Электрондық кестелерді пайдалану

1. Mіcrosoft Excel.2000 электрондық кестесі
2. Excel программасымен жұмыс істеу
3. Стандартты функцияларды пайдалану
4. Уақытты және күн.ай мерзімін енгізу
5. Электрондық кестенi есептеу жұмыстары үшiн пайдалану
6. Графиктер мен диаграммалар тұрғызу
1. Мәлiметтер базасы
2. Microsoft Access 2000 СУБД.мен жұмыс істеу
Мәлiметтер базасымен жұмыс iстеу
ҚАЗІРГІ ОФИСТІК ПРОГРАММАЛАР
19-21 лекциялар
ЭЛЕКТРОНДЫҚ КЕСТЕЛЕРДІ ПАЙДАЛАНУ
1. Mіcrosoft Excel-2000 электрондық кестесі
2. Excel программасымен жұмыс істеу
3. Стандартты функцияларды пайдалану
4. Уақытты және күн-ай мерзімін енгізу
5. Электрондық кестенi есептеу жұмыстары үшiн пайдалану
6. Графиктер мен диаграммалар тұрғызу
Электрондық кестелер (немесе кестелік процессорлар) деп кесте түрінде берілген мәліметтер жиынын компьютер көмегімен автоматты түрде жылдам өңдеуге арналған программалар тобын айтады. Басқаша айтсақ, электрондық кестелер – кесте ішінде есеп-қисап жұмыстарын атқара отырып, оларды көрнекі түрде бейнелейтін диаграммаларды тұрғызу, мәліметтер базасын құру, сан түрінде берілген мәліметтер арқылы эксперименттер жүргізу, т.б. мүмкіндіктер беретін арнайы программалық дестелер.
1. Mіcrosoft Excel-2000 электрондық кестесі
Қазіргі кезде бірнеше электрондық кестелер – MicroSoft Excel, Lotus, Works тәрізді программалар кең қолданылып келеді. Бұл лекция MicroSoft фирмасының IBM PC компьютерлеріне арнап жасалған MicroSoft Excel 2000 қолданбалы программасының жұмыс негіздерін үйренуге бағытталған. Ол – Wіndows ортасында жұмыс істеуге арналған арнайы программалық десте.
Mіcrosoft Excel-2000 электрондық кестесінің түсiнiктері. Excel құжаты жұмыс кiтабы деп аталады. Бір жұмыс кітабы бір файлға жазылады, ал әр файлдың бiр немесе бiрнеше кестесi болуы мүмкiн.
Электрондық кестенің жұмыс аймағы жолдар мен бағаналардан (тік және жатық жолдар) тұрады. Жолдардың саны –16384, ал бағаналар саны –256.
Ұялар ұяшықтар және олардың адрестерi. Жолдар мен бағаналар қиылысында ұялар орналасады, оларға мәліметтер (мәтін, сан, формула ) енгізіледі. Ұялардың бiреуi әрдайым активтi, яғни екпіндi күйде болып тұрады.
Ұялар жиыны (диапазоны – ауқымы). Қатар орналасқан көршi ұяларда бiртұтас мәліметтер орналасады да, оларға адрес арқылы сiлтеме жасауға болады. Ұялардың осындай жиынын диапазон деп атайды.
Excel электрондық кестесі жазылған әрбір файл, бірнеше беттерден тұратын байланысқан кестелерді бір орынға сақтап қойып, қажетті ақпаратты жылдам іздеп табу мүмкіндігін беретін кітап болып саналады. Беттердің немесе парақтардың жарлықтары экранның төменгі сол жақ шетінде көрініп тұрады. Әдетте электрондық кесте іске қосылған мезетте 1-Бет (лист1) екпінді болады, келесі немесе басқа бетке өту қажет болса, сәйкес парақтың жарлығында тышқанды шертеміз. Ал қажетті беттің жарлығы экранда көрінбей тұрса, жарлықтардың сол жағындағы бағыттауыштарда   тышқанды шерте отырып, жылжытамыз.
Excel электрондық кестесі іске қосылғаннан кейін автоматты түрде 1-кітап (Книга 1) деген атпен жаңа құжат ашылады. Бұл кітаптың атын файлды сақтау кезінде өзгертуге болады.
Жаңа кітап ашу үшін Құру (Создать) батырмасын шертеміз немесе [Ctrl+N] қоспернесін басамыз. Жаңадан құрылған кітаптың аты 2-кітап, 3-кітап (Книга 2, Книга 3) т.с.с. болады.
Қатар нөмірі – электрондық кестенің көлденең орналасқан қатарларының (жолдарының) сол жақ шетінде жазылған нөмірі.
Бағана әрпі - электрондық кестенің бағаналарын (тік жолдарын) белгілейді. Әріптер жұмыс аймағының жоғарғы жағында жазылып түрады.
Ұя (тор) - электрондық кестенің мәлімет енгізілетін ең кіші элементі. Әр бір ұяшық бағана әрпі мен қатар нөмірінен тұратын адреспен анықталады.
Ұя сілтемесі (көрсеткіші) – жұмыс істеуге тиіс екпінді күйдегі үстіміздегі немесе ағымдағы ұяны көрсетіп тұрған тік төртбұрышты теңбіл тор. Теңбіл тор пернелер көмегімен немесе тышқан арқылы кесте бетімен ұядан ұяға көшіріліп отырады.
Ағымдағы ұя – теңбіл тормен белгіленіп тұрған екпінді ұя. Ол кестенің бір торын ғана белгілеп, келісім бойынша, мәлімет енгізу операциясы немесе басқа бір іс әрекет осы торда ғана орындалатынын көрсетеді.
Блок (ұялар жиыны, аумағы) – тік төртбұрышты түрдегі қатарласа орналасқан үялар жиыны. Ол бірнеше ұядан, толық қатардан, бағанадан немесе тік төртбұрыш түріндегі бір топ торлардан тұра алады. Бір мезгілде бір ұяшықпен немесе қатар орналасқан бірнеше ұяшықтар тізбегімен жұмыс жасауға болады. Белгіленген ұяшықтар тізбегін блок немесе ұялар аралығы деп атауға болады. Мұндай блоктардың адресі бірінші ұяшықпен соңғы ұяшықтардың адресін қос нүктемен бөліп жазу арқылы көрсетіледі. Мысалы, D2-ден D8 аралығындағы блоктың адресі D2:D8 түрінде көрсетіледі.
Жұмыс парағымен және кітаппен жұмыс істеу – Excel электрондық кестесі үш өлшемді құрылымнан тұрады, яғни ол бөлек парақтардан тұратын 16 парақ кітап тәрізді. Экранда тек бір парақ – кітаптың ең үстіңгі ашық тұрған беті көрініп тұрады.
Excel программасын жүктеу үшін тапсырмалар тақтасындағы Іске қосу (Пуск) батырмасын таңдап, Программалар қатарындағы Mіcrosoft Excel жолында тышқанды шертеміз. Егер жұмыс үстелінде Excel программасының немесе файлының жарлығы болса, онда соны екі шерту арқылы да программаны жылдам жүктеу мүмкіндігі бар. Ехсеl программасын іске қосқаннан кейін компьютер экранында 9.1-суреттегідей терезе шығады (программаны баптауға байланысты ол аздап өзгеруі ықтимал).

2. Excel программасымен жұмыс істеу
Excel программасы іске қосылғаннан кейін, оның кез келген ұясына мәтін, сан және формула енгізуге болады.
Мәліметтердi енгiзу, редакциялау және форматтау. Мәтін пен санды енгiзу кезінде олар кестелік курсор – теңбіл тор көрсетіп тұрған ағымдағы ұяға тiкелей немесе формула жолына строка формул енгiзіледi. Алдын ала келiсiм бойынша енгізілген мәтіндік мәліметтер ұяның сол жағына, ал сандар – оң жағына тураланып орналасады.
Формулалар енгізу. Формула ретінде арифметикалық амалдар немесе функциялармен біріктірілген сандар тізбегін немесе ұяшықтар адрестерінен тұратын арифметикалық өрнектерді жазуға да болады.
Формулаларды міндетті түрде “=” теңдік белгісінен бастап жазу керек. Мысалы, 2*3 теңдігін есептеу үшін =2*3 формуласын жазу керек. Ал, С1 және Ғ5 ұяшықтарындағы сандардың қосындысын есептеу үшін, нәтиже орналасатын ұяшыққа кестелік курсорды орналастырғаннан кейін, =С1+F5 формуласын теріп жазамыз. Ұялар адрестері латын әріптерімен пернелер арқылы немесе керекті ұяда тышқанды шерту жолымен енгізіледі. Ұялар жиыны адресі терілгенде оларды бөліп тұратын : (қос нүкте) қолмен енгізіледі. Формуланы енгізгеннен кейін, сол ұяшықта бірден нәтиже көрінеді.
Формулалардағы амалдардың орындалу реті операторлардың көмегімен жазылады. Операторлар дегеніміз – іс әрекеттің орындалу ретін анықтайтын шартты белгілеулер. Көбейту, бөлу, азайту, қосу операторлары – амалдары шартты белгілеулер түрінде өте қысқа болып жазылады.
        
        ЭЛЕКТРОНДЫҚ КЕСТЕЛЕРДІ ПАЙДАЛАНУ
1. Mіcrosoft Excel-2000 электрондық кестесі
2. Excel программасымен жұмыс істеу
3. Стандартты функцияларды ... ... және ... ... енгізу
5. Электрондық кестенi есептеу жұмыстары үшiн пайдалану
6. Графиктер мен ... ... ... базасы
2. Microsoft Access 2000 СУБД-мен жұмыс істеу
Мәлiметтер базасымен жұмыс iстеу
ҚАЗІРГІ ОФИСТІК ПРОГРАММАЛАР
19-21 лекциялар
ЭЛЕКТРОНДЫҚ КЕСТЕЛЕРДІ ПАЙДАЛАНУ
1. Mіcrosoft Excel-2000 электрондық кестесі
2. Excel ... ... ... ... функцияларды пайдалану
4. Уақытты және күн-ай мерзімін енгізу
5. Электрондық кестенi есептеу жұмыстары үшiн пайдалану
6. Графиктер мен диаграммалар ... ... ... кестелік процессорлар) деп кесте түрінде
берілген ... ... ... ... автоматты түрде жылдам
өңдеуге арналған программалар тобын айтады. Басқаша айтсақ, электрондық
кестелер – ... ... ... ... атқара отырып, оларды көрнекі
түрде бейнелейтін диаграммаларды тұрғызу, мәліметтер базасын құру, сан
түрінде ... ... ... ... ... т.б.
мүмкіндіктер беретін арнайы программалық дестелер.
1. Mіcrosoft Excel-2000 ... ... ... ... ... ...... Excel, Lotus,
Works тәрізді программалар кең қолданылып келеді. Бұл ... ... IBM PC ... ... ... ... Excel 2000
қолданбалы программасының жұмыс ... ... ... Ол –
Wіndows ортасында жұмыс істеуге арналған арнайы программалық десте.
Mіcrosoft Excel-2000 электрондық кестесінің ... Excel ... ... деп аталады. Бір жұмыс кітабы бір файлға жазылады, ал ... бiр ... ... ... ... ... ... жұмыс аймағы жолдар мен бағаналардан (тік ... ... ... Жолдардың саны –16384, ал бағаналар саны –256.
Ұялар (ұяшықтар( және олардың адрестерi. Жолдар мен бағаналар қиылысында
ұялар ... ... ... ... сан, ... ) енгізіледі.
Ұялардың бiреуi әрдайым активтi, яғни екпіндi күйде болып тұрады.
Ұялар жиыны (диапазоны – ... ... ... ... ... ... орналасады да, оларға адрес арқылы сiлтеме жасауға
болады. ... ... ... ... деп ... электрондық кестесі жазылған әрбір файл, бірнеше беттерден тұратын
байланысқан кестелерді бір орынға сақтап қойып, қажетті ақпаратты ... табу ... ... ... ... саналады. Беттердің немесе
парақтардың жарлықтары экранның ... сол жақ ... ... ... ... кесте іске қосылған мезетте 1-Бет ... ... ... немесе басқа бетке өту қажет болса, ... ... ... ... Ал қажетті беттің жарлығы экранда көрінбей
тұрса, жарлықтардың сол ... ... ( ( ... ... ... электрондық кестесі іске қосылғаннан кейін автоматты түрде 1-
кітап (Книга 1) деген атпен жаңа құжат ... Бұл ... атын ... ... ... болады.
Жаңа кітап ашу үшін Құру (Создать) батырмасын шертеміз ... ... ... Жаңадан құрылған кітаптың аты 2-кітап, 3-
кітап (Книга 2, Книга 3) т.с.с. болады.
Қатар нөмірі – ... ... ... ... қатарларының
(жолдарының) сол жақ шетінде жазылған нөмірі.
Бағана әрпі - электрондық ... ... (тік ... ... ... ... ... жағында жазылып түрады.
Ұя (тор) - электрондық кестенің мәлімет енгізілетін ең кіші элементі. Әр
бір ұяшық бағана әрпі мен қатар ... ... ... ... ... ... – жұмыс істеуге тиіс екпінді ... ... ... ұяны ... ... тік төртбұрышты теңбіл
тор. Теңбіл тор пернелер көмегімен немесе тышқан ... ... ... ... көшіріліп отырады.
Ағымдағы ұя – теңбіл тормен белгіленіп тұрған екпінді ұя. Ол ... ... ғана ... ... ... ... ... операциясы немесе
басқа бір іс әрекет осы торда ғана орындалатынын көрсетеді.
Блок ... ... ... – тік ... ... қатарласа
орналасқан үялар жиыны. Ол бірнеше ұядан, толық қатардан, бағанадан немесе
тік төртбұрыш түріндегі бір топ ... тұра ... Бір ... ... ... ... орналасқан бірнеше ұяшықтар тізбегімен жұмыс жасауға
болады. Белгіленген ұяшықтар тізбегін блок немесе ұялар ... деп ... ... блоктардың адресі бірінші ұяшықпен соңғы ұяшықтардың адресін
қос нүктемен бөліп жазу ... ... ... ... D8 ... адресі D2:D8 түрінде көрсетіледі.
Жұмыс парағымен және кітаппен жұмыс істеу – Excel электрондық кестесі ... ... ... яғни ол ... ... ... 16 ... кітап
тәрізді. Экранда тек бір парақ – кітаптың ең үстіңгі ашық ... ... ... ... ... үшін тапсырмалар тақтасындағы Іске қосу (Пуск)
батырмасын таңдап, Программалар қатарындағы ... Excel ... ... Егер ... үстелінде Excel программасының ... ... ... онда соны екі ... арқылы да программаны жылдам
жүктеу мүмкіндігі бар. ... ... іске ... ... компьютер
экранында 9.1-суреттегідей терезе шығады (программаны баптауға байланысты
ол аздап ... ... Excel ... ... ... программасы іске қосылғаннан кейін, оның кез келген ұясына мәтін,
сан және формула енгізуге болады.
Мәліметтердi енгiзу, ... және ... ... пен ... енгiзу
кезінде олар кестелік курсор – теңбіл тор көрсетіп тұрған ағымдағы ... ... ... ... (строка формул( енгiзіледi. Алдын ала келiсiм
бойынша енгізілген мәтіндік мәліметтер ұяның сол жағына, ал ...... ... ... ... ... ... арифметикалық амалдар немесе
функциялармен біріктірілген сандар тізбегін немесе ұяшықтар ... ... ... ... да ... ... ... “=” теңдік белгісінен бастап жазу керек.
Мысалы, 2*3 теңдігін ... үшін =2*3 ... жазу ... Ал, С1 ... ... ... ... есептеу үшін, нәтиже орналасатын
ұяшыққа ... ... ... ... =С1+F5 ... ... ... адрестері латын әріптерімен пернелер арқылы немесе керекті
ұяда тышқанды шерту жолымен енгізіледі. Ұялар ... ... ... бөліп тұратын : (қос нүкте) қолмен енгізіледі. Формуланы енгізгеннен
кейін, сол ұяшықта бірден нәтиже көрінеді.
Формулалардағы амалдардың ... реті ... ... ... дегеніміз – іс әрекеттің орындалу ретін анықтайтын
шартты белгілеулер. Көбейту, ... ... қосу ...... ... ... өте қысқа болып жазылады.
Excel электрондық кестесінде мұндай операторлардың бірнеше түрлері бар.
Арифметикалық операторлар мен ... ... ... ... ... ... ... |
|+ |2+6 ... |8 ... |9-7 ... |2 |
|* |4*8 ... |32 |
|/ |6/2 ... |3 |
|^ |4^2 ... |16 |
|% |0,6 ... |60% |
= ... > (үлкен), < (кіші), >= (үлкен немесе тең), Функция (Вставка=>Функция) командасымен немесе fх бейнеленген
батырма арқылы іске ... ... ... ... ... ... терезесі шығады. Соның ішінен керектісін таңдап алып
Қадам (Шаг) ... басу ... ... ... ... ... терезесі
экранға шығады да одан аргументті таңдап ... ... ... ... Функция параметрлерiн енгiзу кезiнде
формула палитраcы түсiн өзгертедi.
Excel құжаттарын қағазға басу. ... ... ... ... ... қағазға басуға шығарудың Word-қа қарағанда
әлдеқайда айырмашылығы ... ала ... ... Бұл ... ... ... бiрақ экранда оның
қалай қағазда бейнеленетіндігін көруге мүмкiндiк туады.
Құжатты қағазға басу үшін Печать (Баспа( батырмасын ... ... ... ... ... ... ... – баспаға шығарылатын жұмыс бетiнiң бiр
бөлiгi. Егер басу аймағы берiлген болса, онда программа құжатты алдын ала
көру ... ... ... ... ... басып шығарады.
4. Уақытты және күн-ай мерзімін енгізу
Электрондық кестеге уақыт және күн-ай мерзімі енгізілгенде Excel-2000
программасы ... ... ... ... қабылдайды, яғни олар ұяшықтың оң
жағына қарай ығыстырылады. Енгізілген уақытты немесе күн-ай мезгілін
көрсететін сан ... ... ... сол ... мезгілге дейінгі
уақыт ішіндегі күндер ... ... ... ... сан ... ... ... мәндерге қолданылатын барлық амалдарды
орындау мүмкіндігі бар.
Кестеге ... ... ... келтірілген форматтардың бірінде
енгізілуі мүмкін.
|3/12/94 ... |апр 98 ... ... ... 99 ... |16 апр |16 ... ... |6 апр 2000 |М-98 ... |06 апр 2000 | ... ... ... ... күн мен ай және жыл мезгілдерінің
араларына нүкте қойылады. Мысалы, 3.9.94, 12 Мар.94.
Уақыт мөлшері ... ... ... ... 14;25;09 2;25 РМ ... Электрондық кестенi есептеу жұмыстары үшiн пайдалану
Мұнда есеп-қисап жұмыстарын ... ... ... үшiн ... ...... ... жиынымен толығымен бейнелейтiн
сандық сипаттамаларды алуды болжайды.
Қосындылау. Бағаналар мен ... ... ... ... ... ... пайдаланылады. Олардың iшiндегі қосындылау
функциясы (СУММ( – ең тиiмдiсi.
Қорытынды есептеу функциялары Статистикалық категорияға жатады және олар
Excel кестесiн мәліметтер базасы ... ... жиi ... ... ... ... (надстройки( – Excel
программасының мүмкiндiгiн кеңiтетiн арнайы құрал.
Төменде Excel программасымен ... ... ... қондырмалар
келтiрiлген.
Анализ (талдау( пакетi – мәліметтер ... ... ... ... ...... уақыт мөлшері өткен сайын жұмыс кiтабын автоматты
түрде дискіге жазып сақтау режимiн орындайды.
Қосындылау шеберi – ... ... ... ... ... формуланы енгізуді автоматтандырады.
Ауыстыру шебері (мастер подстановок). Бағана мен жол аттары бойынша
кестедегi мәліметтердi ... үшiн ... ... ... ... ... Қондырма жұмыс бетi аймағының жиынын және ... ... ... ... ... ... ... тиiмдiлеу (опимизация( есептерiн шешу үшiн
пайдаланылады.
Мәліметтердi жинау үшiн қолданылатын шаблон (үлгi( ... ... ... ... ... ... қолданылатын үлгiлердi жасауға
пайдаланады.
Web-формалар шеберi. Web–түйiндерінде (негізгі компьютерде) ... ... үшiн ... ... мен диаграммалар тұрғызу
Диаграмма – жұмыс кiтабының кез келген бетiне кестелер арқылы салынатын
графикалық объект. Диаграмманы немесе ... ... үшін ... ... ... ... ... бұл функциясы төрт сұхбат терезесі арқылы ... ... және оны ... ... ... ... керекті мәліметтерді сұрап
алады.
Диаграмма түрлерi. Диаграмма шеберінің бiрiншi қадамында диаграмма типiн
таңдап алу ... Олар Тип (Түр( ... ... ішкі ... ... Диаграмма шебері екiншi қадамда диаграмма салу үшiн
керектi мәліметтер адресін енгізуді талап етеді.
Диаграмманы әшекейлеу. Диаграмма шебері ... ... ... ... ... ісін ... ... Диаграмма шебері жұмысының соңғы кезеңінде
диаграмманы қайда орналастыру керек екендігі көрсетiледi. Оны жеке ... ... ... орналасқан бетке қосымша қоюға болады.
Диаграмманы редакциялау. Диаграмма шеберi жұмысын аяқтағаннан кейiн,
диаграмманы белгілеп алып, оның ... ... ... ... ... өзгертуге болады.
Ұяшықтардағы мәліметтерді өшіру және тазарту
Егер ұяшықты немесе ... ... ... яғни ондағы
мәліметтерді өшіру қажет болса, оларды белгілеп алған соң [Delete] пернесін
басу жеткілікті немесе ... ... ... ... ... да ... ... кесте не үшiн қолданылады(
2. Excel программасын қалай іске қосуға ... Excel ... ... ... ... ... Excel электрондық кестесiндегі жұмыс кітабының құрамы қандай(
Ұя, блок (диапазон), адрес ұғымдары.
5. Ұяшықтарға қандай мәліметтер енгізуге болады(
6. Excel ... ... ... ... адрестерді енгізудің қандай
тәсілдері бар?
7. Формулаларды енгізу кезінде стандартты функцияларды қалай пайдалануға
болады (
8. Кесте жолдары ... ... Excel ... неше жол ... ... ... қалай белгіленеді? Excel кестесінде неше бағана бар?
10. Блоктар деген не және олардың адрестері қалай беріледі?
11. Жолдар, бағана, ... ... ... ... ... орналаспаған бірнеше блоктар қалай белгіленеді?
13. Excel кестесінде мәліметтерді жылжытудың қандай тәсілдері ... ... Excel ... ... ... ... Автотолтыру әрекеті қалай орындалады?
16. Электрондық кестенi қандай есептер шығару үшiн қолдану ... ... ... ... не( Ол не үшiн қолданылады(
18. Ұяшықтарды сандармен автоматты түрде толтыруға бола ... ... мен ... ... ... ... ... Блоктағы мәліметтерді қалай өшіруге болады?
22-23 лекциялар
Мәлiметтер базасымен жұмыс iстеу
1. Мәлiметтер ... ... Access 2000 ... ... ... ... ... базасы (МБ) – объектілерді (процесстерді, құбылыстарды),
олардың ... және ... ... ... ... ... ... басқару жүйесі (СУБД) – мәліметтерді ... ... ... ... ... ... ... жауабын және басылымтерін форматтауға
арналған арнайы программалар пакеті.
Microsoft Access - Windows ... ... ... ... ... базасын басқару жүйесі.
Microsoft Access Windows-технологияның барлық жетістіктерін ... ... ... ... ... ... ... бар. Access МБ
объектілері: кесте, ... ... ... парақтар, макростар және
модульдермен жұмыс жасауға бағытталған.
Мәліметтер базасы өрістерінің қасиеттері. Мәліметтер базасының өрістері
база ... ... қана ... ... бірге әр өріс ұяларына жазылатын
мәндердің ... ... ... ... Access СУБД кесте
өрістерінің негізгі қасиеттері төмендегі ... ... ... ... ... ... поля) |өріске енгізілетін мәндердің ең үлкен санын |
| ... ... ... ... значения) |Жаңа жазылымдар енгізгенде счетчиктің |
| ... ... ... ... ... ... ... поля) |өрістің мәндерін енгізу форматын анықтайды |
|Ондық сандар ... ... ... ... ... ... ... знаков) |сандар белгісін анықтайды ... ... ... ввода) |өріске мәндерді енгізуді жеңілдететін енгізу |
| ... ... ... ... ... ... ... тексті |
| ... ... ... (Значение по |Жаңа жазылымдар ашқан кезде автоматты түрде |
|умолчанию) ... ... ... ... ... (Условие на |өріске ... ... ... |
|значение) ... ... ... ... мәліметтер |Егер енгізілген мәндер Мәннің шарты (Условие |
|(Сообщение об ошибках) |на ... ... ... ... ... |ол ... ... шығады ... өріс ... ... ... мән ... керектігін ... ... ... ... ... ... ... |өріске мән енгізгенде бос жол қалдыру |
| ... ... ... өріс |Бір ... ... ... ... ... | ... базасында қолданылатын мәндер типі. Негізгі ... біз ... ... Microsoft Excel электрондық кестесін
оқығанда біз ... ... ... және формулалармен жұмыс жасадық.
Мәліметтер базасының кестелері бұдан да көп мәндер типімен жұмыс жасайды.
Төмеде ... Access ... ... ... ... ... ... Мәтіндік (Текстовый) – форматталмаған, мөлшері ... (255 ... ... ... Мемо ... ... Мемо) - көлемі үлкен (65 535 ... ... ... ... ... ... типі. Физикалық тұрғыдан
алғанда мәндер өрісте емес басқа ... ... ал ... ... ... ... (числовой) – нақты сандарды сақтауға арналған мәндер типі;
4. Дата/уақыт (дата/время) – календарлық дата мен ... ... ... мәндер типі;
5. Ақшалық (денежный) – ақшалық соманы сақтауға арналған мәндер типі;
6. Санауыш (счетчик) – ... ... ... жазу үшін ... ... ерекше (өрісте қайталанбайтын) натурал сандарға арналған арнайы
мәндер типі;
7. Логикалық – логикалық мәндерді сақтауға ... Тек Иә (Да) ... ... ... ғана қабылдайды;
8. OLE объект өрісі – OLE ... ... ... арнайы мәндер
типі;
9. Гиперсілтеме (гиперссылка) – интернеттің Web-объектілерінің ... ... ... ... ... ... ... сыт
еткізгенде браузер автоматты түрде іске қосылып, ... ... ... ... ... подстоновок) – арнайы мәндер типі. Бұл
объектіні ... ... ... ... ... ... болады,
мәселен ашылатын тізімнен таңдау.
Мәлiметтер базасының қауiпсiздiгi. ... ... ... ... ... қойылады. Мәліметтер базасы – ерекше құрылым.
Базада көбіне қоғамдық мәні зор ... ... Сол ... ... ... ... ... селқостығына,
жауапсыздығына байланысты болмауы керек. Мәліметтер базасын ... ... ... үшiн екi ... әдiс ... ... базасының құрылымын өзгерту, мәселен жаңа кесте жасау немесе
басқа да объектілерді жасау мәліметтер базасының ... ... ... ... Бұл ... ... СУБД тұтынушыға ескертулер жасайды.
Екінші, база құрымына әсерiн тигiзбейтiн, тек мәлiметтер мазмұнын ... ... ... ... және де ... ... Егер бiз мәлiметтер кестесiмен жұмыс ... ... ... құрамындағы бiрненi өзгерткiмiз келсе, онда ол өзгерту автоматты
түрде сақталынады.
Мәлiметтер базасымен жұмыс iстеу режимi. ... ... ... категориядағы орындаушылар жұмыс iстейдi. Бiрiншi категория-
жобалаушылар. ... ... ... ... ... ... ... оны тапсырмашымен келiстiру.
Мәлiметтер базасымен iстейтiн орындаушылардың екiншi ... ... Олар ... ... ... ... алғашқы
деректердi алып, оны толықтырумен және ... ... ... ... ... ... басқару жүйесiнiң жұмысы жобалау және
пайдалану режимдерiнде өтедi.
Мәлiметтер базасы объектiлерi. Объектiлердiң негiзгi ... Access СУБД ... ... ... Бұл версиядағы СУБД
объектiлердiң жетi түрiн құрып, пайдалануға мүмкiндiк бередi. Олар:
Кестелер (Tables) – мәліметтер ... ... ... ... негізгі
объект, мәліметтер базасы. Ол өрістер (поля) мен жазбалардан (записи)
тұрады
Өріс – кестедегі ... ... тік жол ... Access-те өріс
мәліметтерін сипаттайтын оның бірсыпыра қасиеттері болады. ... ... ... ... ... ... ... қатарды айтады, оған пернелер
арқылы мәндер енгізіледі.
Жазба – кестенің бір қатары, яғни жолы (строки). Ол СУБД ... ... блок ... ... ...... істеуші адамның керекті мәліметтерді бір
немесе бірнеше кестеден белгіленген шарттарға байланысты таңдап алу тәсілі.
Таңдап алуға ... беру ... ... өрістерден немесе басқа
кестеден алынған өрістерден тұратын виртуалды кестелер құруға болады. Acces-
те сұраныстардың бірнеше түрі ... (Forms) – ... ... ... ... ... оларды
басқару мүмкіндіктері. Формаларды басып шығаруға және қосымшаларда басқару
тақталарын жасау үшін қолдануға болады.
Басылымдар (Reports) – ... ... ... ... даярлау
үшін жасалады.
Парақтар (мәлiметтерге жету парақтары) - Microsoft Access СУБД ... ... ... ... ... Бұл ... HTML кодында жасалып,
Web-парақта орналасақан. Объект жеке түрде ... ... ... ол ... ... ... мен Web-парақ арасындағы
байланысты ұйымдастыратын компоненттерден ... (Macros) – ... ... ... үшін
қолданылатын арнайы басқару командалары (макрокоманда) жиынтығы.
Модульдер (Modules) – қосымшаларды жасау барысында стандартты ... ... үшін Visual Basic for ... ... жазылған
програмалар.
Мәлiметтер базасын жобалау. Бұл жумысты екi кезеңге бөлуге болады:
1. ... ... ... ... ... ... жасау.
Техникалық тапсырманы жасау барысында алғашқы мәндер және ... ... ... ... ... ... ... анықтау керек.
Мәліметтер базасының құрылымы негізгі кестелер құрылымын: өрістер тізімін,
мәндер типін анықтаудан тұрады. Кестелер саны ... ... ... ... ... анықтап, кестелер арасындағы байланыстарды орнату
керек.
2. Microsoft Access 2000 СУБД-мен жұмыс істеу
Microsoft Access 2000 базаның әрбiр объектiлерiн ... ... ... ... мүмкiндiк береді. Бұл құралдарды төмендегiдей жiктеуге
болады:
• қолмен жасайтын (объектiні Конструктор режимiнде жасау);
• автоматтандырылған (шебер-программа ... ... ... ... ... ... ... құралдары).
MS Access-ті іске қосу үшін Wіndows ... ПУСК ... ... ... ... ... одан кейін Mіcrosoft Access
командасын таңдаймыз. Егер Программы ішінде Mіcrosoft Access жоқ ... ... Offіce ... таңдап, оның ішкі менюінің ішінен ... ... Access іске ... ... ... ... тақырыбы Mіcrosoft
Access атты сұхбат терезесі пайда болады. Бұл терезеде ... ... ... таңдау керек: бұрын жасалған мәліметтер қорын ашу, жаңа
мәліметтер (бос) қорын жасау (бұл ... ... ... форма, басылым немесе
басқа да объектілерді ... ... ... ... ... ... жасау.
Бос мәліметтер қорын жасау үшін Жаңа мәліметтер қоры (Новая база данных)
параметірін таңдап, ашылған Жаңа мәліметтер қорының файылы (Файл ... ... ... терезесінен (1 сурет):
1. Ашылған Бума тізімінің ішінен жасалатын мәліметтер қорын сақтайтын
бумны таңдап, “Файл аты” ... ... ... оның атын ... ... ... батырмасына шертеміз.
1 сурет. Мәліметтер базасын ашу сұхбат терезесі
Кестемен жұмыс жасау
Кестенi құру. Кез келген объектiлермен жұмыс жасау ... ... ... ... бас терезесінен жаңа МБ ашу үшін:
1. Файл – Мәліметтер қорын ашу (Файл – ... базу ... ... ... ... ... Жаңа мәліметтер қоры (Новая база ... ... ... Файл аты (Имя ... ... жаңа ... атын теріп жазыңыз;
4. Ашу (Создать) батырмасына басыңыз.
MS Access мәліметтер ... ... ... ... ... құру үшін Кесте элементiн және кесте құруға арналған құралдардың
бірін таңдау қажет (2 ... ... Жаңа ... ... жасау барысында өрістердің аттары және өріс мәндерінің типі
толтырылып түйінді өрiсті ... ... ... ... (3 ... Түйінді
өріс кестеаралық байланыстарды ұйымдастыру үшін қажет.
3 сурет. ... ... ... деректермен толтырғаннан кейiн оны сақтаудың керегi жоқ, ол өзi
автоматты түрде сақталады.
Егер кесте құрымын ... ... ... ... ... ... ... ашу керек.
Кестеаралық байланысты құру. Егер мәлiметтер базасы құрамы алдын ала
ойластырылып, эскизі жасалған және ... ... ... онда кестелер арасындағы реляциялық қатынас оңай жасалынады.
Пайда болған кестеаралық байланыс мәлiметтер схемасы терезесiнде
әртүрлi ... екi ... ... ... ... ретiнде бейнеленедi (4
сурет). Бұл жағдайда кестенiң бiреуi басты, ал ... ... ... ... ... ... байланыстар
Кестелер аралық байланыстар:
• басты кестенiң негiзгi өрiсiндегi мәлiметтердiң өзгерiп немесе жойылып
кетпеуiн;
• егер ... ... ... өрiсiндегi мәлiметтер өшірілсе немесе
өзгертілсе, онда ол кестемен байланысқан кестелердiң сәйкес өрiстерiндегi
мәләметтер де ... ... ... ... ... өзгеретілуін
қамтамасыз етедi.
Кесте аралық байланыстарды орнату ... ... ... ... ... ... ... орындаңыз.
2. Байланыс–Кесте қосу (Связи–Добавить таблицу) командасын қолданып, өзара
байланыста болатын кестелер атын көрсетіңіз. ... ... ... қоса ... ... ... болады.
3. Курсорды кез-келген кестенің байланыста болатын өрісіне қойып, оны
келесі кестенің байланысушы өрісіне апарып ... ... ... ... ету ... ... ... орнатыңыз. Бұл байланыстағы ... ... ... өшуінен сақтайды.
Егер бірнеше байланыс орнату керек болса, онда Байланыс (Связи)
сұхбаттасу терезесінде өріс ... оң жақ ... ... ... бір ... ... ішінен өріс аттарын таңдап, байланыстырушы
өрістерді анықтау керек. Байланыс түрі, ... ... ... байланысты жасалады.
Сұраныстармен жұмыс жасау
Сұраныс мәліметтер базасынан ... ... ... алу ... ... ... – Конструктор режимінде ... ... ... ... ... ... ... және жеке де ашуға
болады. Жаңа сұраныс ашу үшін (5 ... ... ... ... ... ... ... таңдап, Ашу
(Создать) батырмасына басыңыз.
2. Конструктор режимін таңдаңыз.
3. Кесте қосу (Добавление таблиц) сұхбаттасу терезесінде, өрістері бойынша
сұраныс ... ... ... ... Әр ... атынан кейін Қосу
(Добавить) батырмасын басып ... Жабу ... ... басыңыз.
5 сурет. Жаңа сұраныс ашу
Конструктор режимде сұраныс құру, үлгi ... ... ... деп
аталынатын, арнайы бланктi ашады.
Сұраныс бланкісі 6 жолдан тұрады.
|Өріс ... аты ... аты ... аты ... ... ... ... орны ... шығару |Өрістің ... ... ... ... |
| ... ... ... |Жазылымдар жинағын шектеудің бірінші шарты. ... (или) ... ... ... ... ... |
| |да ... ... ... Access ... ... ... ... мүмкіндік береді:
1. QBE-сұраныс (QBE – Query By Example – үлгі бойынша сұраныс)
• Іріктеуге сұраныс
• Қайшы ... ... ... ... ... ... ... қосуға сұраныс;
• Жазылымдарды өшіруге сұраныс.
2. SQL тіліндегі сұраныс (Structured Query Language – ... ... SQL – ... ... ... ... ... сұраныс құрудың
стандартты формасы. QBE-сұранысты ... олар ... ... ... ... ... ... Сұраныс жұмысының
нәтижесiнде бөлiп алынған мәлiметтердi қандай да бір өрiс ... ... үшін ... ... ... блогын, жеке өріс мағанасына қарай алфавит немесе
сандық әдіспен өсуі (А-Я, 0-9) немесе кемуі (Я-А, 9-0) ... ... Бір ... бірнеше (онға дейін) өрістердің мағнасын сұрыптауға
болады.
1. Сұрыптау жүргізілетін бағананың “Сұрыптау” ... ... бір ... ... ... ... ... мәлiметтер бейнесiн басқару. Үлгi бойынша тапсырыс
бланкасiнiң төмендегi жағында Экранға шығару (Вывод на экран) жолы ... ... ... ... ... түгел экранға шығарылады. Ал егер
қандай да бір өрісті сұраныста қолданып, экранға ... ... емес ... ... ... на экран) жалаушасын алып тастау керек.
Iрiктеу шартын пайдалану. Берiлген критерий арқылы ... ... ... ...... шарты. Оған сайкес жол үлгi бойынша
тапсырыс бланкасының төменгi жағында орналасқан. Бұл ... ... ... жеке – дара шарттар қоюға болады.
Формамен жұмыс жасау
Access-2000-ның формалары мәліметтер ... ... үшін ... ... ... ... ... функцияларын кесте режимінде
орындауға болатын болса да, формалар ... ... ... ... ... демонстрация жасауға болады.
Форма – ішінде мәндер енгізуге арналған өрістері бар электронды бланк.
Формада: әр өрісті нақты ... ... ... ... және ... орналастыруға; жылжу белдеулері бар МЕМО
текстік терезесінде үлкен текстік өрістермен оңай жұмыс жасауға ... Access ... ... ... негізінде жасалады. Сақталған
форманың мәндері, негізіне енген сұраныс мәндеріне сәйкес ашылған ... ... ... форманың мазмұны әруақытта ... ... ... ... ... ... үшін:
1. Мәліметтер қоры терезесінің Форма парағына бір басыңыз.
2. Ашылған ... ... ... ... ... Жаңа ... (Новая
форма) терезесі ашылады.
3. Егер форма кесте негізінде жасалатын болса, онда форма мәндерінің негізі
болатын кесте атына бір басыңыз.
4. Конструктор ... ... ... ... ... бір ...... ауданы бар. Бұдан басқа формада тақырыптар ... және ... ... және жоғарғы) болуы мүмкін. Бұл
аудандарды қосу үшін Түр -Тақырып -Форма ... ... ... және Түр - ... (Вид - Колонтитулы) командаларын
орындаңыз. (Тақырыпта, мәндер ауданында және ескертулер ауданында
орналасатын ... ... ... ... ... ... ... шыққанда көрінеді.)
5. Саймандар терезесін индекстеу үшін Түр-Элементтер ... ... ... орындаңыз.
Формаға қосылатын өрістерді таңдау үшін Түр-Өрістер тізімі (Вид-Список
полей) командасын ... ... ... ... ... ... ... өрісінен тұрады. Егер жазуды немесе өрістің өзін белгілесек,
онда екінші элементке автоматты тұрде орынауыстыру манипуляторы қосылады,
оларды жеке ... ... ... ... Өріс ... ... жазуын
шығару қажет емес болған жағдайда, Жазу ... ... ... пернесін басу арқылы өшіруге болады.
Автоформалар. Автоформалар дегенiмiз толық автоматтанған ... үш түрi ... ... ... және ... шебердiң көмегiмен құру. Форма Шеберi ... ... ... ... ... құрауға мүмкіндік береді.
Форма құрылымы. Форма негiзi үш ... ... ... ... ... және ... ауданы (6 сурет).
6 сурет. Форма құрылымы
Аудандар арасындағы вертикальды сызықты тышқан көмегімен тасмалдау
арқылы оның көлемін өзгертуге ... ... және ... ауданын
қалауымызша безендіруге болады. Мәндер ауданында ... ... ... ... ... ... ... элементтері орналасады.
Форманы басқару элементтерi. Форманы басқаруға қажет ... ... ... ... ... Элементтер тақтасын
ашу үшін Түр – Элементтер тақтасы (Вид – ... ... ... ... ... Форма мәліметтер базасы мен ... ... ... ... ... ... оның экранда бейнелену
түріне арнайы талаптар қойылады. Бұл талаптарды Формат менюінің және Түр -
Тор (Вид ... ... ... іске ... ... ... ... Өту тiзбегi физикалық тұрғыда бiр өрiстегi
жұмысты аяқтағаннан кейін ... ... өту ... ... ... Өту ... ... перехода)
сұхбаттасу терезесi көмегімен іске асырылады.
Мәлiметтерге жету парақтарымен жұмыс жасау
Парақтар (мәлiметтерге жету ...... Access ... ... жаңа ... ... ... да формалар тәрізді мәліметтер базасынан мәліметтер алуға
мүмкіндік береді. Парақтар көмегiмен алыстағы тұтынушыға базадан мәлiметтер
беру ... ... ... мәлiметтер базасының басқа объектілерiнен айырмашылығы –
оның екi түрлi табиғатында. Базаның ... ... ... ... ... ... ... Ал парақтар базаның ішкі объектісі (оны
редакциялауға болады) және HTML ... ... ... ... жету ... ... Формалардағыдай парақтар үшін
де оның сыртқы көрнісі негізгі рөл атқарады. ... ... ... ... ... Ол үшін ... шеберi - Шебер көмегiмен
мәлiметтерге жету парағын құру (Мастер страниц - Создание страницы доступа
к ... с ... ... ... ... ... ... шеберi жұмысының бiрiншi кезеңінде парақ көмегімен жетуге болатын
кесте (сұраныс) және оның ... өріс ... ... ... ... ... кезеңі мәлiметтерді топтастыруды басқаруға
арналған. ... ... ... ... ... ... бөлімі топтастырылатын өрістерді іріктеу және топтау ... ... ... ... ... ... ... реттеу әдiсi таңдалып алынады.
4. Соңғы кезеңде берiлген атпен беттi ... ... ... жету ... ... ... жету парақтарын
редакциялау Конструктор режимiнде, формаға тән амалдармен орындалады.
Басылымдармен (отчет) жұмыс жасау
Басылымдар формаларға және ... жету ... ... ... ... ... ... шығару. Осы орайда басылымдар жасау барысында
принтер мен қолданылатын парақтар параметірін ескеру керек.
Форма туралы айтылғандардың ... ... да ... Басылым
құрудың автоматтандырылған құралы – Басылым шебері (Мастер отчетов).
Басылым шеберінің (Мастер отчетов) көмегімен басылым жасау үшін:
1. Мәліметтер қоры ... ... ... ... ... Ашылған терезенің Жасау (Создать) батырмасына шертіңіз. Жаңа басылым
(Новый отчет) ... ... ... ... ... кестені немесе сұранысты көрсетіңіз. Басылым
шебері (Мастер отчета) режиміне ауысыныз.
4. Мәндері басылымға кіретін ... ... Егер ... бір ... ... керек болса, топтастыру вариантын
таңдаңыз. Топтпстыру ара қашықтығы Топтастыру (Группировка) батырмасын
басқаннан кейін өзгереді.
6. Басылым жазылымдарын сұрыптау тәртібін ... ... ... ... ... онда ... ... батырмасын басып, ұсынылған
өрістердің нәтежиелік басылым түрін анықтап, қажет жалаушаны орнатыңыз.
ОК батырмасына шертіңіз.
7. Мастер көмегімен басылым ... ... екі ... ... түрі мен ... ... анықтау керек.
Басылым мастері төмендегідей басылым түрлерін ... ... ... бір бағана немесе бір кесте түрінде орналасқан басылым.
• Топтастырылған және нәтежиелік басылым ... ... ... ... шеберінің көмегінсіз басылым жасау үшін:
1. Мәліметтер қоры терезесінің Басылым (Отчет) парағына шертіңіз.
2. Ашылған ... ... ... ... ... Жаңа ... отчет) терезесі шығады.
3. Басылым негізін құрайтын кестені немесе сұранысты көрсетіп, Конструктор
режиміне ауысыңыз.
Дайын басылым құрылымының формадан бiр ... ... ... ... ... ... Конструктор режимiнде орындалады.
Колонтитулдың жоғарғы немесе төменгi аймақтарына беттiң ағымдағы
нөмірiн және ... ... ... ... құралдарының болуы
басылымдардың маңызды ерекшелiгi болып саналады.
Бақылау сұрақтары
1. Қарапайым мәлiметтер базасының құрылымы қандай?
2. Мәлiметтер базасы өрiсiнiң ... ... ... ... ... қалай қамтамасыз етiледi?
4. Мәлiметтер базасымен жұмыс iстеу режимдерi немен байланысты ... ... Access ... СУБД құруды мәлiметтер базасының қандай
объектiлерi мүмкiндiк туғызады?
6. Microsoft Access 2000 СУБД-мен жұмыс жасаудың негiзгi ерекшелiктерi және
бағыты.
7. MS Access МҚ ... ... ... MS Access МҚ ... ... түрде сақталады?
9. МҚ кестесі неден тұрады?
10. МҚ-да кесте жасау қандай ... ... ... ... әр ... ... үшін ... етеді?
11. Кестедегі кілтті өріс қандай роль атқарады?
12. Кесте өрісті ... ... ... болады?
13. Жазылымдарды енгізу қандай режимде іске асырылады?
14. Формалар не үшін қолданылады?
15. Жазылымдардың орналасу тізімін өзгертуге бола ма, ... ... ... ... ... ... ... қолданылады?
17. Бағананы жасыру (Скрыть столбцы) командасы қандай жағдайларда
қолданылады?
18. ... ... ... ... ... қолданылады?
19. Басылымтар қандай мақсаттарда қолданылады?
20. Кестелер арасындағы байланыстар қалай орнатылады?
21. Кестелер арасындағы байланыстардың қандай түрлері бар?
22. МҚ сұраныстары қандай мақсаттарда ... MS ... ... ... ... ... ... Параметрлі сұраныстың іріктеуге сұраныстан қандай артықшылығы бар?
25. Базалық кестелер негізіндегі мәндер, қандай сұраныстар түрлерін алуға
мүмкіндік береді?
26. ... ... ... ... кестенің мәндерінің өзгеруіне
әкеледі?
27. Кесте жасауға сұранысты қандай жағдайларда қолдану ... ... ... сұранысты қандай жағдайларда қолдану керек?
29. Қосуға сұранысты қандай жағдайларда қолдану керек?
30. Жазылымдарды өшіруге сұранысты қандай ... ... ... Неше ... ... ... ... форма жасауға болады?
32. Неше кесте немесе сұраныс негізінде ... ... ... ... ... ... терезелерінде қандай элеметтерден тұруы мүмкін?
34. Терезе элементтерін жасау қандай режимде орындалады?
35. Форма немесе басылымте басылымтелуге негізделген өрнектер ... ... ... ... ... ... ... Өрнек орнату (Построитель выражений) қандай мақсатта қолданылады?
38. Макростар қандай мақсаттарда қолданылады?
39. Макрос бірнеше қызмет (макрокоманда) атқара ала ма?
40. Макростарды ... ... ... ... MS Access-те мәндер алмасудың қандай әдістері бар?
42. MS Access-те ... ... ... ... ... бар?
-----------------------
А1 ұясы-екпінді ұя
Бағана тақырыптары
Қатар нөмірлері
С6:D8
торлары
Формула қатары
Ұя ... ... ... ... ... батырмалары
Парақтар жарлықтары

Пән: Информатика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кестелерді даярлау және түзету20 бет
Технологиялық процестерді автоматты басқару жүйесінің құрамы4 бет
Ұлттық есеп жүйесiндегi негiзгi ұғымдар мен категориялар16 бет
Excel электрондық кесте құралдарымен мәліметтерді өңдеу11 бет
Excel электрондық кесте құралдарымен мәліметтерді өңдеу туралы16 бет
Excel электрондық кестесі16 бет
Excel электрондық кестесі және онымен деректер қоры ретінде жұмыс жасау12 бет
Excel-де жұмыс істеу. электронды кестелерді әзірлеу5 бет
Microsoft excel электронды кестелердi өңдеу бағдарламасы15 бет
Microsoft Excel электрондық кестесі жайлы6 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь