2 |
|3 |11 |3 |3 |
|4 |100 |4 |4 |
|5 |101 |5 |5 |
|6 |110 |6 |6 |
|7 |111 |7 |7 |
|8 |1000 |10 |8 |
|9 |1001 |11 |9 ... |1010 |12 |A ... |1011 |13 |B ... |1100 |14 |C ... |1101 |15 |D ... |1110 |16 |E ... |1111 |17 |F ... ... ... ... ... тағы бір жолы – дәрежелерді азайту
әдісі деп аталады. Ол үшін берілген саннан көшуіміз қажет жүйе негізінің ... ... ... ... кіші ең ... мүмкін коэффициентке
көбейтіндісін алу қажет. Осы ... жаңа ... ... ... ... Бұл ... қалдық нольге айналғанша қайталау керек. Мысалы,
11410(x2 табу ... ... ... ... қолданамыз, яғни
114 - 1( 26 = 50
50 - 1( 25 = 18
18 - 1( 24 = 2
2 - 0( 23 = 2
2 - 0( 22 = 2
2 - 1( 21 = ... 11410 = ... және он ... жүйелердегі сандармен ... ... ... операцияларға ұқсас жүргізіледі, оны ... ... ... |0 |1 |2 ... B.number ... - ... жиын ... қасиетін үлгілейтін құрылым:
– жиындарды біріктіруге болады;
– жиындарды қиылыстыруға болады;
– жиындарды азайтуға болады (теориялық- жиындық ... ... ... ... ... ... ... - біртекті реттелген динамикалық құрылым. ... ... ... бірінен кейін бірі орналасқан, екі жету ... ... ол жету ... жаңа ... кезектің тек соңына қосыла алады;
b) компоненттердің мәні тек қана басынан аяғына орналасу бағытында
ғана оқылады.
Негізгі қасиеттері:
– өлшемі ... - ала ... ... ... үшін ... сақтау құралдары қолданылады;
– кезекке компонент қосу және алу “бірінші кірген - ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Кейде кезектердің ерекше түрі тура жету файлдары қолданылады.
Стек - “бірінші кірген ... ... (LIFO) ... құрылған
құрылым.
Екілік ағаш - бір мәліметтер екінші ... ... ... олар ... тең құқықты емес, әрбір элементіне жету сәйкес жету
жолымен ... Бұл ... ... ... ... ... ... Мәліметтердің
құрылымдарын ұйымдастырудың негізгі үш әдісі бар:
a) сызықтық;
b) кестелік;
c) иерархиялық;
Кез келген құрылымды ... ... ... ... ... ... ... керек;
– қажетті элементті қалай іздеу керек;
Сызықтық құрылым – мәліметтердің ... ... ... ... ... ... ... құрылым. Сызықтық
құрылымдардың қатарына тізімдер, бір өлшемді массив, ... ... ... ... ... ... – жол ... іздеу – нөмір бойынша
жүргізіледі.
Кестелік құрылым – реттелген құрылым, ... ... ... ... ұяшықтың адресімен, яғни қиылысуында ұяшық орналасқан жол ... ... ... ... ... |Күнге дейінгі аралық ... ... ... саны ... |0,39 |0,056 |0 ... құрылым – тізім және кесте түрінде берілмейтін, әрбір
элементінің адресі сәйкес жету жолымен ... ... ... дейін) құрылым. Мысалы, С:\Мои документы\Группа 1В\Сауле
2. ... ... ... ... ... және оның ... қойылған кез келген есепті шешу (ЭЕМ көмегімен) оның
алгоритмін ... ... ... яғни ... ... шешіміне жету әдісін
ақырлы элементарлық қимылдар тізбегінің көмегімен формальды ... ... сөзі ... ... ... және шешу ... ... мүмкін жағдайларды ескеру қажеттігін көрсетеді. ... ... ары ... ... көрсетеді.
Сонымен айтқанда, кез келген алгоритмнің (ЭЕМ программасының)
негізгі ... ... бір ... ... ... ... ... болып табылады, қандай да бір мәліметтер аралық
мәліметтер болуы мүмкін
Алгоритм – ... ... ... ... ... жалпы әдістерінің бірі (модельдеу сияқты) болып табылады.
«Алгоритм» - IX ғасырдың белгілі ... ... ... латынша
жазылуынан, яғни algoritmi сөзінен шыққан. Алғашында алгоритм ... ... ... төрт арифметикалық операциялар орындау ережелері деп
қарастырған.
Алгоритм ұғымын және оның қасиеттерін зерттейтін математиканың бөлімін
алгоритмдер ... деп ... ... ... ... ... ... А.А.Черчтың 1936 жылы басылып шыққан жұмысымен ... ... ... ... ... анықтасақ, алгоритм -
алғашқы берілген мәліметтерден қажетті ... ... жету ... дәл ... ... ... берілген мәліметтер есептің шешімі
жоқ екендігін көрсетеді). Алгоритм орындаушысы ұғымын ... ... ... ... робот, станок, компьютер және т.б. болуы мүмкін. Бірақ
барлық ... тән ...... ... қандай да бір
бұйрықтарды орындай ... ... ... ... ... ... ... бұйрықтар жүйесі(ОБЖ) деп атайды.
Орындаушы формальды түрде жұмыс жасайды, яғни ол қойылған есептің мазмұнына
қарамайды, тек қана ... ... ... дәл ... ... ... ерекшелігі. Есептің алгоритмінің болуы оны шешуді
формальдауға мүмкіндік береді, ... ... ... ... ... «орындаушы» ұғымын қоса отырып берейік.
Алгоритм дегеніміз алдыға қойылған есептің мақсатына жету үшін қажетті
қимылдар тізбегінің орындаушыға түсінікті және дәл нұсқаулары.
Алгоритмнің негізгі ... ... ... ... жеке ... ... ... келесі бұйрықты орындау үшін алдыңғы бұйрықты орындау қажет.
Түсініктілік қасиеті. Тәжірибе жүзінде ... ... бір ... арналады, сондықтан ол ... құру ... ... ... ... яғни орындаушының бұйрықтар жүйесін білу
қажет.
Анықтық немесе детерминдік қасиеті. Алгоритм ... ... ... әртүрлі бұйрықтардан тұрмауы қажет, яғни ... ... жол ... ... ... Кез ... ... қадамдарының саны шектеулі
болу керек және белгілі бір нәтижеге ... ... ... ... ... да
нәтиже болып есептеледі.
Көпшілік қасиеті. Көптеген алгоритмдер тек қана бір есепті ғана ... ... ... ... ... ... ... береді. Қарапайым
жағдайда көпшілік қасиеті алгоритмді әртүрлі алғашқы ... ... ... ... ... беру және ... тәсілдері.
Алгоритмді беру үшін оның келесі элементтерін сипаттау керек:
a) алгоритмді ... ... ... ... мәліметтер, аралық мәліметтер және қорытынды
нәтижелер жиынтықтарын ... ... ... ... ... өңдеу ережелері (қимылдар ... ... алу ... ... ... ережелері;
Алгоритмдерді сипаттаудың негізгі әдістері:
- сөзді-формулалы;
- құрылымдық немесе блок-сызбалық;
- программалау тілдері көмегімен;
Сөзді-формулалы әдіс. Мұнда алгоритм тізбегіндегі әрбір ... ... ... түрінде көрсетіледі.
Блок-сызбалық әдіс. Блок-сызба дегеніміз алгоритм бұйрықтарының
орындалу тәртібін ... ... ... ... ... төбелері
функционалдық, предикаттық және біріктіру төбелерінің (сурет 3) ... ... ... ... ... байланысқан геометриялық
фигуралар арқылы беріледі және басқа әдістерден басым ерекшеліктері бар:
көрнекілік, оқылымдық және алгоритм ... ... ... ... ... ... төбе б) ... төбе ... ... ... көмегімен. Біздің жағдайымызда орындаушының ролін
ЭЕМ атқарады. Алгоритмді компьютерге түсінікті тілде ... үшін ... ... тілдері қолданылады.
1.3.3 Алгоритмнің негізгі құрылымдары және құру әдістері.
Бұл элементарлық блок-сызбалардан ... ... 3 ... құрылым құрылады:
a) тізбектік немесе сызықтық (сурет 5a);
b) тармақтық немесе альтернативалық (сурет 5b);;
c) қайталану немесе циклдік (сурет 5c);
True P ... S1 ... ... ... 5 - ... ... ... құру әдістері. Алгоритмдерді құрудың көптеген
әдістері бар, бірақ ... ... ... ... ... ... ... болады. Олар төмендегідей:
a) жеке мақсаттар әдісі;
b) өрлеу әдісі;
c) кері ... ... құру ... тармақтар мен шектеулер әдісі;
Жеке мақсаттар әдісі. Бұл әдісті ... ... ... болады:
«Күрделі есепті жеңіл ішкі есептердің тізбегіне келтіру қажет». Бұл ... ... өз ... де жиі ... ... алдына қойылған
мақсатқа жету үшін біртіндеп жеңіл есептерді шеше отырып жетеді. Бірақ бұл
жерде күрделі есепті ... ... бөлу ... ... ... ... етеді. Бұл әдісті қолданудың айқын мысалы – желілік
жоспарлау есептері.
Өрлеу әдісі. Бұл ... ... ... келесіде - алгоритм алғашқы
болжам жасау және есептің ... ... ... ... ... кейін
алғашқы шешімнен мүмкін уақытқа дейін «жоғары» өрлейді. Ары ... ... яғни ... ... ... оның ... ... болып табылады.
Кері шегіну арқылы құру әдісі. Бұл әдіс көбінесе ... ... Ол ... толық іздеуді жүзеге асырады. Бұл әдісті
қолдануда көптеген варианттарды қарастырудан ... ... ... ... үшін бұл әдіс жиі ... шахмат тақтасында кез келген
екеуі бір вертикалда, горизонталда, ... ... ... 8 ... әртүрлі орналасуын ұйымдастыру керек.
Тармақтар мен шектеулер әдісі. Бұл әдіс саралау ... үшін ... яғни ... ... ... ... бойынша ең тиімдісін
тапқанша жүргізіледі.
Кілттік сөздер: информатика, ақпарат, ақпараттық жүйелер, ... ... ... ... ... ... ... ақпарат көлемі (мөлшері), кірістік және ... ... ... ... интерактивті режім, сұранысты ... ... ... ... тура код, қосымша код, кодтау-декодтау
үрдістері, разряд, машиналық сөз, сандардың нормальданған түрлері, ... ... ... ... орындаушы, орындаушы командалар
жүйесі.
Бақылау сұрақтары:
1) Информатика ұғымы нені білдіреді?
2) Информатикаға деген көзқарастар және ... ... ... пәні және оны ... ұғымдар құрады?
4) Қандай ғылыми салалар информатиканың көзі болып саналады?
5) Қазіргі заманғы информатиканың құрылымындағы бөліктер.
6) Ақпарат ұғымының анықтамасы, ... ... ... ... Ақпарат ұғымымен бір қатарда қолданылатын ұғымдар жиыны (хабар, мәлімет,
білім), олардың арасындағы айырмашылық.
8) Ақпарат ... ... ... не, бұл ... маңыздылығы неде?
9) Санау жүйелері, санау ... ... ... ... ... ... және ... бірліктері, мәліметтерді
өлшеу, сақтау бірліктері.
11) Мәліметтерді беру пішімдері (сандық, символдық, ... ... ... ... ... ... ... пішім, жылжымалы нүктелі
пішім). Мәліметтер құрылымдары.
12) Алгоритм ұғымы және оның қасиеттері, алгоритмді беру және ... ... ... ... және құру ... ... – [13], [22]
ТАРАУ 2 АҚПАРАТТАРДЫ ӨҢДЕУДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ
2.1 Есептеу техникасы
2.1.1 Есептеу машинасы және оның ... ... ... ... ... ... ... роль
атқарады. Информатиканың (( ғасырдың ортасында ғылыми бағыт
ретінде пайда ... ... ... және ... ЭЕМ-дің шығуымен тығыз байланысты. ЭЕМ пайда ... өте тез ... адам ... ... ене ... ... техникасы” деп аталатын ғылыми - техникалық бағыттың
қалыптасуына әкелді. ... ... ... ... ... ... ... );
– есептеу жүйелері;
– есептеу желілері
жатады. Есептеу техникасы мамандары есептеу ... ... және ... істеу принциптерін құрастырады, олардың
элементарлық базасының сапасын ... және ... ... құрады және т.б. Мұндай мамандардың қызметі
информатика және программалаумен тығыз ... ... мен оның ... үшін ... ... есептері ірге болып табылады, ол
программалық жабдық ... ... ... ЭЕМ
жұмыс істемейді. Сондықтан қолданбалы информатика ... ... ... ... ... ... ... ұғымына дәл анықтама беру күрделі сұрақ, себебі:
– электрондық ұғымы алғашқы элементтік базасы ... ... ал ... онда ... ... деп атау керек;
– “есептеу” ұғымы алғашқы машиналардың ... ... ... ... амалдарын орындауға негізделгендіктен болар, ... ЭЕМ ... ... ... 10-15% қана уақыт
жұмсайды, басым көпшілік операциялар ... ... ... - шығару, т.с.с. болып табылады.
Сондықтан ЭЕМ-ді анықтауды оның функционалдық ... ... ... жөн, яғни пайдаланушыға
қажеттілігі тұрғысынан:
– ЭЕМ құрамына кіретін минималдық құрылғылар жиынтығын, яғни оның
минималдық құрамын ... ... ... ЭЕМ ... құрылымдық бөліктерінің жұмыс істеу принциптерін және
олардың арасындағы байланыстардың құрылысын анықтау;
“Архитектура” ұғымы негізінен қала құрылысында қолданады.
Кез ... қала ... ... ... ... ... орналасқан аудандар, алаңдар, көшелер, үйлер т.с.с.
тұрады. ... ... ... ... ... ... және
қандай шикізаттан жасалғаны аз қызықтырады, оларға ... ... ... орналасқаны, қандай транспорт түрімен және
неғұрлым қысқа жолмен жетуге ... ... ... ... ... үшін ... аталып, үйлер
нөмірленеді. Мұндай адресация болуы әрбір объектінің орның
бірмәнді анықтауға және тез табуға ... ... ... ... ... түрде, бірақ тәртіптеліп анықталған,
яғни жалпы “архитектураның” белгілі бір бөлігі болып табылатын
қалалар бар. ... ... ... ... ... және ... жүйесі. Сонымен қатар қала құрлысында
“архитектура” ... ... ... анықталуы
мүмкін, бірақ бұл көзқарас есептеу техникасына жарамсыз.
Сондықтан ЭЕМ ... ... ... ... ... жөн. Егер “Есептеу жүйелерінің
түсіндірмелі сөздігіне” көз жүгіртсек “ЭЕМ архитектурасы” ұғымы
оның ... ... ... ... істеу принциптері,
конфигурациясы және өзара байланысуын анықтайды. Бірақ ЭЕМ ішкі
құрылысын анықтау мақсат емес, архитектура тұрғысынан ... ... үшін ... ... мен принциптерді
қарастыру маңызды (РДР (ДЕС- фирмасының) машиналары, ... ... ... ... ... айтқанда
архитектура көзқарасы тұрғысынан ЭЕМ-нің барлық ... ... ... т.б.) ... ... ... және программалауға қажеттігі тұрғысынан қарастыру
керек. Сондықтан архитектура ұғымына келесі анықтама берейік:
ЭЕМ архитекрурасы дегеніміз – ЭЕМ ... ... және оның ... ... ... ... ... асыратын оны құрудың жалпы принциптері.
60- жылдардың ортасынан бастап есептеу машиналарын құруға
деген көзқарас өзгерді, енді аппараттық және ... ... ... ... ... екі негізгі
құралдардан, яғни аппараттық ... және ... ... тұратын жүйелер құрылатын болды. Осыған
байланысты ЭЕМ архитектурасы деп ...... ... жалпы принциптері мен ... ... ... ... ... ... Бұл екі ... өзара эквивалент.
Сурет 6 - ЭЕМ архитектурасының жалпы сызбасы
ЭЕМ-ң ұйымдастырылуының жалпы принциптері (фон ... ЭЕМ ... ... ... ... американ математигі Джон фон ... Ол ... 1944 жылы ENIAC ... ... ... Г. ... мен А. ... дискуссия барысында
принципиалды жаңа машина құру идеясы түрінде берді. 1946 ... ... ... ... бұл жаңа принциптерін әйгілі
классикалық болған “Предварительное рассмотрение ... ...... ... ... Жалпы, бұл принциптер төмендегідей тұжырымдалады:
1) Фон Нейман машинасының негізгі ... ... БҚ ... АЛҚ (арифметико-логикалық құрылғы), жад, сыртқы жад,
енгізу-шығару құралдары болып табылады (сурет 7).
Сурет 7 - Фон ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... кодтауды қолдайды және ақпараттар сөз деп
аталатын ... ... ( Фон ... сандарды екілік жүйеде
кодтау, операцияларды (арифметикалық және логикалық) екілік жүйеде
берудің ыңғайлылығы мен қарапайымдылығын дәлелдеді).
3) “Сақталатын ... ... ... (кез ... ... ... ... сөздердің тізбегі ретінде
көрсетіледі. Бұл ... ...... деп ... ... асыратын командалардың жиынтығын программа деп
атайды.
4) ... мен ... бір ... сақталады. Әртипті сөздер
кодталу әдістеріне байланысты емес қолданылу әдістеріне байланысты
ажыратылады,.
5) БҚ мен АЛҚ ... ... деп ... бір ... ... қызметі:
– процессор жадыдан (сыртқы құрылғы) команданы оқу ... ... ... ... кодтайды немесе декодтайды,
машинаның әр бөлігінің жұмысын сәйкестендіреді;
– жад мәліметтер мен ... ... Ол ... ... ... жад – ... ... кезіндегі мәліметтер
сақталынады;
b) сыртқы жад – ... ... ... ... ... ... сақтауға қолданылады;
c) тұрақты жад – мәліметтерді ұзақ ... ... ... ... ғана ... жад ... ... сызбасы бойынша берілген машинада ... ... оқу және ... ... асырылады. Келесі орындалатын программа
командасы алынатын ... ... ... ... ... арнайы
құрылғыда – БҚ-ң команда санақшысында сақталады. ... ... ... ... ... коды ... ... операцияға нұсқауды және
команданың операндыларының орналасу орнын көрсететін бірнеше адрестік
өрістерден тұрады.
Команданың ... ... ... мәліметтің адресін есептеу
әдісі адресациялау режимі деп ... ... ... ... ... ... оның
командалар жүйесі деп аталады.
Қазіргі уақытқа дейінгі есептеу машиналарының барлығы ... ... ... ... ... ... ... болып тек кейбір
параллель есептеу жүйелері (команда санақшылары жоқ), ... ... Фон ... архитектурасынан ауытқу мүмкін мәліметтерді
өңдеу негізінде есептеулер емес, логикалық тұжырымдар жататын бесінші
кезеңдік ... ... ... ... Есептеу техникасының эволюциясы, ЭЕМ буындарының ерекшеліктері.
Есептеу техникасының (ЕТ) даму тарихын білу – ақпараттық мәдениеттің
қажетті құрылымдық ... бірі ... ... ... бұл
бөлімде есептеу техникасының даму эволюциясына қысқаша сипаттама беріледі.
Аналогтық ... ...... ... өңдейтін
(мысалы, гидродинамикалық, аэродинамикалық, атмосфералық т.с.с.) үздіксіз
әрекетті машиналар. Әдетте, АЕМ ... тек ... ... ғана ... ... ... кең ... Цифрлық (дискретті) есептеуіш
машиналар (ЦЕМ) – ... ... ... арналған есептеуіш
машиналар. Біздің қарастыратынымыз ЦЕМ, ... ... ... ... тек ... ... даму эволюциясын (көптеген әдебиеттерге сүйене отырып) ... ... ... ... – XVII ... ... бастап;
2) электромеханикалық – XIX ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап;
3) электрондық – XX ... 40-шы ... ... ... ... ... ... қолданатын
есептеуіш құралдардың дамуына XVII ғасырда механиканың жетістектері әсерін
тигізді. Ең алғашқы ... ... 1623 жылы ... ... ... жалғыз ғана данасын жасады. Бұл машина кең таралмағандықтан, оның
жасалу принципі ары қарай қолданылмады.
Көбінесе, механикалық даму кезеңін 1642 жылы ... Блез ... ... ... ... механикалық элементтер
негізінде құрылды және үлкен разрядка автоматты көшу арқылы жүзеге асты.
Б.Паскаль ... ... ... ең ... ... ... табылады. 1673 жылы неміс математигі Г.В.Лейбниц төрт арифметикалық
операция орындай ... ... ... құрды.
XVIII ғасыр барысында көптеген есептеуіш құралдар пайда ... ... бәрі ... ... басқару принципі арқылы жүзеге
асырды. XIX ... ... ... ... ... үш негізгі бағыт
басым болды:
1) қосындылайтын құрылғылар;
2) даналайтын ... ... ... ЕТ ... жаңа ... негізінде алғашқы аналогтық
машинаны ұсынған Ч.Беббидж еңбектері зор. Ч.Беббидж машинасында (1822 жылы)
алғашқы рет программалық басқару принципі ... бұл ... ... Ада ... ... программалаушы) Бернулли сандарын есептеу
программасын құрды. Бұл ... ең ... ... болып табылады.
Алайда сол уақыттағы механикалық құралдар жетістіктерінің мүмкіншіліктерді
практика жүзінде машинаны құруға мүмкіндік ... ... ... өз
машинасында қазіргі уақыттағы машиналарда қолданылатын принциптерді ұсынды:
1) операциялардың автоматты орындалуы;
2) «орындалу» барысында программа бойынша жұмыс істеу;
3) мәліметтерді ... үшін ... ...... ... ... Бұл кезең 1887 жылы АҚШ-та ... ... ... ... оның ... қол
перфораторы, сұрыптау машинасы және табулятор енді. Г.Холлерит ... ... ... ... ... қолданды. Г.Холлерит
еңбектерінің ЕТ дамуындағы үлесі екі тұрғыдан маңызды: біріншіден, ол ... ...... ... негізін қалады (қазіргі
уақытта ондай орталықтар есептеу орталықтары болып табылады). Екіншіден,
ақпарат тасуышы – ... ал ... ... – перфоратор кеңінен
қолданылуына әсер етті.
Электромеханикалық кезеңде елеулі ... ... ... басқару құралы – реленің – пайда ... ... ... ірі ... ... ... ... (Д.Атанасов, Г.Айкен),
СССР-де (Н.И.Бессонов) ұсынылды. Солардың бірі 1944 жылы ... ... ... Марк 1 машинасы, электромеханикалық реле негізінде
құрылған соңғы машиналардың бірі – ... 1957 жылы ... ... ... ... ... ЕТ ... мен сенімділігі көп есе арттырылды;
- ақпаратты өңдеу өнеркәсіптендірілді;
- алғашқы рет Ч.Беббидж ұсынған программалық басқарылатын әмбебап
есептеу машиналары ... ... ... ... ірі ... өзгерістер осы
кезеңге тән. Олардың негізін электроникада пайда ... жаңа ... ... ... ... ... ... – 1913 жылы М.Бонч-
Бруевич ойлап тапқан ... ...... ... ... шам – триод, екі орнықты қалып-күйінің біреуінде ғана болатын
электрондық сызбалы элемент.
Ең алғашқы ЭЕМ ... 1945 жылы ... ... және П.Эккерт тобымен
жасалған ENIAC (Electronic ... ... and ... машинасы
табылады. Дәл осы уақытта Ұлыбританияда ЭЕМ құру жұмыстарымен А.Тьюринг те
айналысып, 1944 жылы оның қатысуымен ... ... ... ... теориялық және практикалық негіздеріне зор үлес ... ... ... ... американдық ірі математик Джон фон Нейман
болды. Фон Нейманның сақталатын программа принципіне сүйенген алғашқы ЭЕМ -
EDSAC (Electronic Delay Storage ... ... ... ... ... ... ... бұл машина алғашқы болып программалау
оқулығымен жабдықталды, яғни ЕТ ... ... ... салды. Ең
алғашқы ЭЕМ - МЭСМ (малая электронно-счетная ... ... 1951 ... ... ... ... ЭЕМ-ді көптеп өндірістік шығарылуына, ... ... ... ... ... элементтік
базасына және оларды дайындау технологиясына ... ... ... ... тек ... принцип тұрғысынан ғана қарастыру
мүмкін емес, сондықтан программалық жасақтама, шапшаңдық және тағы да басқа
мінездемелерге ... ... ... ... және ... ... ... кесте түрінде көрсету жеткілікті, неғұрлым кең
мағлұтматтар алу үшін ... ... ... ... ... ... буын ЭЕМ ... үш негізгі техникалық жаңалықтар қолданылды – электрондық ... ... ... ... түтікшелер көмегімен
жасанды жад құрылғысы;
- фон Нейман архитектурасы қолданылды;
- төмен деңгейдегі машина тілі қолданылды;
- жоғары емес өнімділігі;
- қолдану ... ... буын ЭЕМ ... ... мен ферритттік жүрекшелердің пайдаланылуы;
- шапшаңдықтары бірнеше жүз мыңдықтарға дейін өсті;
- программалаудың жаңа ... ... ... тілдердің (ЖДПТ), операциялық жүйелердің қолданылуы;
- пайдалынылу аумағының адам өмірінің біраз салаларына кеңуі.
Кесте 3 - ЭЕМ буындары және олардың негізгі мінездемелері
|ЭЕМ ... буын ... буын ... буын |Төртінші буын |
| ... ... ... ... ... |электрондық |Транзистор-лар|ИС, ҮИС |өте үлкен ИС ... |шам, реле |, ... | ... ... | ... | | ... |3x105 оп/с |3x106 оп/с |3x107 оп/с |3x107 оп/с ... ... ... ... ... | ... | | | | ... ... |өте ... ... ... ... типі ... |ФЖ ... ... өте |
| ... | | ... ИС |
| |(ФЖ) | | | ... |64 Кб ... |512 Кб ... |16 Мб дейін |64 Мб артық ... ... | | | | ... ... ... орта |Үлкен, орта |Супер - ЭЕМ ... | ... ... |мини-, |ДК ... ... ... | ... |микро-ЭЕМ |ЭЕМ желілері ... | | | | ... тән |EDSAC |RCA – 501 |IBM/360 ... SX-2 ... |ENIAC |IBM – 7090 |PDP, VAX, |IBM PC/XT/AT |
| ... |БЭСМ – 6 |ЕС ЕЭМ ... ... |
| ... | |СМ ЭЕМ | ... тән ... ... |ҚПД, ... ... ... ... |ЖАЖ-і, ЖДПТ, ... ... ... ... |
| | |Ж, ТҮАЖ ... ... |
Үшінші буын ЭЕМ ерекшеліктері:
- интегралдық сызбалардың пайдаланылуы олардың өлшемі мен бағасын
азайтуға, ... ... ... ... ... уақыт бірлігінде миллиондаған операцияларға дейін
өсті;
- пайдаланушы мен ЭЕМ арасындағы ... ... ... ... ... ... жаңа ... жасақтамалар, оларды құру технологиялары пайда
болды;
- пайдалану аумағы кеңейді, мәліметтерді өңдеу ... ... ... есептерді шешу жүйелері т.с.с. пайда болды.
Төртінші буын ЭЕМ ... ... ... ... ... қолданылуы, алғашқы
дербес компьютерлердің (1981 жылы IBM PC алғашқы дербес компьютері
шықты) шығуы және ... ... ... логикалық архитектуралары, ... ... және құру ... пайдаланушы
интерфейсі, пайдалану аумағы және т.б. ... ... ... ... ... отыр.
ЕТ даму келешегі немесе бесінші буын ЭЕМ-деріне қойылатын талаптар.
Бесінші буын 1980 жылдардан бастап төртінші буын ... ... ... ... ... ... ... және архитектуралық
шешімдері алдыңғы буындардан мүлдем өзгеше.
ЕТ дамуының келешегін және бесінші буын ЭЕМ-нің ерекшеліктерін ... ... ... ЭЕМ облысында ғылыми зерттеулер комитетінің
шешімдері айқын көрсетеді. Онда ... буын ... мен ... ... және ... жаңа ... ... етілуі,
неғұрлым төмен бағалы болса, соғұрлым жоғары өнімді және сенімді болумен
қатар ... жаңа ... ... сай ... ... ... ... дауыс және бейнелеу сияқты тиімді ... ... ... жүзеге асыру; табиғи тілдерді
қолданатын диалогтық ақпарат өңдеу; оқытыла алу, ассоциативті құру
және логикалық шешім қабылдау ... ... ( яғни ... табиғи тілде берілген алғашқы талаптар спецификацияларына сай
программалар ... ... ... ... құру үрдісін жеңілдету; қосымша инструменталдық
құралдарды және құрушылардың ... ... ... әр ... ... ... шешу үшін ... негізгі
мінездемелері мен пайдалану сапасын жақсарту;
Алдыға қойылған бұл мақсаттар өте күрделі, алайда шешім табатынына
сенім жоғары. ... ... ... бұл ... біраз ізденістер
жүргізілуде: ақпаратты параллель өңдеудің жоғары ... ... ... ... ... құрылғылары, логикалық шешім параллель ... қоры және ... ... ... ... ... ... және атқаратын
қызметтері, ДК-дің жалпы құрылымдық сызбасы.
ДК-дің құрамына міндетті ... ең ... үш ... ... блок, пернетақта, монитор. ... ... ... кеңейту үшін көптеген қосымша ... ... ... манипуляторлар (тышқан, джойстик, трекбол, жарық қаламы,
диджитайзер), басу құрылғысы (принтер), кескіндерді оптикалық оқу ... ... ... ... ... ... тасуыш
(стример), т.с.с. ДК модульдік құрылымды, оның ... ... ... арқылы байланысқан (сурет 8).
Жүйелік магистраль - ... ... ... ... және ... ... ... Адресті - ақпараттық шинаның
тізбектерінің саны адрестер мен мәліметтердің разрядтығымен ... ... ... тізбектері – ... ... ... ... анықталады.
Жүйелік блок – құрамына микропроцессор, сопроцессор, оперативті және
тұрақты жад модульдері, контроллерлер, магниттік ... ... т. б. ... Бұл конфигурацияны өзгертуге болады.
Сурет 8 – Дербес компьютердің жалпы құрылымдық сызбасы
Контроллер - бұл ... СҚ ... үшін ... ... СҚ-
ның өзінің контроллері бар. Электрондық ... ... ... ... блок ... орналасады. Мұндай платаларды
адаптер деп атайды. ... ... ... кейін контроллер
жеке жұмыс жасай бастайды, яғни микропроцессорды босатады. Контроллер екі
типті регистрлерден тұрады:
a) күй ... ... ... ... ... көбінесе енгізу – шығару порттары деп атайды. Әрбір
порттың ... – порт ... ... и к р о п р о ц е с с о р . ... (МП) ... орталық басқару құралы;
– арифметико – логикалық құрылғы;
– ішкі регистрлік жады;
– кэш – жады
– жүйелік шинаны басқару сызбалары, ... ... ... ... ... ... ... алу;
– командаларды декодтау (яғни команданың ... ... ... ... ... ... командалар құрамында кодталған операцияларды анықтау;
– өзінің ішкі регистрлері, оперативті жад мен СҚ, МП ... жад ... ... ... ... ... ішкі процессорлық және программалық үзілістерді өңдеу;
– СҚ – дан ... ... ... және ... ... ... ... құрамына кіретін әртүрлі құрылғылар жұмысын басқару.
Программалаушының көзқарасынан МП әртүрлі регистрлер ... ... ... санақшысы регистрі, стекке сілтеу регистрі, күй
(жалауша) регистрі , адрестер регистрі, регистр – ... т.б. ... ... регистрлер тең мағыналы (РДР), ал ... ... ... ... ролі ... ... Микропроцессордың типі ДК-дің типін
анықтайды. ДК-дің барлық аппараттық бөліктерін және олардың ... ... ... ... кең ... алуды мұндай
сұрақтар кеңінен қарастырылған әдебиеттерден өз бетінше зерттеуге ұсынамыз.
Кілттік сөздер: ... ... ... жасақтама, орталық
процессор, элементтік база, ЭЕМ-ң ... ... фон ... микропроцессор, регистр, ЭЕМ-ң жады, адресация, триггер,
интегралдық ... ... ... ... сұрақтары:
1) ЭЕМ-ң архитектурасы ұғымы, толық анықтамасы.
2) ЭЕМ-ң ұйымдастырылуының жалпы принциптері.
3) Жад, оның түрлері.
4) ЕТ-ның даму кезеңдері қандай?
5) ЭЕМ-ң буындарының ерекшеліктері.
6) ... ... ... ... және ... ... Дербес компьютердің минималдық конфигурациясы.
8) Микропоцессор ұғымы және оның атқаратын негізгі функциялары.
Ұсынылатын әдебиеттер:
[1], [5], [6], [7], [8], [9], ... 3 ... ... ... ... ... ЭЕМ ... жасақтамасы
Қазіргі замандағы ЭЕМ және ... ... ... ... ... болып программалық жасақтама (ПЖ-
Software) табылады. Программалық жасақтама аппараттық жасақтаманың ... ... ... ... ... етіп қана қоймай,
сонымен қатар есептерді дайындап, жөндеуден өткізу, шығару ... ... ... ... ... ... ... «ЭЕМ
архитектурасында аппараттық құралдар (яғни аппараттық жасақтама) басты ... ... ... өзгерді, себебі программалық құралдардың жаңалықтары
аппараттық ... ... ... (мұндай тенденциялар ... ... де ... ... ... мекемелерге қажетті
автоматтандырылған жұмыс орындары (АЖО; инженер – ... ... ... құндылығы тұрғысынан сәйкес ... ... есе ... ... ... да, қазіргі уақытта
программалық жасақтама аппараттық жасақтаманың мүмкіндіктерін жетілдіретін
және онымен пайдаланушының белгілі бір ... ... ... жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін сыртқы қоршам болып табылады.
Аппараттық және программалық ... ... ЭЕМ – нің ... ... ол ЭЕМ – нің есептеу ресурстарын қажет ететін
әртүрлі есептермен анықталатын ... ... ... аумақтармен)
байланысын жүзеге асырады (сурет 9).
Сонымен, программалық жасақтама – белгілі бір типтегі ... ... ... оның ... ... жан – жақты
қызметін, сонымен ... ... оның ... ... ... ... есептерін шығаруын жүзеге асыратын программалар жиынтығы.
ЭЕМ-ға арналған программалық жасақтамаларды ... ... ... ... бөледі:
- жүйелік ПЖ;
- инструменталдық ПЖ;
- қолданбалы ПЖ;
Сурет 9 – Мәселелік ортаның ЭЕМ ... ... ... жасақтама (ЖПЖ) – ЭЕМ барлық ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы. Жүйелік программалық ... ... ... жүйе ... ... программалық құралдар;
сонымен қатар
- желілік программалық құралдар.
ЖПЖ компьютердің ең негізгі базалық ... ... ... ... ... – кез келген пәндік аумақта
(сонымен ... ЖПЖ және ҚПЖ) ... ... құралдарды құруды
автоматтандыруға арналған программалық ... ... Оның ... ... ... ... ... стандарттық программалар библиотекалары (СПБ);
- программаларды редактрлеу, жөндеу, тестілеу құралдары.
Қолданбалы программалық жабдықтар - әртүрлі мәселелік ... ... ... ... жеке қолданбалы программалар мен
қолданбалы дестелерден тұратын программалық ... ... ҚПЖ ... ... әртүрлі қызмет салаларында қолданылуын жүзеге асырады. Оның
негізін ... ... ... (ҚПД) ... ҚПЖ құрамына
келесі программалық құралдар енеді:
- жалпы мақсаттағы ҚПД;
- мәселелік бағыттталған ҚПД;
- интегралданған ҚПД.
Программалық ... ... ... ... ... ... ұсынылатын жіктелулердің бірі, ... ол ... ... ... Бұл тарауда осы программалық құралдар, ... ... ... ... Бұл ... олармен танысуға және
жұмысты бастауға жеткілікті, ... ... ... жетік танысу үшін
қосымша анықтамалықтармен, әдебиеттермен жұмыс істеу қажет. ... ... алға ... ... ... - компьютерлердің (ЭЕМ, ЕЖ) программалық
жасақтамаларындағы негізгі түрлерімен жұмыс істеу және ... ... ... ... ... ... қалыптастыру.
2. Жүйелік программалық жасақтама
Жүйелік программалық жасақтама, алдыңғы параграфта көрсетілгендей, ең
бірінші кезекте, ЭЕМ-ің қызметін басқаруға, оның сенімділігін ... ... ... ... және пайдаланушымен тиімді жоғару
деңгейдегі интерфейсті жүзеге асыруға орналады. ... ... ... ... операциялық жүйе (ОЖ) құрайды.
3.2.1. Операциялық жүйелер, олардың ... жүйе (ОЖ) – ... ... кешені, олар
|ресурстарды (физикалық және логикалық) басқаруды, яғни компьютерлердің ... ... ... ... ... ... ... яғни программалардың орындалуын, олардың аппараттық |
|құралдар, мәліметтермен әсерлесуін; ... ... яғни ... компьютермен диалогын жүзеге |
|асыруды жасақтайды. Бұлар ОЖ-нің ... ... ... ... ... (компьютер) физикалық ресурстары қатарына– оперативті жад, процессор, |
|монитор, басу құралдары, магниттік және оптикалық дискілер, ал логикалық |
|қатарына– ... ... ... ... ... ... дегеніміз – сәйкес енгізілген программамен және ол қолданатын |
|мәліметтермен анықталған қимылдардың белгілі бір тізбегі. ... жүйе – ең ... ... ... олар ... компьютер типтеріне бағытталады. Қазіргі ... ОЖ де ... ... ... ... ... ... және
көптеген әртипті машиналар кластарына сәйкес түрлері бар (OS/360, OS/370,
OS/2, VMS/VAX, VNIX, LUNIX, MS-DOS, Windows 95, Windows NT, Windows ... ... ... ... ... ірі ... ... (әдебиеттерде мұндай жіктеулердің әртүрлілері
ұсынылады): алдына ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Мақсаттарына байланысты:
- жалпы мақсаттағы;
- арнайы мақсаттағы
операциялық жүйелер болып бөлінеді. Арнайы мақсаттағы ОЖ-ң келесі ... ... ... және ... ... арналған, мәліметтер қорын ұйымдастыруға және жетелеуге арналған,
ақиқат уақыт режіміндегі есептерге арналған, т.с.с.
Есептерді өңдеу режімдеріне байланысты:
- бірпрограммалы (MS-DOS, ... ... (OS/2, UNIX, Windows) ... ... режімде бір процессорлы машинада бір уақытта
бірнеше программаның орындалуы жүзеге ... ... бұл ... ... ... да ... ... мультипрограммалы және
мультиесепті режімдер синонимдер емес, ... ... ... ... ... ... ... программалардың бір уақытта
орындалуы жүйенің өзімен басқарылады;
- мультиесепті режімде мұндай басқаруды программалаушының өзі жүзеге
асыруы қажет.
Қазіргі ... ... ... ОЖ жоғарыдағы екі режімді де
қолдайды.
Есептеу жүйесімен ... ... ... ... ... (біртерминалды) (MS-DOS);
- көппайдаланушылы (көптерминалды) (UNIX, Windows NT)
ОЖ болып жіктеледі. ... ... бір ... ... ... бірнеше пайдаланушылар өз терминалынан жұмыс атқаруына болады.
Сондықтан көппайдаланушылы режім ... ... ... ... ... ... ... маңызды қасиеті бір есептің көлемінде
есептеулерді параллель жүргізуге байланысты көптармақты (көпағындықты)
болуы. Мұндай ОЖ-де процессор уақыты ... ... ... емес, бір
есептің әрбір тармақтары (ағындары) арасында бөлінеді.
ОЖ-дің көпроцессорлық өңдеуді қолдайтын маңызды қасиетіне байланысты
көппроцессорлы ОЖ анықталады. ... ... ... IBM ... Sun ... Solaris 2.x, Microsoft-тың Windows NT және ... 4.1 ... ... ОЖ ... ... ... түсіну үшін маңызды бірнеше ортақ
ұғымдарға қысқаша тоқталайық, олар – ... ... және ... ... кілттік роль атқарады және жеке пайдаланушының әрбір
программасы үшін анықталады. Үрдістерді басқару – ОЖ-ң ең ... ... ... ... яғни үрдістерде орталық
процессорде төмендегідей қалып-күйлерді анықтауға болады:
a) туындау (процессор орындау үшін алғышарттар дайындау);
b) активті күй ... ... ... ... ... тосу (қандай-да бір қажетті ... бос ... ... болу ... әлі ... ... ... басқа
орындауға қажетті ресурстардың бәрі берілді);
e) аяқталу (программа орындалуының қалыпты немесе авариялық жағдайда
тоқталылуы, енді процессор және басқа ... ... ... ... «ресурс» ұғымын үрдіске белгілі бір
уақыт аралығында бөлінген есептеу жүйесінің ... ... ... ... ... ... замандағы ОЖ-де виртуалды
ресурстар қолданылады. Олар физикалық ресурстардың басқа ресурс негізінде
құрылған ... ... ... ... жад – ... ресурстың
бірі. Компьютердегі физикалық ... ... ... ... жад ие. Ал егер де ... жад мазмұнының белгілі бір
бөлігін магниттік дискіге бөліктеп жазу ... ... ... ... ... жадыны оперативтік жад деп ... ... онда ... ... ... ... деп аталады.
Үшінші операциялық жүйелер құрудағы маңызды базалық ұғым – үзілістер.
Үзілістер – белгілі бір оқиғаның тууы ... ... ... жатқан
программадан жүйеге мәжбүрлі берілуі. Үзілістердің негізгі мақсаты –
асинхродық ... ... ... ... және ... ... жеке
құрылғыларының жұмысын параллельдеу.
Үзілістер механизмінің негізгі функциялары:
- үзілістерді тану және жіктеу;
- үзілістерді ... ... ... ... ... ... ... қайта оралу,
Есептеу жүйесінің жұмысы барысында туатын үзілістерді екі негізгі
класқа бөледі: сыртқы (асинхрондық) және ішкі (синхрондық) үзілістер.
Сырқы үзілістер ... ... ... ... ... үзілістер;
- сыртқы құрылғылардан үзілістер;
- қоректенудің бұзылуынан үзілістер;
- есептеу жүйесі басқару пультінен үзілістер;
- басқа процессордан немесе есептеу жүйесінен ... ... ... ... ... оқиғалармен туады
және оның операцияларымен синхронды, олар:
– адресациялаудың ... ... ... ... адрестік
бөлігінде рұқсатсыз немесе жоқ адрес көрсетілсе);
– операция коды өрісінде іске ... ... ... ... ... ... нольге бөлуден туған үзілістер;
– реттің толып немесе жойылып кетуінен туған үзілістер;
Сонымен қатар, программалық үзілістер де ... ... ... ... ... ... тудырылады, бұл уақытта ... ... ... ... ... механизмі есептеу жүйесінің архитектурасына ... ... ... жұмыс атқарады:
1-қадам. Үзіліс пайда болу фактісін орнату;
2-қадам. Үзілген үрдістің күйін еске ... ол ... ... ... ... аппараттық деңгейде үзілісті өңдеу ... ... 2-ші ... ... ... арқылы сақталмай қалуы
мүмкін үзілген программа ақпараттарын сақтау;
5-қадам. Үзілісті өңдеу;
6-қадам. Үзілген үрдіске байланысты ... ... ... ... ... ... ... аппараттық деңгейде, 4-7 қадамдар программалық деңгейде
шешіледі.
Қазіргі уақытта әртүрлі ЭЕМ үшін әртүрлі типті операциялық жүйелер
бар, ... ... ... ... ... ... бар. Мұндай
принциптерге келесілер жатады:
– жүйенің негізі – ядросы болады. Ядро ... жиі ... ... өңдеу модульдері, ОЖ және процессор
ресурстарын бөлу модульдары, т.с.с. кіреді. Ядро құрамына ... ОЖ ... ... оперативті жадқа орналасады және
ЭЕМ қызметі кезінде әрқашанда сонда қалады. Мұндай ... деп ... ... ...... берілген қарапайым
командаларды интерпретациялайды және орындайды, сондай-ақ олардың
ядромен ... ... ... утилиттер – компьютерлердің ... ... ... ... ... (мысалы, магниттік дискілерді
пішімдеу утилиттері, байқаусызда жойылған ... ... ... т.с.с) болады.
3.2.2. Файлдар және файлдық жүйе.
Файл – сыртқы жад құрылғыларында орналасатын және ... мен ... ... ... ... жазбалар тізбегі (Файл –
белгілі бір атаумен аталып, реттеліп жазылған байттар тізбегі, яғни ... ... және ол ... бір ... ие). Ол компьютерлердегі
мәліметтерді сақтау мен жеткізудің ... ... ... ... файлдарды басқаруды ұйымдастыру үшін файлдық жүйе қолданылады.
Файлдық жүйе – операциялық жүйедегі ... ... ... ... құру мен ... ... ... жұмыс істеудің жалпы құрылымы.
Файлдық жүйенің негізгі атқаратын функциялары:
- файлдармен жұмыс істеу функциялары, яғни ... ... ... ... ... анықтау, т.с.с.;
- файлдарға қатынауды басқару функциялары;
- файлдарда сақталған мәліметтермен жұмыс істеу функциялары, яғни
оларды оқу, жазу, ... ... және ... ... ... ... келесі құрамдық бөліктерге бөлуге
болады:
- енгізу/шығару құрылғыларында сақталған файлдар;
- ... ... ... және олардың құрылымдарымен жұмыс істеу функциялары.
Кең таралған файлдық жүйелер: CD-ROM файлдық жүйесі, CP/M ... MS DOS ... ... WINDOWS ... ... UNIX файлдық жүйесі.
Файлдар және каталогтар. Сонымен, файл ...... ... сақтау үшін бөлінген сыртқы жадтың (дискінің) атаулы
аймағы. Файлдың негізгі атрибуттары мен мінездемелеріне – оның ... ... ... ... ... ... және т.б. ... атауы – файлға телінген ат, ол символдар жолынан тұрады, ... ... ... жүйемен анықталады. Мысалы FAT файлдық жүйесінде
(MS-DOS, Windows 3.1) үшін 1-8 ... HPFS ... ... (OS/2) ... дейін символдардан, VFAT файлдық жүйесінде (Windows 95) 260-қа ... NTFS ... ... (Windows NT) 255-ке ... ... ... ... атауы файл атауы мен кеңейтуінен
тұрады, файлдың кеңейтуі 1-3 символдардан тұрады, кеңейтуге қарап ... ... ... яғни ... ... ... Файл атауы мен
кеңейтуі нүкте арқылы бөлінеді. Файл атауында қолданылуы мүмкін ... ... ... ... анықталады. Жиі кездесетін файл кеңейтулері:
1) .com, .exe, .bat - ... ... .txt, .doc – ... ... .pas, .bas, .c, .for – ... бір ... ... мәтіндері, сәйкес Паскаль, Бейсик, Си, Фортран;
4) .xls – электрондық кестелер файлы;
5) .dbf – мәліметтер қоры файлы, т.с.с.
Файлдық жүйемен қолданылуы ... ... ... ... файлдың ағымдық өлшемі;
- файлдың максималды өлшемі;
- жазба ұзындығы;
- жасалу, соңғы қатынау және соңғы өзгертілу мерзімдері;
- файл иесі;
- файлды ... ... ... ... ... ... файлға қатынау паролі;
- «тек қана оқу үшін» белгісі;
- ... ... ... ... ... ... «архивтік файл» белгісі;
- «екілік/символдық файл» белгісі;
- «уақытша файл» ... ... ... логикалық деңгейде ұйымдастыру үшін каталогтар қолданылады.
Каталог (директорий, қаптама) – дискінің белгілі бір атаумен ... ... ... яғни мәліметтерді сақтауды ыңғайлы ... және ... ... ... ... ... ... Файлдар каталогтарға ортақ қасиеттеріне (типтеріне, мақсаттарына,
жасалу уақытына, т.с.с.) қарай топтастырылады. Каталог көп және ... ... ... болуы мүмкін. Тасуышта орналасқан барлық
каталогтар иерархиялық құрылым құрады. ... ... ... ... ... немесе желі тәріздес ... ... ... ... ... ... каталогтан бастап, ішкі каталогтар бұтақ тәрізді
құрылыммен қабаттаса орналасады, мысалы FAT ... ... ... ... бір каталогқа қана енуі мүмкін. Түпкі каталог – берілген
дискіде ... ... ... туынды каталогы болып табылмайтын
каталог, демек дискідегі ең жоғарғы ... ... Желі ... бір файл ... ... енуі ... ... UNIX операциялық жүйесінде. Көптеген операциялық жүйелерде
файлға оның толық атауы (қатынау жолы) арқылы қатынайды. Қатынау жолы :
1) ...... ... жолы ... оның ... ... олар \ белгісімен (UNIX-те / ) бір-бірінен бөлінеді;
2) файлдың өз атауынан;
3) кеңейтуден ( ... ол ... ... ... ... (•) ... Мысалы:
С: \ Мои ... \ ... \ ... ... атауы ішкі каталогтар ... файл файл ... ... ... 95 және Windows 98 ... ... ... терминінің
орнына қаптама термині қолданылады. Сонымен мұнда файлдардың тек ... ... ... ғана ... MS DOS ... ... DOS – тың негізгі құрылымдық компоненттері төмендегідей:
- енгізу – шығарудың базалық жүйесі (BIOS);
- енгізу – шығарудың жүйесін кеңейту модулі ... ... ... ... ... драйверлері (немесе олардың жұмысын қолдайтын
бағдарламалар);
- базалық модуль ( MS ... ... ... ... ... деп те ... DOS ... (қосалқы бағдарламалар).
MS DOS – тың ... ... MS DOS ... жүйесінің
командаларын бірнеше принциптермен жіктеуге болады:
1) жүзеге асырылу әдістері бойынша: резидентті (ішкі құрылымдық) және
транзитті (сыртқы, утилиттер, қызмет етуші ... ... ... ... каталогтармен, файлдармен,
дискілермен жұмыс істеу командалары, жадты және ... ... ... ... және ... (құрамдық) командалар COMMAND.COM командалық процессордың
құрамында кіреді және ОЖ жүктелгенге кейін оперативті жадта ... ... ... ... ... ... Олар:
DIR – логикалық құрылғылар, каталогтарының ... ... ...... мен ... ... операциясын орындайды;
DEL – файлдар мен каталогтарды жою операциясын орындайды;
REN – ... мен ... ... ... ... – экранды тазартады;
DATE – ағымдық датаны шығарады / түзейді;
TIME – ағымдық уақытты шығарады / түзейді;
PATH – егер ... ... ... ... ... каталогта
табылмаса және оның толық ... ... ... онда оны ... ... ... шығарады / береді;
Транзитті командалар (утилиттер) .COM немесе .EXE кеңейтулі файлдар
түрінде жүзеге асырылады. Кең ... DOS – ... ... ... FORMAT – ... сақтау құрылғыларын пішімдеу программасы;
– SCANDISK – дискілердің күйін тексеретін қызметші программа;
– FDISK – ... ... ... ... бөлу ... XCOPY - ... мен файлдарды копиялаудың кеңейтілген
операцияларын жүзеге асыратын утилит.
Командалар ... ... ... ... ...
() ... басуымен аяқталады. Кейбір жиі қолданылатын
командалардың ерекшеліктерін қарастырайық.
DIR командасы. Толық синтаксисі төмендегідей:
DIR[диск:][жол][файл_аты][/P][/W][/A[[:]атрибуттар]][/O[[:]сұрыптау_ре
ті] ]
Параметрлері:
[диск:][жол] – ... ... ... ... ... және ... - тізімін алу қажет файл немесе файл ... ... ...... ... ... мысалы:
? - файлдың атындағы бір еркін символды ... - ... ... ... ... ауыстырады.
Мысалы: DIR (.txt – txt кеңейткіші бар барлық файлдар ... ... а?. ( - аты екі ... ... ... ... көрсетеді және файл
атының бірінші символы а әрпі және кеңейткіші кез ... [[:] ... ] - ... ... ... ... ретін басќарады. Б±л параметрсіз файлдар жєне директориялардыњ
атаулары алфавит ... ...... беті толғанша дейін ақпаратты көрсетеді, келесі экран
бетін көру үшін кез келген батырманы басу қажет;
[/W] - ... ... ... яғни тек файл ... атын ... - ... көрсетілген файлдар мен
директориялар туралы ақпарат береді, сол атрибуттардың ... H - ... ... -H - ... ... ... бәрі;
c) S - жүйелік файлдар;
d) -S -жүйелік файлдардан басқасының бәрі;
e) D – директориялар (қаптамалар);
f) -D - тек қана ... R - «тек қана оқу» ... ... таѓы да ... ... (тек ќана атаулары):
MKDIR(MD) – жања директория (қаптама) ќ±ру;
CHDIR(CD) – басќа директорияѓа (қаптамаға) µту;
DEL(ERASE) комадасы. Файлдармен ж±мыс істейтін ... ... ... синтаксисі:
DEL[диск:] [жол] [/P]
Параметр:
[диск:] [жол] - жойылатын файл немесе файл топтарыныњ
атауын (егер ... ...... ... жєне ... жерін кµрсетеді;
Кілт:
[ /P] – єрбір жойылатын файл ‰шін растау с±рауын шаќырады.
COPY командасы. Файлдармен ж±мыс істеу командасы, бір ... одан ... ... ... ... ... ... ќатар файлдарды
біріктіру ‰шін де ќолданылады. Толық синтаксисі:
COPY [/Y |-Y][/A|/B][/A|/B][+файл_негіз2>[/A|/B] ... [/A|/B]] ... :
- ... ... ... файлдыњ атын жєне ... ... - ... ... ќою ... ... файл аты ... жерін кµрсетеді.
Кілттер:
[/Y] - бар файлдарды ауыстырѓанда растауды с±рамау керек екендігін
кµрсетеді.
[/V] - жања ... ... ... тексереді.
MS-DOS операциялық жүйесінде екі файл маңызды орын ... және ...... пайдаланушының нақтылы компьютерде операциялық
жүйе параметрлерінің мәнін сақтау және жедел орнатудың командалық файлы. Ол
операциялық жүйенің ... ... ... ... файл – ... ... жұмысты автоматтандыруға
мүмкіндік беретін файл.
AUTOEXEC.BAT құрамында жиі ... ...... ... ... қимылды түсіндіру үшін
қолданылады;
PAUSE – командалық файлдың орындалуын кез ... ... ...... тазалау;
ECHO – экранға хабарлама шығару;
ECHO OFF – өзінен кейін тұрған командалардың экранға шығуын өшіреді;
ECHO ON – ... ... ... ... ... шығуын қолдайды;
@ - алдында осы символ тұрған бір команданың көрінуіне тиым ... [жол] – ... ... ... ... ... ... пайдаланушы олардың толық атауын бермесе):
PRONT [параметрлер] – DOS командалық жолында шақыру пішімін орнату
(үнсіздікке ағымдық логикалық ... ... және «>» ... ... ... = - ... орта ... атауын және мәнін
орнатады.
Сонымен қатар, автожүктеу файлының функцияларына – ... ... ... ... Norton ... қоршауы, принтер, клавиатура, драйверлеры, т.с.с.) жатады.
CONFIG.SYS - конфигурация файлы, операциялық жүйені компьютердің
аппараттық жабдықтарының ... ... ... ... ол да кез ... компьютердің операциялық жүйе жүктелетін дискінің
басты каталогында орналасады.
CONFIG.SYS ... ... ... мұнда орнатылған баптаулар барлық жұмыс сеансында сақталады (яғни
компьютерді қайта жүктеуден кейін ғана өзгертілуі мүмкін);
- CONFIG.SYS баптаулары ... ... ... орындалардың
алдында орнатылады.
CONFIG.SYS кез келген мәтіндік редакторда ... ... ... ... ... ... CONFIG.SYS файлы MS DOS жүйесінің аппараттық жабдықтарды баптайтын
арнайы командаларынан тұрады;
- әрбір команда жеке жолда орналасады;
- әрбір команданы енгізгеннен ... ENTER ... басу ... ... DEVICE және DEVICEHIGN командаларының жазылу реті маңызды:
алдымен әртүрлі жад түрлерімен жұмыс жасайтын драйверлер, ... ғана бұл ... ... ... ... файлдармен терең танысу үшін осы тақырыпқа арналған әдебиеттерді
қолданған жөн.
Операциялық қоршамдар. Компьютермен ... ... ... MS DOS үшін) арнайы программа - қоршамдар қолданылады.
Операциялық қоршам (ОҚ) - ... ... ... ... негұрлым қолайлы және түсінікті интерфейсте жүзеге
асыруына мүмкіндік беретін программа. Операциялық қоршам:
- компьютерді басқаруды ... оның ... ... ... ... ... ... береді;
- компьютерді басқарудың барлық негізгі процедураларын ... ... ... ... ... мәтіндік файлдарды
құру, қарау, редакциялау; файлдар мен ... ... жою; ... мен ... ... ... файлдармен
жұмыс жүргізу; каталогтарды салыстыру және т.б.)
Ең кең таралған операциялық ... Norton Comander (MS ... Explorer (Windows ... ... ... DOS ... FAR (File and
arhive Manager) жатады. Операциялық қоршамдармен жұмыс ... ... ... әдебиеттерде танысуға болады.
3.2.4 WINDOWS операциялық жүйелері.
Жалпы мінездемелері және қысқаша даму тарихы. Операциялық қоршамдарды
ары ... ... ... ... 1986 жылы Microsoft фирмасының графикалық
көптерезелі операциялық қоршамы Windows-тың шығуы болды. Біраз өзгерістерге
ұшырап оның 1991 жылы Windows 3.1 ... сәл ... ... ... 3.11 ... ... тізбегін ары қарай көпесепті, ... ... ... Windows 95, ... кейін Windows 98 және
Windows 2000 операциялық жүйелері жалғастырды.
Windows операциялық жүйелеріне тән ... ... ... ... ... ... программалардың компьютердің
аппараттық бөліктерінен толық тәуелсіздігін қамтамасыз ету, яғни
программалық үйлесімділік;
– біртұтас қолайлы графикалық пайдаланушы ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі;
– әртүрлі қолданбалар арасында мәліметтер ... ... ... ... ... да ... болып табылады, сондықтан нақтылы
дисплей немесе принтер типімен үйлесілімділікті қамтамасыз ету ...... ... ... негізгі өзегі – мәліметтерді программалар басқармайды,
керісінше мәліметтер программаларды басқарады. Windows ... тағы ... ... ... – онда ... ... ... мәліметтер
алмасу технологиясының жүзеге асырылуы, олар:
- мәліметтерді алмасу ... ... беру ... DDE (Dynamic Data ... OLE (Object Linking and Embedding);
Алмасу буфері – мәліметтердің ... ... ... ... ... ... ... көшіру кезінде оларды уақытша сақтауға
арнайы бөлінген ... ... ... яғни ... уақытша
сақтайтын аралық жад. Мұнда тек қана мәліметтер ғана емес, ... ... ... ... ... жататыны да сақталады.
Мәліметтерді алмасу Windows программаларының ішінде, сондай-ақ
программалар арасында да әмбебап жүйелік процедуралар ... ... ... ... ... ... үшін Копиялау/Қию командалары
қолданылады (немесе кез келген қолданбада ол үшін CTRL+INS және
SHIFT+DEL батырмаларының комбинацияларын ... ... ... ... ... ... орынға қою үшін Кірістіру
командасын қолданады (немесе SHIFT+INS комбинациясын басу керек);
DDE технологиясы – бір ... оның ... ... кезінде басқа
дәл сол мезетте активті қолданбаға қатынасуға мүмкіндік жасайтын жүйелік
процедуралардың жинағы.
OLE технологиясы – ... ... және ... ... ... ... құжатпен байланысқан объектілер сол құжат
құрамында сақталмай, ондағы сілтеме арқылы ғана ... ... ... Егер ... объект өзгертілсе, құжаттағы оның
бейнесі де өзгереді. ... ... ... ... ... ... іске ... OLE технологиясы мәтін, графика, дыбыс
және т.б. объектілермен жабдықталған құрамалы құжаттар ... ... 3.1. Бұл – кең ... ... ... қоршам,
кәдімгі MS DOS программасы сияқты іске қосылады. Windows 3.1 MS ... ... ... төменгі деңгейде бұл жүйенің ішкі функциялары мен
поцедураларын ... Windows 3.1. ... ... ... иерархиялы ұйымдастырылған терезелер мен ... ... ... ... Windows 3.1 ... интерфейсі оперативті
басқаруды белгілі бір графикалық бейнеленген элементті ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Қолданылатын
интерфейс элементтері стандартталған, сондықтан Windows негізінде жұмыс
істейтін қолданбалы программалар ... ... ... 95. Windows 95 – жоғарғы өнімді, көпесепті және көпағынды, 32-
разрядты графикалық интерфейсті және кеңейтілген желілік мүмкіндіктері ... ... 95 ... ... MS DOS және Windows ... сапасы жоғары деңгейде асып түседі, MS DOS -ты қажет етпейді.
Windows 95 операциялық жүйесінің негізгі артықшылықтары:
- интегралданған ОЖ ... іске ... ... ... ... пайдаланушы графикалық интерфейсін активтендіреді және MS
DOS операциялық жүйесімен толық ... ... ... ығыстырушы көпесепті (бір ғана ... ... ... ... үшін ішкі жағдайларға байланысты ... ... ... ... (біруақытта бірнеше 32-биттік қолданбалар ағындарымен
операциялар жүргізу қасиеті);
- Plug and Play ... та ... ... ... ... ... жеңілдетеді;
- мультимедиа үшін жоғары тиімді платформа, ... ... ... ... бар, видеодискілер мен
видеомагнитофондарды қолдайды, ... Windows 95 ... ... ... ... ... ... программалар үшін біртұтас ақпараттық қор
қолданады, ол – жүйелік реестр ... Бұл ... ... ... ... ... ... басқару үрдісін орталықтандырып және қатаң реттеуді
жүзеге асырады.
Windows 98. Windows 95 ... ... ... Windows 98
компьютерге жаңа құрылғылар қоспай-ақ шапшаңырақ жұмыс істеуге мүмкіндік
беретін құралдармен жабдықталған. Ондай мүмкіндіктерге:
- компьютердің сенімділігін ... жаңа ... ... мен ... қолданылуы (жүйелік ... ... ... ... ... ... ... программаларының кеңейтілген мүмкіндіктері, т.с.с.)
- Интернет шолушысы (Internet Explorer) біраз функцияларды Жұмыс
үстелінен атқаруға ... ... ... ... Интернеттің интерактивті мазмұнына қолдана отырып
Web-ті қолдануды неғұрлым өнімді етеді.
Windows 2000. Бұл ... ... жаңа ... ... ... Kerberos құралдарымен қорғау. Kerberos – Массачусетс
технологиялық институтында жасалған мәліметтерді қорғалмаған
желілер арқылы ... ... ... ... сенімділік қатынастарды қамтамасыз етеді;
– ашық кілттер инфрақұрылымына (PKI) ... ... ... Kerberos ... ол да транзакцияның екі
қатынасушысына да, шынымен серіктес сол ма, жоқ па ... ... ... ... ... ... кіші ... пайдаланушылар үшін біраз қосымша құралдар береді
(сұраныс бойынша қосылу интерфейсі бар маршруттауыш, т. с.с.);
– қашықтан қатынаудың ... ... ... ... ... ... жаңа ... бар;
– операциялық ортаны үлестірілген әкімшілікті басқару мүмкіндіктері
бар.
3.2.5 Windows графикалық қоршамының негізгі элементтері.
Кез келген ... ... ...... ... ... мүмкіндікті, түсінікті жасау. Windows графикалық
операциялық ... IBM PC ... ... ... ... Оның негізгі басқару құралдары – ... ... ... ... экранға оның алғашқы беті - ... ... Ж ұ м ы с ү с т е л і - әр ... Windows ... және ... орналасатын жүйелік объект (графикалық ... Ол ... ... ... ... ... пайда болатын объектілер жүйенің
баптауларымен анықталады, алайда әрқашанда негізгі объектілер және басқару
элементтері бар болады. Windows ... ... ... ... ... арқылы беріледі, оларды пиктограммалар ... деп ...... ... кішігірім графикалық түрдегі шағын
суреті, таңбаша түріндегі ... ...... ... ... үшін қолданылатын сілтеме рөлін атқаратын пиктограмма. Оның
белгілемесінде ақ ... ... ... ... ... ... ... жіктеледі:
1) негізгі объектілер – олар программалар, құжаттар, қаптамалар;
2) арнайы объектілер – басқару тақтасы, т. ... ... ... ұғымы қолданылады) – есеп шығаруға,
сондай – ақ берілген мәселені шешуге, құжаттар жасауға арналған ...... ... ... ... ... ... құжатта мәтіндік, графикалық, дыбыстық және бейнелік ... ( ...... программаларды, сол сияқты басқа
қаптамаларды сақтайтын контейнер. ... ... ... ... компьютер, Корзина, Мои документы т. с. с. жатады.
Негізгі басқару элементіне - м ә с е л е л е р т а қ т а с ... ... ... үш ... атқарады, олар:
1) онда П у с к негізгі батырмасы орналасады, ол кез ... және ... ... іске ... ... ... қатынауға және т. б. мүмкіндіктерді береді;
2) кез ... ... ... қаптама ашылғанда мәселелер
тақтасында сәйкес батырма ... ... ... батырмаға басу
сәйкес объектіні активтендіреді, бірінен біріне жылдам көшуді
жүзеге асырады;
3) ... ... ... әр түрлі индикаторларды (уақыт,
тіл, дата, т. с. с.) бақылап отыруға болады.
Интерфейстің ең негізгі ...... ...... бір
объектіге (программа, құжат, қаптама) графикалық бөлінген экранның
белгілі бір ... ... ... екі ... ... ... ерікті терезелер;
2) бекітілген терезелер.
Ерікті терезелер – қолданбалар терезелері, ... ... ... ішкі ... ... құжаттар терезелерін) қамтуы мүмкін. Еркін
терезелердің бірнеше ... ... ... ... ... ... ... (экранның белгілі бір бөлігін алады);
- толықэкранды түр (бүкіл экран бетін алады).
Бекітілген терезелер - ... ... ... да ... Бекітілген терезелерге – диалог, хабарлама, қасиеттер ... ... ... – компьютердің пайдаланушымен әрекеттесуін
жеңілдететін арнайы ... ... ... ақпараттарды
бейнелейді және одан жауап ... ол үшін ... ... ... ...... терезелерінің арнайы түрі, жүйеге
кірістіріліп ... және ... ... (ескерту,
анықтамалық ақпарат беру терезелері, т. с. с.).
Қасиеттер беттері – бұл бірнеше қыстырмалы ... ... ... ... ... опцияларды беруге мүмкіндік туғызады. Әрбір
бетке өту сәйкес қыстырманы түрту арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... ... мәтін – пайдаланушымен өзгертілмейтін мәтін жолы;
2) редакциялау терезесі – мәтін енгізуге және редакциялауға мүмкіндік
беретін ... ...... шақыру, орындау үшін қолданылатын
элементтер;
4) таңдау батырмалары – топтарға біріктірілген ... ... қана ... ... мүмкін;
5) ауыстырып қосқыштар – қосылған /қосылмаған (опциялар жалаушалары)
жағдайларында ... ... ... ... кез ... ... болады;
6) тізім терезесі – құрамындағы бір немесе бірнеше пунктерді тышқанмен
таңдауға мүмкіндік беретін тізім.
7) аралас терезе – редакциялау ... ... ... ... ... ... редакциялау терезесінде теру арқылы
қажетті параметр мәнін орнатуға мүмкіндік береді;
8) сызықтық реттегіш – ... мән ... ... ... инкрементті реттегіш – түрту арқылы өсу немесе кему бағытында
диапазоннан мән орнатуға мүмкіндік береді;
10) ... ...... ... жолақты толтыру арқылы
орындалудағы үрдістің күйін бейнелейді.
Стандартты терезелердің негізгі элементтері. ... ... ... ... ... ... меню ... инструменттер (аспаптар) тақтасы;
- терезе шекарасы;
- шиырма сызғыштар;
- жұмыс аумағы;
- жүйелік меню батырмасы;
- басқару батырмалары (үлкейту, жималау, жабу);
- қалып-күй жолы.
Олардың ... ... ... ... сабақтар
құзырына қалдырамыз.
Интерфейстің келесі негізгі элементі – меню және меню ...... ... ... ... және ... бетіне
шығарылатын, осы сәтте орындала алатын іс - әрекеттер тізімі. Олар -
команда ... ... ... т. б. Windows меню ... келесі меню
түрлері құрайды:
- горизанталь меню (объектілер стандартты терезелерінің меню ... меню ... ... ... ... (суырмалы) меню (белгілі бір қасиеттеріне байланысты
топтастырылған іс-әрекеттер тізімі, меню пунктін ... ... меню ... ағымдағы объектінің командалар
жиынынан тұратын меню, тышқанның оң жақ ... ... ... немесе терезелік меню (Windows жүйесінің стандартты
терезелері ... ... ... ... ... оны
үлкейтіп-кішірейтетін негізгі іс - ... ... ... ... сол жақ ... ... );
- Бас меню (Пуск батырмасында орналасқан, ол программалар мен
файлдарды жылдам іске ... ... ... алу, ... ... ... кейбір ерекше белгілері:
(- команданы таңдағанда ішкі меню ашылатынын көрсетеді;
( - команданы таңдағанда ... ... ... ... ... қосқышты орнату белгісі;
(- тізімнен таңдауды орнату белгісі.
Windows қоршамында басқару. Басқаруды екі құрылғының көмегімен ... ... және ... ... Көптеген іс-әрекеттер ,
әсіресе маман емес пайдаланушылармен ... ... ... ... ... ... бетімен жылжығанда экран бетінде активті
басқару элементі – тышқан нұсқағышы ... ... ... ... ... ... мүмкін (кесте 4).
Кесте 4 – Тышқан нұсқағышының әртүрлі режімдердегі түрлері
|Режім ... ... ... | I ... деп ... ... |
| ... болады) ... ... | ... ... ... ... ... операцияларына |, (, (, т.б ... | ... ... ... ... ... қимылдар жатады:
- тышқан батырмасын бір рет шерту;
- тышқан батырмасын екі рет ... ... оң жақ ... ... ... (drag and drop - ... әкеліп тастау);
- тышқанды созу (drag) ;
- тұрып қалу (нұсқау).
Тышқан жұмысы және пернетақтамен ... ... және ... ... құзырына жүктейік.
Windows қоршамында файлдық ... ... ... төмендегідей қимылдар жатады:
- файлдық жүйеде навигация;
- программаларды іске қосу және құжаттарды ашу;
- файлдар және ... ... ... мен ... ... ... мен ... орнын ауыстыру;
- файлдар мен қаптамаларды жою;
- файлдар мен қаптамалардың ... ... ... ... қоршамында файлдармен ... ... ... ... дұрыс.
6. Сервистік программалық құралдар.
Жүйелік программалық жасақтаманың тағы да бір түрі – ... ... ... программалық құралдар бір жағынан ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға арналған.
Сервистік программалық құралдар – ОЖ функционалдық мүмкіндіктерін
кеңейтетін және толықтыратын қосымша құралдар. Мұндай құралдарға ... ... ... мәліметтерді архивтеу құралдары;
- антивирустық программалар;
Қызметші программалар магниттік ... ... ... ... ... ... ... Мұндай қызмет түрлері:
- дискілерді пішімдеу;
- дискілерді дефрагментациялау ... ... ... тексеру;
- дискілерді тазарту;
Дискіні (иілгіш, қатқыл, т.с.с.) пішімдеу. Бұл диск ... ... ... етіп ... ... ... ... жіктеу процедурасы. Ол көбінесе дискіні бірінші рет пайдалану
алдында қолданылады. Дискіні ... оған ... ... ... ... ... ... пішімдеу ОЖ-нің арнайы стандартты
программасы көмегімен жүзеге асады, оны сәйкес дискінің контекстік ... ... ... ... Файлдық жүйелер (мысалы FAT 16, FAT 32)
файлдарды дискілерде сақтағанда оның бөліктерінің (кластерлерінің) арасында
бос орындар қалдыруы мүмкін, яғни файл ... бос орын бар ... емес ... ... ... Мұндай файлдарға қатынау уақыты,
көршілес бөліктерде тізбектеп орналасқан ... ... ... ... ... дискілік жады үнемсіз қолданылады. ... ... ... ... отыру қажет. Дефрагментациялау
(үзіндісіздендіру) – файлды ... бір ... ғана ... үшін әр бөліктерде орналасқан ақпараттарды бір орыннан екінші
орындарға тасымалдайтын ұзақ процедура. ... ... ... ... ... ... ... Бас
менюдегі Программы Стандартные Служебные Дефрагментация
диска командалар тізбегі ... іске ... ... ... ... ... пайдалану барысында онымен жұмыс
істеуде болған жаңылысулардан туған қателіктер пайда болуы мүмкін. Олардың
кейбірін ... ... ... ... ол үшін ... дискіні
тексеру қызметші программасы қолданылады. Бұл программаны да Бас Менюден
іске ... ... ... ... ... ... ... Ол файлдық жүйенің тұтастығын және диск ... Бұл ... ... ... ... ... көмегімен (мысалы, Norton Doctor) жөндеуді жүзеге асырады.
Дискіні тазалау. Дискіні тазалау – ... ... ... файлдардан босату. Қажетсіз файлдарға: ... ... және файл – ... жатады. Дискіні тазалау Windows
жүйесінде арнайы утилиттердің (Norton Utilites ... ... ... Бұл ... Бас меню ... іске қосуға болады.
Пайдаланушы утилит қызметінің соңында пайда болған тізімдегі ... ... не ... ... жіберуіне, не жоюына болады.
Мәліметтерді архивтеу құралдары. Ақпараттарды ... да, ... ... ... мүшелеріне арзанға түспейді. Ал көптеген ... тән ...... ... ... ... орналастыру және байланыс арнасы арқылы жіберу қажет болған
жағдайларда ... ... ала ... сығу ... орындау, яғни архивтеу
керек. Бұл операцияны орындайтын программалық ... ... деп ... ... ... ... объектілерде
орналасқанына байланысты:
- файлдарды архивтеу (тығыздау);
- қаптамаларды архивтеу (тығыздау);
- дискілерді тығыздау
операцияларын анықтайды. Файлдарды архивтеуді оларды байланыс арнасы ... және ... аз ... иілгіш диск) сыртқы тасуышта сақтау
алдында қолданады. Қаптамаларды архивтеуді мәліметтерді ұзақ уақытқа сақтау
үшін көшірмелер жасауда ... ... ... олардың жұмысшы
аумағын арттыру үшін (көбінесе ... аз ... ... ... ... программалық құралдары. ... ... ... ... .zip, .arj, .rar ... құру және ... ... көрсету үшін қолданылатын программалық
құралдарды төмендегі кестеден (кесте 5) көруге болады. ... ... ... құру және оларға қызмет көрсетудің программалық
құралдары ... ... ... ие. ... ... ... ... диспетчерлері деп атайды.
Архив диспетчерлерінің негізгі функцияларына келесілер жатады:
- файлдарды архивтен алу;
- жаңа архивтер ... ... бар ... ... ... ... ... құру;
- кішігірім көлемді тасуыштарда үлестірілген архивтер құру;
- архив құрылымының тұтастығын ... ... ... ... ... бөліктеп қалпына келтіру;
- архивтерді қарау мен рұқсатсыз түрлендіруден қорғау.
Кесте 5 – ... ... ... ... |Архивтеу ... ... ... ... ... ... ... DOS |.zip ... ... |
| |.rar |RAR.EXE ... |
| |.arj | | |
| | |ARJ.EXE ... |.ZIP |WINZIP |
| |.RAR |WINRAR |
| |.ARJ |WINARJ ... ... ... диспетчері жұмысының қолайлылығын арттыратын
қосымша сервистік функциялары бар, олар:
- әртүрлі пішімді файлдарды ... ... ... ... ... файлдар мен қаптамаларды іздеу;
- архивтегі программаларды алдын – ала ... ... ... ... вирусқа ашпай тексеру;
- архивтік ақпараттарды криптографиялық қорғау;
- электрондық пошта хабарларын декодтау;
- орындалатын .EXE және .DLL ... ... ... ... ... ... ... құру;
- ақпаратты тығыздау коэффициентін таңдау және баптау.
Антивирустық программалар. Вирус – көлемі үлкен емес программалық
кодтар тізбегі, ... ... ... ие:
1) өзін-өзі көшірмелейді және оларды басқа файлдар мен ... ... бір ... ... өмір ... және таралуы жасырын;
3) атқаратын қимылдары рұқсатсыз;
4) оның қызмет жасауының қауіпті теріс әсерлерінің болуы.
Вирустар жіктеулері. Қазіргі уақытқа дейін вирустардың ... ... ... ... 40-50 ... бар. Вирустар түрлері:
- жүктейтін вирустар (тасуыштардың жүктейтін аймақтарына
ендіріледі);
- ... ... ... ... ... жүктелетін драйверлерге ендіріледі);
- макровирустар (мәтіндік және электрондық ... ... ... ... вирустар (желіге ендіріледі).
Вирус көздері:
- модем арқылы;
- желілік карта арқылы;
- тасуыштар арқылы.
Антивирустық құралдар. Антивирустық программалардың көмегімен вирусты
анықтап қана ... одан ... ... және ... ... келтіруге
болады. Қазіргі уақытта кең таралған және тиімді антивирустық программалар:
Касперский антивирусы – ... Toolkit Pro (AVP); McAfee Virus ... ... Trend Micro PC – Cillin; F – Secure ... ... Norton ... сөздер: программалық жасақтама, операциялық жүйе, компилятор,
интерпретатор, ресурс, үрдіс, ... ... ... ... ... ... ... файлмен байланысу жолы, резиденттік ... ... ... ... ... OLE-технологиялары, пиктограмма, жарлық, интерфейс ... ... ... ... ... ... ... сұрақтары:
1) Программалық жасақтаманың жалпы анықтамасы.
2) ЭЕМ-ң программалық жасақтамасының негізгі ... ... ... ... байланысты негізгі ұғымдардың
маңыздылығы (үрдіс, ресурс, үзілістер).
4) Файл ұғымы және файлдық жүйелер түрлері.
5) Каталог ұғымының синонимдері.
6) Белгілі операциялық жүйелердің ... ... ... ... туралы түсінік.
8) Операциялық қоршамдар, олардың атқаратын функциялары.
9) MS DOS операциялық ... ... Windows ... ... ... ... Windows ... жүйесі графикалық интерфейсінің негізгі
элементтері.
12) Сервистік программалық құралдар, олардың сипаттамасы.
Ұсынылатын әдебиеттер:
[8] , [9], [14], [15], [21]
ТАРАУ 4 ... ... ... ... ... - әртүрлі мәселелік аумақтардағы
қолданбалы есептерді шешуді жасақтайтын жеке қолданбалы программалар мен
қолданбалы программалар ... (ҚПД) ... ... ... Оның ... ... ... ҚПЖ;
- мәселелік бағытталған ҚПЖ;
- интегралданған ҚПЖ
кіреді.
Жалпы мақсаттағы қолданбалы программалық жабдықтар құрамына әртүрлі
қолданбалы ... ... жиі ... ... ... енеді,
олар:
- мәтіндік редакторлар мен процессорлар;
- графикалық редакторлар;
- электрондық кестелер (ЭТ) процессорлары;
- мәліметтер қорын басқару жүйелері;
- ... ... және ... ... қолданбалы программалық жабдықтар - белгілі
бір ... ... ... ... ... ... жиынтығы. Мұндай программалық құралдарға:
- жобалауды автоматтандыру жүйелері (ЖАЖ);
- таңбаларды айыру ... ... ...... жүйелер;
- ғылыми зерттеулер жүйелері
және т.с.с. жатады.
Интегралданған ҚПЖ – қазіргі уақыттағы ҚПЖ-ның ... және ... ... ... Олар – көп функционалды, бірнеше қолданбалы
программалық жабдықтарды бір ... қор ... ... ... ... ... ... дестелер (Lotus Works, Microsoft
Office және ... ... ... ... ... ... жұмысы көбнесе ... ... ... ... ... ... ... негізгі
ұғымдары, міндеттері, әдістері мен құралдарына қысқаша шолу ... ... ... ... ... ... атауға болады:
- мәтінді енгізу;
- редакциялау (соның ішінде пішімдеу ... ... ... ... ... ... ... және ашу;
- аудару.
Мәтінді енгізу. Мәтінді енгізуді пернетақтаның көмегімен, қағаздағы
құжатты электрондық пішімге аударумен, дауыс арқылы, қолмен жазу ... ... - ... ... ... және шрифт, абзац пішімдерін
орнату арқылы қажетті түрге келтеру.
Құжатты сақтау – мәтіндік құжатты дайындаудың маңызды ... ... ... ... ... ... ... аудару керек. Жиі
қолданылатын пішімдерге – ASCII, RTF, DOC, HTML ... ... ... Standard Code for ... ... - ең
алғашқы және ең қарапайым ... ... ... ... бір байт
сәйкес).
RTF (Rich Text Format) - әртүрлі мәтіндік процессорлар ... ... ... Ең ... ерекшелігі - оның ішкі ұйымдастырылуы
пішімдеулердің барлық ... ... ... мен ... ... т.с.с.) беруді қамтамасыз етеді.
DOC - бұл Microsoft Word мәтіндік процессорының ішкі ... ... 2000 және MS Word 97 ... ал одан көне ... ... (Hypertext Markup Languange) - Интернетте Web-беттер құру үшін
қажетті гипермәтінді белгілеудің әмбебап ... Word 2000 үшін doc ... ... ... құжатты жариялау. Құжатты құрып және сақтағаннан кейін оны
жариялау мәселесі туады. Құжатты көрсету типтеріне ... ... түрі бар, ... құжатты басу (қағазда немесе таспада қатты көшірме жасау);
– электрондық жариялау (электрондық поштаарқылы, тасуышта );
– Web-құжаттар арқылы (Интернетте жариялау).
Құрылған құжатты ... және ашу. ... ... ... қайта іске
қосу үшін оны тауып және ашу керек. Бұл ... оның ... ... ... ... ... жүйеде сақталғанына байланысты олардың
нақты іздеу және ашу мүмкіндіктерін қолдана отырып жүзеге асырылады.
Мәтіндік құжаттарды өңдеуде ... ... ... ... ... әріп, цифра, т.с.с.). Әрбір символ шрифтімен,
өлшемімен, ... ... ... ... абзац - аяқталған ойды білдіретін текст фрагменті, компьютер
үшін Enter ... екі ... ... орналасқан мәтін
бөлігі.
- колонтитул - документтің әрбір ... ... ... немесе төменгі колонтитул).
Мәтіндік ақпаратты өңдейтін ... ... ... күрделілігіне байланысты, олардың сапалық орындалу дәрежесіне
байланысты ... ... ... ... ... ... анықтауға болады.
Текстік редакторлар – күрделі емес мәтіндік құжаттар дайындаудың
негізгі мүмкіндіктерімен ... ... ... ... ... – кез келген күрделі мәтіндік құжаттар
дайындаудың барлық күрделі мүмкіндіктерімен қамтамасыз ... ... (MS Word, TeX, LaTeX, т.б. ... ...... және ... ... теру, басып шығару, термелеу қызметтеріне арналған аппараттық
және программалық жабдықтардың кешені.
MS Word ... ... оның ... ... ... MS Word – Windows ... ... құжаттармен жұмыс
істеудің қуатты ... ... ... ... ... төмендегідей қызметтерді тиімді орындауға мүмкіндік береді:
- мәтіндерді интерактивті режімде теру;
- мәтінді редактрлеу (түзетулер ... ... ... ... ... ... құжатты пішімдеу,
ендірілетін объектілерді пішімдеу);
- көп терезелілік режімді қолданып бірнеше мәтіндік ... ... ... ... мәтіндерді импортау (экспорттау мүмкіндіктері, басқа қолданбалы
жабдықтармен қарым-қатынас жасау);
- арнайы таңбалармен ... ... ... ... ... индекстер, т.с.с.);
- грамматикалық тексеру жүргізу, жолдарды автоматты тасымалдау;
- ендірілетін объектілермен ... ... ... кестелер,
кескіндер, суреттер, фигуралар, WordART колеккциялары, т.с.с.)
- электрондық поштамен жұмыс істеу;
MS Word ... ... ... ... ... ... 10) ... MS Word процессорында жұмыс істеу
негіздеріне арналған көптеген арнайы әдебиеттер, оқу құралдары болғандықтан
шолу ... ... 10 - MS Word ... ... интерфейс элементтері
4.2 Электрондық кестелерді өңдеу құралдары
Мәтіндерді өңдеу құралдарынан кейінгі жиі қолданылатын ... ... ... ... ... кесте – магниттік ... ... ... ... ... ... ... яғни кестелер.
Электрондық кестелер процессоры – электрондық кестелермен жұмыс
істеуге арналған программалар жиынтығы.
Алғашқы кестелерді өңдеу программалары ... ... ... ... Buisicalc, Multicalc, Supercalc. 90-жылдары Microsoft фирмасы
қуатты кестелік процессор – MS ... ... ... ... мәліметтермен есептеу жұмыстарын жеңілдетеді, есептеу қортындыларын
арнаайы программалаусыз алуға мүмкіндік береді. Электрондық ... ... және ... ... ... жиі қолданылады.
Электрондық кестелер
- мәліметтердің үлкен жиынтықтарымен бір ... ... ... қорытынды есептеулерді автоматтандыру үшін;
- есептеулерді параметрлердің мәндерін таңдау және формулаларды
табуляциялау арқылы шешу үшін;
- ... ... ... ... параметрлердің тиімді мәндерін іздеуді ұйымдастыру үшін;
- кестелік құжаттар дайындау үшін;
- берілген (немесе ... ... ... ... және
диаграммалар тұрғызу үшін кеңінен қолданылады.
Қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын кестелік процессор Microsoft
Excel-де жұмыс істеу негіздерін қарастырайық.
Microsoft Excel – ... екі ... ... ... ... ... ... құруда келесі қадамдар орындалады:
- мәліметтерді (мәтіндік, сандық, формула) енгізу;
- редакциялау;
- ... ... ... басу ... ... ... ... Microsoft Excel программасы
Windows жүйесінде программаларды іске қосудың және ... ... іске ... және ... 11 – MS Excel ... негізгі элементтері
MS Excel құжаты Жұмыс кітабы (сурет 11) деп аталады. Жұмыс ... бір ... ... ... ... ... тұрады (255-ке
дейін жұмыс беттері болуы мүмкін). Әрбір жұмыс бетінің атауы бар, ол ... ... Бет ... ... ... арқылы олардың
бірінен-біріне көшуге болады. Беттің атауын ... үшін ... екі ... түртіп, жаңа атау теру керек. Жұмыс беті жолдар мен ... (256 ... 65536 ... дейін болуы мүмкін), жолдар реттік
сандармен, бағандар латынның бас әріптерімен нөмірленеді.
Ұяшық және оның адресі. Баған мен ... ... ... ... деп атайды, ұяшық – мәліметтерді кестеде сақтаудың ең кіші
элементі. Әрбір ұяшық өзі қиылысуында орналасқан баған мен жол ... ... ... ... – А1, DЕ234, F9. ... ... ... ұяшық активті болып табылады, ол қою қоршаумен ерекшеленеді.
Ұяшықтар диапазондары. Диапазон – іргелес ... ... ... ... ... сияқты қатынасатын мәліметтер тобы.
Жолдағы ... ... ... ... ... және ... ... арқылы қатынасады, мысалы: А1:А15, А1:G1.
Тік төртбұрышты диапазонға жоғарғы сол төбе мен төменгі оң төбенің
адрестерін көрсету арқылы ... ... ... ... жол, ұяшықтарды және ұяшықтар диапазондарын
ерекшелеу. ЭК –де ... ... ... болады:
1) бағанды ерекшелеу үшін қажетті баған тақырыбы аумағына тышқанмен
түрту керек;
2) жолды ... үшін ... жол ... орналасқан ең шеткі жол
аттарына тышқанмен түрту керек;
3) ұяшықты немесе диапазонды ерекшелеу үшін ... ... ... үшін SHIFT және ... жылжыту батырмаларын) қолдану
керек;
4) егер іргелес емес ... ... ... ... ... мысалы А1:А5 және С1:С5, онда А1:А5 ерекшелеп, сонан кейін
CTRL батырмасын басып отырып екінші С1:С5 диапазонын ерекшелейді;
5) жұмыс ... ... үшін ... аты мен жол ... ... мен ... қиылысуында кестенің сол жақ жоғарғы шетіндегі
ұяшықты ... ... ... ... ... Кестеге мәліметтердің әртүрлі түрлерін
(мәтін, сан, дата, формула, функция, т.б) енгізуге болады. Ол үшін ... ... не ... пернетақтадан ұяшыққа теру ... ... ... активтендіріп теруге болады. Мәліметтерді енгізуді жеңілдету
және жылдамдату үшін
– бар ... ... ... автотолтыру (автотолтыру маркері арқылы);
– прогрессиялы толтыруды
қолданады.
MS Excel-де есептеулер. Есептеулер формулалар және ... ... ...... ... ұяшықтарға сілтемелер,
функциялардың математикалық операциялар арқылы байланысқан өрнектері.
Формуланы құру (=) ... ... ... ... ... құру
кезінде қиындықтар кездессе, онда Функция Шеберін қолдануға болады. Мұнда
Автоқосындылау командасы да бар. Берілген ... ... жол ... (кез келген ұяшық диапазонын) «Автоқосындылау» ... ... ... ... ... ... яғни
есептеуде қолданылатын ұяшық адрестері болуы мүмкін. Демек есептеу ... ... ... ... тәуелді, ол мән өзгерсе, нәтиже де автоматты
түрде қайта ... ... ... абсолютті және аралас
болуы мүмкін. Үнсіздікте салыстырмалы ... ... яғни ... ... адрестер алғашқы ұяшықтың және көшірменің
орналасуына сәйкес автоматты өзгереді. Көшірмелеуде ... ... үшін ... ... ... ол ... немесе бағанның аты
алдына (аралас сілтемеде) немесе ... ... да $ ... ... ... ... Сандық мәліметтерді графикалық
пішімде көрсету үшін сызықтар, жолақтар, секторлар, диаграммалар ... ... ... ... ... вариацияларын қолданады.
Бұл мүмкіндіктер Диаграмма шебері нұсқауларымен жүзеге ... – дегі ... оның ... ... ерекше көңіл бөледі.
Мұндай мақсаттар үшін сандар және мәтіннің, түс және стильдің, ... ... с. с. ... ... тек ... және ... ... ғана «достық қарым -
қатынаста» емес, сонымен қатар мәліметтер қорын басқару ... ... ... ... кезеңдегі электронды кестелер (Excel,
QuattroPro, Lotus) интегралданған программалық жүйелер болып ... ... ... ... ... ... мәліметтерді
импорттау және экспорттау аппараттары жақсы дамыған.
Сонымен қатар Excel ... ... ... ... ... бар. Олар – ... дестесі, Автосақтау, Шешім іздеу, т.б.
MS Excel процессорында жұмыс істеу негіздеріне арналған да көптеген
арнайы әдебиеттер, оқу ... ... шолу ... ... ... ... ... құзырына жүктелді.
4.3 Мәліметтер қорлары және МҚБЖ
Мәліметтер қоры (МҚ) – ... да ... ... ... өмірдің
нақты объектілері туралы мағлұматтардың өзара байланыстағы жиынтығы. МҚ-
ның негізгі мақсаты – нақты өмірдің объектілері туралы өте ... ... ... ... ... ескере отырып өңдеу. МҚ іргелі
ұғымдары – объект, атрибут, байланыс.
Объект – бізді ... ... ... (заттың, үрдістің, құбылыстың)
белгілі бір бөлігі.
Атрибут – объект қасиеттерінің ақпараттық ... яғни ... ... ... көлемі, түсі, т.с.с.) ... ... ... анықтайтын сол объект элементінің сипаты.
Байланыс – объектілер арасындағы қатынас.
Сонымен қатар келесі негізгі ұғымдар қолданылады.
Жазба - өзара логикалық түрде байланысқан ... ... кілт – ... ... ... ... ерекше түрде
идентификациялайтын атрибут.
Мәліметтердің МҚ-да сақталу процедурасы принциптерінің ішінде негізгі
екеуін көрсетуге болады, олар
... ... және ... мәліметтердің минималды артықтығы, яғни кез келген мәлімет
элементі бір ... ғана ... ... ... иерархиялық, реляциялық және
желілік модельдері қолданылады, соларға сәйкес МҚ ... ... ... ... ... ... үшін мәліметтер қорын
басқару жүйелері (МҚБЖ) құрылады.
МҚБЖ – МҚ ... ... ... құралдардың кешені. Ең
жалпы деңгейде
– мамандандырылған немесе өнеркәсіптік МҚБЖ;
– дербес МҚБЖ
деп жіктейді. Мамандандырылған немесе өнеркәсіптік МҚБЖ – ірі ... ... ... ... ... программалық
негізі. Олар - Orfcle, DB2, Sybase, ... ... МҚБЖ – ... ... ... ... ... есептерін шешуге бағытталған және микроЭЕМ-дерде пайдалануға
белгіленген программалық жабдық. Олар – ... Clipper, ... ... ... Access, оның ... ... MS Access – мәліметтердің
реляциялық моделін қолданатын ... ... ... Оның ... ... ... объектілерді, яғни кестелерді жобалау;
– кестелер арасында байланыстар орнату;
– кестелерге мәліметтер енгізу, оларды сақтау, қарау, ... ... ... объектілерді – пішім, сұраныс, есеп беру, макрос, модуль –
құру, ... және ... ... ... ... ие және ... өз ... екі
режімде – оперативті және Конструктор - жұмыс істейді. Кесте жолдардан және
бағандардан тұрады, әрбір жол – ... яғни бір ... ... ... ... ал ... баған - өріс, яғни ... ... ... ... элементі, бір атрибут. Өріс өзінің атымен және онда
орналасатын мәліметтің ... ... MS Access ... ... Windows ... стандартты типтер. MS Access-пен
жұмыс МҚ файлын құрудан басталады, МҚ ... MS ... ... ... ... ... мәліметтерді көрсетудің негіздері. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми және әскери зерттеулерді жүргізуде үлкен ЭЕМ-да жүзеге
асырылды. Содан бері ол ... ... ... ... ДК-ң
бәрінде міндетті түрде жүзеге асырылған.
Программа-аппараттық есептеу кешендерінің көмегімен кескіндерді құру
мен ... ... мен ... ... информатиканың арнайы
бөлімін – компьютерлік графика деп атайды. Мәліметтерді көрнекілеу адам
қызметінің ... ... ... ... ... томография,
маталарды модельдеу және т.б.)
Кескіндерді құру тәсілдеріне ... ... ... үш
түрге бөледі: растрлық, векторлық, фрактальдық.
Көрнекілеу кеңістігінде тұлғалардың ... ... ... ... мен ... ... үш ... графика
жеке пән болып есептеледі (ол кескіндерді құрудың растрлық және векторлық
түрлерінің бірігуі).
а) Растрлық ... ... ... ... ... үшін ... ... саны (айыру қабілеті) ұғымы маңызды орын
алады, ол ұзындық бірлігінде анықталған нүктелердің ... ... ... ... түрлерін ажыратады:
1) түп нұсқаның айыру қабілеті; (дюймдағы нүкте ... ... ... ... қабілеті (элементарлық нүкте -
пиксель);
3) басылу кескінінің айыру ... ... ... ... графиканың принципі қарапайым. Біріншіден, бұл мозаика,
екіншіден, таспаларға салу – кескіндерді ... ... ... ... ... ... ... кескін құрайтын жүздеген, мыңдаған пиксельдермен
жұмыс жасайды. Бірақ пиксельдер өздерінің ... ... ... ... ... программалары: Paint, (Fractal Design), Painter,
Corel Photo Paint, Adobe Photoshop.
Растрлық кескін алудың аппараттық ... ... ... ... ... ... Егер растрлық пикселдер өте кіші болса, онда ... ... кем ... ... ... принтермен оңай басылып шығады
Кемшіліктері:
1) Растрлық кескіндерді сақтау үшін жадыдан көп орын ... ... ... және ... ... растрлық
кескіндер өте аз мүмкіндіктер береді.
б) Векторлық графика. Растрлық графикада ... ... ... ... векторлық графикада – сызық (түзу). Математикалық тұрғыдан
ол тұтас объект болып ... ... ... ... ... ...... доғалардан, шеңберлерден,
эллипсоидтардан, тіктөртбұрыштардан, және т.б., ... ... ... Қарапайым векторлық объектілерден кескіндер құралады.
Векторлық графика программалары. Adobe ... ... ... Векторлық кескіндер жадыдан салыстырмалы ... аз ... ... ... ... ... оңай масштабтауға
болады, басқаларына тиіспей оның кез келген элементін
өзгертуге болады;
Кемшіліктері:
1) ... ... ... ... ... ... қағазға басылмауы мүмкін, немесе қағазда тілегендей
болмауы мүмкін.
в) ... ... ... сияқты, математикалық
есептеулерге сүйенеді. Негізгі элемент ... ... ... ... яғни ... ... ешқандай объект сақталмайды және
кескін тек қана теңдеулердің көмегімен салынады. Осылай ... ... ... ... ... ... ... үш
өлшемді объектілерді) салады.
г) Үш өлшемді графика. Графиканың бұл түрі ... ... ... ... объектілерді компьютерлік модельдеуде
қолданылады. Объектілерді кеңістікте модельдеу үшін:
1) объектінің ... ... ... ... ... ... ... жобалап және құру қажет;
2) көнекілеудің физикалық қасиеттері бойынша табиғиға ұқсас
виртуалдық материалдарды жобалап және жасау қажет;
3) материалдарды ... ... ... ... ... физикалық параметрлерін құру қажет –
жарықты, гравитацияны, ... ... беру ... ... ... траекторияларын беру қажет;
6) кадрлардың қорытындыға жету тізбегін есептеу қажет;
7) беттік эффектілерді ... ... ... ... ... кескіндерді есептеу үрдісін рендеринг деп атайды. ... ... ... ... ... жүзеге асырауға
мүмкіндік жасайды (жарылыстар, жаңбыр, от, түтін, тұман). ... ... мен ... ... ... есептеудің
әдістері бар.
Қолданылуы. Нақты уақыт режімінде үш өлшемді моделдеудің ерекше
қолдану облысын ... ... ... ... ... ... ұшу және ... аппараттардың. Оларда
объектілердің техникалық параметрлері мен қоршаған ортаның физикалық
қасиеттерін дәл жүзеге ... ... Дәл осы ... ең ... ... ... кемелер мен әскери ұшу аппараттарын басқаруға үйрету
үшін жасалған.
Үш ... ... ... ... ... Ондай
жабдықтарды үш десте құрады. Олар үлкен қуатты ДК-да Windows NT операциялық
жүйесінің басқаруымен жұмыс істейді.
a) 3D Studio MAX - Kinetix ... ... ... бірақ оның жабдықтары өлі дүниенің сапалы үш өлшемді
кескіндерін жасауға мүмкіндік береді;
b) Softimage 3D – ... ... ... ... - ... кең мүмкіндіктері, басқарылатын
физикалық және кинематографиялық параметрлердің көптігі;
c) Maya – Alias, Wavefroht, TDI ... ... ... ... ... үшін ... бар, модульдық
құрылымды және төмендегідей блоктардан тұрады:
1) BASE, программаның ядросын құрайды, ... ... ... Maya F/X, қосымша модулдер жиынтығы, бөлшектер жүйелерін
өңдеу эффектілерін және ... ... ... ... Maya Power Modeler, ... және ... моделдеудің
қуатты құралдары;
4) Maya Cloth, киімдерді моделдеуге арналған және т.б.
Қазіргі ... үш ... ... құру мен өңдеудегі ең алдыңғы қатарлы
десте болып Maya саналады.
Графикалық мәліметтерді көрсету. Компьютерлік графикада кескіндерді
сақтау файлдары пішімдерінің ең ... ... түрі ... ... бір ... ғана стандарт бола алды және ... ... TIFF ... ... ... кескіндерді сақтауға арналған пішім
(.TIF) Көпшілік графикалық, беттеу, дизайнерлік программаларда
қолданылады);
– PSD (Adobe ... ... ... ... растрлық
графикалық ақпараттарды сақтаудың мүмкіндіктері ... ... PSX ... ... растрлық мәліметтерді сақтау
пішімі);
– Windows Bitmap (Windows операциялық ... ... ... ... (.BMP). Осы ... ... ... қолданылуы мүмкін);
– PNG (кескіндерді Интернетте жариялау үшін сақтау пішімі);
– WMF (Windows 95 ... ... ... кескіндерді
сақтау пішімі).
Кілттік сөздер: қолданбалы программалық жасақтама, мәтіндік редактор,
мәтіндік пішімдер, ... ... ... кітабы, электрондық бет,
ұяшық, ұяшық адресі, ... ... ... ... ... ... сілтеме, формула, функция, шеберлер, ... ... ... ... үш ... ... ... мәліметтер пішімдері, растрлық графика, векторлық
графика, фрактальдық графика, пиксель, мәліметтер ... ... ... ... объект, атрибут, байланыс, кесте, пішім, сұраныс.
Бақылау сұрақтары:
1) ... ... ... құрамдық бөліктері.
2) Мәтіндерді өңдеудің негізгі қадамдары, олардың қысқаша сипаты ... ... ... пішімдері.
4) Мәтіндік редактор мен процессордың айырмашылығы неде?
5) MS Word мәтіндік процессордың мүмкіндіктері.
6) MS Word ... ... ... ... ... ... ендірілген объектілерді).
7) Электрондық кесте процессорының негізгі қызметтерін ата.
8) MS Excel интерфейсінің негізгі элементтері.
9) MS Excel ұяшықтарына формула енгізудің ерекшеліктері.
10) ... оның ... ... ... ... ... ... MS Excel программасының күрделенген мүмкіншіліктерін ата.
12) Мәліметтер қоа теориясының негізгі ұғымдары (мәліметтер қоры, объект,
атрибут, байланыс, т.с.с.).
13) Мәліметтерді ұйымдастырудың ... ... ... бар?
14) Мәліметтер қорын басқару жүйесі дегеніміз не?
15) MS Access МҚБЖ-нің негізгі ұғымдары.
16) MS Access-тің негізгі ... ... ... ... ... ... графиканың түрлері, олардың сипаттамалары.
19) Графикалық мәліметтер пішімдері.
Ұсынылатын әдебиеттер:
[5] – [7], [13], [16] – [20], [22], ... 5 ... ... ... ... программалық және аппараттық құрауыштары
Желі – мәліметтерді компьютерлер арасында жеткізу құралдарымен
біріктірілген ... ... ... ...... желі ... ... мәліметтер жеткізуге арналған
программалық және аппараттық ... ... ... Аппараттық
жабдықтар ішінде әртүрлі типті және класты ... мен ... ... ... ... ... ... жүйе мен
желілік қолданбалардан тұрады. Желінің тиімді жұмыс істеуі үшін ... ...... ОЖ ... ... ОЖ – есептеу желісін бір
орталықтан ... ... ... ... (Windows NT, ... т.б.). ... қолданбалар – желілік ОЖ-нің мүмкіндіктерін
кеңейтетін қолданбалы программалық ... ... ... ... ... ... ... қосылатын барлық құрылғыларды ... ... ... ... ... ... желі серверлері;
– қатынастық тораптар.
Жұмыс станциясы (ЖС) (workstation) – желіге қосылған дербес компьютер
және ол арқылы пайдаланушы өз жұмысын ... және ... ... ... ... Ол ... ... жүйемен жабдықталған (MS
DOS, Windows және т. б.) және ... ... ... ... ... ... қамтамассыз етілген. Жұмыс станцияларының үш типін
ерекшелеуге болады, олар – жергілікті дискілі ... ... ... станциясы, қашықтағы жұмыс станциясы. Жергілікті ... ... ОЖ осы ... ал ... ... ... ОЖ файлдық
серверден жүктеледі. Қашықтағы жұмыс станциясы – ... ... ... ... ... ... ... қосылған станция.
Сервер (server)– желіге қосылған және оның пайдаланушыларына белгілі
қызмет ... ... ... компьютер. Серверлер желіні
пайдаланушылардың қажеттілігінен ... ... ... ... сұраныстарды өңдеуді, жойылған тапсырмаларды ... ... ... және ... да ... жүзеге асырады.
Сервер – желі ресурстарының қайнар көзі. ... ... ... келесі типтерін анықтайды.
Ерекше көңілді сервер типтерінің ішіндегі – файлдық серверге (file
server) (көбінесе файл-сервер атауы ... ... ... Файл-сервер
- желідегі пайдаланушылардың мәліметтерін сақтайды және осы ... ... ... Бұл - ... ... ... жады ,
қатты дискісі және магниттік таспадағы ... ... ... ... ... ... орналасқан мәліметтерге желі
пайдаланушыларының бір мезгілді ... ... ... ерекше
операциялық жүйенің басқаруымен жұмыс ... ... ... ... ... ... ... архивтеу,
әртүрлі пайдаланушылармен орындалатын мәліметтер өзгертулерін ... ... ... ... үшін бір ... қолдану
қажетсіз болып табылады, онда желіге ... ... қосу ... ... ... мини – ЭЕМ қолданылуы мүмкін.
Мәліметтер қоры сервері (database server) – мәліметтер қоры ... ... және ... функцияларын жүзеге асыратын компьютер.
Мәліметтер қоры сервері
– мәліметтер қорын ... ... ... ... ... ... ... сұраныстарды қабылдау және өңдеу, ... ... ... ... мәліметтер қорына авторланған ... ... ... ... алу және ... ... қолдау,
пайдаланушылардың қатынас құру мүмкіндіктерін шектеу;
– үлестірілген мәліметтерқорын қолдау, басқа жерлерде орналасқан
мәліметтер қоры ... ... ... программалар сервері (application server) ... ... ... ... ... сервер (communications server) – жергілікті ... өз ... ... ... ... ... ... құрылғы немесе компьютер.
Қатынау сервері (access server) – тапсырмаларды қашықтан ... ... ... ... жұмыс станциясынан ынталандырылған
программалар осы серверде орындалады. ... ... ... ... ... ... қабылданады, оған
орындалған тапсырма нәтижелері қайтарылады.
Факс-сервер (fax server) – жергілікті желінің пайдаланушылары үшін
факсимильдік ... ... және ... ... құрылғы немесе
компьютер.
Мәліметтерді резервті көшірмелеу сервері (back up server)- ... және ... ... орналасқан мәліметтердің көшірмелерін
құру, сақтау және қайта қалпына келтіру міндеттерін шешетін құрылғы немесе
компьютер. Мұндай сервер ... ... ... ... бірі ... қатынастық жабдықтарына (тораптарына) келесі құрылғылар
жатады:
– қайталауыш;
– коммутаторлар (көпірлер);
... ... ... ... ... ... ең алдымен беру
ортасының ... ... ... қос өткізгіштің, т.б.) физикалық
мінездемелерімен анықталады. ... кез ... ... жіберуде
сигналдың бәсеңсуі пайда болады, бұл ... ... ... Осы
шектеулерді жеңіп, желіні кеңейту үшін арнайы құрылғылар – қайталауыштар,
коммутаторлар мен көпірлер орнатылады. ... ... ... ... бөліктері желі сегменттері деп аталады.
Қайталауыш (repeater) – келген сигналды ... және ... ... Барлық қайталаушпен байланыстырылған сегменттерде әрбір
уақыт мезетінде тек екі ... ... ... ... ... (switch) ... ... (bridge) – бірнеше сегменттерді
біріктіруге арналған ... Бұл ... ... ... әрбір
станция жұптары үшін біруақытта бірнеше мәліметтер алмасу үрдістерін
қолдайды.
Маршруттауыш (router) – бір ... ... ... ... ... алмасу хаттамалары бойынша біріктіретін құрылғы. ... ... ... жане ... ... ... маршрутпен
бағыттайды.
Көмей (gateway) (шлюз) - әртүрлі мәліметтер алмасу ... ... желі ... ... ... алмасын
ұйымдастыруға мүмкіндік беретін құрылғы.
Қазіргі уақыттағы есептеу желілеріне қойылатын негізгі талаптар.
Есептеу желілері кез ... желі ... үшін ... кез ... ... қамтамассыз ету мақсатында құрылады. ... ... ... ... ретінде ресурсқа қатынау сапасы желінің алдына
қойылған міндеттерге байланысты әртүрлі көрсеткіштермен сипатталуы мүмкін.
Мұндай көрсеткіштердің негізгілері:
– өнімділік;
– сенімділік;
... ... ... ... ... ... ... желілерін бірнеше белгілер
бойынша жіктеуге болады. Аумақтық ... ... ... ... жергілікті желілер (LAN – Local Area Network) ;
– ауқымды желілер (WAN – Wide Area ... ... ... ... ... ... жергілікті желілері (бір ОЖ басқаруымен жұмы
істейтін компьютерлердің кішігірім санын біріктіреді);
– бөлімдердің жергілікті ... (бір ... ... ... ... желілері (бірнеше кіші желілерді
біріктіреді);
– бірлескен (корпоративті) ... (бір ... ... ... компьютерлер мен желілерді біріктіреді ).
OSI эталондық моделі. Желілік программалық жабдықтарды құруды реттеу
мақсатында және кез келген ... ... ... ... ету үшін ... ... Ұйымы (International
Standart Organisation - ISO) ашық жүйелер әрекеттестігі эталондық ... System ... -OSI) ... Бұл ... ... ... деңгейлі логикалық үлгісі, ол деңгейлер:
1) физикалық деңгей;
2) арналық деңгей;
3) желілік деңгей;
4) көліктік ... ... ... ... ... қолданбалы деңгей .
Бұлардың алғашқы үшеуі (физикалық, арналық, желілік) мәліметтер ... ... ... ... ... ... мен ... деңгейлер арасындағы
байланысты жасақтауға, соңғы үш (сеанстық, көрсетімдік, ... ... ... ... ... ... Әрбір
деңгей салыстырмалы тәуелсіз, әрбір деңгей желілік құрылғылардың қатаң
анықталған әрекеттесу функцияларын сипаттайды. Барлық ... ... ... мұнда қандай да бір деңгейде жасалған сұраныс орындалуға
одан төмен деңгейге беріледі. Сұранысты өңдеу ... ... ... Деңгейлердің программалық және ... ... үшін ... және ... қолданылады. Екі көршілес
деңгейлер ... ... және ... ... ... ... ... үшін интерфейс (мысалы, Х.25 ) деп аталатын
ережелер мен ... ... Бір ... объектілердің
әрекеттесуінің, сонымен қатар бір деңгейдегі объектілер арасында берілетін
хабарламалардың көрсетім пішімдерін ... ... ... ... ... Жергілікті есептеу желілері (ЖЕЖ)
ЖЕЖ ұйымдастыруының аппараттық жабдықтары. Жергілікті есептеу желісі
– бір-бірінен шамалы ғана ... ... және ... ... орта ... ... ... біріктірілген
абоненттік жүйелер (есептеу машиналары, жад ... ... ... электрондық құрылғылар) жиынтығы. ЖЕЖ негізгі аппараттық жабдықтарына
– жұмыс станциялары (ЖС);
– серверлер;
– интерфейстік тақша (желілік адаптер);
– кабельдер (коаксиальды ... ... ... қос ... есулі қос өткізгіш, талшықты-оптикалық кабель)
жатады. ЖС және серверлер ... ... ... ... ... ... – кабельдер арқылы біріктіріледі.
Компьютерлерді кабелге қосу ... ... - ... ... ... асырылады. Қолданылатын желілік ... үш ... бар: ... ... шина типі (ISA, EISA, ... т.б.), ... (8, 16, 32, 64), ... желі ( Ethernet,
Arcnet, Token Ring) топологиясы.
ЖЕЖ ... және ... ... ... ... құндылығы және қорғалымдық сияқты маңызды мінездемелерін
көбінесе оның топологиясы анықтайды. Топология – ... ... ... ... ... физикалық орналасуын анықтайтын физикалық
сызба-құрылым. Ал бұдан басқа желінің компьютерлері арасындағы ... ... ... ... ... ... Кең
таралған топологияларға «жұлдыз», «сақина», «шина», ... ... ... жатады. Олармен кеңінен танысу үшін арнайы әдебиеттермен ... ... ... ... ... басқарудың негізгі екі принципі
бар: орталықтандырылған және орталықтандырылмаған.
Орталықтандырылған басқарулы желілерде ... ... ... ... ... және ... бір жетекші станцияға
берілген. ... ... ... ... ... «клиент-сервер»
технологиясымен жүзеге асырылады. Ерекшеленген ... ... ... барлық жұмыс ... ... ... ... ... , ... станцияларының арасындағы өзара
әрекеттестік басқару және сервистік ... ... ... ... ... сервері деп атайды. Онда желілік операциялық
жүйе құрылады, оған барлық бөлінетін сыртқы құрылғылар – ... ... және ... ... ... ... ... - арасындағы өзара әрекеттестік ереже бойынша сервер арқылы
жүзеге асырылады. Ерекшеленген серверлі ... ... - ... ... ... жоғары шапшаңдылық; жұмыс станциялардың санына
шектеулердің болмауы; біррангтық жүйемен ... ... ... сервердің ресурстарына жоғары талаптар;
желінің ... мен ... ... ... ... серверлі желі компьютерлік желі пайдаланушылар
арасындағы көп ... ... ... ... ... үшін ... жүйелер – MS Lan Manager , MS Windows NT Server, ... (3.х және 4.х ... ... желі ... ... ... ... станцияларының өзара әрекеттесуін басқаруда бірлік орталық ... ... ... үшін ... ... жоқ. Желілік операциялық жүйе
барлық жұмыс станциялары бойынша үлестірілген. Желінің әрбір станциясы
клиенттік және ... ... да ... ... Ол басқа жұмыс
станцияларының сұраныстарын ... ... және ... ... ... жіберуі мүмкін. Желі пайдаланушыларына басқа
станциялардағы (дискілер, ... ... ... ... ... ... ... - арзан баға және жоғары
сапалылығы, кемшіліктері - желі жұмысының ... ... ... ... ... күрделілігі; ақпаратты қорғауды
қамтамассыз етудің күрделілігі; станциялардың программалық жабдықтарын
жаңарту мен ... ... ... ... кең ... операциялық жүйелер - Artisoft LANtastic, Novell NetWare Lite,
т.б..
ЖЕЖ–дегі ... ... ... ... ... қолданады. Бұл хаттамалар мәліметтердің желілік арналарына
сәйкес ... ... ... Ethernet (Xerox ... Arcnet
(Datapoint Corp фирмасының), Token Ring (IBM фирмасының).
5.3 ... ... ... есептеу желілері – бір-бірінен алыс орналасқан жергілікті
желілер мен жеке компьютерлерді байланыстыратын ... ... ... ... үш ... ... желінің түйіні ретінде
қарастырылатын жергілікті есептеу желілері; ... ... ... ... ... ... ... құруға мүмкіндік
беретін жабдықтар мен программалар. Ең әйгілі ауқымды ... ... ...... ... ... істейтін, әр түрлі есептеу
машиналарын байланыстыратын, мәліметтерді тасығыштардың (телефон ... ... ... т.б.) барлық түрлерімен тасымалдайтын
компьютерлік ... ... Оның ... ... ... ... ... Желілерді біріктіру үлкен мүмкіндіктерге ие болады. Өз
компьютерінен кез келген Internet абоненті басқа ... ... ... ... ... ... каталогын көре алады,
Нью–Йорктағы Метрополитен музейінің соңғы көрмесінің суреттерімен ... IEEE ... және әр ... ... ... ойындарға қатыса алады. Internet – тің аса ... - оның әр ... ... біріктіре отыра ешқандай иерархияны
құрмайтыны, желіге қосылған барлық ... тең ... ... ... жылдамдықты кеңарналы желілер құрайды,
тәуелсіз желілер ... ... NAP (Network Access Point) ... ... арқылы қосылады. Тәуелсіз желілер дербес жүйелер ... ... ... ... ... ... және ... бар. Дербес жүйелер ретінде ірі ұлттық желілер болады, мысалы –
европалық EUNet, ... ... RUNet ... ... дербес
жүйелер Internet желісіне қатынау қызметін көрсетуге ... ... ... ... деп атайды (мысалы, АҚШ-та UUNET,
Россияда ... 12 – Internet ... ... ... ... ... хаттамалары және адресациялау. Internet
жүйесіне қосылу әртүрлі әдістермен жүзеге асады, ондай әдістер:
... ... ... ... ... ... қатынас құру (TelNet);
– файлдарды іздеу және жеткізу (FTP);
– мәтіндік файлдарды меню ... ... ... және жеткізу
(Gopher);
– құжаттарды гипемәтіндік сілтемелердің көмегімен іздеу ... ... ... ... ... (WWW – World Wide ... ... ақпарат алмасудың екі режімі бар – on-line және off-
line. On-line – желіге қосылып тұрып бірігіп жұмыс істеу ... ... Off-line – ... ... ... ... ... электрондық пошта
арқылы жөнелтетін мәліметтерді даярлау. On-line режімі – ... ... off-line ...... хат алмасуға ұқсас.
Internet жүйесінде қолданылатын негізгі хаттамалар – TCP/IP (
Trans-mission Control Protocol/Internet Protocol ) ... ... ... ... деңгей, TCP – көліктік деңгей хаттамалары. Арналық және ... ... ... ... бар ... ... мысалы ЖЕЖ үшін – Ethernet және FDDI ... ... ... ... X.25 және ISDN. ... деңгейдегі маңызды хаттамалар – ... ... telnet, ... ... ... FTP, ... ... HTTP, электрондық пошта хаттамалары SMTP, POP, IMAP,
MIME, желілік құрылғыларды басқару хаттамасы SNMP.
Internet ... ... ... ... ... ерекше IP-адресіне
ие болады. IP-адрес – ұзындығы 32 бит, әрқайсысы 8 ... 4 ... ... ... Ол екі бөліктен – желі адресі және осы желідегі
хост адресінен ... Хост (host ...... тікелей қосылған,
өзіндік адресі бар ... ... ... ... қолдануға
ыңғайсыз болғандықтан, IP-адрестерге символдық аттарды ... ... ... оны ... ... ... (DNS – domain name system)
деп атайды. Мұндай жүйеде пайдаланушы адресі екі ... ... ... және домен аты өзара нүктемен ажыратылған
бірнеше бөліктерден тұруы ... ... ... ... ... ... ... бірінші, екінші, үшінші деңгейлі домендер орналасады. ... ... ... ... ... әр ... келесі деңгей мекемелер типі
үшін, т.с.с. тағайындалады, мысалы: kz – Казақстан, ru – ... su ... ... ... ca ... uk – ... us – АҚШ, ua –
Украина, de – ... ... үшін ... ішкі ... ... ... ішкі ... үш символдан тұрады,
мысалы: com – ... ... edu – ... беру және ғылыми
мекемелер, gov – мемлекеттік мекемелер, mil - ... ... net ... ... org – басқа мекемелер үшін. Екінші деңгейдегі ішкі домен
қала, ... ... ... бұл ... есептеу желілерінің негізгі ұғымдары мен
ұымдастырылуы ... ... ... ... зерттеу үшін
оқырмандарға ... ... ... ... ... ... ... желісі, жұмыс станциясы, сервер,
клиент, қатынастық ... ... ... ... көмей, OSI, хаттама, интерфейстік тақша, топология.
Бақылау сұрақтары:
1) Желі, есептеу желісі дегеніміз не?
2) ЕЖ-не ... ... ... ... ерекшеліктері.
4) Есептеу желілерінің жіктелуі.
5) OSI эталондық моделі дегеніміз не?
6) Жергілікті ЕЖ, мұндай ... ... ... ... ЕЖ-нің басқару принциптері.
8) Ауқымды ЕЖ, Internet жүйесі.
9) Internet-те алмасу режімдері.
10) Желілік ... ... ... әдебиеттер:
[5] – [7], [9], [13], [24], [25]
ТАРАУ 6 ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ЖҮЙЕЛЕРІ ЖӘНЕ САРАПТЫҚ ЖҮЙЕЛЕР
6.1 Жасанды интеллект, негізгі ... ... (ЖИ) – бұл ХХ ... 50–ші жылдарында
кибернетиканың, лингвистиканың, психология және ... ... ... ... ... Оның ... ... - адамдардың дәстүрлі
интеллектілік болып табылатын қызмет түрлерін аппараттық және ... ... ең ... ... екі ... ... Біріншісі-
жеке нейрондар үлгілерінің көмегімен және осылардан құралған ... ... сана құру ... адам ... ... ... Бұл ... бионикалық деп аталады. Ол ... ... ... ... және ... ... ... жаңа қарқын алуда. Шынайы тұрғызылған нейронды желілердің
өлшемділіктерінің және ... ... ... байланысты бұл бағыттағы зерттеулер нәтижесі үшін алынған
тікелей құнды ... ... ... ... – осы ... дейін адам ғана шешеді деп
саналған есептерді шешуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ішінде ерекше қызығушылық тудыратын есептер:
бейнелерді айырып тану, логикалық қорытындылау, оқыту, мақсатты ... ... ... ... ... ...... іздеу және жіктеу
есептері. Бұл бағытта көптеген практикалық маңызы бар нәтижелер алынған,
бұдан ары сөз осы ... ... ғана ... ... ... ... нәтижелері интеллектілік
жүйелерде (немесе жасанды ... ... ... ... ...... ... интеллектіні пайдалануға негізделген
автоматтық немесе автоматтандырылған жүйе. ЖИЖ үш ... ... ... ... ... ... қалыптастыру программасы (шешуші
немесе шығару механизмі) және интеллектілік ... ... құру ... ... ... және ... ... жүйелерін (ЖИЖ) құру арқылы
жүргізіледі. Егер ... ... ... ... ... р о г р а м м а = А л г о р и т м + Б е р і л г е н д е р ... ЖИЖ үшін ... ... ... сәйкес келеді:
Ж И Ж = Б і л і м + Б і л і м д і ө ң д е у с т р а т е г и я ... ... ... адам ойлауының моделі мен алгоритмін ұсына
алмады, сондықтан жасанды интеллект мамандары өз ... ... ... іздеу моделі, мұнда есеп ... да бір ... ... граф ... көрсетіп, осы графта кіретін
мәліметтерден нәтижелерге дейінгі тиімді жол ізделеді;
– эвристикалық программалау, эвристика – теориялық негізделмеген,
бірақ іздеу кеңістігіндегі ... ... ... ... математикалық логиканың әдістерін ... яғни ... бар ... ... автоматты дәлелдеуге
мүмкіндік берген резолюциялар әдісі негізінде 1973 жылы ... ... ... ... ... ... әмбебап алгоритмін іздеудің орнына
сарапшы мамандардың нақты білімдерін моделдеу ... ... ... ... ... ... ... құрыла бастады. ЖИЖ негізгі ерекшелігі
білімдермен жұмыс істеу болып табылды.
Білімдер және олардың ұсыну моделдері. Мәліметтерден білімдерге ... ... ... ... даму және ... салдары болып табылады. Білім – сипатталатын объект (сұрақ,
мәселе, т.б.) туралы ... ... ... ... ... ... жиыны. Яғни білім – пәндік аймақтың осы ... ... ... ... ... ... (принциптері,
байланыстары, заңдары). Жасанды интеллект тұрғысынан білім – ... ... ... ... ... ... ... сақтау үшін мәліметтер қоры қолданылса, білімдер үшін ... қоры ... ... қоры – ... бір пән ... ... ... жинағы. Осы формальды түрде ұсынылған білімдер
жинағының негізінде пайымдауды, ... бір ... ... ... Ол ... жүйенің, жеке жағдайда сараптық жүйенің, негізгі
құраушысы болып табылады. Адам есеп шығару ... ... ... ... ... ...... объектілердің, құбылыстардың және
олардың элементтерінің сандық және сапалық сипаттамасы, бұл
білімдер ... ... әр ... ... мен ... ... ал ЭЕМ ... әр түрлі ақпараттық жүйелер мен
мәліметтер қоры ... ие ... ... білімдер – кейбір пәндік аймақтың базалық ... ... осы ... ... ... ... ... ғылыми білімге жатқызуға болады.
c) конструктивті білімдер – адам өз іс - ... ... ... объектілер бөліктерінің құрылымы және өзара
әрекеттесуі туралы білімдер. Бұлар ... ... ... ... терминдерде тұжырымдалды.
d) процедуралық білімдер – адамдар кездестірген және оларды шешуді
үйренген әртүрлі ... үшін ... ... ... ... ... бұл ұйымдастыру әдістері және
өндірістік үрдістерді іске асыру туралы технологиялық білім.
Көбінесе, ... ... ...... ... ... консервативті және оперативті емдеудің
әдістемесі), агротехникада және т. б. ... ЭЕМ ... олар ... ... және ... ... қолданыла басталды.
Мәліметтермен салыстырғанда білім айрықша ... ... ішкі ... яғни ... ... (БҚ) ... қана сақтау ғана емес, сонымен ... ... ... ... құрылымдар көрсетілген;
– құрылымдылығымен, яғни күрделі объектілерді ... және ... ... ... ... ... яғни фактілерге, үрдістерге, құбылыстарға
байланысты заңдылықтар және ... ... ... ...... бейнеленеді;
– активтілігімен, яғни білім ақпаратты мақсатты қолдану бағытын,
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бұл қасиеттерінің барлығы ... ... ... ... адам ... ... мүмкіндіктерімен қамтамассыз
етуі керек. Білімді өңдеу жүйелерінде мұндай процедураны шығару ... ... ... деп ... ЖИЖ- дегі ... ... құру
принциптері білімдерді көрсету ... және ... ... анықталады. ЖИЖ-мен әрекеттесуді ... үшін ... ... ... ... ... ... керек. Бұл
интерфейс білімдер қоры мен шығару механизмінің ... ЖИЖ ... ... аймақ мамандарының тілдеріне жуық жоғарғы деңгейлі тілде
қамтамассыз етеді. Сонымен қатар интерфейс пайдаланушының жүйемен ... ... тән ... ... бірі – ... ... ... мәселесі – нақты пәндік аймақтың өзара байланыстарын ЖИЖ-
не түсінікті көрсету мәселесі. Білімдерді ұсыну ...... ... ... және ... құралдары мен әдістерінің
жиынтығы. Білімдерді интеллектілік жүйе ... ... және ... құрылған білімдерді ұсыну модельдері арқылы ... ... ... ... ... логикалық модельдер;
– өнімдік модельдер;
– желілік модельдер немесе семантикалық желілер;
– фреймдік модельдер.
Логикалық модельдер құруда қолданбалы есеп ... ... ... ... ... да бір формальды логиканың формулалары ретінде
қарастырылады. Білімдер осындай формулалардың ... ... ... жаңа ... алу ... ... ... жүзеге асырумен
анықталады. Білімдерді ұсынудың логикалық модельдері негізінде S=
төрттігімен берілген формальдық ... ... ... B – ... ... жиыны, F – формулалар деп аталатын жиын, A – ақиқат
априори формулалардың ерекшеленген ішкі жиыны ... R – ... ... шектелген жиыны, шығару ережелері деп аталады.
Өнімдік модельдер - ... - ... ... сүйеніп құрылымданған
білімдерді ұсыну жүйесі. Жалпы жағдайда өнімдік ... ... ... ... = S; L; A(B; Q,
мұнда i - өнімнің жеке нөмірі;
S – берілген құрылым ... ... ... ... - өнім ... ... - өнім ... мысалы «Егер A 1,A2, … An , онда B », яғни ... … An ... ... ... B ... орындау қажет» деген
сөз;
Q – B-ны орындағаннан кейінгі операциялар мен ... ... желі – ... белгіленіп бағдарланған граф түріндегі
ұсынылу тәсілі. Оның ... ... ... ... ... ... қатынастарға сәйкес келсе, доғалары қасиеттеріне ... ... ... келеді.
Фреймдік модельдер – фреймдер және олардың ... ... ... ... – концепциялық объекті туралы білімдерді ұсыну
бірлігі, оны қандай да бір ... мен ... ... ... ... ... бір ішкі құрылыммен анықталады, оның құрылымдық
элементтері слоттар деп ... ... ... ... ... ... ... фрейм-прототип, бекітіледі. Жалпы жағдайда фрейм
келесі түрде анықталады:
F = [(r1, v1), …, (rn, ... F – ... ... – слот ... – слот ... ... ... танысуды оқырманға ұсынамыз.
6.2 Сараптық жүйелер, негізгі ұғымдары мен анықтамалары
Сараптық жүйелер (СЖ) – жасанды интеллект әдістері мен ... ... ... жағдайды ұқсастыруға, диагноз қоюға, болжам
жасауға, шешімді өзгертуге, әрекетті таңдауға, ұсыныс ... ... ... ... және аппараттық жабдықтардың жүйесі.
Көбінесе тар пәндік аймақта формальданбаған есептерді жоғары ... ... ету үшін ... ... ... ... негізін
СЖ-ні құру және қолданылу барысында жинақталатын білімдер қоры ... ... құру және ... ... ... ... ... төмендегі
жалпы сызбада (сурет 13) көрсетілген.
Сурет 13 - Сараптық жүйенің ... ... ... ... ... құрылымдардан тұруы мүмкіндігін
ескерген жөн, бірақта суретте кескінделген компоненттер қазіргі сараптық
жүйелер ... ... ... кез ... ... ... жүйеге
қатысады.
Пайдаланушы – пәндік аймақ маманы және сол үшін жүйе ... оның ... ... ... ... сондықтан ол өз
ісінде СЖ жағынан көмек және қолдауды қажет етеді.
Білім инженері – сарапшы және ... қоры ... ... ... ... көрсететін жасанды интеллект ... ... ...... аналитик.
Пайдаланушының интерфейсі – пайдаланушының СЖ-мен ақпаратты енгізу,
сол сияқты нәтиже алу сатысындағы диалогын іске ... ... қоры (БҚ) – СЖ ... ... тасуышына сарапшы және
пайдаланушыға (көбінесе, табиғиға ... ... ... ... ... пәндік аймақ білімдерінің ... ... ... ... ішкі ... көрсетілімдегі білім қоры бар.
Шешуші немесе шығару механизмі– сарапшының білім ... ... ... ойлау жолын үлгілейтін программа.
Түсініктемелер бағыныңқы жүйесі – бұл пайдаланушыға “Бұл немесе басқа
сипаттама қалай алынды?” және ... жүйе ... ... қабылдады?”
деген сұрақтарға жауап алуға мүмкіндік беретін ... қоры ...... ... білімдер қорын диалогтық
режімде құруға мүмкіндік беретін программа. ... меню ... ... ... ... ... ... (“help” -
режімінде) және қормен жұмысты ... ... да ... тұрады.
СЖ өңдейтін топқа кем дегенде төрт адам кіруі қажет:
– сарапшы;
– білім инженері;
– программалаушы;
... ... ... ... және ол ... ... ... негізгі тұлға.
Сараптық жүйелердің жіктелуі. Сараптық жүйелер бүгінде әртүрлі
белгілер ... ... ... бірнеше мыңдаған әртүрлі программалық
кешендерді ... ... ... ... ... ... (сурет 14).
Шешудегі есеп бойынша жіктелу. Мәліметтерді ... - ... ... үшін ... есептердің бірі. Интерпретация - нәтижелері
келісілген және корректі болуы қажет ... ... ... ... көп ... ... ... Диагностика ұғымы кейбір жүйедегі түзелмейтіндікті
табумен түсіндіріледі. Түзелмейтіндік – бұл ... ... ... ... ... ... ... құралдардың
түзетілмейтіндігін, тірі организмдердің сырқаттарын, барлық мүмкін табиғи
ауытқуларды бірыңғай теориялық позициялардан қарастыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... түсіну
қажеттілігі аса маңызды ерекшелігі болып табылады.
Сурет 14 - Сараптық жүйелердің жіктелуі
Мониторинг. Мониторингтің негізгі міндеті – мәліметтерді ... ... ... ... және сол ... ... параметрлердің
мүмкін шектерден шығуы туралы сигнал беру. Басты мәселелер – қауіпті
жағдайларды ... және ... іске ... ... ... ... ... қауіпті жағдай белгілерінің көмескілігі және
уақытша контексті есепке алу қажеттілігі.
Жобалау. ...... ... ... ... ... спецификациясын дайындау. Спецификация ұғымы сызба,
түсіндірмелі жазулар және т. б. Барлық қажетті ... ... ... ... ...... ... білімнің анық
құрылымдық бейнеленуі және “із” мәселесі. ... ... ... одан да ... ... ... үшін ... шешімін құру ғана емес,
сонымен қатар оларды қабылдау себептерін де құрастыру ... ... ... ... СЖ-ң деңгейінде орындалатын екі негізгі
тығыз ... ... бар: ... ... үрдісі және түсіндіру
үрдісі.
Болжау. Болжау жүйелері ... ... ... ... ... шығарады.
Жоспарлау. Жоспарлау ұғымымен кейбір функцияларды орындауға қабілеті
бар ... ... іс - ... ... ... ... ... СЖ-де жоспарланған іс - әрекеттің салдарын логикалық
шығару үшін нақты объектілердің мінез-құлық үлгілері қолданылады.
Білім ... ... беру ... ЭЕМ-ң көмегімен қандай да бір пәнді
зерттеу кезінде жіберген қателіктерді анықтайды және ... ... ... ... ... және оның ... ... туралы білімді
жинақтайды, одан кейін жұмыста оқушылардағы білімнің әлсіз жағын анықтауы
мүмкін және ... жою үшін ... ... ... ... басқа, олар
оқушының қабілеттілігіне тәуелді білім беру мақсатында оқушымен ... ... ... байланысы бойынша жіктелуі. Статикалық СЖ – білім
қоры және интерпретацияланатын мәліметтер уақыт бойынша өзгермейтін ... ... Олар ... СЖ – ... ... ... аралығымен өзгеретін
жағдайды интерпретациялайды.
Динамикалық СЖ – объектілердің нақты уақыт режіміндегі бергішімен
ілесе, келіп түскен ... ... ... жұмыс істейді.
ЭЕМ типі бойынша жіктелуі. Бүгінгі таңда бар СЖ:
– супер ЭЕМ – дағы ерекше ... аса ... ... үшін ... CRAY, CONVEX және т. б.);
– орта өнімділікті ЭЕМ-дағы СЖ (ЕС ЭЕМ типті, mainframe);
... ... және ... ... СЖ (SUN, ... Мини- және супермини ЭЕМ-дағы СЖ (VAX, micro-VAX және т б.);
– Дербес компьютердегі СЖ (IBM PC, MAC II және ... ... ... деңгейі бойынша жіктелуі.
Автономды СЖ - есептерді шешуде мәліметтерді өңдеудің (үлгілеу,
есептеу және т. б.) ... ... ... етпейтін “сараптық”
спецификалық есептер үшін қолданушымен кеңесу режімінде ... ... СЖ - ... ... ... дестелерін
(мысалы, математикалық статистиканы, ... ... ... ... ... жүйелерін) және білімдермен манипуляция жасайтын
құралдарды агрегациялайтын программалық кешен. Бұл ... ... ... ... сараптық білімдердің элементтерімен берілген
күрделі есептерді шешудің жинақталған ортасы.
Кілттік ... ... ... ... ... ... білім,
білімдер қоры, шығару механизмі, интеллектілік интерфейс, сараптық жүйе,
білім инженері, сарапшы, түсініктемелер ... ... ... ... ... Жасанды интеллект, жасанды интеллект жүйесі дегеніміз не?
2) ЖИ дамуының бағыттары.
3) ЖИЖ-нің негізгі құрауыштары.
4) Адам ойлауының ЖИ мамандары ұсынған ... ... жүйә ... оның ... ... ... ... түрлері және қасиеттері.
7) Білімдерді ұсыну моделдерінің түрлері.
8) СЖ-дің ... ... ... ұғымдары (пайдаланушы, білім инженері, сарапшы, т.с.с.)
10) СЖ құру мен өңдеуде қатысатын мамандар кімдер?
Ұсынылатын ... – [7], [8], [9], [10], ... ...... жасақтама
АР – ақпараттық ресурс
АТ – ақпараттық технологиялар
АЖО – ... ... ...... ... жүйелері
АЛҚ – арифметико-логикалық құрылғы
АЕМ – аналогтық есептеу машиналары
АЦТ – аналитикалық-цифрлік түрлендіргіш
БҚ – басқару ...... ...... ... есепиеуіш машина
ЕЖ – есептеу жүйелері
ЕТ – есептеу техникасы
ЖНП – жылжымалы нүктелі пішім
ЖМТЖ – жұмсақ магниттік таспада жинақтауыш
ЖДПТ – жоғарғы ... ... ...... ... ...... автоматтандыру жүйелері
ЖС – жұмыс станциялары
ЖИ – жасанды интеллект
ЖИЖ – жасанды интеллект ...... ... ...... программалық жасақтама
ИС – интегралдық сызба
ҚМТЖ – қатты магниттік таспада жинақтауыш
ҚПЖ – қолданбалы программалық жасақтама
ҚПД – қолданбалы ... ... - ...... ...... ... басқару жүйелері
ОЖ – операциялық жүйе
ОҚ – операциялық қоршам
ОП – орталық процессор
ӨҮИС - өте үлкен интегралдық ...... ...... жасақтама
СҚ – сыртқы құрылғы
СПБ – стандарттық программалар ...... ...... нүктелі пішім
ТҮАЖ – технологиялық үрдістерді автоматтандыру жүйелері
ҮИС – үлкен интегралдық сызба
ЭЕМ – электрондық есептеуіш машина
ЭК – электрондық кесте
ФЖ – ... ...... ... ЖӘНЕ ... ... Ахметов К. Есептеу техникасы және программалау: Оқулық / К. Ахметов. -
Алматы: ... 1996. - 352 ... Жаңа ... технологиялар.: Лабораториялық практикум / Б.Бөрібаев,
Е.Балапанов, Г.Мадьярова, Р. Дүзбаева Р. Бiлiм және ... ... ... ... 2-бөлім. , 2001. - 141 бет.
3. Шәріпбаев А. ... Оқу ... / А. ...... ... 1992. – 72 бет.
4. Халыкова К.З. ... ... ... Оқу ... / ... - ... Білім, 2000.-196 бет.
5. Қазақ тілі терминдерінің салалық ... ... ... Информатика
және компьютерлік техника / Шәріпбаев А.Ә., Бөрібаев Б.Б. және т.б. –
Алматы: «Мектеп баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 ... ... ... ... сөздік: Информатика және
есептеуіш техника / Жалпы ... ... ... ... ... Республикалық мемлекеттік “Рауан” баспасы, 1999. – 304 ... ... Б.Б. ... ... ... ... / Б.Б.
Бөрібаев, Е. Балапанов, А. Есжанов. – Алматы, 2000. – 256 бет.
8. Информатика: Учебник. / Под ред. ... ... – 2-е изд. - ... и ... ... с.
9. Могилев А.В. Информатика: Учебное пособие для студ. пед. ... / ... Н.И. Пак., Е.К. ... – М., 1999. – 816 ... ... В.А. ... Учебник для ... / ... – М.: ... ... 1999. – 511 с.
11. Симонович С.В. Информатика. Базовый курс: Учебник для вузов. / С.В.
Симонович. – СПб: ... 2000. - 640 ... ... В.З. Основы информатики: Учебное ... / В.З. ... ... ... – М.: ИИД ... 1999. – 544 с.
13. Шафрин Ю. Информационные технологий. / Ю. ... – М.: ... ... 1998. – 704 ... ... Б.И. Практические советы пользователю IBM PC. Работа с
файлами. Форматирование ... ... ... / Б.И. ... ... Финансы и статистика, 1996.
15. Гульев И.А. Создаем вирус и антивирус / И.А. ... - 2-е ... - М.: ДМК, ... ... Куртер Дж. Microsoft Office 2000: Учебный курс / Дж. ... ... - СПб.: ... 2001. – 640 ... Рабин Ч. Эффективная работа с Microsoft Word 2000 / Ч. Рабин. – СПб.:
Питер, 2001. – 944 ... ... Дж. ... ... с ... Access 2000 / Дж. Вейскас.
– СПб.: Питер, 2001. – 1040 ... ... М. ... ... с ... Office 2000: ... курс ... Хэлворсон, М. Янг. - СПб.: Питер, 2001. – 1232 с.
20. Сыздыкпаева А.Р. ... ... в ... Windows 95: ... В 2-х ... / А.Р. ... Б.С. ... З.Ю.
Джексенев. – Усть-Каменогорск, 1999. – Ч.1. – 66 с., Ч.2. – 42 ... ... А.В. ... ... ... ... для студентов
вузов. / А.В. Гордеев, А.Ю. Молчанов. – СПб.: ... 2001. – 736 ... ... ... ... технологий: Учебное пособие / Под ред.
Проф. Хомоненко А.Д. – СПб.: ... ... 1998. – 448 ... Хомоненко А.Д. MS Word 97. / А.Д. ... – СПб.: ... – 1056 ... ... А.О. ... самоучитель работы в сети Интернет.
Быстрый ... / А.О. ... ... - 2-е изд. - М.: ... 1997.
- 400 с.
25. Нанс, Берри. Компьютерные сети. / Нанс, Берри. - М.: ... 1996. ... ... ... ... ... ... заңдары
Информатика
Ақпаратты өңдеудің машиналық жүйелерін құру мен өмір сүруінің аспектілері
Әртүрлі жүйелердегі ... ... ... ... ... бірлігі
Іргілі (математика) ғылымдардың ұғымдары, заңдары
Қоғамдық ғылымдардың ұғымдары, заңдары
Техникалық, программалық, алгоритмдіқ құралдар – үш ... ... ... ... ... ... ... үрдістері» ұғымдары жалпы ғылыми мағынаға ис
Әлеуметтік саланың дамуына тигізетін зор әсері
Таратқыш
Қабылдағыш
Гибридті ... ... ... ... про- цессор- лар үшін
Орта ЭЕМ-дер үшін
Супер
ЭЕМ – дер үшін
Динамика- лық
Квазиди-намикалық
Статикалық
Білім беру
Жоспарлау
Болжау
Жобалау
Мониторинг
Диагностика
Мәліметтерді интерпретациялау
Интеграция деңгейі бойынша
ЭЕМ типі бойынша
Нақты ... ... ... түрі ... жүйелер
пайдаланушы
Сарапшы
Білімдер инженері
+
Білім қоры редакторы
Пайдаланушы интерфейсі
Түсініктемелер бағыныңқы жүйесі
Білім қоры
Шығару механизмі
ЖЕЖЖ
ЖЕЖЖ
ЖЕЖЖ
ЖЕЖЖ
ЖЕЖЖ
шлюз
Ауқымды желі
шлюз
Ауқымды желі
кеңерналар
INTERNET
Автотолтыру маркері
Активті ұяшық
Бет жарлығы
Баған аты
Жұмыс кітабы
Формула жолы
Жол ... ... ... батырмалары
Сурет салу құралдар тақтасы
Қалып-күй жолы
Құжат терезесінің тақырап жолы
Пішімдеу ... ... ... ... меню
Программа терезесінің тақырып жолы
Мәселелік орта
(Пәндік аумақ)
Аппараттық жасақтама
| | ... ... ... ... ... ... (ЖПЖ) |
| | |
| ... |
| ... |
| ... (ИПЖ) |
| | |
| ... |
| ... |
| ... (ҚПЖ) ... ... ... ... ... құралы (принтер)
Параллель интерфейс
Басқа СҚ интерфейсі
Магниттік лентада жинақтауыш
Контролер
Манипулятор интерфейсі
Контролер
Контролер
ҚМТЖ ... ... ... ... жұмсақ магнитті таспада жинақтауыш
БҚ
Ре-гис-трлер
АЛҚ
S1
Шипаны басқару сызбасы
Жүйелік магистраль
Тұрақты жады
оперативті жад
Экран жадысы
монитор
Жүйелік блок
Сақтау құрылғысы
Жад
Шығару құрылғысы
Енгізу құрылғысы
Басқару құрылғысы
(БҚ)
Арифметико-логикалық құрылғы
(АЛҚ)
Процессор
Сыртқы сақтау құрылғысы
Қолданбалы ПЖ
Программалау ... ... ... ... ... ... шапшаңдығы
Мәліметтер пішімі
Командалар жүйесі
Программалық жабдықтар
Аппараттық жабдықтар
Есептеу және логикалық мүмкіндіктері
ЭЭЕМ архитектурасы

Пән: Информатика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 136 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Функционалды автоматтандыру сұлбалары5 бет
Turbo Paskal-да символдық ақпаратты өңдеу19 бет
«ақпараттық жүйелерді жобалау» электрондық оқулықты өңдеу және жобалау44 бет
Тараз мемлекеттік университетінің «Компьютерлік жүйелер» кафедрасының оқытатын пәндері мен оқытушылары және білімгері туралы ақпаратты реттеу, жеделдетіп өңдеу жене қажетті ақпаратты тездетіп алу үшін деректер қорын құру64 бет
Тәжірибе мәліметтерін статистикалық өңдеу жайлы ақпарат4 бет
"жаңажол" кен орнының автоматтандырылуын жобалау24 бет
"Кітапхана" жұмысын автоматтандыру21 бет
"ҚАЗАТОМПРОМ" БІРЛЕСТІГІНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ, ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘНЕ САЯСИ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ55 бет
"Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі"239 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь