Шежіре шерткен шер мен сыр

Мазмұны

1. Шежіре . қазақ тарихының әліппесі. Сөз басы.
2. Шежіре . баба қазақтың тек тану ілімі.
1. Кеудесі . алтын сандық.
2. Жеті ата үрдісі.
Қанқазынаны таза сақтаудың қазақы жолы.
Қазақы тәрбиенің мәйегі.
Ұлт бірлігінің ұйытқысы.
3. Қазақ қауымы. Рулық құрылым.
3. Шежіре . тіл қазынасы.
Шежірелік атау сөздер.
«Кіші жұлдыздар да аспанның сәнін келтіреді».
Ата.бабаның туыстық атаулары.
Адамды жас шамасына қарай атау.
Қазақ қауымына қатысты атаулар
4. Шежіре . тек тарихы.
Біз кімбіз? Тегіміз кім? Қайдан келдік?
5. Шежіре . ел тарихы.
Қазақ хандығы.
Шерлі шежіре парақтары
Ұлттың төрт таянышы:
1.таяныш: Тілдің тұтастығы.
2.таяныш: Ділдің тұтастығы.
3. таяныш: Ата мекеннің тұтастығы.
4.таяныш: Тұрмыс пен тағдыр тұтастығы.
Тәуелсіздік . Тәңір сыйы.
6. Шежіре . ұлт тарихы.
«Қазақ» атауының түп төркіні.
Қазақ халқының үш жүзге бөлінуі.
«Төрт төңірек, алты арыс».
Ұлы жүз.
Орта жүз: 1.Арғын. Тарақты. 2. Найман. 3. Керей. 4. Уақ.
5. Қоңырат. 6. Қыпшақ. . 92 баулы Қыпшақ.
Кіші жүз.
Жүзге кірмейтін қазақ тайпалары.
Зайсан өңіріндегі үш жүзге де кірмейтін қазақ рулары:
Қожалар. Төрелер. Санияздар. Шалақазақтар. Қырғыздар.
7. Шежіре . қария сөз.
Баттал Құранбайұлының шежіресі.
Шежіреші . сыншы да.
8. Шежіре . ұлыс тарихы.
Наймандар.
Төртуыл .Төлегетайдың төрт бөрісінің кенжесі.
Тоғыз таңбалы Найман.
Ру таңбалары . түркі әліпбиінің әріптері.
Төлегетай . тарихи тұлға
Қаракерейлердің тек атасы туралы.
«Бажігіт», «Байс», «Байси» дегендер кімдер?
8. Шежіре . кесте.
Әлқисса.
Қазақ. Найман. Елата.
Төрт Төлегетай: 1. Қаракерей. 2. Матай. 3. Садыр.
4. Төртуыл: 1. Аманбарақ (Қартбарақ). 2. Андабарақ. 3. Ақбарақ.
4. Ақболат: Данияр.
Тінібек. Оңғар.
Қодағай.
Марқай.
Құлдәулет (Қарақұлақ).
5. Тұзақшы.
Ергенекті Найман:
Саржомарт (Байдалы).
Көкжарлы.
Қаратай.
Бура
Терістаңбалы Келбұқа(Шырсейіт). Кетбұқа
Балталы.
Бағаналы.
9. Шежіре . ел естелігі.
«Еліңде кімің бар?» .
Билер. Шешендер.
Ақын.жыраулар.
Батырлар.
Туған жер . тұнған шежіре.
. Қойбас . құлдың аты
. Шәйі . қыздың аты
. Еділ асуы
. Қамшыгер Алтай
. Тайтүгел тоғамы
. Қазақтың әнші ақыны . Ноғайбай
. Жанұзақ ақын. Әріпжан Жанұзақұлы
. Майкөт күйші
. Көріпкел Кәмен
«Алтайдай жер қайда!»
Б. Құранбайұлының өмірінен деректер.
Дерек көздері
ШЕЖІРЕ – ҚАЗАҚ ТАРИХЫНЫҢ ӘЛІППЕСІ
( Сөз басы орнына )

Көрген сайын Сіз десіп,
Сыйласқанға не жетсін.
Шашылғанды бірлесіп,
Жинасқанға не жетсін.
Арғын атығай Құрмысы шешен.

Француз жазушысы Александр Дюма (әке Дюма) «Құдай болашақты ғана өзгертіп, жаңарта алады, ол өткеннің ештеңесін өзгерте алмайды» деген екен. Ал құдайсыз коммунистер билік еткен кезде КСРО-ны мекендеген барша халықтардың өткен тарихын отарлаушы топтың көзқарасына лайықтап коммунистік идеямен «тұздықтап» қайта жазып, «құдайдың да қолынан келмейтін» өзгертулер жасады: ақты «қара» деді, қараны «ақ» деді, барды жоқ қылды, жоқтан бар жасады. Үстем ұлтқа кір келтіретін тарихи ақиқаттарды ғылыми айналымнан алып тастады.
Патша үкіметі қазақ даласына ғылым үшін деген желеумен экспедицияларды, жекелеген адамдарды дүркін-дүркін жібере бастады. Олар жаратылыс танушы (ботаник, зоолог, геолог), суретші (картограф), түрколог (тарихшы, этнограф) деген бүркеншік ат жамылып келді. Осылардың басым көпшілігі әскери қызметкерлер еді, қалғандары да арнайы құпия тапсырма алғандар болатын. И.Андреев «Описание Средней Орды киргиз-кайсаков» атты кітабында: «Января 2-го 1782 года послан был по секретной экспедиции,...ко владельцу Найманских родов Абулфаис-султану» деп жазады (53.174). Олар патша қазынасынан қаржыландырылды. Мақсат: біріншіден, қазақ даласының байлығы (фаунасы, флорасы, кен байлығы, суы, құнарлы жері) туралы, екіншіден, тарих, шежіре жинау арқылы қазақ хандығының ел басқару жүйесі, хандықтағы хан, сұлтан, би, батыр, халық ролін жете білу. Бұл патша үкіметіне Қазақ Ордасын отарлаудың болашақ стратегиясын жоспарлау, тактикасын белгілеу үшін қажет болды. Сондай көп экспедициялардың бірі – Шығыс Түркістанды зерттеуге арналған орыс армиясының генералы Прежевалский басқарған экспедиция.
Атақты саяхатшы, екі саяхатын да Зайсаннан бастаған деп, Зайсан қаласындағы демалыс бағына атын беріп, қара мәрмәрдан зәулім ескерткішін орнатып, Сарытерек ауылына екі-үш түнеді деп есімін қойып, екі саяхатында да Мырзаштай (Мырзаш Алдиярұлы) жершіл қазақты жолбасшы етіп алуы – қазақ халқын құрметтеуі деп әспеттеп келген Пржевальский сол қазақтар туралы былай деп жазыпты: «Қойды итше үргізуге болмайтыны сияқты, өзінің табиғатында топас, жалқау, әрнәрсеге немқұрайды қарайтын көшпендіні жігерге толы өркениет адамына айналдыруға болмайды. Тіпті сахарасында өзінше «бақытты өмір» сүріп жатқан оларға өркениетті өмірдің керегі де жоқ» («Русский вестник». 1886 г. Декабрь. «Современное управление Азией». стр. 476-481; (104).
Басқа ұлттардың – Ресейге бодан ұлттардың – әлемдік өркениетке қосқан үлесі, ерлік істері, мәдени мұралары тарихтан өшірілді немесе қара бояуды қалыңдата жағып теріс түсіндірілді:
Хандарымызды «қанаушы, қанішер» деді,
Батырларымызды «барымташы, баскесер» деді.
Хандық дәуірімізді «кер заман» деді,
Алтын ғасырымызды «зар заман» деді.
Халқымызды «жабайы»,
Тілімізді «анайы» деді.
Мәдениетімізді «тұрпайы»,
Салтымызды «сұмпайы» деді.
Қазақты «Сайда саны, құмда ізі жоғалған,
Ата тарихы жоқ, көшпенді халық» деді.
«Тарихының бізден басталары анық» деді...деді...деді...
Қазақтың ханы да, биі де, бай-бағылан, батыры да «жаман» болып шыға келді. Кемсітуге, мансұқтауға келгенде жоқ мініңді бардай етіп, бар мініңді дардай етіп, жақсылығыңды жоқтай етіп бадырайта жазды. Арқалы ақын Ғафу Қайырбековтің:
Әлі күнге бір сұрақ мен аңғарман,
Сұрап келем ақылды адамдардан:
– Өзге жұрттың хандары жақсы болып,
Біздің хандар қалайша жаман болған? –
деп, балаша аңқауси сұрайтыны есіңізде болар.
Бодан халықтардың балаларын орыс мектептерінде оқыта отырып, оларды жаппай шоқындыруды мақсат еткен христиан дінінің ірі уағызшысы миссионер Н.И.Ильминскийдің: «Орыс мектептерінің шет аймақтардағы халықағарту жұмысы – миссионерліктің бір түрі болып табылады» дегенінен құлағдар бола тұра, күні кешеге дейін оны Орта Азиядағы бұратана халықтардың әйгілі ағартушысы деп аспандата атап келдік. Ол 1871 ж. «Орыстардың ресми қағазы арқылы қазақтарға олардың түркі тектес екенін, олардың халқында хандықтар мен мемлекеттердің болғанын айтудың не қажеті бар еді, бұл олардың терезесін орыстармен тең қою үшін керек болды ма? ...оқыған қазақтар үшін бұл тарихи ой-пікірдің бастауына айналуы мүмкін» («Қ.Ә.» 09.08.1985) деп қадай жазып, бодан елдердің ақиқат тарихын ашып айтудың отарлаушылар үшін қаншалықты қауіпті екендігін ескертеді, баспасөз беттерінде тыйым салу керек дейді.
Джавахарлал Нерудің: «Тарихты жаулап алушылар жазады, ондай тарихта тек отарлаушылар концепциясы ғана үстем болады» деуінде шындық жатыр. Ежелгі Римнің әр императоры таққа отырғанда «Тарих менен басталады» дейді екен. Солар айтқандай, орыс тарихын КОКП Бас Хатшысы ауысқан сайын (әрине, үлгіре алғандары) өзгерттіріп қайта-қайта жаздыртты. Мен өз өмірімде үш рет өзгертіліп жаңадан жазылған КОКП
        
        Мазмұны
1. Шежіре – ... ... ... Сөз ... ... – баба ... тек тану ... Кеудесі – алтын сандық.
2. Жеті ата үрдісі.
Қанқазынаны таза сақтаудың қазақы жолы.
Қазақы тәрбиенің мәйегі.
Ұлт ... ... ... ... ... ... Шежіре – тіл ... атау ... ... да аспанның ... ... ... ... жас шамасына ... ... ... ... ... ... – тек ... кімбіз? Тегіміз кім? ... ... ... – ел ... ... ... ... төрт ... ... ... ... ... ... Ата ... ... ... пен ... тұтастығы.
Тәуелсіздік – ... ... ... – ұлт ... ... түп ... халқының үш ... ... ... алты ... ... жүз: ... ... 2. Найман. 3. Керей. 4. Уақ.
5. Қоңырат. 6. ... - 92 ... ... ... ... ... тайпалары.
Зайсан өңіріндегі үш ... де ... ... рулары:
Қожалар. Төрелер. Санияздар. Шалақазақтар. Қырғыздар.
7. ...... ... ... ...... ... Шежіре – ұлыс ... ... төрт ... ... ... ... ...... ... ...... ... тек ... ... «Байс», ... ... ... ...... ... ... ... 1. ... 2. ... 3. ... Төртуыл: 1. Аманбарақ (Қартбарақ). 2. Андабарақ. 3.
Ақбарақ.
4. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... – ел ... ... ... ... жер – ... ... ...... ... Шәйі – ... ... Еділ ... ... ... ... ... ... әнші ...... ... ақын. Әріпжан ... ... ... ... ... жер ... ... ... ... ... ... ... ... мен
сыр
Осы кітабымды
әулет атасы Кұранбай Төкеұлы мен
әулет анасы ... ... Төке ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ...... ... ӘЛІППЕСІ
( Сөз басы орнына )
Көрген сайын Сіз
десіп,
Сыйласқанға не
жетсін.
Шашылғанды бірлесіп,
Жинасқанға ... ... ... ... Александр Дюма (әке Дюма) «Құдай болашақты ғана
өзгертіп, жаңарта алады, ол ... ... ... алмайды» деген екен.
Ал құдайсыз коммунистер билік ... ... ... ... барша
халықтардың өткен тарихын отарлаушы топтың көзқарасына ... ... ... ... ... «құдайдың да қолынан келмейтін» өзгертулер
жасады: ақты «қара» деді, қараны «ақ» деді, барды жоқ қылды, ... ... ... ... кір ... ... ақиқаттарды ғылыми айналымнан
алып тастады.
Патша үкіметі қазақ даласына ғылым үшін ... ... ... ... ... жібере бастады. Олар жаратылыс танушы
(ботаник, зоолог, геолог), ... ... ... ... деген бүркеншік ат жамылып ... ... ... көпшілігі
әскери қызметкерлер еді, қалғандары да арнайы құпия тапсырма алғандар
болатын. ... ... ... Орды киргиз-кайсаков» атты кітабында:
«Января 2-го 1782 года послан был по секретной экспедиции,...ко ... ... ... деп ... ... Олар патша
қазынасынан қаржыландырылды. Мақсат: біріншіден, қазақ даласының ... ... кен ... суы, ... ... туралы, екіншіден,
тарих, шежіре жинау арқылы ... ... ел ... ... ... ... би, ... халық ролін жете білу. Бұл патша ... ... ... ... ... ... ... белгілеу үшін
қажет болды. Сондай көп экспедициялардың бірі – Шығыс Түркістанды зерттеуге
арналған орыс армиясының генералы Прежевалский басқарған экспедиция.
Атақты ... екі ... да ... бастаған деп, Зайсан
қаласындағы демалыс бағына атын ... қара ... ... ескерткішін
орнатып, Сарытерек ауылына екі-үш түнеді деп есімін қойып, екі ... ... ... Алдиярұлы) жершіл қазақты жолбасшы етіп алуы – ... ... деп ... ... ... сол ... туралы
былай деп жазыпты: «Қойды итше үргізуге болмайтыны ... ... ... ... ... ... қарайтын көшпендіні жігерге
толы өркениет адамына айналдыруға болмайды. Тіпті ... ... ... ... ... оларға өркениетті өмірдің керегі де жоқ»
(«Русский вестник». 1886 г. Декабрь. «Современное ... ... ... ... ұлттардың – Ресейге бодан ұлттардың – әлемдік өркениетке қосқан
үлесі, ерлік істері, мәдени мұралары тарихтан өшірілді немесе қара ... ... ... ... «қанаушы, қанішер» деді,
Батырларымызды «барымташы, баскесер» деді.
Хандық дәуірімізді «кер ... ... ... «зар ... ... «жабайы»,
Тілімізді «анайы» деді.
Мәдениетімізді «тұрпайы»,
Салтымызды «сұмпайы» деді.
Қазақты «Сайда саны, құмда ізі ... ... жоқ, ... ... деді.
«Тарихының бізден басталары анық» деді...деді...деді...
Қазақтың ханы да, биі де, бай-бағылан, батыры да «жаман» болып шыға ... ... ... жоқ ... ... ... бар ... дардай
етіп, жақсылығыңды жоқтай етіп бадырайта жазды. ... ақын ... ... бір ... мен ... ... ... адамдардан:
– Өзге жұрттың хандары жақсы болып,
Біздің хандар қалайша жаман ... ... ... ... ... ... ... халықтардың балаларын орыс мектептерінде оқыта отырып, оларды
жаппай шоқындыруды мақсат еткен христиан ... ірі ... ... ... ... шет ... ... жұмысы
– миссионерліктің бір түрі болып табылады» дегенінен құлағдар бола тұра,
күні кешеге ... оны Орта ... ... халықтардың әйгілі
ағартушысы деп аспандата атап келдік. Ол 1871 ж. «Орыстардың ... ... ... ... ... тектес екенін, олардың халқында хандықтар
мен мемлекеттердің болғанын айтудың не қажеті бар еді, бұл ... ... тең қою үшін ... ... ма? ... ... үшін
бұл тарихи ой-пікірдің бастауына айналуы мүмкін» («Қ.Ә.» ... ... ... ... ... ... тарихын ашып айтудың отарлаушылар үшін
қаншалықты қауіпті екендігін ... ... ... ... ... ... Нерудің: «Тарихты жаулап алушылар жазады, ондай тарихта тек
отарлаушылар концепциясы ғана үстем болады» деуінде шындық ... ... әр ... ... отырғанда «Тарих менен басталады» дейді екен.
Солар айтқандай, орыс тарихын КОКП Бас Хатшысы ауысқан сайын (әрине, ... ... ... жаздыртты. Мен өз өмірімде үш рет
өзгертіліп жаңадан жазылған ... КСРО ... оқып ... ... ... ... ... аңғарғаным: «Мен тарих эпиграфына
«Ештеңені жасырып қалмаймын» деп жазған болар едім» (Л. Толстой) деп ... та, ... ... тарихи шындықты бүкпесіз ашып айтпайды екен.
Әр заманның өз өлшемі, өз таразысы болмақ, оның аты – ... ... ... ... ... ... ... идеологияның қолшоқпарына
айналады. Сөйтіп бұрмаланады, алып империя ... ... ... ... ... айқайлап жаһанға жар салуға тырысады.
Күні кеше өзі кіріптар болған, бүгінде ... ... бағы ... ... ... ... ... тарихын жоққа шығарып, өз елінің
абыройын асыруға ұмтылады. Өзіне дейінгі ... ... ... ... ... Шоу: ... не деп үн ... Не десін, тарих әдеттегідей
өтірік айтады» депті. Тарихты жасаушылар да, оны жазушылар да өз ... ... ... ... өмір ... де ... ... қалатын
адам болмайды. Аристотель «Человек вне общества или бог, или зверь» депті.
Адам өзі ... ... ... да, ... ... мейлі қаламасын,
қоғамдағы белгілі бір саясаттың не жақтаушысына, не ... ... ... ... күй – ... өзі де жеке адамның сол саясатқа
деген көзқарасын – екі ... да ... «Пұл ... күл ... өліп, бірің қал» деген енжарлығын – білдіреді. Қарсыластардың
әлсізі, көбінесе, саясаттың ... ... ... ... ... ... ауытқуы жоқ адам бүгінгідей баспасөз, телерадио,
интернеттің өмірге ендеп енген ... ... ... жатқан саясаттың
шарпуынсыз қалмайды, оған бейжай қарамайды, ... ... күй ... ... ... ... (88.14) ... «Әркімді заман
сүйремек,../ замана оны илемек» десе, қайран Мағжан: «Сұм өмір ... ... ... тіл, ... емес, кісендеулі» дейді. Ұлт ақыны ... бар ... ... ... ... ... арман бар ма,
Жүрегінің түбіне кір жасырмай...
Айтарын айтып ... ... ... ... Абайлар-ай! –
(3-197) деген. Бүгінде «тірі әулие» деп атап ... ойы да, сөз ... ... ... ... көркемдігімен ерекшеленіп тұратын, қазақ
әдебиетінің қазіргі көшбасшыларының бірі де, әрі ... де, ... ... биі, ... қоғам қайраткері Әбіш Кекілбаев: «Айтарының
бәрін айта алып өткен суреткер арғыда да, бергіде де болған емес... Енді ... Айт ... ... – ар ... ... ... ... – бас
кетеді» («Е.Қ.».04.09.2002) дейді. Демек, ... ... өмір ... ... сөз ... деген болмайды екен. Олай болса, тарих та оны
жазу кезеңіндегі саясаттың сөзін ... ... ... үшін ... ... ... қарсы жақ үшін ерлік деп бағаланады емес пе? ... да, ... да, ... да ... ... ... болмақ.
Тәуелсіз ұлттық мемлекет құрылмай, ұлт тарихы ... ... ... ... куә, аға ұрпақ куәгер. «Тарихты жасау
дәуірі бар, жазу ... бар. ... ... ... түзеймін деп
әуреленбеске керек» (74.125). «Күнделікті саясаттан бойын ... ... ... ... тарихшылардан қоғам әбден шаршады» (96). Шын
тарихтың шынайы бет-бейнесін бүркемелеп келген саяси ... ... ... ... ... таза азаматтық тарихқа батыл
айналдырмай, ақиқат ашылмайды.
Ел азат болмай, ер азат емес. ... ... ... ... ... ... ... қалған қорлықтың ащы шындығын айқайлап айтушылар
көбейді. «Бір халықтың тарихын тек қана оның ... ... ... болмайды» (23.86) деген қағиданы басшылыққа алдық ... ... ... ... ... ... ... әр халық, әр мемлекет
капитализм мен социализм текетіресі жойылғаннан соң , ... «Біз ... ... ... ... Ол адамдардың тегін, ұлтын, дінін, ділін,
тарихын, ... ... ... ... ... этникалық, жақын діни
қауымдастықтарға, өркениеттерге апарады (5). Ұлт тарихына әдейі жағылған
қара бояулар ... ... жала ... ... тасталып, ақтаңдақ
беттер қайта жазылуда. Күштеп ұмыттырған ... ... бен ... еске ... ... бастадық. Қазақ тарихы, Ұлттық
энциклопедия ... ... Ел ... Н.Назарбаев 2004 жылға арналған
Қазақстан халқына жолдауында ... пен ... беру ... дамыту
мақсатында халықтың орасан мол мәдени мұрасын, соның ішінде оның дәстүрлері
мен салттарын зерделеуге кірісуді ұсынды. «Біздің ... ... ... ... тән ... ... салауаттық жасау, үлкенді сыйлау,
жасқа қамқорлық, қысылғанға қол ұшын беру, ағайынның ауызбірлігін сақтау –
бәрі-бәрі де бар. ... сол ... ... ... бар мен
жоғымызды түгендеп, жүйелеп, ... ... ... ... ... мақсаты болуға тиіс» деді. («Е.Қ.»29.11.2003).
Шаңырағымызды көтеріп, керегемізді бүтіндеп, барымызды бағалап,
жоғымызды түгендеп, ежелден-ақ төрелі ... бен ... ... ... екендігімізді басқаларға барынша әйгілей таныту – ... ... ... ... ... ... ... бірі – ғасырлар асуынан аман асып, бүгінге дейін сақталып
келген халық шежіресі.
Шежіре – қария сөз, ел ... – ата тек пен жер ... жеті ... білу - ... 200 ... ру ... ел тарихын білу
деген сөз. Қазақ тарихы -- ең алдымен ру, тайпа, ... ... ... ... оған соқпай әсте өте алмайды. Шежіре – тарих ғылымының
әліппесі. Шежіре тарих ғана емес, ол – ... ... да, ... ... ... ... Шежірешілер апайтөс аймақты жайлаған қалың қазақты ежелден
қандас, кіндіктес туысқан жұрт деп ... ... ... бола тұра, қазақ тарихы мен шежіресіне ден
қойған шығыстанушы, қазақ шежіресін ғылыми талдауға ... ... ... дейінгі қазақ зиялы қауымының жарық жұлдыздарының ... ... ... ... Тынышбаевтың 1925 ж. Ташкентте
басылып шыққан «Материалы к ... ... ... атты ... ... ... осы ... 1985 жылға дейін ... ... ... ... сияқты «ұлтшыл» деген атақ тағылып,
абақтыда ажал табудан қорықтық. (1938 ж. ... ... Тек, ... уақытша «жылымық» кезінде В.В.Востров пен М.С.Мұқановтың «Родо-
племенный состав и ... ... (1968) және сол ... ... и расселение казахов ... ... (1974) ... орыс ... (?) ... ... ... қосымша автор
болмаса, оның фамилиясы бірінші болып тұрмаса, орыс ... ... бұл ... ... шықпас та еді).
Кеңестер Одағының іргесі сөгіле ... ... толы ... ... – аты шулы ... құру ... бастап, егемендік алған аз
жылда қазақ шежіресі туралы еңбектер көптеп жарық көруде. Әр адам өзінің
шыққан ... ата ... ... ... ... ... тарихын білуге ден
қойды. Арғы, бергі тарихымызды ... ... ... ... ... ... ... «Көмбе», « Қазақтың қилы ... ... «Ана ... газетінің шығарушылар алқасының «Қазақ шежіресін»
жинап, жүйелеп бастыруы қомақты жұмыс болды. ... ... әр ... ... ... баспасөз беттерінде жарияланып жатқан жеке ру, ... ... ... ... Әр ... ... кітап болып шығып
жатқандары да баршылық.
Шежіре туралы ... ... ... қажетті деректерді іздеп,
жинастырып, жүйелеп ... да, ... ... ете ... ... ... ... таман Елбасымыз Н.Назарбаевтың «Тарих толқынында» деген
кітабын сатып алып, оқып ... ... ... баға ... ... ... ... оқырман ретінде айтарым: ... ... ... ... орнын білгіңіз келсе; қазақ халқының
тегін, тарихын, ... ... ... ... білгіңіз келсе;
халқыңның шежіресі мен жеті ата ұстанымына ... осы ... ... ... ... ... келсе; қазақ халқын үш ғасыр бодандық
бұғауында ұстаған отарлаушы қоғам мен ... жүйе ... ... ... ... ... ... қазақ елінің бүгінгі
тұрпаты мен болашақ ... ... ... білгіңіз келсе – онда осы
кітапты оқыңыз. Өз басым бұл кітапты ... ... ... ... ... деп таныдым. Сондықтан да, осы кітапқа көбірек
сілтеме жасадым. ... ... ... ... ... ... ... бел байлаттырды. Елбасының бұл кітабы қазақтардың ... бойы ... ... ... бірізділігін қалпына келтіруге ... ... ... әр ... өзі ... тегін білуі қалыпты қабылданатын
жайтқа айналды. Бүгінгі қазақтар ру дегенімізді тайпа, ұлыс, ... ... ... ғана деп ... жазу – өзінше қиындығы мол, ауыр тірлік. Қиындығы көп болатыны:
70 жылдық кеңестік кезеңде қазақтарға ата тегін, ру-тайпасын айтуға, ... ... ... екі-үш ұрпақ ауысымында жеті ... ... өсіп ... бір ру, ... ... ... мемлекет,
әлденеше облыс пен аудандарға бытырата бағындырылып, бөлшектеніп тоз-тоз
болып кетті; олардың арасында ... ... ... ... ... ... «үкіметке сенімсіз адам» санатына жатқызылды. Осыдан қорыққан
Кеңес қазақтары «шетелдерде туысым жоқ» деп ... ... ... ... ... ... ... ұрпақ шежіре туралы, оның пайда болу себептері, ... ... ... ... ... өзіндік ролі, атқарған қызметі
туралы біле бермейді. Өкініштісі сол, «Шежірені білу—жеті шалдың атын ... тым ... ... көп. ... ... «рушыл» деп
тым кереғар бағамдайтындар да, руды білу мен руға бөлудің ара ... ... да, ... ...... ... ру ...
құруға бет алғандай» (88) шошынатындар да бар. Қазақ: ... не қу, не ... ... ... ме еді. ... ол үшін оларды күстаналау да, жазғыру
да орынсыз, өйткені оған өткен қоғам ... ... білу – ... ену деген сөз емес. Елбасы Н.Назарбаев: «Жеті атасын білмейтін ... жеті ... ... ... ел ... деп жазады (77.267). Руды
білу – тарихи ... ... ... тану үшін ... Ол ... қазақ «бір
атаның ұрпағы, бір тамырдың бұтағы» (77) екенін ... ұлт ... ... ... ... ... тағлымынан оң қорытынды шығару үшін де қажет.
Сондықтан да осы ... ... ... пен ... деректерге
қабаттастырыла өріліп, шежіренің қазақ этнопедагогикасындағы атқарған аса
нәрлі жемісті қызметі туралы да аз-кем сөз қозғалды.
Шежірешілер – ел ... ... ... тірнектеп жинап, аса
ыждағаттылықпен елеп-екшеп толықтырып, асқан құнттылықпен бір ізге түсіріп
саралап, бір ... ... ... ... таратушы. Сондықтан да, Шежіре
– халықтық, қауымдық туынды, ел ... ... ... ... ... ... дәстүрінше, әр тақырыпты ретіне қарай
орайластырып аңыз-әңгімелермен әдіптеп, шешендік-көсемдік төл ... ... ... ... оюлап, жеке авторлық
туындыны қауымдық шығармаға ... ... ... ... ... қайраткерлер мен қаламгерлердің кадай айтқан ұлағатты
сөздерінен үзінділер келтіруім осындай ... ... ... еді. Шешуін таба
алмаған түйіндер мен жауабы әзір беймәлім сұрақтарды да жасырмадым. ... ... ... ... ... ... ... Күдік
келтірер, дау туғызар дүдамал ой-толғаулар байқала қалса, «Ол – ... ... ойға ... ... деп ... Мұндайда «дұрыс
емес» деп бірден кесіп, үкім шығара салуға асықпай, «бәлкім, осылай болуы
да мүмкін-ау» деп, ... ... ырық ... де ... ... ... ... даттамай, жаңаның жақсылығын жарқырата
жариялай отырып, ескінің қадір – қасиетін өз нарқында ... ... ... едік? Бүгін кім болдық? Ертең кім болғалы тұрмыз?» деген өміршең
сұрақтарға бірлесіп ... ... ... ... оқырмандардың басым көпшілігі әлі де ... ... ... Қажыгелдиндей «көреген» басшының бір ... ... ... ... ... ... ... қымбатшылық
заманда баспасөзге жазылуға ауыл тұрғындарының қалтасы көтере бермейді.
Осыларды ... ала ... ... ... оқырмандарының қолына түсе
қоймайтын соңғы кезде жарық ... ... ... қатысты
жаңалықтармен мүмкіндігінше таныстыра отыруды да мақсат еттім.
ШЕЖІРЕ – БАБА ҚАЗАҚТЫҢ
ТЕКТАНУ ... ... ... еліне, қазақ
баласына ең басты
құндылық – біздің мемлекетіміз...Рухани
құндылықты
түгендеуге ұмтылысымыз елдігіміздің барлығын
көрсетеді...Жер бетіндегі ... бәрі ... ... жоқ. Біз ... қатарындамыз.
Сондықтан ендігі жерде тарихты
отантану,
ұлттану, тұлғатану деп саралап алсақ, ... ... көп ... тигізері
анық.
Әбіш Кекілбаев
(«Е.Қ.»02.03.2002).
Кеудесі – алтын сандық
Ескінің бәрі ескіре бермейді,
Жаңаның бәрі ... ... ... ... ... ... ... – бұтақ, тармақ деген ұғымды білдіретін
сөзінің қазақ тіліне бейімделіп өзгерген түрі ... ... ... ... ... (генеалогия) арабтарда «аш-шаджарат ан-нысб» деген
екі сөздің тіркесі түрінде қолданылады дейді («Қ.Т.»1999.№2.6). Ислам ... ... 8-10 ғ.ғ. ... ... оған дейін бұл өлкені мекендеген
түркі-моңғол тілдес халықтарда ата текті білдіретін сөз болмаған ба? ... ата тек ... ... ... ... ... ... ноғай, алтайлықтар т.б. Әрине, олардың тіл ерекшеліктеріне
байланысты ... ... ... ... ... тува, алтай,
қалмақ, ұйғыр, көне түркі тілдері сөздіктерінен шежіре сөзі ... ... ... есте ... ... қолданылады екен. Қазақтар кеуде
сөзін қазір де осы ауыспалы мағынасында да қолданады:
1. Кеуде. Ауыспалы мағынасы: көңіл, көкей, ой, сана ... ... ... ... ... ... өлеңі).
3. Кеудесі асқан – ойы биік, зердесі озық (41.250).
4. Кеудесіне түйді – көңіліне тоқыды, жадында сақтады, ойында ұстады
(41.251).
5. ... ... бар, ... хат, естігені, көргені жад».
(М.-Ж. Көпеев).
6. Көр ...... ... ... ... ... Қуыс кеуде – бос кеуде, құр кеуде (47.5-13). Түк те білмейді.
8. Көкірек ... бай – ... ойға ... ... шығар қорытынды: шежіре сөзі – бір кездегі «есінде, жадында
сақтау» деген көне мағынасынан туындаған, «ата текті есте ... ... ... ... ие ... көне ... ... мақсаты – лек-легімен дүниеге келіп жатқан ұрпақтарымыздың:
«Біз кімбіз, қайдан келдік, ата тегіміз кім, олар қандай ... ... ел ... ... ... құрған, немесе қандай мемлекеттің
құрамында болды? Бабаларымыз адамзат тірлігіне қандай үлес ... ... ... ... ... ... бабаларымыз болды ма?»
деген сауалдарына жауап іздейді («Қ.Ә.» 1992, маусым).
Шежірені халықтың шығу ... ... ру ... баяндайтын тарих
ғылымының бір тармағы десе де болады. Ол белгілі бір ... ... ... ... ... да, ... да ... отырған. Шежіре – ғасырдан-
ғасырларға жалғасып, толықтырылып, жаңарып дамып отырған қауымдық-ұжымдық
туынды, ата мұрасы. Шежіре дегеніміз – Ата ... ... айту (АТА) ... ... ... ... ... Шежіре – АТА. Шежіре – тарих
ғылымының дербес саласы ретінде мойындалып, ... ... ... ... ... ... ... мен деректер АТА дәстүріне
бейімделіп, ауызша ... ... ... орай ... есте ... ... қысқа-қысқа аңыз-әңгімелер түрінде
ықшамдалып, оңайлатылған мазмұнда беріледі. Аталар шежіресі – ... ... ... ауытқуларымен жеткен, кеудесі қазына
қарттарымыздың жадында саф алтындай сақталған Ел тарихы. Шежіре әуел ... ... ... ... ... ... ... білу арқылы
туыстық дәнекер іздеу қажеттігінен туған. Сөз жоқ, халықтың шығу тегі ... ... ... ... ... әлде қайда бұрын пайда болған.
Қытай Халық Республикасы Үрімжі қаласында басылып шыққан ... ... ... ... ... ... жазған Тәліпбай Қабаев: «Қазақта ата
тек туралы шежіре аңыздар пайда болғанына, ең берілетіп айтқанда, 2000 жыл
шамасы ... ... ... бар» ... (51.2). Ру, тайпалардың өрбуін
көрсетіп, оны үнемі толықтырып, ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... жазба шежіре мәдениетті елдердің көпшілігінде бар. Қазақ
жазба шежіресі «қазақты құраған ... ... ... ... бері бар ... ... ... Мұның айқын дәлелі – «Оғыз
жыры». Бұл жыр тарихшылардың дәлелдеуінше, 4-ғасырда үйсін елінде ... ... ... ... араб ... аударма жолмен тараған... Жырда
аталатын ұлұғ ... ... ... қаңлы, қыпшақ қатарлы адамдардың
әулеті кейін қазақ құрамына енгені белгілі... Олардың ... ... ... ... ... ... бұрынғы 3-ғасырлар шамасы» (Сонда, 2).
Жазба шежірелер қай ғасырларда хатқа түссе де, олардың ... да ... ... дерегі негізінде жазылған.
Шежіре – бір атадан тараған еркек кіндікті ұрпақтардың ата тегі ... ... ... ... ... ... ... шежірелік
тізбені көрнекі түрде кескіндеудің екі түрі бар: ... ... ... дарақ. Бір атадан тарайтын ұрпақтарды бәйтерек ағаштың тамыры,
діңі, бұтағы, бүрі, жапырағы ... ... ... ... ... деп аталады. Мысалы, А.Сейдімбековтің «Төл шежіре» плакаты. Қазақ
шежіресінде ата, ру, тайпаларды таратумен қатар, ... ... ... тайпалар мен ұлыстардың қарым-қатынасы, қоныс аударулары, ру,
тайпа көсемдерінің, ... мен ... ... ... мен ... ... ел ... таралып, халық жадында сақталған аңыз-әңгімелер
қоса жазылады. Шежіре ең көне тайпалардың, тарих қалтарысында ұмыт ... жер, су, ел ... ... де тарих үшін құнды.
Шежіреші. Шежіреші – ... ... ... ру, ... ... ... немесе жазып қалдырып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші. Қазақ
халқы 300-ге тарта рудан құралса, әр ... өз ... ... ... ... ... тыңдап ұғып, өткендерін сұрастырып,
жақсысын жаттап, қиынын хаттап, олардан естіген шежірелерін еске ... ... әр ... ... ... шын ... ойларында
ұстап, ұрпақтан ұрпаққа жалғастырып» (57.51) отырған. ... ... ... ... ... ... қоғамы туғызған
қажеттіліктің жемісі. Ауыл ақсақалдары ең кем ... өз ... ... ... ... әр ата ... ... 25 жыл деп ... үш ... бір ... деп мөлшерлеу қабылданған. Себебі,
европалықтардың көшпелілерге қарағанда біршама жайырақ, ... ... ... ... ... жеті атасын білген адам 150-200 жылдық ... ...... тайпаға дейін білген адамдар 15-20 атаға дейін ата
тегін тарата ... олар 4-5 ... ... ... ... Мұндай
«Кеудесі – алтын сандық» хат толған, «естігені, көргені жад» ... ... деп ... ... бір ... куә ... тағы ... сөзін сол ғасырға куә болғандардан естідім» деп сөз ... ... – АТА ... – Ата ... ... айту ...
дамытып, жалғастырушылар. Олар -- зерделі тарихшы, шебер әңгімеші. ... ... ... өлең-жыр, қисса-дастандарды жатқа
айтушыларды да «тұла бойы толған шежіре», «шежіреші» деп атаған. Өйткені әр
шығарманың тууы ... бір ... ... байланысты болатындықтан,
айтушы сол ... ... ... ... ... ... мен ... де өздері орындайтын ән мен күйдің шығу тарихын
айтып беруі ... ... ... болу аса ... талап етеді.
Қазақ халқының тарихи зердесінің мықтылығын, зеректігін айғақтар мысалдар
жеткілікті:
- ... 4-5 ... ... ... ... түп-тұқиянынан тараған ұрпақты
бүгінгі өз ошағына әкеліп тірей алатын шежірешілдігі,
- Ру, ... ... ... ... ... мен еліне елеулі
адамдардың ерекше іс-әрекеттерін жүйесін бұзбай, жаңылмай, ... ... ... тарихшылдығы;
- Қазақ халқы өнер атаулының ішінен сөз бен ... ... ... ... ... ... ... сазбен күмбезін орнатқан. 100 томдық ауыз
әдебиеті мұраларын біздің ... ... ... ... ... ... тарта батырлар жырын жатқа айтқан халық жер бетінде аз болар. «Қазақ ... ... ... сан ... бойы ... ... ... сақтап келе
жатқан эпикалық этнос» (Қалихан Ысқақ).
- 13 мыңнан аса төл ... 10 ... ... ... нотаға түсірмей-ақ құлағында
айна-қатесіз сақтап, бүгінге ... ... ... ... үн жеткізеді» деп білген. Ғылым ойды жеткізудің екі жолы ... бірі ... тіл ... ... ... тіл (саз) ... қалай дөп басқан! «Маған бүкіл қазақ даласы ән ... ... деп ... ... жазуы бекер ме.
Осы үш қасиеті, әсіресе, ата-бабаларын ауызша ең кемі жеті атасына дейін
тізбектеп айта алатын дәстүрі – ... ... ... ғана тән ... бірі. Әлемнің біраз халқы жазба мәдениетінің байырғылығын
лайықты түрде мерей-мәртебе тұтқанымен, генеологиялық жады ... ... ... ... ... ... саяқ. ...Сахара төсіндегі
әрбір субъект өзінің жеті атасын (бұл екі-үш ғасыр аясы) жете ... ... ... қоса исі ... ... және ... ... жетік
білмесе, олардың арасындағы бұрынғы-соңғы байланысты тарата алмаса, ондай
адам өзін ескексіз қайыққа мінгендей сезінген. Рас, ... ... ... ... ... қою оңай ... алайда, ақиқаты сол (94).
Қазақ шежіресінің түрлері
1.Қазақтың негізгі шежіресі – үш жүздің ... ... ... ... шежірелері.
Шежірешілер шежірені екі түрде баяндаған: өлең және әңгіме ... ... жеке ру, ... ... ... түсіріле бастаған. Одан
бұрынғылары хандар мен сұлтандардың, төрелер мен қожалардың шежірелері.
Қазақ хандығында ел ... ... яғни ... құрылым ру,
тайпалар бойынша жүргізіліп келгендігі мәлім. Ру, ... ... ... бүгінгіше айтқанда, елді аймақтық-әкімшілікке бөліп басқарудың
ролін ... Ру, ... ... ... ... ... ... құру т.б. мемлекеттік шараларды ұйымдастыру үшін ру, ... білу ... ... ... мен ... ... мен ... қажет болған. Сондықтан да қазақ шежіресін жинап, қағаз ... ... ... ата үрдісі
а.Қанқазынаны таза сақтаудың қазақы жолы. «Қазақ әулие». ... ... ... ... ғана жүргізген. Жеті атадан өтпей бір-бірімен
қыз алысып, қыз беріспеген. Бұл үрдіс этнография ғылымында ... ... ... сақ ... бері ... ... келеді. Мұның себебін
халық өзінше топшылайды: ... ... ... ... ... ... болмауы, не аз болуы, денсаулығы ... ... ... тууы ... Оның өзі ... азуына апарып соғады. Нақысбек шешен
қандас жақын ұл мен қыздың неке құруына қарсы ... ... ... екен: «Ең
бірінші, келіннен ұят кетеді, баладан мият кетеді, күйеуден мейір кетеді,
ағайыннан пейіл кетеді. ... ... кем ... Құлқыны кең болады»
(81.203). «Мият» - сүйеніш, тірек деген мағынада.
Ғылымда ... ... ... таза сақтаудың бірден-бір жолы
экзогамиялық тосқауыл қою – белгілі бір ... ... қыз ... дәлелденген. Қазақта бұл шеңбер – шекара жеті ... тең. ... ... ... ... ... өз ... қызына, тіпті, ол жеті атадан
асса да, үйленбеген. Қандастық туыстығы жеті атадан аспаған ұрпақтарға ... неке ... ... ... Бұл ...... ... қорғаныс тетігіне нұқсан келтіруші ретінде қатты ... ... 4-5 ... асса да, Дала заңымен жазаланған махаббат мұңлықтары ... ... ... ... ... ... бола ... Тәуке
ханның «Жеті жарғысында» (1684-1685 ж. қабылданған хұқықтық құжат) некеге
тұрудың шарттары некеге тұрушылардың ... ... жеті ... ... және ... жастарының 13-тен асуы белгіленген. «Он үште
отау иесі» ... сөз сол ... ... 13 жас әр адамның өз әрекетіне
жауап бере алатынының нышаны болса керек. Үнділерде ұлдар 13 ... ... ... 1 күн ... олар ... ... жауап береді, күнәһар болады
деп ... Бұл ... ... атап ... ... ... осы ... рұқсат етіледі. Ал, ислам діні ұл 12 жаста, қыз 9 жаста ... осы ... ... күнәһар дейді.
Жеті атаға дейін қыз алыспаудың мызғымас дәстүрі қазақтың қанын да,
тәнін де, жанын да таза ... ... ... тіршілік иелерінің,
сүт қоректілерден бастап өсімдіктерге дейін, не ғұрлым алыстан қосылған
қандастық, ... ... ... қасиеттерге ие жаңа ұрпақ
әкелетіндігі ғылымда ... ... ... сан ... ... ... ... – әулие. 99 қырылып, 99 тірілген қазақ халықтың асыл тұқымын қалай
сақтау заңын игерді. Жеті ... ... қан ... болмайтынын барша
түрік тайпаларының ішінде ең алдымен түсінді (56. 59). Күні ... ... ... заңы ... жеті атаға дейін бір-бірімен үйленуге
рұқсат етпейтін қазақтан басқа жер бетінде бірде-бір ел жоқ ... ... ... 15-16 ... кешіктірмей ұзатқан. Қазақта
еркектердің үйлену жасына меже белгіленбеген: ... ... ... аңызда 4-5 жасар ұлды ашамай ерге мінгізіп, қайын жұртына ертіп
барып, 16-17 ... ... алып ... ... ... ... ұрпақ
«Ашамайлы Керей» атаныпты делінеді. Мұндай жайлар көбінде әмеңгерлік
салтына байланысты болған. Қазақтар ... ... жас ... ... аспауын құп көрген. Оның да негізі бар екен: әйел табиғаты ... ... ... ... ... ... 70-інде де тұғырдан таймайды
деген есеп болған.
Бүгінде неке жасы әр елдің өз заңы ... әр ... ... ... ... (Октябрь 1973) журналында жарияланған мына кестеге назар
аударыңыз (қысқартылып алынды):
| | | ... ... | ... | |
| ... ... жасы ... |жауапкерші- |Сайлауға |
| | | |жас |лік жасы ... |
| |аты | | | ... |
| | | ... | |жас |
| | | | | | | |
| | ... ... | | | ... |Шек қойылмаған | 21/18 | 18 | 21 ... | 14 | 12 | 21 | 16 | 21 ... | 14 | 12 | 21 | 21 | 18 ... Гана | 18 | 13 | 21 | 21 | 21 ... | 14/21 | 12/18 | 18/21 | 18/16 | 18 ... | 18 | 18 | 21 | 12 | 21 |
|7 |ФРГ |21 |16 |21 |21 |18 ... ... әр ... әр шамалы жас белгіленген. Францияда неке
жасы қыздар үшін 15 жас, ұл – 18, ... 14, 16 жас (45.7-). ... ... мен ... Араб ... көп әйел ... ... түрде
рұқсат етеді. Оларда тұрақты неке, уақытша неке, кәнизак неке деп ... ... ... мен Жетпісбайлар жас тоқалдардың арқасында дүниеге
келген. Қазақтар әйелдердің балалы болуға қабілетті кезеңін барынша ... қалу үшін он ... ... ұзатқан. Қазақтар басқа
ұлттармен кең көлемде қан ... да ... ... Бұл тыйым қазақ
халқының таза текті бір тектес болып қалыптасуына негізгі арқау болған.
Қожаберген жыраудың «Елім-ай» жыр-дастанында:
Сіңбеңдер, ... ... ... ... еш ... ... ... табу, ой табу қиын болар,
Жат жұртта сүйек тамыр бола көрме, –
дейді. «Бұл ... ... ... емес, ұлтжандылықтың таза
келбеті, этнопсихологиялық сыйысушылықтың заңдылығын ... ... ... кісіден тараған ұрпақ жетінші буыннан асқанда рулы елге айналған.
Бұған жастайынан үйлендіру, көп әйел алу, ... ... ... зор болған.
Адам ... мың ... ... деп те ... сын ... болса о да.
Дерсің сен: «Дон-
Жуандар ұрлығынан
Некелеп алған әділ
көп болса да».
Ж.Молдағалиев
Қазақтардың көп әйел ... ... ... әр ... Күйеуі қайтыс болған әйелді күйеуінің туыстарына әйел үстіне қосу,
яғни әмеңгерлік (левират) ... ... ... ... ... ... елге
жібермеу, оларға жетімдік көрсетпеу, балалардың жатбауыр болып кетуіне жол
бермеу, жат елге тұқым ... Бір ... ... ... бір ... ... (Қадыр Мырза Әлі). Әмеңгерлік салты тұл қалған
шаңырақты иесіз қалдырмаудың, жетім-жесірді ... ... ... жетім қалған балаларға әкелік қамқорлық жасайтын адамның
болуын, ... өз ... ... кем ... ойлаудан туған.
Әмеңгерлік салты – еркек кіндіктілері дүркін-дүркін болып тұратын соғыстан
жиі-жиі сиреп қалатын ... ... қат ... ... ... ... ... жоқ әйелге де, айттырылған, оң ... ... да ... ... ... да ... деп атаған. Ерден кетсе
де, елден кетпейді деген.
Әмеңгерлік салты қазақтан басқа елдерде де ... ... ... 1500 жыл ... ... ... заңдары» атты жинақта ағасы
өлсе, оның әйелін інісі, інісі өлсе, ағасы ... ... ... ... ... ... қазақ даласын мекендеген тайпалар мен
ұлыстар арасында сақ дәуірінен бері сақталып келген.
2. ... ... ұл бала ... ... ... ... көп ұлды болуды
бақыт санаған. Ол кездегі қазақтың ұл балаға деген ... ... ... ... ... ... «жат жұрттық», ұлды «шаңырақ ... деп ... ... ... барда бізді ешкім басынбайды деген қазақ
құдайдан ұл тілеген. «Ұл туғанға – күн ... ... ... – үлесі
мол», «Көп қорқытады, ... ... ... ... қолы ... туысқанның көбі игі» (Шалкиіз жырау) деген. Қазақтар «Неше ... ... ... ... баласы болса да, ұлдарының санына қарай
жауап берген. Шежіре бойынша Қазақ рулары еркек ... ... ... қызы бардың – ізі бар, ұлы бардың – өзі бар» ... Бір ... ... өліп ... – ол үй ... өзі де жоғалады. Ол үйде ... ... да ... ... ... ... ... әйелге ерінен қалған
мүліктен енші берілмеген (75.188). Бірыңғай қыз туа ... ... ... ... ұл ... деп тілек етіп, қызына Ұлболсын, ... ... ... гүл – ... қыз) деп, ... ... өзін
жаңылдырмақ ниетпен Жаңылсын, Жаңылған деп қыздың атын, Тоқтасын, Тоқтархан
деп ұлдың атын қойған. Тіпті, ... деп ... да ... балаларының көптігін ауырсынбаған. «Балалы үй – базар, баласыз үй
– мазар», «Жан ... – дән ... «Қой егіз ... ... басы ... «Әр ... өз ... бар», «Ұлды болсаң – өрісің кеңейер, ...... ... ... ... мың жасайды» т.б. мақал-мәтелдер
соның айғағы. ... ... ... ... ... ... ... «Ұлың отыз, қызың қырық болсын!» дейді. Тіпті, ренжігенде
де «Тұқымың көбейгір-ай!» деген ғой! Қазақтар үшін ... ең ... ... Отың ... ... ошақ ... шашып ойнар балаң
болмасын, қонысыңның маңын таптап жайылар малың болмасын. Оның ... ... ... ... нақ ... ... мен ақын-жыраулары да бала туралы талай-талай
асыл сөз қалдырған.
а. Әкеге арнап айтылған толғаулар:
Бір баласы ... ... жаны ... ... ... ... халі бар.
Үш баласы бардың үш рулы елде малы бар.
Төрт баласы бардың төрт құбыласы тең ... ... ... дес ... жөні бар.
Алты баласы бардың алмай қоймас саны ... ... ... ... ... жаны бар.
Сегіз баласы бардың сергелдеңге салар кәрі бар.
Тоғыз баласы бардың толғандырар жолы ... ... ... орда ... қолы бар.
Досай би Байгелұлы (48.145).
ә. Шешеге арнап айтылған: «Балалы әйел – бақытты әйел», «Ұлды ... ... ... ... ... ... ана – ... ана»
(Ғ.Мүсірепов).
б. Жігітке арнап айтылған:
Іздеп келер інің бар ... ... ... ... ... ағаң бар ... ... содан біл.
Төле би (48.70).
в. Жалғыздық туралы:
Атадан алтау туғанның
Жүрегінің бастары
Алтынменен бу болар.
Атадан жалғыз туғанның
Жүрегінің бастары
Сары да жалқын су болар,
Жалғыздық сені ... ... ... ... ... киім ... ... ... ... ... оғы ...... жағы ...... (жақ – садақ). ... ... ... ... ... санының көптігінен асқан қазына-байлық жоқ,
болуы да мүмкін ... ... ... ... ... ... жасарып
отырар, ғасырдан-ғасырға үзілмей жалғасар мұраң – тұқым-зәузатың ... бәрі – ... ... қасиетінен айырылады, жоғалады, құриды,
ұмытылады...
3. Алған әйелі ауру, кемтар болса, не салақ болса, үй ... ... үшін ... әйел ... ... түскен қыз-келіншектерге қалыңсыз үйленген.
5. «Орыс байыса үй салады, қазақ байыса қатын алады» дегендей, ... ... әйел ... қыз айттырып, бірнеше рет төсек жаңғыртқан.
«Бала – белде, қатын – жолда», «Қатын өлді – қамшының сабы сынды» ... ... ... ... төсегі жаңғырады, кедейдің қатыны, өлсе, басы
қаңғырады» деудің астарында әлеуметтік теңсіздік жатыр.
Көп әйел алудың ең түпкі, ... ... ... ... ... ... басқа аталастарына өктем болу, өз ықпалын жүргізу ... ... ... ... «Еркек тоқты құрбандық» дегендей, 15-інде
ұрын барып, ... ... ... ... ... ... сиреп қалатын.
Әйелдер саны ерлерден көп болғандықтан: Бас-басыңа бай қайда басы қара, ... да ... тиіп ал екеу ара, – ... ... ... Ол ... қыздың
оң жақта отырып қалуы тек қыздың өз басы үшін ғана емес, олардың ата-анасы
үшін де қорлық ... ... да, ... ... ... ... ... болса да, баруға мәжбүр болған. Үшіншіден, ең бастысы,
жаугершілікте орны ... ... адам ... тез ... ... халықтық
мүддеге айналған. Осыдан, ұлттың өзін-өзі сақтау мұратынан көп әйел алу
қажеттілігі туған. «Ең жаман ... ... адам ... ... ... ... ... өспес, ұрпақ көбеймей ұлтың өспес» дегенді ел есінен
шығармаған. ... ... ... «Халықтардың тағдыры – қыз-
келіншектердің ... ... ең ... мәні осы ... ... ... ... баянды тіршілігі адам санының көптігіне байланысты
екендігін ерте ... ... ... үшін ... ел ... ... ... өмір сүруінің негізгі кепілі болған (94.2-128). Сондықтан да
қазақ қауымы көп ... ... ... ... ... жеке ... мүддесін
ұлттық мүддеге дейінгі деңгейге көтерген. Қазақ ... ... ... жолдарын пайдаланған:
- Қыздың некесіз, жесірдің күйеусіз қалуы жеке отбасының ғана емес, ... ... ... тиер іс деп бағаланған.
- Бірнеше әйел алуға, басқа жұрттар ... ... ... ... ... ... ... жат жұрттан қыз-келіншектерді көптеп әкеліп,
олармен де неке құрған. Сөтіп, жаугершілікте дүркін-дүркін ортайып ... ... ... ... ... ... ... асқан білгірі, атақты
тарихшы Лев Гумилевтің әкесі ақын ... ... «Мен ... бір ... ол: ... ...... (көп қатынды – Е.Қ.), ал нағыз әйел –
моногамды (бір байлы – Е.Қ.) ... ... деп ... Тегіне тартпай
қойсын ба!
- «Он үште отау иесі» деудің екінші мәні 16-17 жасында ... ... ... жас ... егер ол ... ... болып болып кетсе,
соңында ұрпақ қалсын деген игі ниеттен туған.
- Ес біле қоймаған балаларды олжалап, өз ... деп ... ... ... ... басып, асырап, өсірген.
- Тұтқындарды басына үй тігіп үйлендіріріп, әулеттің бір мүшесі ретінде
қабылдаған.
- Жеңілген жұрттың ... ... ... тұтас ауылдарын көшіріп
әкелген. Кейінде оларды сол ... бір ... ... ... ... ... ... босқан жеке топтар мен тұтас руларды паналатқан. Еншілес
ағайын еткен. Олар да ... өте, ... ... ... ... ... ... бұтағы саналып, сіңіп кеткен (73).
Барлық әйелінен туған балалар әкесі бір болғандықтан, өзара қандас ... ... Дала заңы ... ерлі-зайыптылар ажырасқанда балалар
барлық жағдайда да ... ... ... ... ... ... тек сол бала туған отбасының ғана
қуанышы емес, сол ауылдың, бүкіл ... ... ... ... да әр
баланың дүниеге келу қуанышын, оның есею ер жету ... ... атап ... ... дәстүрлі үрдістері болған: құрсақ шашуы (құрсақ
тойы), итаяғын салу, жарысқазан жасау, сүйінші, көрімдік ... ... ... ... ... ... ат қою, ... шелпек, иткөйлегін иттің
мойнына байлау, қарын шашын алу, сүндет тойы, ... ... ... ... тойы, тырнақ алдысы (аңшылықтан олжалы болып алғаш оралғанда), ... ... ... ... ... қандай боларына ерте алаңдап, ұлдарына адал
жар, ұрпағына асыл ана ... ... ... ... Тіршілік
тегіне тартатынын ерте білген қазақтар:
Таудан аққан жас бұлақ
Құймай қоймас ... ... ұл мен ... ... негізге.
дегенді қаперіне ұстап, текті атамен құдаласуға тырысқан. Сондықтан да,
ұлдарына бірінші ... ... ... ... қадір-қасиетін сипаттайтын киелі ұғым. ... жеке ... ... ... ... ... олқылығын
«ұятсыз», «көргенсіз», «тексіз» деген сөздермен білдірген.
Ұятсыз—жеке адамның өзін-өзі тәрбиелей алмаған ... ... ... жеке басына тиетін сөз.
Көргенсіз—сол адамға дұрыс тәрбие бере алмаған отбасын қоса кінәлайтын,
сол кісінің өзіне және оның ... да ... ... ... ... ... ... ұғым беретін, оның бүкіл
ата-тегіне тиетін сөз.
Қазақтар топ ортасында – тәрбиелілік, үлкендер ...... ...... әйелдер қасында – әдептілік таныта алған
адамды «көргенді» деп қадірлеген.
Жақсы ... ... ... ... ... ғой, сүйегі асылдығына
тартады да» деп ... ... ... ... ... неме еді, ... ... не үміт» деп күйінген. ... ... ... артық
мәртебе, соңғысын естуден артық қорлық болмаған. ... да әр ... ... тектілерге ұқсауға талпынған. Тектілік ұғымы өзінше
тәрбие құралы болған. Әр адам тектілерді өзіне пір ... ... ... бір ... ... ... тиым салса да, қазақтар тектілерін әулие
тұтып, аруағына сыйынған, сөйтіп ... өзін ... ... ... қасиет тұтқан қазақтар қыздың әке-шешесімен аралас-құралас
болып, жақын ... өз ... ... ... ... баласы қасқа
тумаса да, төбел туатындығына» сенген. Сондықтан да алдымен мың ... ... ... ... ...... ... жақсы болмағы –
нағашыдан» деп, өз ұрпағының текті боларына ... ... ... ... ... ... ал» ... біріне бірінің көңілі
жарасып достасқан екі отағасы әйелдері екіқабат болса, олар босанбай тұрып-
ақ, ... ұл, ... қыз ... ... ниет қосып, іштегі балаларын
атастырып, достықты жегжат ... ... ... ... «Достықтың
бітер жері—құдалық» дейді қазақ. Мұндай ата-аналарды «белқұда» деп, әлі
тумаған нәрестелерді атастыру салтын ... ... ... ... ... ... ... алма, қайын ал», «Шешесін көріп қызын ал, ... ... бер» ... қағидасын мықтап ұстанған ата-аналар текті жерден қол
үзбес үшін оның жаңа туған қызына «қарғыбау» тағатын, кей ... ... деп те ... ... ... ... бесігінде атастыру арқылы
болған жегжаттықты «бесік құда», «бесік кертті құда» деп атаған.
Көп жылдар бойы ... ... ... ... жаңғыртып, құдалық
қатынасты үзбеу үшін қайтадан құда болып, бір-бірімен тағы қыз алысқан.
Мұны «сүйек ... деп ... ... бұл ... ... – өз ... ... қарсы жақтан қыз алуға ұласатын.
Құдандалық қатынасты үзбеудің тағы бір жолы – әйелі не қалыңдығы өлген
жағдайда ... ... ... Оның ... ... ... ... нағашы апасының (әпекесі) қамқорлығы өз шешесінен кем
болмайтындығы анық, ... ... ... ... ... рас. ... «Жеті жарғысында» балдызын алуға рұқсат етеді, бірақ бұл ... тек екі ... ... ... ... ықтиярымен, еркімен
болған. Қыз әкесі басы бос ... ... ... ... ... ... ... азамат болуы оларды дүниеге әкеліп, тәрбиелейтін
келешек келініне байланысты ... жете ... ... ... ... қалыңдық
таңдау мақсатында басы бос бойжеткен қызы бар үйлерге ... ... ... ... ... ... ... сомдауды оның шешесін таңдаудан
бастаған, яғни немере тәрбиесі тіпті ерте, олар өмірге келмей ... ... ... ... ... ...... соңы, ертеңгінің
басы» деп білген. Онысы, келін тек ұрпақ жалғастырушы ғана емес, ол—ата-
баба ... ... ... ... болашаққа аманат етуші деп білген.
Ұнатса, аттанарда ұл ... әлгі ... ... ... сырмаққа біз шаншып
кеткен. Онысы «қызыңды ұнаттым, жаушы жіберемін» деген емеуіріні. Қазақтар
іс-әрекетіне астарлы ұғым беру ... ... ... ... арқылы
тыңдаушының көңіл-күйін айтпақ хабарының ауанына қарай бейімдеп, тосын
хабарды біртіндеп, ... ... ... жеткізген. Қаралы қаза
хабарды да, тіпті ренішінің өзін де ... ... ... ... ... ... ... туған абзал қасиет.
Ел аузында Бекпембет бидің (шын аты Бекмұханбет) болашақ ... ... ... ... ... бар ... берілді): 19-ғасырдың
бірінші жартысында Еділ – Жайық арасында Бекпембет деген өз заманының
білгір биі, ... ... ... ... ... «Әке – ... сыншы» ғой,
Бекпембет би өзінің Шолтыр есімді ұлына көңілі толмайды. «Балам өте жуас,
момындау, көрегендігі, көргендігі сезілмейді. ... ... ... ... Бұл ... дұрыс тұқым, мұрагер тумай қала ма деп
қауіптенемін. ... ... ... ... сөздің қателігі жоқ. Балама келінді
өзім іздеп, құда түсіп алып ... деп, ел ... ... ... ... салады. Көбіне көңілі толмайды. Тек Сәрет бидің қызын ұнатады.
Бекпембет би ... ... ... сынағаны туралы былай депті:
- Біріншіден, қыздың шашы ұзын, бұрымы толық екен. Нағыз қарақат көз,
қолаң ... өзі. ... ... ... мөлдір келеді, ерін – азаматын
сыйлағыш келеді, оның алдына түсіп, ... ... ... ... ... бөксесі шеңберлі, кең мықынды екен. Ондай адамның құрсағы жайлы
келеді, бойға біткен бала ... ... ... Және ... ... ... ... бала тез түседі. Үшінші бір жақсы ырым ...... ... ... аяқ басқан дыбысын сездірмей, өкшесін жерге ... ... ... жанның ұяңдығы, ибалығы басым. Тарпаң ... ... ... ... ... ... ... басар
болар. Долы қатындарды жүріп келе жатқан түрінен танимын. ... тағы ...... ... ... тіке қарамайды екен. Демек, иманжүзді, ұяты
мол, аса сабырлы, ақылы терең ... ... ... жан ... ... тұрмай ма? Құдайым несіп қылса, Шолтыр балам мен
екеуінен бір ... ... ... ... ... үмітім бар. («А.Т.»
04.08.1994).
Алдын болжағыш әкенің ойлаған ісі ... ... ... ... ұл ... ... (1830). Ол ақылды, зерек, дана адам ... ... ... ... алған, орысша терең сауатты ... ... ... ... ... Ол Еділ – Жайық арасындағы
бұрынғы Бөкей хандығы ізінде ... ... және ... ... ... ... хакім болған. Әділдігімен Мақаш әкім атанған.
Этнограф, күйші, «Жақсы үгіт» ... ... 1898 ж. ... ... жарияланған «Қазақ даласындағы қайырымдылық» атты мақала
авторы («Е.Қ.» ... ... ... ... ... ел ... жинап, қағаз бетіне түсірген әдебиет жинастырушысы
(73).
Бекпембет бидің келінін көз алдыма елестете отырып, ... ... ... құр шырайдан не пайда» деген сөзі еске түседі. Бір кезде ауылдың
көркі ... ... ... арманына айналған, ажары ашық, мінезі жайдары,
жанары жылы, күлкісі әсем, жүрісі ... ... ... ... да ... де ... ... қыздары бүгінде әдеби ... ... ... ... ... сұлу ... да, ... сүйкімді, сонысымен-
ақ табындыратын; бәсең үнмен ақтарыла сырласар ақылдылығымен де, ренішін
төзімге жеңдірер сабырлығымен де бағындыратын; елге ... ... ... ... ... сездіре жүретін; ойыңды айтқызбай-ақ
қабағыңа қарап ... ... ... жасырмай, жымиып қана күлетін; «Ерім
– пірім» деп, қосағына жаны да, тәні де бірдей иіп тұратын; ... ... – сені ... ... / Мен ... – сені көрмей өлмеген»
дегізетіндей адал жар – асыл ... де ... ... жазуға шақ
қалғандай боп азайып барады-ау! Өкінішті-ақ!
Жігіттің қалыңдық таңдап, ұнатқан қыздың әке-шешесінің рұқсатынсыз алып
қашып үйленуі сирек те ... ... Арты үлен ... ... қалың
малға қоса айып төлеп тыншыған.
Құда түспей-ақ ... ... да ... әмеңгерлік жолымен үйлену.
- жарлы жігіттер қайын атасының қолында тұрып, жұмысын істей жүріп, қызына
үйленген. Ондай күйеулерді «күш күйеу» деп ... Кей ... ... ... кім ... ... соның иті болатын күшікке теңеп,
«күшік күйеу» деп атайды.
- өз елінде жанашыр жақыны жоқ кедей ... ... елде ... қуып жүріп
үйленіп, қайын жұртында қалып қойса, оны «кірме күйеу» атағандырған.
Құдаласудың, келін ... қыз ... ... бойы ... ... ... бар. Оларды бұлжытпай орындау екі жаққа да
міндетті болған. Құдандалы болудың мақсаты тек ... ... ... ... ... алыс ... жақындасу, сыйласу, өзіне жегжат іздеу.
Ру мен ру, жүз бен жүз арасындағы құдандалық арқылы халық өзінің ... ... ... «Ұл – мұрагерім, қыз ... ... ... айтылатындай: «Еттің дәмін келтірген тұз – әулие, / ... ... қыз – ... – деуі ... ... ... айтқанда, мыныған
көзіміз жетті: Құдалық дегеніміз – тек қыз ұзатып, келін түсіріп, ұрпақ
көбейтудің ғана қамы ... ... ... ол – әрі ... ... пен
татулықты бекемдей түсуді көздеген, әрі ... ... ... мен
тұқымдық сұрыптауды мақсат еткен ұлттық саясат. «Бүкіл ғылым-білімнің ...... ... екенін бабаларымыздың білгеніне күмәнсіз
сенесің.
Ертеде некеден ажырасу – ... іс деп ... ... ... ... ... ... Ері әйелін тастаса, ... ... ... ... жасау-жабдығын алып кетеді. Ал, ... әйел ... ... онда қара басы ғана ... Екі ... да
балалар әкесінде қалған. Мұндай жарғы неке ... ... ... ... жылдық құдасын таңдаған қазақ олардың ең алдымен алыс атадан,
басқа рудан болуын ең басты шарт деп ... ... ... жеті ... ... ... ... Сол үшін де жеті атасының шежіресін жете ... ... ... ... мәйегі.
Жеті ата үрдісінің тәрбиелік мәні. Қазақтар ұрпақ ... ... ... Ғасырлар бойы сұрыпталып, атадан балаға ... ... келе ... ... қағидалары мен тәрбиелік дәстүр – ... мол. ... бірі – өз ... жеті ... ... үйретуі.
Әрбір қазақ өзінің жеті атасын білуді азаматтық борышым деп санаған. «Жеті
атасын ...... тек ... ... – тексіз» деп қатты сөккен.
Мұны білдіру әр ата-ананың міндеті деп саналған. Жастайынан әке-шешесінен
айырылған ... ғана жеті ... ... ... ... білмеген –
жетімдіктің кесірі». Моңғол-түріктердің тарихын жазған Рашид-ад-Дин (1247-
1318) «Жами ат-тауарих» («Жылнамалар жинағы») ... ... ... ... ата тегі ... шежіреге айрықша мән береді. Олар
бұл шежірені тіпті тілі жаңа ... жас ... да ... ... ... өз ... ... білмейтін, өзінің ата тегін тарата алмайтын
адамдар мүлде ұшырамайды. Бұл – естен ... ескі ... күні ... ... келе ... ... (88.70). ... салт Тынық мұхит
аралдарында тұратын бір тайпада күні ... ... ... ... ... жырын айтатын дәстүрі сияқты, ол тайпаның әйелдері күнде
балаларын ұйықтатарда, өзінің, содан соң күйеуінің ата-бабасының 15 ... ... атап ... ... ... ... ... ұйықтағанша
қайталай беретін көрінеді. Сөйтіп, өз жұрты мен нағашы жұртының шежіресін
балаларының санасына жөргегінен ... ... ... ... ... ( ... Где? ... » интеллектуалдық ойыны. 14.06.2003).
Кәрістердің (корейлер) фамилиясы олардың сонау есте жоқ ерте ... ата ... ... Бір ... ... ... (грузиндер) фамилиясындағы –дзе, -швили қосымшалары олардың ұлт
ішіндегі белгілі бір табын білдіреді екен. Ал қытайларда, ... ... ... Сабырданқызының айтуы бойынша, әулеттің бірінші ұрпағының
аты қытай әріптерінің жазылу ережесіндегі бірінші сызықтан (-) басталатын
әріп ... ал ... ... аты ... ... (+) ... ... қойылады. Осылайша жалғаса береді. Сөйтіп, әулеттің кез келген
ұрпағының атына ... ... ... ... сол адамның сол әулеттің
нешінші ... ... ... ... Оған қоса сол ... ... дәстүрін, ұстанған жолын, тәрбиесін әрі сол әулеттің аз-көптігін де
білуге болады екен. ... ... ... сол, қай ... болмасын өзінің
ата тегін білуді жөн ... ... ... ... жеті ... ... рушылдық деп қорқудың себебі жоқ екен.
Жеті ата ұстанымының тәрбиелік тағлымы ... ... көп ... бала ... назар аударалық. Қазақ отбасылары, ілуде біреу
болмаса, әманда көп балалы болған. ... ... ... ... ... болып, бірі-бірі демеп, жетелеп, «гүл – гүлден рең алады»
дегендей, бірі біріне қарап өседі, бірінен-бірі тәлім алып ер ... ... ... тыңдап, бірін-бірі тосып сөйлеуге, үлкенге – ізет,
кішіге – құрмет көрсетуге дағдыланып, бауырмал, қайырымды, ... ... ... қызы ... ... төзімді, еңбекқор болып өседі.
Өзімшілдік, рақымсыздық, кекшілдік оларға жат ... ... ... ... ... ... арасында көбірек кезігеді.
Жеті ата ұстанымы бойынша жеті атадан аспағандар бір әулет, қандас
туыс болып есептелген. Олардың күн ... ... да, ... қоныс, жайлауы
да қысы-жазы бірге немесе қатар, ауылы аралас, қойы қоралас, бір ауыл – бір
бауыр болып септесе, ... өмір ... Бір ... тараған туыстар
бірін-бірі жақсы танып, ағалы-інілі, апалы-сіңлілі болып, ...... ... ...... ... ... бірдің – күйі бір, қуанышы бір, мұңы бір», «Ай көрмесең – ағайын жат,
жыл көрмесең – ... ... ...... бермесең –
алыспайсың» демей ме. Осылай тәрбиеленген ұрпақ ... ... ... пана ... ... демеп, қамқорлығына алады. Сондықтан ... ... мен ... ... ...... қасыңда жүрсе –
қамқоршың, артыңда жүрсе – қорғаушың» деген. «Жат – сыйласарға, ағайын –
жыласарға» ... де сөз бар. ... ... – ең ... ... ... ... Көшпелілер заманында дүркін-дүркін қайталанып
тұратын ақсүйек жұттан кейін ел іші ... ... ... ... – бір ... ... – бір оқтық» дейтіні содан. Осындай аштықта да,
тіпті, мамыражай ... ... да ісің ... ... ... ... ... жықпау қажеттілігі туындаған. Ағайынның қуанышына да,
ашу-ренішіне де, ... да ... ... ... ... ... жаттай сыйла: жат ... ... ... ... ... ... сыйласып, араласып өскен туыстар
арасында ұрлық – ... ...... ... – сырымта сияқты
келеңсіздіктер болмайды. Керісінше, аталастарына сырттай қамқоршы болып,
мал-жанының амандығына алыстан көз ... ... ... ... ... ... қаншыл, ұйымшыл болып өсуіне жеткізген. Жеті атадан
аспай туысқандар арасында қыз беріп, қыз ... ... ... ... ұзақ жылдарға созып, аталастың, ағайынның бірлігін ... ... ... ... ... ... жеті
атаға дейін ұзартуды заңдастырған. «Ағайының көп болса, / Ұлы шерік қолмен
тең» ... ... ... ... ... қыз алысу арқылы қайтадан жақындасып,
құдандалық қарым-қатынас жөнімен бірлікті ... ... ру ... араздық, кейде кіші-гірім қақтығыстар болып тұрған. ... бұл ... ... ... ... ... яғни ... тіршілік жолындағы,
жеке адамдар, ағайын-туыс арасында ұшырасатын жағдай (73).
Жеті ... білу – ... ... ... көз ... ... басқа халықтармен ассимиляцияға түсіп кетпеуіне себепші ... ... ... ... қазақтар ұрпақтарын жеті ата ... ... ... ... ... ... бірлікке, қожырамас тектілікке
жеткізген.
Қазақтар арасындағы дәстүрлі ... ... ... ... ... жат жанынан түңілсін» деген аталы сөз
бар. Адамға сый-құрмет көрсетуді адамгершіліктің бірінші белгісі деп ...... ... ... ... қонақжай, аса бауырмал халық. Әр
қазақ үйіне келген құдайы қонақты, ... да, ... ... ... деп
алаламай, төрге отырғызған. Қыз алыспайтын аталар, құда-жегжаттар, нағашы-
жиендер, жезде мен балдыз, жеңге мен қайны, бажалар мен ... ... ... ... мен ... қайын жұрт пен төркін жұрт, т.б. толып жатқан адам
мен адамның, ауыл мен ауылдың араласу, бауырласу реті ... ... ... ... қауымында туыстық іліктік қатысына қарай әр
адамның туыстық атауы бар, әркімнің сол ... ... орны мен ... бар. ... ... әрқайсысына арнайы көрсетілер ілтипат, құрмет
рәсімдері, жөн-жосығы мен жол-жоралғысы, ... мен ... ... бір ... ол ... дер ... өз ... қалса, оны атқаруға тиісті адамдарды ... ... ... ... жаман атқа қалмас үшін жеті ата ... әр ... ... ... ... ... білу қажеттілігі туған.
Қазақ отбасында әке-шеше ерекше құрметтеліп, ұлықталған. Олардың
айтқанын отбасы мүшелері екі айтқызбай, талқыға ... ... ... болған. Көшпелілердің бұл әдет-ғұрпын ислам діні де бекіте түскен.
Мұхаммед пайғамбардың 106-хадисінде: «Күнәнің қаттысы – ... ... ... қан ... ... тіл тигізу және өтірік куә болу»
(69) деп, ата-анаға тіл ... ең ауыр ... ... ... әке ... шектеусіз болған: өз алдарына отау тігіп, енші алып
бөлек кетсе де, ... ... әке ... ... оның ... ... «Әкеге бағыну – Тәңірге бағыну. Оның алдында күнәһар болу – Тәңір
алдында күнәһар болу» (69.№366) деп білген.
Әке үйі «қара шаңырақ», ... үй» ... Көне ... ... «қара»
сөзі «үлкен, ұлы» деген де ұғым берген. «Қара шаңырақ» – ... ... ... ... деген мағынада қолданылған. Әрі бірнеше ұрпаққа
мұра болып, уақыт табы ... ... ... да ... ... ... ... үйдің күллі шаруасына бөлек шыққан барлық балалары – отау
иелері жәрдемдескен. Бәйбішеден туған кенже бала ғана ... ... ... ... оның ... ... жайылым-
өрісіне, ата қонысына ие болып қалатын. ... ... ... ... ... ... беймәлім кенжесіне өздеріне тиесілі дүние-
дәулетті мұраға қалдырған. Бұл ... ... ... ... деп ... мұрасынан енші бөліскенде кенже балаға тиісті үлес басқа балаларға
қарағанда екі есе ... ... ... бірі өз үлесі болса, екіншісі –
шаңырақ үлесі яғни үлкен ... ... ... ... ... ... ауысса
да, қарашаңырақ әкесінен тараған барлық ұрпақ үшін қадірлі, қасиетті орда
есебінде ... Оған ... ... ... ... ... ... кәде-сыйлықтар, соғым сойғанда сыбағалар әкеліп тұрады. «Қазақ
дәстүрі тек ата-ананы ғана ... ... ... ... ... Әке-шешені құрметтеу ғұрпы жалпы жасы үлкенді, ... ... ... ... болса да, ... деп ... ... ... ... жасы кішілер өздерінің қауымдағы орны мен
дәрежесі қандай болса да одан ... сөз ... оның ... ... ... ... Жасы ... адам дастарқандағы астан ауыз тимей, басқалар
қол созбаған.
Қазақтар біреуді жасына қарап сыйласа, біреуді ... ... ... ... ... ... тұңғышы бастаған. Көш алдындағы ноқталы ... жол ... ... тұңғышын «ноқта ағасы» деп атаған. Ол «келер
ұрпақтың көш бастаушысы – ... ... ... ұғым ... ... ... үлкен деп саналып, құрметке ие болған. Кенже бала әке ... ... ... ... ... ... жасы кіші ... да,
«қарашаңырақ иесі, жолы үлкен» деп, оған да құрмет көрсетілетін.
Қазақтарда тұрғы, тұрғылас деген сөз бар. ... көп ... ... ... ... ... ұғымда қолданады. «Қазақ тілінің
түсіндірме ... де ... ... ... ... ... басқа
мағынада қолданады. Мысалы, Қазақбайдың «төл басы» Тұңғышбай мен кенжесі
Алпысбайдың жас айырмасы – 42 жыл! ... 18 ... ... ... 60 жастан асқанда тоқалынан Алпысбай туған. Сол жылы
Тұңғышбайы немерелі ... атын ... ... Бір жылда туғандықтан
Қазақбайдың кенжесі Алпысбай мен ... ... ... деп ... ... тұрғылас емес. Себебі, Алпысбай – ата баласы, 42 жас кіші болса да,
Тұңғышбаймен тұрғылас. Екеуі де бір ... ... ... яғни олар
Қазақбайдың бел балалары. Ал Байбол одан екі ата кіші ... ... ... да, ... жолы ол үшін ... ... делінеді.
Мұндай жағдайлар – кенжебайлары мен немере, шөберелерінің шүйіншісін қатар
сұрау қазақ қауымында 20-ғасырға дейін жиі кездесетін, еш ... ... ... жай ... ... бойынша, екі адамның үлкендік жолы
бірдей болса, яғни бір буынға ... ... ... ... жас шамасында
бірнеше ондаған жылдар алшақтық болса да, ол екеуін тұрғылас деп атайды.
Тұрғысы үлкендер ата ... жолы ... деп ... ... ... жұртына көрсетуге міндетті ... ... көп ... жаңа түскен жас келіндер қайын атасы мен ... ... ... тиісті;
- ерінен бөтенге беті мен қолының ... ... ... ... ... ... кесе ... қайын жұртының жолы үлкендеріне сәлем жасау; ... ата, ... ... үш рет ... ... үлкендер әңгімелесіп отырғанда, олардың әңгімесіне ... үйде кісі ... ... ... не ... ... ... көзінше дауыстап сөйлеспеу;
- балаға шаңқылдап ұрыспау,т.б.
Отауы бөлек келіндер ата-енесі ... ... ... ... шықпайды,
төсегіне жатпайды, отырмайды да. Тіпті олар ... де, ... ... ... ... киелі деп есептелген.
Қазақ дәстүрінде ат тергеу ғұрпы келіндерден қатты ... ... ... атын ... еш ... атамайтын, оның аға-інілеріне,
апа-қарындастарына, жасы үлкен абысындарына лақап ат қоятын. Үлкеннің атын
атамай, оған арнайы ат ... оны өзі ... ... сақтауды үлкен
әдептілік, көргенділік деп есептейтін, ондай келіндерді ел ... ... ... Ат қою – ескіліктің емес, естіліктің, ізеттіліктің белгісі,
сый мен қошеметтің үлгісі. «Қамшының ... ... ... ... ... ... өткенге не жетсін!» дейтін жақсы дәстүрдің жоралғысы. Қайнаға,
қайныларына: тетелес, ортаншым, тентегім, биаға, мырза қайнаға, сері ... ... ... т.б., қайын ене, абысын, қайын бике, қайын ... әже, ... ... ... көзім, еркежан, үкілім... т.б. әдептен
аспайтын, құлаққа жағымды ат қойған. ... ар ... ... ... ... ... ... ұлыма жеп жатыр.
Жанымаңызды ... ... ... тез жете ... ... ғой, ... ... жан ұшырып шырылдап жүрсе де, қазақ ... ... аты: ... ... ... Қойлыбай, Бөрібай,
Кездікбай, Қайрақбай екен. Тағы бір әңгіме: ... ауыл ... су ... ... ... «Бұл кімнің ауылы?» деп сұрапты. Сонда
келіншек: «Өзінде ғана бардай, өзге ешкімде ... ... ... ... бұл ауыл – ... ... ... екен. Әйелдер күйеуінің де атын
атамай «отағасы», «біздің үйдің кісісі», «пәлен жанның әкесі» деп атаған.
Бүгінде жасы кіші ... ... ... де, кім ... да,
атыңды ғана емес, әкеңнің есімін де қосып, баттитып тұрып бетіңе ... ... ... ... ... алған «өнегесі». ... ... ... кішіге ілтипат көрсететін қасиетті дәстүрінің
жойылуға бет алуы осыдан басталғандай ... Ене, әже ... ... ұлым ... ... ... ... деуі де – ұлы ұлағат. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жігер қосуы;
ұлдарының намысын жанып оятуы; келіндеріне ... өмір ... ... ... шағында да, сыйла, қадірле, төбеңе көтер» деп, ... ... емес пе! ... ... әйелдерді құрметтеп, ардақтай да білген. «Қызыңды күйеуге
бергенше аяла, әйеліңді өлгенше аяла» деген. Әйел – ... ... ... ...... ... мен ... кері әсер етеді.
Қазақ «Соры қалың жігіттің әйелі ... ... ... ... ... ... атың
өлмесін, қартайғанда қатының өлмесін» деген. Қазақтар қыздарының бетін
жаппаған. «Қыз – ... деп ... ... ... ... көп ... оны ... қатты қадағалаған. Әйелдердің әрбір оғаш қылығын қалт
жібермей бағып, бетіне басқан. «Әйел жолы – ... ... ... ... ... де ... туған-туысқандары оның әрбір аяқ басқанын аңдып,
кейін ... сөз ... ... ... ... ... тыю» жасаған.
Қызға осыншалық тыйым салудың себебі, егер қалыңдықтың абыройсыз екендігі
дәлелденсе, ... ... ... ... ... мал ... ... жақта отырып екіқабат болған қыз қалыңсыз ұзатылған. Некесіз бала тапқан
әйелге де құрмет көрсетілмеген. Некесіз туған баланы ... ... ... ... арлы ... ... еткен. «Қарындасы адал ер
бақытты, келіні адал ел бақытты», ол үшін «Ұлың өссе ұлықтымен, ... ... ... ... де ... ... тарапынан қойылатын талаптар бар. Ибалық көрсету
күйеу үшін де үлкен борыш саналған. Күйеу қайын жұртына келгенде төрлетуге
болмайды, егер баса ... ... ... онда ... не ... не ... ... теңгермейтін оспадар деп саналған. Күйеу де әйелінің аға-
жеңгелеріне ат телуге міндетті болған. Куйеудің де, ... де жолы ... мен ... ... ... ... нағашы жұртына
еркелеуіне, батым болуына ... ... ... ... ... серкеш борышты». Сондықтан да, жиен қалаған нәрсесін (жүйрік ат,
тайпалған жорға, қыран бүркіт, құмай тазы, ... ... т.б.) ... қолынан, бермесе «жолынан алуға» ... ... Ол үшін ... ... ... ... сот жоқ» деген сөз осы дәстүрге
орай айтылған. Нағашы жұрты ... ... ... ... ... елге ... ... қыздардың, немере, шөбере, тіпті
аталас елдің қыздарының балалары ... бөле ... ... ... қыз ... ... болса, бөлелерге, шешелерінің бір-біріне
қаншалықты жақындығына қарамастан, үйленуге рұқсат ... ... аса бір ... ... ... ... болады. Жат
жерде жүрген ағайындас екі қыздың ... сөз жоқ, ... ... күйеулерінің де жақын-жуық, сыйлас-тату болуына әсер етпей қоймайды.
Туыстар арасындағы ... ... үлгі ... мен бөле, бажа
мен бажа арасындағы қатынастар. «Төрт аяқтыда бота ... екі ... ... «Бөлем, бөлем үшін өлем» деген мәтелдер осыны аңғартады.
Қазақтар – ... ... ... ... Сондықтан да, ел мен ел
арсындағы қандай қиын дау болса да ақыры ... қыз ... ... ... ... «мың ... ... пен сыйластыққа жол салған. Тәуке
ханның «Жеті жарғысында» «Судың түбін шым ... ... ... ... деген билер шешімі болған. «Күйеу—жүз жылдық, құда—мың жылдық» деп
қастерлеген. Қазақтар ... ... ... ... ... ... ... құдағилар әзілдеспейді. Құда мен құдағиға
көрсетілер сый-сыяпат, сыбаға, тартудың қалыптасқан жөн-жосықтары бар. ... ... ... мен бойжеткенше ойнай береді. Бұл ойындарда ешбір ... ашық және ... ... ... әрі ... кек ... Жеңге
мен қайын, жезде мен балдыз ойыны да осы іспеттес. «Бұл ... ... ... ... ... ... тиетін «бота қалжың», бүкпесіз
әзіл, кекесінсіз күлкі, оспақсыз ойын түрінде аса ... ... Бұл ... ... ... ... ... жұртына, балдыздардың жезделеріне, жасы ... ... жасы ... ... деп ... құрбы-құрдастар арасындағы сыйластық, сырластық ерекше жарасымды
болған. Құрбы-құрдастар – бір жылда туған ... ... деп бір ... ... атайды: құрбы қыздар. Бірақ құрдас қыздар демейді. Құрдас
деп бір ... ... ... ... ұл мен ... ... Құрбы ұлдар деп
атамайды. Құрдастық—қазақта достықтың ... ... ... ... ... туыстық алыс-жақындығына қарамастан, өмір бойы тату-
тәтті болып, еш уақытта бір-біріне қиянат, қастық жасамауға ... ... ... қатты қалжыңдасады. Қандай қатты қалжың, ойын болса да
көтеріп, кек алмаған. Қазақта «байы құрдастың—бәрі құрдас» деген сөз ... ... ... ... ... ... болғаны, әйелдерінің
құрдас болу-болмауы шарт емес, әйелдерінің үлкен я кіші болуына қарамастан
олармен де құрдастарша ойнай беретін. ... ... ... ... ... «жан ... деп ... Жасы құрдас емес – жаны, рухы
құрдас, мінез-құлқы үйлескен, бірін-бірі ұнатып, сыйласқан адамдар.
Мына қатігез заманда, ... ... ... ... еркелеу, көңіл аулап еркелеу, әнмен, әзілмен еркелеу, әдептен озбай
шаш сипап, самай сипап аймалап ... ... ... ... ... ... сыйластық иірімдері азайып, бірте-бірте қасаң тартып бара
жатқандай. Сенің өміріңді ұзартатын да, ... да ... ... «Ағайын тату болса—бас көп, абысын тату болса—ас көп» деген сөз
бар. Көп ... ... тату ... көп» деп қате ... Ағайын тату
болса, олар ынтымақшыл, ... ... ... ... ... ... сияқты қасиеттерді шыңдайды. Бауырмалдық ағайын
санын ... ... тату ... көп» ... ... ... ... жібермес үшін, өзгеден зәбір көрмес үшін, ағайын-туыс,
жақтастарының көп болуын естен шығармаған. ... өмір ... ... құрылым туғызған қажеттілік.
Туыстар арасындағы өзара міндетттіліктер мен ... ... ... ... ... орындап, қатаң сақтау үшін,
әр адамның кәделі ... ... ... ... ... ... деп жаман атақ тақпауы үшін, жеті атаңды біліп, ... ... ... ... Бір ғана мысал: Қазақтың ет тарту жоралғысын алайық:
бас ... орта ... сый ... аяқ ... ... ... ... табақ,
келін табақ, қыз табағы... Ауыстырсаң – масқара болғаның, ... ... Бұл ... ... ... ... сенімді тетігі
қызметін де атқарған. Бұл—ата-бабаларымыздың ... пен ... ... ете ... ... бойы ... ... әдет-ғұрыпқа, салт-санаға
айналдырған, үлкен-кішіні, алыс-жақынды үлкенге құрмет, көпке ізет, ... ... алар ... пен ... ... ... Бұл—ұлттық бейнеміз, қазақы қалпымыз. Ескінің бәрі ерсі ме,
жаңаның бәрі ... ... ... ... ... үйге ... жүр.
Түстікке едік түтінші,
Дағдысын солар жоқтап жүр.
Сәлем беріп кішілер,
Сауылдап аттан түспей жүр.
Аттанған үлкен ... ... ... ... ... ... көңіл көнерер,
Ұмытып кетсек үлгермей.
Бойжеткен қайынсіңліңнің
Сұрайтын ақыл-ойы бар.
Құпия сырын сен білдің—
Оңаша ішер шайы бар.
Құдамен ... ма ... ... ... ... ... тым тықыр.
Қаймана халық елден кең
Кеп қонса таныс көлденең.
«Адамның күні адаммен»,
Танысар едік ... ... ... ... аз ... ... несібе»,
Кісіден қашқан мәз емес.
Соңғы асын—сүрін – кісі үшін,
Балаға бермей сақтайтын,
Халықтың дарқан ісі үшін,
Табылар салтын ... ... ... әуен—бір қалыпты ырғақпен айтылған, жанға жайлы дауыс, үн,
саз, әуен. Көңіл-күйі, кеңесу, ақылдасу мағынасында да айтылады.
2. Күтінші—дайындалшы.
3. ... ... ас, ... сыбаға.
4. Түтінші—бастамашы.
5. Қатыссыз—қатынаспау, араласпау.
6. Қатыбас—қатігез, қайырымсыз.
7. Қаймана—бөтен, бөгде.
8. Атқардың—күттің, қонақ еттің, парызыңды өтедің.
Туыстық көмек. Қандас туыстар, аталас жақындар ... ... ... қол ұшын беріп көмектескен. Қыз ұзату, келін түсіру,
енші беру ... ... ... де, ... ... үйге аза ... ... қырқын, жылын беру сияқты қайғылы кезінде де, немесе кездейсоқ
апатқа (өрт, жұт, шапқыншылық, т.б.) ... ... ... ... кезінде де, туысқа туыстық жақындығы мен өз ... ... деп ... көрсеткен, бай туыстары сауын айдап, мал берген.
«Туысы бірдің –уысы ... Осы ... ... тіпті, рулық ауызбірлікті,
ынтымақтастықты қалыптастырған. Мұндай көмек ... деп ... Жылу ... қайыр-садақа емес, ағайынның жанын жылытатын ата-бабамыздың адамгершілік
дәстүрі. Жылу ... ... жан ... – ыстық ықыласы сенің жаураған
жаныңды, күрсінген көңіліңді жылытсын» деген ұғымнан туған. Қатал табиғат
аясында ... өмір ... ... не бір ... да жиі ... болып
отырған. Ертең сен жаурасаң, ол да сені жылытады. «Адам күні ... ... ... ... Жылу ... ... ... ертең өз басына
осындай күн туғанда, мұндай ... ... әрі ... салтты бұзғаны
үшін жеккөрінішті болған.
Әке қай баласына болсын енші беріп бөлек шығарарда ағайын ... ... ... ... той ... Ақсақалдар жаңа отауға береке,
бірлік, мал мен бастың көп болуын тілеп бата берген. Әке ... ... ... туыстары өз әлінше мал-мүлік қосады, халық ... ... ... деп атайды. Бір дәстүрдің бұлайша үш түрлі
аталуы көмектің аз, көптігіне байланысты, ең көбі – ... ... ... ен салып, бата беріскен. Ен – төрт түлік малдың бәрінің де құлағын
тіліп салынатын белгі. Әке ... енші ... енін де ... ...... ... болса, ен – отбасылық, үйелмендік белгі.
Туысқандық көмек тек ... ... ... ғана ... зор ... ... той, алты ... сауын айтқан ас беру кезінде де көрсетілген, ... деп, ... ... өз ... ... қол ұшын ... ... той тек той жасаушы жеке отбасының ғана қуанышы емес, тіпті бір ... ... ... ... Бір отбасы той жасаса, оның ағайын-туған,
жұрағаттары көмекке келіп, киіз үйлерін ... ... ... байлап,
астарын әзірлесіп, табандарынан таусылып, тік ... ... ... ... ... Бұдан сырт қалу елдің елдігіне нұқсан келтіргендік,
азаматтық борышты ... ... ... ... ... ... ... панасыз қалған жетім-жесірлерді,
қарайласатын адамы жоқ, салт ... ... мен ... ... я ... ... бағып-қағуға міндетті болған. «Жетім көрсең –
жебей жүр, кемді көрсең – елей жүр, ... ...... ... ... ... келсе, адамға жақсылық жаса» деген. Егер ондай адамдар ел
аралап, қайыр сұрап жүрсе, сол ... ... ... ... ... ... есептелген. Осы дәстүр ел арасында қайыршылардың
болмауына себеп болған. Қазақтар жетімін де, жесірін де, ... де ... ... ... жеп, жартыны жарып жеп, қамқор ... Ұлт ... ... – ұлт ... шыңдаушы. Қазақтың жеті атаға дейін қыз алыспайтын
мызғымас үрдісі оларды басқа ру, ... ... ... жүзден қыз алысып, қыз
берісуге мәжбүр еткен. Тіршілігінің көзі – төрт түлік малының ... ... ... ... ... көктемді өкшелей көк қуалап, судың тұнығын,
шөптің шүйгінін таңдап көшкен ел жылжи отырып, жүздеген ... ... ... олар жыл құсы сияқты ұдайы табиғаттың қолайлы ... ... ... ... ... б.з. 18-ғ.-ына дейін созылған
үш мың жылдық тарихы бар десек, қазақтар 20-ғ.-дың алғашқы ширегіне ... ... ж. ... байлардың малын тәркілеу, зорлықпен ұжымдастыруға дейін
жартылай ... ... ... ... ... пен ... ... қапысыз игеруі, төрт түліктің бабын экосистема мен ... ...... аз күш жұмсау арқылы мол өнім алатын мал ... ... ... «әрі ... ... ... биікке
көтерді» (92.61).
Коммунистік қоғам туралы ілімнің негізін қалаушы К.Маркс «Капитал» атты
еңбегінде «Адамды адам ...... ... оның жан ... әрі ... «Адамды адам еткен – ет» деген екен. Расында да, Адам атаны еңбек
етуге итермелеген күш – тамақ ... ет жеу ... Еті үшін ... амалдарын, құралдарын іздеуге, яғни ойлауға мәжбүрлік туған. Аңды
өлтіру үшін, өзінде жыртқыш аңдарда болатын не азулы тіс, не ... ... аңды ... ... ... ұстайтын екі қолды босатуға,
сөйтіп екі аяқпен жүруге, мәжбүр болған. Еттің қалаған уақытта ... үшін ... ... ... ... үй жануарына айналдырған. Осыған
қарап, «Адамды адам еткен – ет» екеніне күмәнсіз сенесің.
«...технократтық өмір салт бел ... ... бұл ... ... атаулыны
тек қана малдың тұяғымен жасауға болатын еді. Қысы ... жазы ... ... суы ... шөбі ... иен дала тек малдың тісіне ере білсең ғана ... ... (93.78) ... ... адам ... адамдардың
басым көпшілігі, Ш.Уәлиханов айтқандай, «мұңсыз, қамсыз» ғұмыр кешті. Жан
қинамай жан баққан, тер төкпей мал баққан көшпелі ... ... ... ... ... көріп, көзі тойып, көңілі тояттап, күн ыссыда тоқты-торпағын,
қара суықта кәрі-құртаңын, қыста қысыр биесін сойып жеп, ... мен ... кең ... ... ... бейқам тіршілік кешкен. Өз ... ... өзі ... өзі ... ... ауыртпалығын салмайтын, жан
қинамайтын, ерекше күтім мен бапты да тілемейтін мал жарықтық ... ... ... ішсең—сусын, жесең—тамақ, кисең—киім,
мінсең—көлік, жүні—киіз, киіз—үйіңіз, тоқысаң—кілем, алаша, ... Бір ... ... ... бақытын бақташылықтан тапқан.
Жылда қайталанып отыратын мың жылдық көштер кезінде және жыл – он ... бір ... ... ... ... жаз жайлаудағы алаңсыз жайма шуақ
жадыраңқы күндері ... ... ... ... халық құда-жекжат тауып,
қыз ұзатып, келін түсіріп, тойды тойға ұластырып, мәре-сәре болады. Сөйтіп,
Алтай, Арқа, Алатау, Арал, Орал, Атырау ... ... ... ... ... «қарға тамырлы» туыс ел болып шығатын.
Жеті атадан әріге ұзатылған қыз ру мен ... ... мен ... жүз
бен жүздің арасындағы қарға тамырлы туыстыққа жол ашып, қазақтың ... ...... ... қамтамасыз етуге себепкер болады.
Әрбір ұзатылған қыз өзі шыққан ортаның тілін, дәстүрін, ән-күйін, аңыз-
әңгімесін, қол ... киім ... ... ... тәсілін, әдет-ғұрып,
адамгершілік жөн-жосықтарын, т.б. ... ... ... ортаға дарытып
отырған. Мына сөздерге құлақ түрелік:
1. Еркек – үйдің ... әйел – ... ... Ердің құты – үйінде (қазақ
мақалдары).
2. Өмірден шынайы дос тапқан адам – нағыз ... ... Ал оны ... ... адам – одан да ... адам ... ... Бақытым – қос
қолым және қосағым (Қырым татары мақалы).
3. Шаңырақты еркектер көтеріп ... үйді ... ... (Ғ.Мүсірепов).
Әйелдер адамды бесігінен бастап баулиды. Өмірдің ірге тасы солардың қолымен
қаланады (Н.И.Пирогов).
4. Әйел бір қолымен бесік тербетсе, екінші ... ... ... (Имам
Хомейни). Ерлер ұлды тәрбиелейді, ... ... ... ... ... ... әмір өз қызын бағынған әмірге күйеуге беретін ... ... ... неке деп ... ... «Ұл – ана баласы» дейді
екен. Күшті әмірдің қызынан туған ұл ... ... ... ... Тақ мұрагерін тәрбиелеуші анасы – күшті әмірдің қызы. Ондай мұрагер
нағашы жұртының жанашыры, ... оң қолы ... ... ... ... ... өсиет қалдырыпты: «Менің ұрпақтарым өздері ... ... ... ... ... туған балаларын өз
тақтарына мұрагер етпеулері керек. Адам ... ана ... ... ... әке ... ... ... ана еліне (нағашы жұртына) тартып кетуі
мүмкін» (І.Есенберлин. «Алтын орда», 2-9). 9-11-ғ.лар ... ... ... ... ... ... «Қорқыт Ата кітабында» Оғыз белінен
өнгенімен ұлты бөтен, жат жұрттық қатыннан (пері қызынан) туған баланың өз
ел-жұртын қан ... ... ... ... тонауы жайында айтылады.
Өскенде ана еліне – нағашы жұртына ... оның ... ... ... жат ... ... туған ұрпақ туралы қағиданың ... 4-5 ... ... ... бұл ... ... беруі осы қағиданың
түбі түркі жұртынан, түркі ... ... ... ... ... ... – ежелгі саясат. Қытайлар өздерін
жаулап алушыларға қыздарын беріп, талайын қытайландырып ... ... ... бір бөлігі, т.б. Түрік қағанатының әлсіреуіне де
қағандары мен қолбасшыларының қойнына еніп, ... ... ... ... ... себепкер болған. Олар өздерінен туғандар мен басқа әйелден ... ... ... өршіту арқылы ел ішіндегі алауыздықты үнемі
қоздырып отырған. ... ... да ... қыздарының аярлығынан жоғарыда
аталғандардың кебін құшты. Жөйттер күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... ... деп есептемейді, Израилдің
азаматтығына қабылдамайды. Арнольд Тоинбидің: ... ... да ... ... ... шындық бар. 20-ғ.-дан бастап қазақтардың
орыс қыздарына үйленуі етек алды. Оның салдары көз алдымызда; тілі, ... ... ... ... ... жылға көбеюде. Бүлар нағашы жұртының
қолбаласына айналуда. Жоғарыда айтқанымыздай, 20-ғ.ға ... ... ... қыз ... басқа ұлттарға қыз беруі өте сирек кездескен.
Сондықтан да ... ... таза ... ... жеті ... ... және ... жағдайлар әсерінен
болатын ырықсыз қоныс аударулар рулардың өзара араласуына, басқа ... ... ... ... ... Сөйтіп, ғасырдан ғасырға ұласқан
жеті ата үрдісі нәтижесінде ұдайы қан алмасуы мен ... ... ... ... ке, тұтастыққа жеткізген. Жеті ата үрдісі Моңғол, Қытай
жеріндегі қазақтар мен Еділ, Жайық бойындағы қазақтардың, ... ... ... мен Сыр ... ... тілі, дәстүрі, салт-санасы,
наным-танымы, ырым-жырымы да бірдей болуын қамтамасыз еткен. Қазақтың ... «Ана ...... ... ... сондықтан. 50,3 мың шаршы шақырым
ғана жері бар, 1,5 млн.-дай ғана халқы бар Дағыстандықтар 4 ... ... ... ... ... ... ... көрші ауылдардың
адамдары бір-бірімен тілмаш арқылы сөйлескен. Ал, ... ... ... ... өзі ширек тәулікте шекесі қызып әрең ... ... ... ... теріскейінде тоң қатып жататын, жеріне 55
Дағыстан республикасы сыйып кететін 12 млн. ... ... ... ... ... сөйлейді. Ғажап емес пе!? Алыстан ... ірге ... бір, тілі бір, діні бір, жер ... қазақ жерінен шамамен 8 есе аз
өзбектер ... ... ... ... ... деп ... бірнеше
диалектіде сөйлейді. «Жақсы заңың болғанша, жақсы ... ... ... ... ... ... мен аналары өз жүрегінің от-жалынымен, мейірім-
шапағатымен ... ... ... сезім-түйсігін, мәдени-рухани
біртұтастығын елеусіз ғана шыңдап отырған» (77.43). Жас ... ... ... ... ата дәстүрін дарытатын, ұрпағына ұлтының «МЕН»
дегізер қадір-қасиетін танытатын – Аналар. Сондықтан да ... ... ... ... кетеді» деген. Себебі, ана сүтімен бойға ... ... ... ... айтқан ақыл, аманат-өсиеті ... ... ... ... ... ... ... елінің амандығын, жерінің бүтіндігін ат жалында жүріп қорғаса,
қазақ қыздары тал бесікке асылып отырып-ақ ұлтының мәдени-рухани ... ... (92.66). ... да «Ұлт ... қыз-келіншектердің
қолында» (М.Әуезов), «Ұл өссе – ұрпақ игілігі, қыз өссе – ұлт ... ...... ... ... – ақжаулық, үшінші байлық – бір
бие, екі сиыр, он саулық» дейміз.
Сұмдық-ай!
У берді ме сусын деп, су ... ... жұм да жұта бер ... ... Құдайберді
«Қазақстан Республикасы «Неке және отбасы ... ... (1998 ж. ... ... 2001 ж. 24 ... ... мен ... бойынша, біздің тақырыбымызға тікелей қатыстысын ғана атасақ,
әке-шешесі бір балалардың некеге отыруына тыйым салынған ... ... ... «Заңмен тыйым салынбағанның бәрін істеуге болады» емес пе! ... ... ... ... яғни ... ... ... ағалы-інілі
екі кісінің балаларына да бір-бірімен үйленуге рұқсат ... ... ... ... ... ... некеге отырып, ерлі-зайыпты атанып, қан
араластырғанына куә бола алады екен?! ... ... ... ... ... деп ... ... (Құдай оның бетін аулақ қылсын!), әке-
шеше, ата-баба тоқтамы заң ... ... ... заң оған – ...... ... Сұмдық-ай! Не деген «кемелденген Қазақстандық
демократия» !
Бар қазақ—бауырым! Қазақта «Жеті атасын білген ұл жеті ... ... ... ғана ... ұл ... мен ... ... деген сөз бар. Ата-бабамыздың
осы ұлағатын ұғынуға ой ... ... бе? ... орай ... ... ... болса да, келтіруді жөн санадым. «Жеті атаны
білу деген не? Ол сен ... жеті ... атын ... ғана ма? Жоқ, ол ... жеті ... тарап, өсіп-өнген ұрпақты – Ұрымға кеткен ұлдың, ... ... ... ... ... елін білу деген сөз. Осыларды тарата
тани білсең, бұрынғы туған ... дара ... ... ... ағайын,
ілік, жұрағат болып өріс жаяды. Сөйтіп жақындарың бір ... ... ... ... ... желі тартады. Соның бәрі алысың емес – жақыныңа, жатың
емес – бауырыңа айналады. Бірі – туған ... бірі – ... ...... жиеніңнің жұрты. Енді бір жұрт – атаңның ... бірі ... ... ... ... ... өз алдына бір сала. Қайда қашпақсың! Өз
еліңе өгіз болып жегілсең, өзгенің қамын ойлап сөгілесің. ... ... ... ... ... осы» (86.12)
Ат жалын тартып мінген әр азамат осы жеті жұрттың қайсысына қауіп төнсе,
оны қорғауды парызым деп ... ... жау ... ... кететін
құпиясы осында. «Қанына тартпағанның қары сынсын» деген де қазақ. Ынтымақ,
бірліктің бір төркіні осында ... Жеті ... білу ... ... ... әрі мұра, әрі тағылым. Текті ұрпақ ... ... пен ... ... ... «Бар ...... деп түсінген, адамды
жатсынбаған. Мен айтар едім:
Тегін білмеу – тексіздік,
Руға бөліну – ... ......... қаруым.
Қазақ қауымы
Рулық құрылым Кез келген ру ішіндегі жеті атадан ... ... ... ұраны мен таңбасын белгілеп, жеке ру ... ... ... ... қаны ... ... ... арқылы нағашыларының қанымен әр сатыда
жартылай жаңарып, жеті рет ... ... ... ... жеті ... ... жетінші атасының қаны соңғы буында өте аз ... ... да, дана ... жеті ... ... соң: ... қаны ... рулардың қанымен жеті рет араласып, жаңарды. ... ру ... ... қыз берісіп, қыз алысуға болады» деп ... ... ... атап ... Жеті ... ... тұқымы өскен елдің
ақсақалдары жиналып, «жеті ... ... ... яғни жеті ... кісі
шақырып, ала арқан керіп, ала жіп аттап, боз бие ... ... деп, ... ... ... (92.68), ... ұранын атап,
таңбасын белгілеген. Рудың ноқта ағасын, биін атаған. Қариялар бата беріп,
қыз алысуға ресми рұқсат ... ... жеті ... асқан жастарды кезек
айттырысып, тойдан той жасап, ел іші мәре-сәре болған.
«Ру» (айтылуында «ұру») сөзінің ...... «Ұр» сөзі ... ... ұрпақ, жұрағат, бала ... ... ... Бұл ... ... ұрпақ, /ұ/ру, үрім-бұтақ, үрпі (емшектің немесе еркектің
жыныс мүшесінің ұшы) т.б. сөздердің ... ... қиын емес ... ... әр ... өз ... өз ... болған. «Таңба» сөзі таң,
таңу деген сөзден шыққан, ... бір ... ... не таңып тастағандай,
түспейтін, өшпейтін мәңгілік белгі дегенді білдіреді. Таңба – рудың ... ... мөрі ... Ру таңбасы гербтің шығуына негіз болған.
Көшпелілер ру мүшелерінің малына (жылқыға) темірмен күйдіріп басқан, ... ... ... ... ... ... құлпытас пен сынтасқа ойып
жазған, ру, тайпа жалауларына суретін салған. Бірнеше ру бірлесіп ... ... ... ... ... ... ... ойып жазып, белгі
соғылған. Бетпақдаладағы «Таңбалы тас» ...... ... ... ... ... ... Үш жүзде де бар: ... ... ... Абақ ... ... Керей, Тарақты, Шанышқылы,
Ошақты, Сіргелі...
Ұран – кісі есімі, ата-бабаларының немесе сол ... ... ... ... ... сеніп, оған сыйынуынан шыққан. Ұран шақыру – АТ
ОЙнатып, АТОЙ салу, ... салу – ... ... ... ру мүшелерін
аттанысқа, соғысқа шақырып жар салуы, қиқулап аттан салуы, ұрыс ... ... ... ... ... Ұран салғанда қолына қару
ұстай алатын әрбір азамат ешкімнің арнайы атап шақыруын ... ... ... атқа ... ... ие болған әулетті сол атадан шыққан, ел сөзін ұстаған,
аталастары арасында елеулі салмағы бар, абыройлы атаққа ие болған ... адам ... ... ... жер әулеттің, рудың қауымдық ортақ
меншігі болып саналған, жер, суды қауым болып бірлесіп ... ... ғана ... ... ортақ болған. «Күн ортақ, Ай ортақ, көш жолы
ортақ» деген сөз содан қалған. Шөптің шүйгінін, ... ... ... ... орай ата-ата, ру-ру болып белгілі бір аймақта, жерді ... ... ... деп ... бөліп, көшіп-қонып жүретін киіз
туырлықты, ағаш ... ... ... ... ... ... ... игілігі мен көтерер қиындығы да ортақ еді. ... ... жоқ. Кез ... ...... өз руының адамы, содан кейін барып –
қазақ. Рудың әрбір мүшесінің тағдырына бүкіл ру ... ... ... ... құтқарысу міндеттілігі туған. Руласы басқа рудың адамының
қолынан мерт болса, оның құнын бүкіл ру ... ... ... ... бүкіл ру болып төлеген, Жұтқа ұшырағанда немесе жау шауып, ... тұяқ ... ... әкеткенде, бүкіл ру болып жылу беріп, сауын
айдап, аштыққа ұшыратпаған. Рудың әр мүшесі өз қауымының оны ... ... ... өзі де ... ... міндетін атқаруға әрқашан
да дайын тұрған. Рулық тұтастық жуық ... ... ... өше ... адам өз ... ... ... ерікті болған. Бірақ өз үйірінен
айырылып, шетте жүрген соқа басты адам өмір бойы ... ... көз ... болып, «кірме» атанған. Ешкім кірменің жоғын жоқтап,
сөзін сөйлемеген. «Өз ... жат ... ... қара ... ... ... көлің, сағынып қонар көлің,
Әр қашан да, ер жігіт, туған ... ғана ... ... ... қайғы шерің.
Әр ру өзінің телі-тентегін өзі тыйып, тентекке – тез, асауға – ... ... ... ... ... ... ел ... сыйластықты қамтамасыз етіп, тыныштық орнатқан. Рулық салт-
ғұрыптарды бұзған адамды «Қара найза» деген ... ... ... ... Ол жазаға кесілген адамды жүресінен отырғызып, оны айналдыра ... ... ... ... ... ... ... буып байлайды. Әрине,
одан адам өлмейді, бұл – «ел қарғысына ұшыраған адам» деген символдық ... бар ... «Қыз ... фильмінде Бекежанды осылай жазалағаны
естеріңізде болар. Оны біреу өлтіріп кетсе де, басыбайлы құлы етіп алса ... ... ... мен ... болмаған көшпелі елде бұдан асқан
ауыр жаза болар ма? Жат ... ... ... ... өмір сүру ... әр ру ... өз руына басы байлаулы өмір кешкен.
Көшпелілердегі бұл ... ... ... қытайлар,
европалықтар оларды «құлдар» деп атаған. Бірақ тайпа мүшелері құл ... ... ... ... тең құқылы өмір сүрген.
Көшпелі тұрмыс-салт тіршілік тірегі болған қазақтар ... бойы ... ... ... ... ... шағын-шағын ауыл болып,
аталастар, руластар ... ... ... ... Әр ... әр ... бір батырдың, я беделді би мен байдың маңына ... ... ... Олар ... ... ... паналаған елді жауға алдырмай,
жұтқа ұрындырмай, аштыққа ұшыратпай, аман-есен болуына жауаптымын ... ... ... деп ... ... өмір ... ... ауызға тиеді», «Байдың малы ортақ» деген мәтелдерді тудырған.
«Байдың малы белгілі дәрежеде ... ру ... ... қоры ... болған.
Табиғи ортаның құбылмалы сипаты, малдың ... ... ... ... ... ... ... және т.б. жағдайлар көшпелі шағын
руларға ылғи да ашаршылық қатерін төндіріп тұратын. ... ... ... ішіндегі ауқатты адамдардың дәулеті барша ағайынның жан сақтар нәпақасы
болған» (77.243). Тәуке ... ... ... байларды кедей туыстарына
сауын беруге, малдың майын ... яғни ... ... ... ат, түйе беруге міндеттеген. Апатты жағдайға ... ... ... ... міндетті деп саналды.
Ру, тайпа – күн көріс қамы үшін, малын, жерін, ... ... ... ... жем болып кетпес үшін, өзара қауымдасып бірлесіп, ... ... ... ... ... белгілі бір тобы,
қандық, биологиялық қауымдастығы. Рулық, тайпалық құрылым жер ... ел ... ... ... ең ... жүйе ... ... құрылым –
көшпелілер қоғамының іргетасы. Бүгінгідей әкімшілік-аумақтық шекараларға
бөлінбеген ұшы-қиыры жоқ ұлы ... ... ... көшпелі ұлыстарды
басқарудың ру-тайпалық жүйесінен басқа ... ... ... ... ... елді ... ру-тайпалық жүйесін бөлінудің белгісі деп
түсінбей, қазақ қауымын басқарудың өзіне ғана тән ... деп, ел ... ... бірігудің жолы деп ұғынсақ – ақиқаты осы.
Қайсысы қауіпті? Қазақ дәстүрінде жасы кіші ... ... ... ... ... беруге міндетті. ... ат ... ... сырттан келген адам үй ішіндегілерге, ер адам әйел адамға
бірінші болып сәлем беру ... ... Егер жасы ... ... жасы кішісі қайыра сәлем беріп, кешірім сұрайды. Ежелде ... адам екі ... ... ... «Армысыз, Ата?» деп кішілік
ілтипатын білдірген.
. «Армысыз?» сөзінің мағынасы ... ... ...... – таза ... қолданылған. Моңғол тілінде – таза, мөлдір
деген ұғым береді. Түбірі – ары, ар(ы)у ... ... ... ... ... ... Арыма – еттен арыма, жүдеме, арықтама. Осы сөз айтылу
ыңғайына қарай қысқарып, арма ... ... ... ... әр ... ... ауырып-сырқаудан, таршылық-жоқшылықтан, бәле-
жаладан жазықсыз жапа ... ... т.б. ... ... ... осы аталған кеселдердің біріне ұшырап, арыма, еттен тазарып жүдеме
деген игі тілектен туған сөз. Ары ... ... ... арылу, арулап
көму туынды сөздерінің таза, пәк, тазару, ақталу, құтылу, тазалап көму
деген де ... бар. ... ... ... сөзі ... ... ... ба? Амансыз ба? деген мәнде ... ... ... түбірі – ары – арықтау, тазару. Ә.Марғұлан «Таңбалы тас жазуы» деген
еңбегінде «Нәсап ... ... ... ескі ... бір ... өлең ... ... қарашыңмын,
Ұнатпасаң жай жүрген алашыңмын.
Жолым ақ, қолым таза, ісім ... бола ... ... мен. ... ару» ... – ісім ... адал деген мағынада қолданылып
тұрғандығын ежіктеп түсіндірудің қажеті бола қоймас. Намыс ... сөзі де осы ... ... ... ... қасиетім таза, ұялатын
ісім жоқ» дегенді білдіреді. ... : ... ... ... ... да, ... ... демейді таныса да», – деп қара өлеңіне қосқан. «Қазаққа
«Арма?» десең, ... бар ма?» ... деп ... де.
«Бар бол, балам!» деп сәлемін ықыласпен алған ... ... елің ... деп ... руын сұраған. «Қай туған баласың?» немесе
«Сүйегің кім?» деп те сұрайды. Ру – сол ... ... ... ...... ата тегін білдірген әрі қазақи ... ... де ...... мекен-тұрағын білдірген: ол кезде әр
ру, әр ... ... бір ... ... ... ... ... мен шежіреші қариялары бейтаныс адамның руын білсе болғаны,
оның мекен-тұрағын, ата тегін, ол ... ... ... текті адамдарын
айтқызбай-ақ біліп отырған. Өйткені, әр ата-ана шама-шарқына қарай өз
ұрпағын ата ... ... ... ой-қыры мен жайлау-төрін, өзен-көлі
мен аптап-шөлін біліп, туған жер қадірін қастерлеуге, қорғауға баулыған.
«Атың ... жер таны ... ... / Асың ... ел таны ... ...
дегенді өсиет еткен.
Сәлемшінің тегін танып барып сөз ... ... ... ба?» деп ... ... ... ... сөзін кәдімгі төрт аяқты
мал деп ұқпаған жөн. Абай: «Жалға жүр, жат ... кет, мал ... кел, ... ... сыйламай тұра алмас ел», – дегенде, малды емес, байлықты
(ақшаны – ... ... ... ... мал-жанның амандығын сұрағанын
бейтаныстың ауқаттылығын, өз еліндегі салмағын, тектілігін білу үшін ... ... ... ... ... тектілігін білген соң, жасын
сұрайтын. Ол кезде жас ... ... ... деп ... ... адам өзінен үлкен болса, оған інілік ізет көрсету, кіші болса,
ағалық ілтипатын білдіру ... ... ... руын ... білу ... ... үшін ғана емес, өзге рудың адамдарын құрметтеу үшін ... ... ... ... ... ... деп ... төріне
шығарған.
Ертеде адам мен адамның, ауыл мен ауылдың араласу, бауырласу реті
тікелей ... ... ... болған. Руды білу туыстық жол-жораны,
іліктік жөн-жосықты, халықтық әдет-ғұрыпты, ұлттық ... ... ... ... Жеті ... аспай қыз алыспаған қазақ басқа ру,
тайпалармен құдандалы болып, үнемі ерсілі-қарсылы, ию-қию ... ... ... ... ... жататын. «Атасын айтқаннан алыстамайды»,
«Сұрастыра келгенде, қойыныңдағы әйелің қарын бөле ... ... ... ... «Тас та ... ... деп, ... да тамыр іздеген, / Тағдыры
қызық халықпыз» (М. ... Құда мен ... ... мен ... ... ... көрсетілер сый-сыяпаттың өзіндік жөні, сұхбаттасып сырласудың,
әзілдесіп жай жарастырудың солардың әр қайсысына лайық орны бар. ... ... ... ... асып, сыйын көрсетіп, риза қылып аттандыру
ол кезде баршаның міндеті болған. Бұл міндет қазақ халқының аса ... ... ... ... ... ... емес,
адамгершілік көрсеткіші деп бағаланған. Әр отбасы «қонақ сыбағасы ... ... ... деп, ... асын қонағына сақтаған. Қонағының
өзі түгілі астындағы аты аш қалса, үй иесі айып төлеуге тиіс болған. ... ... ... сал» ... сөз ... орай ... ... білуді ұрпақ тәрбиесімен ұштастырған. ... ... қара ... қақ ... ... мен от ... ... жаужүрек
батырлары мен жауырыны жерге тимеген ... ... ... ... мен ... көмей бұлбұл үнді әншілерін, алтын мен күмістен, темір
мен ағаштан түйін түйген ұста зергерлері мен ... ... ... ... ... ... соларға қарап бой түзеуге үндеп, үлгі-өнеге еткен. Өз
руын білген ұлға ... ру, ... иісі ... пір ... ... ... ... «Жеті аталық ұстаным әрбір ... ... ... күн сайын бабалары туралы тек жақсылықты құйып, рухани
тектілікті дәріптеп, ұлттық сенімін орнықтырған» ... Бұл ... діні де ... ... ... өтіп ... тек ... еске алыңыз, жаман жақтарына келгенде тіліңізді тыйыңыз» (69.№67).
Әр адам өз отбасының перзенті, атаның ұрпағы, ... ... ... ... ... ... бастап көкірегіне көктеп, санасында
сақтап өскен. Қан-қарындастық ... ру, ... ... ... ... Алаш ... туы ... топтастырып келген.
«Қазақ халқының ру-тайпалық, жүздік-қауымдастық біртұтас ғажайып бітімі
ғасырлар бойы бүкіл қазақ – бір атаның ... бір ... ... ... ... ... ... Жеті атасын білу арқылы әркім көрші
рулармен байланысын тарата отырып, одан әрі иісі ... біте ... көзі ... көзі ... соң ұлт тұтастығының қамқоры болып
отырған» (77.34). «Жеті атасын білмеген ұл – ... ... ...... ... ...... кетеді, руын
танымаған – ұраннан жаңылады», «Жеті атасын ойлаған – жеті елге ... ... ... ... ... ... ... да, жаманшылығына
да ортақтасып бірге бол, бөліп жарылма» дегенді білдіреді. Бұл, кейбіреулер
айтып жүргендей, рушылдық, ұлтшылдық емес. ... сөзі – ... ... ... ... ... білдіреді. Елбасы Н.Назарбаев бір сұхбатында
былай дейді: «Менің атам да, анам да – ... ... ... ...... деп ... ... намыстанған кезім жоқ. Намыстанбаймын да!
Қайта маған тіл, діл, ... ... ... ... ... бар ... қарыздар болып өтуге бармын. Ол үшін «ұлтшыл» деп ... ... жоқ» ... ... ... «Е.Қ.» 05.04.2002). Өз
ұлтыңды өзгеден кем санамай, тең санау, жақсы көру айып па? Ұлт ... та ... адам ... ... Әсіре ұлтшылдық пен қазақшылық –
екі нәрсе. Қазақты руға, жүзге бөліп топ құрып, одан ұпай жинап ... Олар – жеке ... ... ... ... мен белгілі бір
саяси топ, не солардың шашбауын ... ... ... ... ... не солардың мүддесін қорғаушы арам ниеттілер. «Кез келген
қасиетті нәрседен ... ... ... ... да ... ... бар. Әлдекімдер мыс, жез қосып арзандатса, оған кінәлы асыл ... арам ... (40). ... ұлтшылдық пен әсіре ... ара ... ... ... ... Өз ұлтын басқалардан артық
санаушылық, ұлттық ... пен ... ... ... ... ...... өктем шовинистерге ғана тән кесел. Ұлттық
даралықты, ... үшін ... ... ... ... ұлтсыздыққа
ұшырайды. Ұлтсыздыққа айналу – тексіз тобырға, ... ... ... болып
шығады. Ұлтын ұлықтамайтындар елінің тәуелсіздігі үшін күреске бел
байламайды, халқы үшін ... ... ... тек ... ... шығады. Жеке адамдардың ұлтсыздыққа бой ұруы түбінде
ұлттың жойылуына ... ... ... ... ұлт ... үшін ... ұлтшылдық па, ұлтсыздық па? «Қазақта ұлтшылдық жоқ, ... бар. Бір ... ... ... ... енді ұлтшылсыздықпен
күресу керек» (Ғ.Мұстафин). Ұлтшылдық – ... ұлы ... ... ... ... ... ... мемлекеттің тұлға тұғыры да, ұлық ұстыны да –
тек сол ұлттың ұлтжанды ұлтшыл ұл-қыздары ғана бола ... ... ... ... ...... ... дейтін ұрпақ та солар.
ШЕЖІРЕ – ТІЛ ... атау ... тілі – ... ойнаған
әсершіл (лавильный) ұлттың
поэтикалық тілі.
Марат Қабанбай
«Кіші жұлдыздар да аспанның сәнін келтіреді».
Кез келген халық, қаншама аз санды ... ... ... ... ... ... тек ... ғана тән рухы ... ... ... ... мен ... ... тек ... тіліне ғана жарасымды сөз орамы мен бейнелеу мәнері, салт-дәстүрі
мен ... ... ... ... ... Саха (якут)
халқының тілінде арайлап атып келе жатқан ... рең ... ... ... атау сөз бар екен. Не деген қайталанбас ғажайып ... ... мен ... түйе ... ... ... ... верблюдица, верблюжонок) атаса, қазақтар осы түліктің 200-ден
астам атауын атай алады. «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінде» бір ... ... ... ... ... ... 230 атау сөз бен ... теріліпті. Бұлардан басқа жылқы жүрісінің ерекшеліктеріне қарай
қолданылатын 40-тан астам сөз бен сөз тіркестері бар екенін ... ... ... ... ... мол тілдік байлық! Бұл аз десеңіз, ҚР ҰҒА
Ш.Уәлиханов ... ... және ... ... ... тек қана ... ... байланысты 300-ге жуық сөз бар екен! Ғажап
емес пе! ... ... су ... құдықшылық кәсіпке байланысты
басқа жерде кездеспейтін 200-ге тарта сөз бар ...... ... ... ... ... ежелден келе жатқан
аңшылық кәсібі жақсы сақталып, өрбіп, дамып ... ... ... болар,
халық менталитетінде тек бүркіттің ғана 200-ден ... ... ... паян, мартулы қыран, іш жарғыш, ... және ... ... 40-қа жуық ... ... ... ақшулан, бұлаң құйрық, әккі
сайқал, жуан мойын, қызыл тағы және т.б.» ... ... ... ... бір де ... кем ... сөз қоры 1 млн.-ға жуық
мағыналық бірліктен («смысловые единицы») тұратын бай да бейнелі тіл» ... Осы ... ... түрік танушы, түркі тілдерінің білгірі,
Томсен жаңалығына сүйене отырып, «Күлтегін» ... ... ... ... ... ... аударған ғалым В.В.Радловтың «Түрік тектес
халықтарға отыз үш халық ... ... ... ... ең тілі бай, ең сөздік
қоры мол, ... ... ... ... әлемде бірінші орын
алатын осы қазақ тілі...Дүние жүзінде 6 000-ға жуық тіл болса, оның ішінде
үш ұлы тіл бар. Ол – ... ... орыс ... ... тілі» дегені ойға
оралады. Көп ғалымдардың қолынан келе қоймаған ерен әділдігіне таң ... ... бола ... ұлы ... ... ана ... атамаған. Өмірде
мұндайлар аз болады.
Ана тілі – ұлттың нышан-белгісі, ұлттық қасиетті ұстап тұратын ... ...... ділмар, шешен халық. Сөйлеу машығы әуезді,
нақысты, оралымды да ойнақы. Қазақтың ... ... ... ... ... өзге ... ... бермейтін өз орамдары, ... ... мен ... бар. ... ... тілі – иірімдері терең, ... ... ... мен ... ... ... ... тіл. Сондықтан
да, ана тілінің ... ... ... ауызданбағандардың, уызына
қанбағандардың ұғуы қиын тіл. «Әлем халықтарының бір де ... ... тек ... ... ... арқылы нақты құбылысты танып
түсінуге болатын сөздер бар» (77.59). ... да ... ... ақындарының
әзірге дара классигі Абайдың шағын ғана екі кітаптық шығармаларын өткен ... бойы ... ... рет ... да, күні ... ... ... тілде
Абайды Абайша сөйлете алмай келеді. Қазақ – сөзді қадір тұтқан ... ... екі ауыз ... ... ... күрмеуі қиын дау болса да, қисынды,
орнымен ... ... бір ауыз ... тоқтай білген. Бүгінде сөз қадірін
түсінетін адам көп пе? Тіпті «сөз қадірі» деген тіркестің ... ... ... ... әр ... ... ... ғана бүкіл адамзат
қауымы алуан түрлі бояуымен құлпырып, әсем ... ... ... емес ... ғана ... халқының «Кіші жұлдыздар да ... ... ... ... дәл осы пікірді қуаттап тұрғандай. Әлемге аты мәшһүр жазушы
Ш.Айтматов «Әрбір ұлт мейлі ол ... ... кіші ... ... ... және бұл оның ... хұқы. Бұл үшін сол халықтың тілі ... ... ... өмір сүруге тиіс. ...Халықтардың ғұмыры – оның
тілінде. ...Әрбір тіл – өз ... үшін ұлы. ... ... ... әр
тілділігімен әдемі» дейді.
Ана тілі – халықтың өткен ұрпағын, қазіргі және ... ... ... ең ... алтын арқау. Ана тілінің мәйегі – халықтың
ауыз әдебиетінде, содан соң – ауылда. Ауыл – ... ... ... кең құрсағы, ана тілінің ... ... ... ... ... бастап халық ауыз әдебиетінің небір асыл ... ... ... ... ... Ауыл – ... құтты ұясы, ұлттық тәрбие бұлағы. Ауыл
тұрғындары ұлтымыздың генетикалық қормалды ... ... ... ... ... бермейтін тағы бір ерекшелігі –
оның сөздік қорында туыстық атаулардың басқа тілдерге қарағанда ерекше ... дер ... ... кеңінен таныс ғалым, жазушы Ақселеу Сейдімбеков
«...туыстық атауларды белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... қарағанда қазақ тілінде туыстық атаулардың
мол болуы жеті ата үрдісіне тікелей байланысты. Жеті ата, жеті ұрпақ, ... ... ... ... ат қою ... Ол ... ... қандастық қатыстың түрін, қаншалықты ... ... ... алған және туыстық қатысқа байланысты орындалуға
тиісті ... ... ... мүмкіндік берген.
Ата – бабаның туыстық атаулары.
Шежіре туралы әдебеттердің көпшілігінде жеті ата атауларын мынадай ... ... ... ... ... ... ... Өз
атасының шежіресін таратушы адам өзінен ... ... ... ... атам, бабам...деп, өзінен кейінгі ұрпақтарын таратқанда ... ... ... Сонда оның өзін кім деп атаймыз? Ол да
атасының бір буыны емес пе? Әкесінің баласы да, бел ... ... де ... ғой. ... ... мен ... ... буынына жатқызсам, менен
кейінгі ұрпақ әкеме немере болғанымен, маған бала емес пе. Ал, мен ... деп ... ... әкем маған қалай ата ... ... ... өзінен бастап не бірыңғай өткенге қарай, не бірыңғай болашаққа
қарай жеке бөліп ... ... ... ... ... жеті ата реті
мүлде қате – жеті ата ұғымына қайшы. «Жеті ата» сөз тіркесі өзіңнен бастап
санағанда ... ... ... жеті ... ... ұғым ... Өз
ұрпағыңның жеті атаға еш қатысы жоқ.
Жеті ата атаулары:
1. Өзің.
2. Әке – ... буын ... ... Ата – ... ... Баба – төртінші буын.
5. Ұлы баба – бесінші буын.
6. Арғы ата – ... ... Түп ата – ... ... ... ... Жеті ... сұрағаны ма, әлде руыңды сұрағаны ма?
Жетінші ата – ол әлі ру ... оны ... ... қонысы
алыстағылардың біле қоюы екі талай. Сондықтан жауап беруші әуелі көпке
әйгілі тек атасын – руын ... ... ... жеті ... таратқан.
Жеті атадан арғы аталардың яғни түп тектің атаулары:
8... Тек ата – ру атына ие ... ... ...... ... ... ... – арыс (тайпалар бірлестігі).
... Түп-тұқиян – ұлыс, халық, ұлт.
Жеті ұрпақтың ... ... Әке – ... Бала – бел бала – ұл, қыз. ... ... ... ұрпақ.
3. Немере (жиен) – әке немереге ата ... ... да осы ... әке атауы атамен ауыстырылып айтылады, атадан санағанда үшінші
ұрпақ, балаңның баласы. Қыздан ... ... ... ... ... ... (жиеншар) – төртінші ұрпақ, немеренің баласы.
5. Шөпшек (көгеншар) – бесінші ұрпақ, ... ... ... ... – кей ... шөбелек, өбере деп те атайды, алтыншы
ұрпақ, шөпшектің баласы.
7. Жүрежат (жүрежат) – жетінші ұрпақ, немененің баласы.
Жеті ... ... ... бір ... ... ... ... туыс
аталған. Көп жасаған адам өз аталасының жеті буынын көре алады; жас кезінде
бабасынан бата алған ол, ... ... ... ... ... қойып, батасын береді. Бұл – қазақтардың ұлды 16 ... ... ... ... ...... бастап санағанда сегізінші ұрпақ. ... ... ... ... ... жат саналатын, аталас
туыстардан алыстап, өз ара қыз алысып, қыз ... ... ... ру ... ... ... «Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінде» және басқа да деректерде ... ... ... ... ... жүр. ... алдыңғы ұрпақ жүре келе жат болып, одан
кейінгі келесі ұрпақ – жүрежаттың балалары ... жат ... ... ... ... Жамағайын.
... ... ... Жат ... ... қазақ
А.Сейдімбеков туажат, тумайжат, немалтай, шөбалтай, жамағайын, қабырға
ағайын, жұрағат, қаймана деп атайды (87.101).
« Жеті жұрт» кімдер? Жігіттің үш жұрты бар: өз ... ... ... ... «Өз ...... ... жұртың – міншіл, нағашы жұртың ... ... сөз ... (өз ...
Бар болсаң – көре алмайды,
Жоқ болсаң – бере алмайды.
Жақсы болсаң – күндейді,
Жаман болсаң – жүндейді.
Қайын ... ... ... ... ... қарайды.
Берсең – жағасың,
Бермесең – дауға қаласың.
Нағашы жұртың –
Жақсылығыңа сүйінеді,
Жамандығыңа күйінеді
Әрқашан тілеуіңді тілейді,
Тілеуқор болады.
Қазақта «Жеті атасын ... ұл жеті ... ... жер» ... ... ... Осындағы жеті жұрт кімдер?
1. Өз жұртың.
2. Нағашы жұртың.
3. Қайын жұртың.
4. Туған құдаларыңның жұрты (келіндеріңнің төркіні).
5. Туған ... ... ... ... жұрты).
6. Атаңның нағашы жұрты.
| ... | ... ... ... |Әр ... ... |Аталастар |
|білдіретін атаулар| |атаулары ... ... ... |... |Түп- ... ... ... ұлт ... | | | | | ... | | | | | |
| ... ... |... ... ... ... ұлыс |
| ... |... ... ... ... |
| ... |8 |Тек ата |Ру ... ... |
| ... |7 |Түп ата | | ... ... | | ... | ... | | | | |Ата – баба ... | | | | ... |
| | |6 | ... | |
| | | |ата | | |
| ... |5 | Ұлы| | |
| ... | ... | | |
| | |4 ... | | |
| | |3 |Ата ... | |
| |Ата ... | | | | |
| | |2 |Әке | | |
| | |1 | ... | | |
| | | ... | |От басы | |
| | | | | | |Өз ... |
| | | | |әке | | ... | |2 ... | | ... | | | | | ... | | | | | |
| | |3 ... | | |
| | | | ... | |
| ... |4 ... | | |
| ... | | | | |
| | |5 ... | | |
| ... |6 ... ... | |
| ... | | | | |
| | |7 ... | | ... ... |8 ... |Өрен- ... ... | | | | |
7. ... ... ... ... ... жұрты, «түп нағашы» деп те
аталады).
Қазақ шежіресі бойынша ұрпақтар жалғастығын
көрсететін кесте
Кейбір туыстық атаулардың
мағынасы, сөз ... ... ... ... екі ... ... ... болады:
1. Ағайын жұрт атаулары: баба, әже, ата, апа, әке, шеше, ана, мама,
аға, іні, қарындас, ... ... ... ... ... бел ... ұл, ... (немере аға, н. іні т.б.), шөбере (ш. аға, ш. іні), шөпшек, немене,
жүрежат, туажат, жұрағат, ағайын, туыс, ата, әулет, ру, ... ... ... Бұларды 4 топқа бөлуге болады:
а. Некелік қатысқа байланысты: отағасы, ... ... ер, бай, ... ... ... жар, ... қосақ, зайып, қалыңдық, ... ... ... ... балдыз, т.б.
ә. Нағашы жұртқа байланысты: Ағайындықты білдіретін кейбір атауларға
«нағашы» атауын қосып атай ... ... ата, н. апа, н. аға, н. іні, ... ... жұртқа байланысты. Ағайындықты білдіретін сөздерге «қайын»
атауын қосу арқылы ... ... ... ... ... ... абысын, т.б.
в. Ұзатылған қызға байланысты атаулар: күйеу ... ... ... ... ... ... т.б. ... қыздың қайын жұрты мен
төркін ... ... ... құда деп ... құда, құдағи, құдаша, құда
бала, т.б.
3. Жинақтауыш мәнді ... тек, ... ... ... әулет,
ағайын, жамағайын, жұрағат, бауыр, туыс, туысқан, ата-ана, ... ... ... жұрт, т.б.
4. Салт-дәстүрге байланысты атаулар: жолдас, дос, ... ... ... ... әке, өкіл әке, өкіл ... ... ... ата, пір ата,
тамыр, анда, үзенгілес, ... ... ... ... ... ... ... ата – руға аты берілген абыз ата.
Баба – арғы ...... ... 2. Ерлі-зайыптылардың қайын аталары.
Отбасы. Бүгінде, орысқа бодан болған ... ... ... ... ... ... ... жанұя, жансая, үйелмен, отбасы деп әр түрлі атап
жүр. Жанұя, жансая – жанның ұясы, паналар ... яғни ... ... ... ... ... ... керек. Абайша айтқанда – ... ... ... – бір боқ ... ... ... ... «Тән –
жанға қонақ үй» (1.2-164). Шәкәрім: «Денең – жанның сауыты» дейді. «Семья»
сөзі бұл ұғымда ... еш жан ... ... Ең ... ... оның дүние танымына ең жақыны – ... ... ... ... шаңырақ көтеріп, от жағып, қазан асар жері – ... емес пе, ... бас ... жері – от ... ошақ қасы емес пе,
баспанасы – отауы емес пе. Ошақ, отау сөздерінің төркіні бір деп ... тура ... от алу, сол ... өз ... ... от
жағу. «От жақтан» – ошақ, «от алудан» – отау атау сөздерінің шыққандығына
күмәнданбаймын. Сонда, ... ... ... ... ошақ – бәрі де ... ... Жаңа ... келіннің отауындағы ошаққа май құйып ...... жаңа бір ... ... паш етер рәсіміндей
көрінеді маған.
Отағасы, отанасы – әке-шеше, ата-ана. Бұл атаулар ... ... ... ... ... ... тазартатын киелі күш деп отқа
табынудың төркіні – күнге табынуда жатыр. Тәңірілік сенім бойынша ... Күн ... От ... ... – от ... отау ... Отағасы –
отбасының, шаңырақтың иесі. Отанасы – оттың анасы, отаудың анасы.
Ерлі-зайыпты, ерлі-байлы – отбасын құрған, үйленген еркек-әйел.
Күйеу – 1. ... ері, ... 2. ... жігітті қыздың елі «күйеу» деп
атайды.
Бай, байы – күйеуі, ері.
Әке – ... ... ер ... Көне ... ... – ата, шумер тілінде – ада.
Осыдан, ада – адам – Адам Ата ... ...... шеше ... ... ... атауы. Шумер тілінде – ама. Әр
халықтың тіл ерекшеліктеріне байланысты ама ... – ева – хава ... ... ... ама – ана, аба – апа, хава – Хауа Ана ... ... ... көне түркі тілінде қорған деген ұғым берген, осы сөзден ... ... ... беретін ана сөзі туындаған.
Ата-ана - әке-шеше.
Мама – парсы сөзі. Мағынасы: кіндік шеше, тапқан, кіндігі жалғасқан, ... сүт ана. ... ... ... ... ... Бүгінгі ұрпақтың
шешесін мама деп атағанының ешқандай бөтендігі жоқ, ол біз ойлағандай, орыс
тілінен енген сөз емес, біз ... орыс ... ... сөз ... – «Адам баласының ұрғашы жыныстылары» (47.1-592). Осы ... ... ... ... деген сөздер қолайсыз, өрескел мағына
береді. Сондықтан да, ...... әйел ... – қыз деп, түркі
тілдерінде көнеден келе жатқан өз төл ... ... ... ... араб ... «үй ... адам» деген мағынада. Біз осыны ... ... да оңып ... шамалы.
Қалыңдық – оң жақта отырған, әлі ұзатылмаған, айттырылып, қалыңмалы төленіп
қойған қыз.
Келін. Ата-ана үшін ... ... жасы ... ... мен ... ... үшін інісінің әйелі немесе жаңадан тұрмысқа шыққан әйел келін
деп ... ... ... ... ... осы ... ... деген мағына берген.
Келіншек – жас келін. «Тұрмысқа шыққан қыз күйеуінің ... үшін ... ... үшін ... ... ... ... ал күйеуі үшін, тек күйеуі үшін ғана – ... ... ... оның ... ғана ... айтылады. Бәленбайдың
келінін Түгенбайдың да келіні деуге болғанымен, ... ... да ... деп ... ... – көне түркі сөзі, «ел анасы». Сөз төркіні – «қат» – қос, біріктір,
тіліміздегі қосақ, құдай қосқан ... ... ... ... ... кейініректе «ханым» деп, ... ... ... ... деп ... ... қатын сөзі құрметтім деген мағынаға ие
болған. Қатын – 1.Ерге шыққан қыз. ... әйел ... 3. ... ... – 1. ... ... ... түркі тілінде бәй – үлкен, біше – ... әйел ... ... ... ... т.б.). 2. Жасы ... салиқалы әйелді құрметтеп атау.
Тоқал – парсының до – екі, дохал – екінші ... ... ... әйел ... қолданылған.
Абысын – ажын. Моңғолдар ағайынды кісілердің үлкенінің әйелін – абысын,
кішісінің ... – ажын деп ...... ... – сүйікті әйел.
Жұбай – түбірі жұп, жұбайы – жұптың, екінің ... – қос, ... ... ... ...... ... зайыбым демейді.
Жесір – күйеуі қайтыс болған әйел.
Әмеңгер – жесір әйелдің күйеуінің ... ... ... ... не ... Бір ... ... өз ара күндестер деп аталады. Меніңше, күндес
сөзі күн – де – с құрамында кіріккен сөз: күн – ... ... де ... ... ... ұғым ... сөз, с – ортақ етіс жасайтын ... ... сөзі әуел ... ... ... менің күнім» десіп, төсек кезегіне
таласуынан пайда болған. «Тыныштық жар төсегінен басталады», «Күндестің
күлі де – ... ... ... бар. ... «Құдық қорыған ерден без,
өнетұғын көзі бар. Ер қорыған әйелден без, өнетұғын безі бар» деп, ... ... ... балаған. «Мал – бәйбішенікі, бай –
тоқалдікі» деп, ондайларға тоқтау салған. «Күндес көргеннің қызын ... ... ... ... ... тілінде қаусаған шал ұғымында айтылса, ... ... ... ... ... әйел ... ... Кем – аз, пір – кәрі;
күш-қуаты, денсаулығы кем, ауру-сырқаулы кәрі әйел (82.218,74).
Кейуана. ... қарт ана, ... ... ...... әйел.
Әжей – әжемен тұстас кейуананы құрметтеп атау.
Аға – ... ... ... ... ... ... кіндіктің жасы үлкені
(85.15). Жасы кішілерін іні, бауыр деп ... ... – бір ... ...... тілінде бала әкесінің ағасын құрметтеп осылай атаған.
Еншілес аға (іні) – қайтыс болған әйелінен туған баласын ... ... ... ... ... ... ... інілерін де қоса шығарып,
әкесі оларға да енші берген. Оларды еншілес аға, ... іні деп ... ... – аға, іні сөздерінің бірігуінен жасалған, туыс, аталас
мағынасында қолданылады. Анжы – ... сөзі – ... бай ... ... ... ... ... Олар құл емес, басы
бос болмағанмен бай, бек, жайсаңдармен еркін араласа алатын адамдар. Тіпті
олардың кейбіреулері ... ... ... қыз берісіп, қыз алысып
жақындасып, ағайын-туыс болып кеткен. Інжі сөзі ағайын ... ... қос сөз ... ... ... ықпалымен жуандап, анжы болып
өзгерген.
Ет жақын – ағайын-туыстар.
Бала – ата-ананың перзенті, ... ... Ұл, ... – Ең бірінші туған бала, баланың ең үлкені, ұл, қыз. Тұла ... ... ... сүт ... – ең ... ... бала. Бәйбішеден туса, қарашаңырақ
иесі.
Бел бала – әкесінің өз баласы, туған баласы.
Мұрагер – әкеден қалған ... иесі ... ... бел ...... ... ер адамдардың балаларының өзара жақындық атауы.
Қарын бөле – бірге туған апалы-сіңлілі қыздардың балаларының өзара жақындық
атауы.
Бөле – ағайынды, ... ... ... ... ... ... ... бөле болады.
Бажа – туысқан қыздарға үйленген ер адамдар.
Жезде – өзінен үлкен қыздың (апаның) күйеуінің ... ...... жасы кіші туыстарының күйеуіне (жездеге) жақындық атауы.
Жеңге – ... жасы ... ... ... шеше – ... кіндігін кескен әйел.
Емелдес. Қазақ дәстүрінде бірге тумаса да, ... бір ... бір ... ... ... ... деп аталып, бір туғанға
пара-пар бауыр саналады. Емелдестердің бір-бірімен үйленуіне тыйым салған.
Арда бала – ... ... екі ... ... ... ... ... не
неке қиылғаннан кейін аз уақыттың ішінде туған бала.
Шата, көрдемше – ... ... ... ... ... ... қағай – асырап алған бала. Бала асырап алушы ... бір кең ... киіз ... оң ... ... ... Бала ... жағасынан кіріп, етегінен шығады. Бұл – бала сол бәйбішенің
ішінен шықты деген ишара. ... ... еріп ... ... да осылай
атайды.
Қолбала – жакындығы жоқ жетім қыздарды асырап, ... ... ... ... ...... не шешесі жоқ бала.
Тұлдыр (қу) жетім – әкесі де, шешесі де жоқ бала.
Тірі жетім – әке-шешесінен тірідей айырылған бала.
Жолдан ... ... ... ... бала – ... туған балалар.
Лепес бала – жақсы ниет, игі тілектен (лепес болудан) некесіз туған «олжа»
бала, әйелдің өзі ... ... ... ... ... алып қалу ... тапқан баласы.
Қарабауыр – күңнен некесіз туған ұлды туыс ету.
Тәте – ... ... жасы ... қыз, ... ... тумаған, бірақ аса
сыйлайтын жасы үлкен әйел. Шығыста шешесін тәте деп атау ... ... өте ... ер ... да ... атау бар. Қошемет сөз, көне түрік
тілінде ұстаз деген мағына ... ... ... – апа, еке ... ... ... ... Апа деп
өзінен жасы үлкен бірге туған қыздарды айтады. Кей өңірде шешесін, ... ... апа деп ... – ер ... жасы кіші әйел ... туысқаны және ер адамға
байланысты айтылғандағы жасы кіші ... ... (85. 137). Көне ... ... ... ... бір жұрттың адамы деген, қазақ ... мен ... да ... қандас ағайын-туыс, рулас-ұлттас
деген мағыналарда қолданылған. О баста бір құрсақтан, бір ... ... ...... ... ... аға-іні деген мағына берген.
Сіңлі – бірге туған қыздардың ... ... үшін ... ... ...... мен билердің қыздарын құрметтеу ретінде осылай атаған.
Бибі – ерге ... ... ... қыз – ... шықпаған кәрі қыз.
Жиен – қыздың баласы. Орхон-Енисей сына жазуларында чықан – шық, ... сөз, ... ... біреу болу, атасы басқа болып бөлініп кету.
Чықан – чыан – жиан – жиен ... ...... ... ... ... ... ұрпақ (әке – қыз – жиен –
жиеншар). Чар ... ...... Төртінші ұрпақ.
Қайын (жұрты) – Отағасы үшін әйелінің төркіні, әйел үшін отағасының жұрты.
Көне ... ... ... ... ... ... ... Қайын сөзі
әуелде тек әйелдің туысқанына ... ... екі ... ... ортақ
атау болған.
Қайын ата – ерлі-зайыптылардың әкелері, аталары.
Қайынене – ерлі-зайыптылардың шешелері, әжелері.
Қайнаға – ерлі-зайыптылардың ағалары.
Қайны (қайын іні) – күйеуінің інісі.
Қайынбике – ... ... ...... ... апа – күйеуінің әпекесі.
Төркін – туған үйі, шыққан тегі. Түбірі – төр, ... ... туу, ... ету, өсу, өмір сүру ... да ... ... ... қыздың ата-анасы, туысқаны, елі-жұрты, ата-мекені
деген ... ие ...... ... ... жақындық атауы.
Құда, түп құда – қыз алып, қыз берген ер ... ... ... жасы ... ... Құда – ... ... «сатушы,
саудагер, қызын саудалап сатушы, қалыңмал алушы» деген мағынада. ... ... ... деп айту ... ... жеті аталық ұстаным бойынша
туыс адамдар құда болмайды: қыз алыспайды. «Туған» сөзін өзің туған, ... ... ғана ... атауларға қосып айтуға болады: әке, шеше,
аға, іні, апа, ... ... Ал, ... ... ... ... мағынасында
қолданылатын атауларға «туған» сөзін тіркеп айтуға болмайды: ... ... ... «бірге туған қатының» деген болмайды. Бұлай айту орыс
тілінен ... ... бір ... құда – ... ... болмай-ақ құдаласқан адамдар.
Бел құда – балалары өмірге келмей тұрып, кімде ұл, кімде қыз боларын білмей-
ақ құрсақтағы балаларын атастырған ... ... ... кей ... ... деп те ... құда. Бесік кертті құда. Ежеғабыл құда – бесіктегі ұл мен ... ... құда – ... жартылай төленген қалыңдықтың әкесі.
Түп құда – негізгі құда, айттырылған ұл мен қыздың әкелері.
Қылауы түспеген құда – ... көп ... жаңа ... ... құда – сый-құрметі үзілмей келе жатқан ескі құда.
Қарсы құда – екі жағы да қыз берісіп, қыз алысқан ... құда – жолы ... ... құда – қыз ... ... құда ... ... адам, құдалықты
тұңғыш пәтуаласып, баталасқан адам.
Кетқұда – кетіскен, бұрынғы құдандалы адамдар.
Құдандалы – құда – анда – лы. Анда кім? ... бір ... да, екі ... ... ... ... не ... қанатып, қандарын сүтке я қымызға
қосып, бөліп ішеді де, «енді біз бір-бірмізге жау ... ... ... туыс – анда ... деп ... Анда сөзінің түп
мағынасы – ант (анд). «Бұл ... ... ... ... ... шығарда жаны бір; олар ажал аранын ашып тұрса да, бір-бірін ешқашан
да тастап ... ... ... ... Осы ... ... ... Батыйдың баласы Сартақпен бауырласып, ол ... ... ... ... ... асырып, ол ... орыс ... ... қалады» (24.158-159). Құдалар – ұрпақтарының
қандары араласқан адамдар, ал андалар – ... ... ... ... да ... синонимдес сөздер ретінде осы екі сөзден құда-
анда қос сөзі ... ... ... ... ықшамдалып, құданда болып
кірігіп кеткен. Одан құдандалы сын ... ... ... – ерлі-зайыптылардың шешелері.
Құда бала – құдандалы адамдардың ер балалары.
Құдаша – құдандалы адамдардың қыздары.
Ағеке (аға еке) – ... ... бас құда ... барған адамды келін өзіне
жақын санап, осылай атаған. Оған мұңын шағып, өкпе ... ... ... кім ашса , сол ... өкіл ата, өкіл әке, өкіл бала – ... кезде бірі бала тұтынып,
бірі әке тұтынған адамдар.
Өкіл күйеу – қыз әкесіне емес, қызды қолынан ... ... ... ... «өкіл
күйеу» болады.
Өгей әке (шеше) – өзі тумаған әке (шеше), ... әке ... ... ... өкіл бала – ... ... өзінен тумаған ұл мен қыз. ... ... неке ... ... ... ... ... тым артық айтқандық
болмас. Талақ ... неке ... ... әрқашан да балалар әкеде
қалған. Әмеңгерлік салты бойынша үйленген әкеге өгей ... өзі ... ... ... ... ... да әке үшін ... мүлде жат өгей балалар
өте ... ... ... алу ... да ... өгей ... болмауын
көздегендіктен шыққан.
Адамды жас шамасына қарай атау.
Қазақ арасында (ауылда) жаңа ... ... ...... туралы куәлік»
беру ісі тек 1930 жылдардың ... ... ... қана ... ... ... адамның белгілі бір жас мөлшеріне ат берген. ... ... ... адамның жас мөлшерін айыра білген. Жыл санаудың мүшелдік
есебімен қатар адам жасын айыра ... ... ... атау ... ... бір ... шақа ... сәби, бөбек, бүлдіршін, ... ... ... ... ... ... ... қарасақал,
сарықарын бәйбіше, ақсақал, қария, шал, қарт, кемпір, кейуана, ... бір ... ... ... деп атаған. Дәуір «мөлшерлі уақыт»
ұғымын береді. Оны 8 мүшелге, шамамен 100 жылға тең деп есептеген. ... ... ... ... ... ... ... Шақ—адамның белгілі
бір жас аралығындағы ... мен ... ... даму ... өмір кезеңдері. Албырт шақтағы ... беті ... ... ... әр ... ... ... тән қызбалық, алды-артын
ойлатпайтын ұрыншақтық мінез ортақ. Қайтқан шақ—адамның бұрынғы ... ... ... бет ... бел ... ... ... шақ—кәріліктен
белі бүгіле бастаған кезі болса, шөккен шақ—кәріліктен аласарып ... ... ... кезең. Ал, таусыншақ шақ—жан анаңның қараңғы ыстық
құрсағынан жарық жалғанға тіленбей-ақ іңгәлап шығып, жер анаңның тас ... ... ... ... ... кірер сәтіңе дейінгі Өмір деп аталатын
көрер жарығыңның жанып ... ... ... ... ... ... ... тал бесіктен жер бесікке дейінгі өмір жолындағы белгілі
бір жас мөлшеріне де лайықты ат берген. 13-15 жас ... ұлды ... ... «жат ... деп атаса, қыздың осы жасын «қонақ жасы» деп те
атаған. Ұлдардың жасын «қозы жасы» (9-12 жас), ... ... (15-30 ... ... (40-50 жас) деп ... қай жаста қай түлікті бағуға лайық екенін
білдірген. 13-15 жастағы ұл мен ... ... ... деп те ... жасы» – ұл, қыз болып ояна бастап, өздеріне беймәлім әлдебір тылсым
сезімнің күшімен ... ... ... қарап, көз салар кезі.
Геронтологтар (геронтология—тірі организмдердің қартаюы туралы ғылым) 45
пен 59 ... ... орта жас, 60 пен ... ... ... бет ... ... атайды. Кәрілік 75-те келеді, ал 90-нан асқандар көп ... ... деп ... жылы ... ... жасын есептеудің 12 жылдық жүйесі. 12
жылдың әр жылына белгілі-бір хайуанаттың аты тұрақты берілген. ... ... ... ... ... ... ... (арам).
1-жыл—тышқан жылы, түз тағысы, арам.
2-жыл—сиыр жылы, үй ... ... ... түз ... ... ... түз ... адал.
5-жыл—ұлу жылы, түз тағысы, ... ... түз ... ... жылы, үй хайуаны, адал.
8-жыл—қой жылы, үй ... ... ... түз тағысы, арам.
10-жыл—тауық жылы, үй ... ... ... үй ... ... жылы, үй хайуаны, (мұсылмандар үшін – арам).
Ежелгі түрік тілінде мүш—он сөзінің бір нұсқасы. ... алты ... жеті он. ... ... мүш ... йыл – он жыл ... сөзден
шыққан, он саусақпен санау заманында пайда болған. Орхон ... ... он жыл ... мешін мен ұлу кейін қосылған (108. 285).
Мүшелдік жылдардың тетелестік ретін есте сақтауды оңайлату үшін мынадай
өлең жазған едім:
Тышқан жылдың ... басы ... ... ... ... ... –тауда, тектес аң жолбарыспен,
Қоян—қорқақ дегенім емес жалған.
Ұлу—итпен тектес аң, құрып кеткен,
Жылан үйден ақ ... ... ... ... ... ... ... дерттен.
Мешін—азған адам деп аңыз еткен,
Тауық шақырса жаман деп басын кескен.
Ит—адамның досы ғой ... ... ... дескен.
Бұдан да ықшам екінші түрі:
Тышқан сиырдай зор боп па?
Барыс қояндай ... ... ... жей ме ... ... ... ... тауықты баға ма?
Ит доңызды қаба ма?
Григориан календарындағы кез келген жылдың атын білу үшін, сол жылға 9-ды
қосып, қосындыны 12-ге бөл, ... ... ... ... 1 ... ... жылы, қалдық 2 болса, 2-жыл—сиыр, т.с.с. Қалдық мүшел ... ... дәл ... ... қажы ... ... ескі заманда... жер,
ағаш, темір, от, су—сол бес нәрсені құрметтеген екен. Жыл ... ... бес ... 12 ... ... ... 60 жылдық есептері болған. ... ... ... жылы ... (127. 73). Егер ...
жер, 2 – ағаш, 3 – темір, 4 – от, 5 – су десек, тышқан-темір жылы 60 ... ... ... яғни ... 1-жылы.
Қытай жазба деректері бойынша 60 жылдық жыл санау ... ... ... ... басталады. 12 жылдық хайуанаттар мүшелінің қай заманда
дүниеге келгені туралы дерек сақталмаған. ... ... ерте ... ... ... ... тайпалар шығарған деуге болады» (108.
253).
Арабтар перзенттің құрсақтағы ғұмырын бір жасқа есептейді. 63 ... ... ... ... ... ... пайғамбар бұл
жалғанда 62 жыл ғұмыр кешкен: 570 жылы – барыс жылы – туып, 632 жылы – ...... ... Бірақ араб есебі бойынша «құрсақ жасын» қосып, 63 жас
деп жамбасын жерге тигізген. ... ... адам ... оның шыр ... келген күнінен бастап есептейміз. Мүшел—12 жылдық айналым (цикл):
12, 24, 36, 48, 60, 72, 84, 96... жыл. Әр ... осы ... тең. ... ... ... осынша жасты толық толтырған күні атаған жөн болмақ. Туған
күнмен құттықтағанда, мүшел мен жастың біреуін ғана ... ... ... ... не «60 жасқа толуыңмен» деген сияқты, немесе «5 ... 60 ... ... ... жөн. ... «61 ... ... әр мүшелде
12 жас болғандықтан, 12х61=732 жас болып шығады.
Біздің ... ... 13, 25, 37, 49, 61, 73, 85, ... деп ... 12 ... циклға арабтарша перзенттің құрсақтағы уақытын бір
жасқа балап, қосып ... ... ... мүшел – 12 жас + 1 жас = 13
жас. Келесі мүшелдерді 13-ке 12-ні қосу ... ... ... ... ... діні ... ... және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде
(қытай, жапон, моңғол, тибет, вьетнам, бирма, т.б.). мүшел есебі 12 жылдық
циклмен ... 12, 24, 36, 48, ... | | | ... ... |Жас ... ... дәурен |Қайтқан дәурен ... жас) |13-36 жас |37-60 жас |61 ... ары |
| |1-12 жас | ... |Марқаю мүшелі ... |2 – ... ... | |13-24 жас ... | ... | | |
|1 –| | ... | ... | | |
| | |58. |52. |119. |65. |94. |
| | |10-549. |625-629 |28-30. |125-128 |43-44. |
| ... | | | ) | | ... ... | | | | | ... |Матай | | | | | |
| ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... |Көкжарлы | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... |Терістаңбалы | | | | | ... | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... Бура ... ... ... деп ... (71.72) ... кестеде Бураның таңбасы сәл басқашалау:
(11.104). Сөз орайы келгенде айта кетейін: аса көрнекті ғалым, қазақ
тілінің білгірі І.Кеңесбаев Ноғай ... ... ... ... ... ... ... дерек береді: Найман таңбасы
(шеккіш таңба, ... ... ... ... ... ... ( ... таңба), Бағаналы Найман
(бағана таңба) (41.629). Сөз жоқ, бұларды Найман арысына тиесі 15 ... 18-ге ... деп ... ... (екі ... – бағана мен шеккіш
таңба қайталанып тұр). Бұл Наймандар – 1620-1625 ж. Хорезімдегі ... ... ... ... ауып ... Ноғайларда «Сөз анасы – Қыпшақ, ел
анасы – Найман» деген сөз бар. Соған ... ... бұл ... да ... ... ұқсайды.
Алаш – Қазақ қауымында ру-тайпа таңбаларының жалпы саны ... ... ... ... ... бар деректерді салыстыра отырып,
мынадай тоқтам жасауа болады: Найманның барлық таңбаларына ие негізгі ... ... саны – ... Олар: 1. Қаракерей. 2. Матай. 3. Садыр.
4. Төртуыл. 5. Ергенекті. 6. ... 7. ... 8. ... ... ... ... Найман туралы аңызды былайша
толғайтұғын:
– Әлқисса, Найманның әулие келіні ... ... ... ... ... ... өзі ... болып, барлығын жарастыра біліпті.
Найманның кіндігінен тараған ұрпақ бірнеше ауыл болғанша ... ... ... ... деп, енші ... ... ортақ ұстапты. Алайда
уақыт өте «жас ... ... ... ... ... ... ... елдің ауқымы ұлғайған соң, амалсыз енші бөлісіп, қоныс айырысуға
тура ... ... ... ұрпаққа енші бөлу құрметі ... ... бұл ... ел ... би атанған, еліне елеулі, беделді
адам екен. Еншіні – мұрагерлерге тиесілі жылқыны – ... ... ... ... ... сол ... ... малдың қай рудың меншігі екенін,
яғни оның егесін көрсетеді.
Сүйіншеден тараған «Төлегетайдың төрт ... Төрт ... ...... ... Садыр, Төртуыл; Сүгіршеден өрбіген Үш Ергенектіге
үш таңба – ... ... ... ... ... ... екі ата –
Балталы мен Бағаналыға екі таңба, жиыны ... ... ... ... әр істі ... толтыру, одан асырмау дәстүрі болғандығын
жоғарыда айттық. Тоғыз туысына таңба бергенде ... ... ... ... ... Таңба санын тоғыздан асырмас үшін, ... ... ... ... ... ... ... – қамшылар жағына – баса
салған. Содан Кел-Бұқа ұрпақтары «Терістаңбалы» ... ... ... ... ... ... таңбалы Найман санатында
саналмайды. Алайда оларға «Иісі Найманның ... ... ... құрметті
мәртебе берілген екен» (32).
Төлегетайдың төртеуінен басқаларында жеке ру ұранының болмауы неліктен?
ҚҰЭ-нда Ергенекті Найманның ... ... ... және ... ... ру ұраны Қаптағай деп көрсетілген (45.3-387, 2-127, 2-36).
Сонымен бірге ... ... ... да ... ... кейбір
шежірешілердің жазып жүргеніндей, Ергенекті Найман құрамында ... ... ... аталмайды. Матай мен Садырдың рулық таңбалары
бөрі, ... ... ... ... ... ... мен бөрі деп көрсетілген (49.125-126).
Тоғыз таңбалы Найман
|№ | Ру аты | ... | ... | ... аты |
| 1. ... ... | ... |
| | ... | ... ... |
| 2. ... ... | ... |
| ... ... | ... бөрі |
| 3. ... ... | ... тостаған |
| | ... | ... ... |
| 4. ... |Қаптағай | |Аша, ... |
| | ... | | |
| 5. ... ... | ) ( ) (|ергенек |
| 6. ... ... |) ( ... ? |
| 7. ... ... |) ( ) | ... ай |
| 8. ... |Қаптағай | ... |
| 9. ... ... | ... ... |
| | | | ... |
Ежелгі түріктер өздерін ... ... ... деп ... тотемге – пірге балап, кие тұтқан, әрі бөрі бейнесі Аспан қаһарынан
(Тәңірінің қарғысынан) қорғаушы деп ... ... бұл – ... ... ... айғақтайтын аса салмақты жәдігер-дерек болса керек.
Наймандардың «Атамыз – Алаш, бабамыз – Түрік» ... ... ... жөні ... ... дәлелдеген.
92 баулы Қыпшақ құрамындағы хан тайпасы (патрономия) Бөрілінің аты
«Қазақ шежіресінде» Ұлы жүз шапыраштыда ... ... ... ... бар ... Орта жүзде Матай, Садыр, Қаптағайлардың ру таңбасы бөрі
екендігін жоғарыда айттық. ... ...... (49.125). Сонда
осылардың түп төркіні тым әріден сабақталатын секілді: бұл ... хан ... ... ... тарихтың тылсым қойнауынан
жеткен бір белгі емес пе екен?
Найманның кей ... ... ... ... ... Ол ... ру ... қосылған басқа рулардың төл ... ... ... Ру ... ... ... ... арысының кезінде
әлденеше тайпалар мен ... ... ... ірі ...... ... (Қарахан) мемлекетін құрған көне тайпалардың дені – яғма
(жаймауыт-найман), боғра, боғраша (бура, сарыжомарт), шато (сато, ... ... ... ... (тоғыз-тоқа, төртуыл), чігіл (шығыл, шегелі,
бура), көкжаймауыт ...... ... құрамында бүгінде де ... атын ... ... – аса ... ... ... ... Тарихқа
танымал «Тоғыз оғыз» елінің аты да «Тоғыз таңбалы Найман» ... ... ...... ... әріптері
Түркі елдері қолданған ең көне жазу – Талас, Орхон-Енесай әліппесі.
Оның арғы ...... ... ... ... ... ... Түркі жазуы
– сына жазу, яғни қатты ... ойып ... ... 38 ... ... буындық (аллафондық) жазу. «Таңба» сөзі «қытайдың «таң» және «ба»
деген сөздерінің қосындысынан шыққандығы ... ...... ... строка) деген мағына білдірсе ... ... ... 376), «ба» – ... кескеннен қалған із (рубец, шрам) мәніндегі
сөз (Сонда, 460). Бұл – ... ... ... ойып ... көне ... дәл ... сөз» (11.54). ... өте келе түркі жазуын қолдану
сиреп, ол кейін түркілердің өздері де оқи алмайтын «өлі ... ... ... – тасқа, ағашқа, қышқа, қола, темір, алтын, күміс, тері сияқты
қатты заттарға ойып жазылатын жазу. ... ... ... ... ... ... жазу ... (соғды, араб) оның орнын басты. Алайда бағзы
мәдениет ... ... ... ... жоқ. Көне ... ... халқымыздың рулық таңбаларында сақталды. Түркі этнографиясының
білгірі Н.А.Аристов Орхон-Енисей ... ... ... ... тән ... оның ... 38 белгісінің 29-ы түркі
тайпаларының таңбасы екендігін ... 8-10- ... ... Найман руларының мына таңбалары ) (
М.Қашқаридің «Түркі сөздігінде» ... ... ... (11-ғ.) деп атап ... (41. 623).
Сөзіміз дәлелді болуы үшін Орта ... Алты ... мен ... ... ... ғана көз ... | ... мен | Ру | Әріп – ... қай ... |
| ... аты |таңбасы ... ... |
| | | ... ... ... ... |
| А. |Ортажүз.6 Арыс | | | | | |
| 1. ... | |м | | | + |
| 2. ... | |о. у | + | + | + ... ... Уақ | |ді | + | + | + |
| 5. ... | |ті | + | | |
| 6. ... | |іс | + | + | + |
| Ә. ... ... | | | | | |
| 1. ... | |ір | + | + | + |
| 2. ... | |г. к | | + | |
| 3. ... | |м | | | + |
| 4. ... | ) ( |шы | | + | |
| | - « - | ) |ый | | + | |
| 5. ... | |іл | + | + | + |
| | - « - | |а. е | | + | |
| | - « - |Ч |ыр | + | + | + |
| | - « - |Ш |ч | + | + | |
| 6. ... | |ій | + | + | |
| 7. ... | |ты | + | | |
| | | | | | | ... тайпа таңбалары – түркі халықтарының адамзат өркениетіне қосқан
сүбелі үлесінің бірі. Европадағы ... ... ... ... де шығу тегі осы ру, ... ... ... алған. Ол –
қағандар мен ... ... ... металл ақшалардың бетіндегі
жазулар мен суреттердің сырын ашатын бірден бір дерек ... ... ... көп өзгеріске ұшырай қоймаған ру, ... ... қай ... ... қосылып тоғысқанын да, кімнің кімнен бөлініп ажырасқанын да білдіре
алады дейді ... ... Сөз жоқ ... ... мен ажырасулар
жылдары тұрмақ ғасырлары беймәлім ықылым замандарда болған іс. Ол ... ... ... ... болар.
Ру, тайпа таңбасы о баста (тіпті, бүгінге дейін) малға егелікті
білдірген. ... Алаш ... ... тай, ... қой ... ... ... «мал-мүлік ру-тайпаның ортақ меншігі болған дәуір»
дегенге саяды. Ал, ... ... ... ... жатқан тайыңды /
Таңбалар деп қорқамын. / Енсіз жатқан қойыңа / Ен ... деп ... ... ... біреу ие болар, бүліншілік заман ... ... ... ойды ... ... ... қарап, «Таңба» сөзі таң,
таңу деген сөзден шыққан да болар деген ойға келесің, бейне бір ... не ... ... ... ... ... белгі дегенді
білдіретіндей. Кейін келе, жазылған хан жарлығының, хат-хабардың ... мөр ... ... ... ...... ... елтаңбасы
(гербі), мөрі іспетті. Ру таңбасы гербтің шығуына негіз болған. ... ... ... ... ... ... ... сол рудан өлген
атақты адамның басына қойылған құлпытас пен сынтасқа ойып жазған, ру, тайпа
жалауларына суретін ... ... ру ... ... жасасқан жерде
бәтуаға келген рулардың таңбаларын тасқа ойып жазып, белгі соғылған.
Бетпақдаладағы ... тас» ...... ... ... ... пішініне байланысты атауымен аталатын рулар Үш жүзде де бар:
ергенекті, ... ... ... шөмішті, абақты, ашамайлы,
тарақты, шанышқылы, ошақты, сіргелі, қылышты, ойық, тілік, ...
Түркі сына жазуын бұдан 2500 жыл ... және ... ... төл ... 1500 жыл бойы ... ескерер болсақ, кейбір қазақ ... ... да ... ... ... қалмайды. Рулық таңба
мен әліпбилік таңбаның бірдейлігі – соның бұлтартпас көп айғақтарының бірі.
Төлегетай – тарихи ... ... ... ... тарихына материалдар» деген
еңбегінде: «Марқұм әкемнің сөзіне қарағанда менің он ... атам ... өте ... адам ... Өз тұқымына билігін жүргізген. Өлгенде
Үзкенттегі қожалардың бейітіне ... ... ... қызына
үйленген» (102.16) деп жазады (Астын сызып ерекшелеген – Е.Қ.). Ол кезде
қожалар өздерін пайғамбар тұқымымыз, қара ... қан ... ... деп, ... ... ... екен. Ал, Қылышты қожа Төлегетаймен
төс қағысқан дос болып, оған кішілікке (кіші әйелдікке) қызын берген ... ... ... ханы ... атақты қолбасшысы, Кіші жүз
алшын Жалаңтөс ... да ... бірі өз ... ... ... ... Азияда, Оңтүстік Қазақстан өңірінде Әлен сал, Талоу сал,
Баян сал, ... сал ... төрт сал ... Ал, сал – ... ... ...... ханның әулеттері (Әбілғазыдан). Осы төрт сал төрт Төлегетай
емес пе? Өйткені бұл неге ерекше ... ... ... хан ... ... емес пе? Жалаңтөс батырға қыз бермей қойған ... ... ... оның хан ... ... ескерген ғой. Мұны қожалар білген. Олар
бүкіл Самарханның билеушісі болса да, Жалаңтөске қыз ... ... ... ... ... ... ... («Қ.Т.». №1.2005.42-б.).
Шежірешілердің айтуынша, Төлегетай мен Жалаңтөс батырдың арасы – екі
ұрпақ, шамамен 50-60 жыл. Осы ... ... ... ...... ... өмір ... тарихи, белгілі, нақты тұлға»
(102.16) ... ... 1606 жылы ... ... (25.26), ... датқасы болған» (34. 1-339).
Төртуыл Баттал Құранбайұлының Төлегетайға дейінгі аталары:
1. Құранбай
2. Төке
3. Болтай
4. Есіргеп
5. Естемес
6. Медет
7. Тінібек
8. Босатай
9. ... ... ... ... Жапа
14. Дөңсе
15. Төртуыл
16. Қытай
17. Төлегетай
Мұхаметжан 1879 ж., Баттал 1904 ж. ... ... 25 жас ... ... ата ... ... сөз. Баттал оның баласымен тұрғылас. Сонда Батталдың 17-
атасы Мұхаметжанның 16-атасына сәйкес келеді ... Ол – ... Не ... ... дәлдік! Екеуі де бұл өмірде екіншісінің ... ... ... ... ... – Сыр ... Баттал солтүстік
шығыста – Алтай, Сауыр, Тарбағатай ... өмір ... ... ... ... М.Тынышбаев 1931 ж. тұтқынға алынып, 1932 ж. бес жылға сотталып
айдалады. Мерзімін өтегенімен елге қайтарылмайды. ... 1938 ж. ... ... 1970 ж. ғана оған ... ... жалған айып алынып,
ағартылды. Оның еңбектері тек 1990 жылдан бері ғана жарық көре ... 1972 ж. ... ... ... Төрт ... бірінің –
Садырдың ұрпағы бола тұрып, Төлегетайдың төртеуінің бірі – Төртуылдың
ұрпағын таратқанды ... ... оның атын өзі ... ... ... ... Сонда бұл адам таң қаларлықтай дәлдік жай ғана кездейсоқтық па?
Жоқ, шежірешілердің 15-20 атаға дейін, бұл төрт-бес ғасырды ... ... ... ... ... ... ... жадының тот баспас
алмас болаттай беріктігінде. Таңданбай көр!
Кездейсоқтық деп күмәнданбас үшін тағы да ... ... ... ... Мұратбек Раушанұлының Төлегетайға дейінгі аталарын
тараталық:
1. Раушан
2. Ахметжан
3. Рақымжан
4. Байжұма
5. Қожаберген
6. Аман
7. ... ... ... ... Байжігіт
12. Мақта
13. Байыс
14. Мейрам
15. Байторы
16. Қаракерей
17. Қытай
18.Төлегетай
Мұратбек 1954 ж. ... ... 75 жас ... Ғылымда үш атаны
шамамен бір ғасыр деп ... ... ... ол ... үшінші буынға жатады. Сонда оның 18-атасымен шежірешінің 16-атасы
сәйкес келуі керек. Дәл ... ... емес ... ... ... деп ... «Мен ... тармағы бойынша
аталарымды сапқа тұрғызып, санап көрдім. Мен сонда ... ... ... Біз ... ... Қаракерей мен Матай тармағы бойынша да
жүргізіп көрдік. Нәтиже бір ... ... ... да 18-19-атада, асып
кетсе 20-атада Төлегетайға барып тіреледі» («Қ.Т.» №5. 2004.43). 20-ғ.-ға
дейін қазақ арасында ... ... ... ... ... сүйіп
отырғанда, жас тоқалынан Алпысбай, Жетпісбайлар дүниеге келіп, сүйінші
сұрап ... ... ... ... ... жазғанмын. Сөйтіп,
бір әкенің тұңғышы мен кенжесінен тараған ... ... 2-3 ... ... болады екен. Соған қарағанда, 4-5 ғ.-да бір-екі ата ары-бері
болуы заңды құбылыс емес пе. ... ... ... бойынша Төрт
Төлегетайдан тараған Қаракерей, Матай, ... ... ... ... ... аталар буыны санының ... ... ... ... бір ... ... алғандығына айғақ болғандай.
Белгілі жазушы, ғалым-этнограф Ақселеу Сейдімбек осы туралы ... «біз ... 831 ... ... ... ... ... (буынмен, ұрпақпен) шектеліп отыратынын байқадық. Сөйте
отырып, бұл ру-тайпалардың бәрі ... ... ... ... ... арғын,
найман, керей, алшын, т.б. сияқты, алды жаңаша жыл санауға дейінгі кезеңде,
арты ерте орта ғасырда белгілі болған ... ... ... ... қиын ... Яғни әр ... арасын 20-25 жылдан есептегенде
(этнологияда орныққан меже бойынша), 19-22 буынды қамтитын ... ... ... ... ... ұрпақтар сабақтастығын айғақтайды.
Сонымен бірге, қазақ хандығы шаңырақ көтерген соң ру-тайпалық құрылымның
жаңадан ... ... ... де ... Былайша айтқанда,
халық жадында сақталған үйсін, қаңлы, ... ... ... ... ... ... түп ... этнонимдер шашыранды ел-жұртты тайпалық деңгейде
ұйыстыруға негіз болған. ...аса күрделі этносаяси жағдайда Қазақ хандығының
тізгінін ұстаған ... ... ... ... ... ... ... қажет болды. Ол үшін сайын дала төсінде ... ... ... ... ... қана ... еліктіре ұйытып
әкететіндей, одан әрі дүйім жұртты біртұтас мүддеге мойын ... ... ... еді. Бұл ... әр ... құралған ру-тайпалардың
сана-сезімін қозғап, ықылас-ынтасын оятатын жалғыз ғана қисын – түбі ... ... ... ... ... ... Мұның өзі, ұжымдық-
туысқандықты тірек етсе ғана көсегелері көгеруге тиіс ... ... ... оңтай, мейлінше еліктіргіш идея болып ... ... ... ... түбі бір ... сезімдеріне шоқ
тастау, шын мәнінде, мемлекеттікті нығайту және ... ... ... ғана ... ... бірге аса пәрменді идеология да бола алды.
...Түптеп келгенде, қазақ шежірелерінің басым ... исі ... ... ... деп аталатын бір кісіден таратылуы да этнотұтастықты
көксеуден туған ұлы шарттылық» (94. 2-137-138,142).
«Бір адам жаққан отқа мың адам ... ... ... ... тұқымы
құруға айналған Найман атадан ұрпақ қалдыруға ерекше мұрындық болған Ақсұлу
әжеміздің ... ... ... ... ... жалғасы
Төлегетай бабамыздың өз кіндігінен ғана тараған ұрпағы бүгінде миллионнан
асыпты» (32.48). ... ... ... ... ... қоссаңыз... бір жарым миллионнан асады.
Әулие әжеміз 18 жасында ... ... ... басқан қайнысы
Белгібайдан тапқан Шүкіршіні әлдилеп отырып айтқан:
Әлди-әлди, Шүкірші,
Қаз-қаз басып жүгірші.
Абиыр беріп атаңа,
Қаңқу сөзден құтылшы.
Әлди-әлди, Шүкірім,
Бәйгеге ... ... ... жар болып,
Өркен жайсын тұқымың ! –
деген зар тілегі қабыл болған екен (51. ... тек ... ... ... бойынша Төлегетайдан Қытай туады, одан Төрт Төлегетай
тарайды. Осындағы Қытай туралы ... тың ... ... ...
Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл руларының тайпалық бірлестігінің ортақ
атауы. Олар – ... яғни ... ... ... дейін өз
алдына дербес ел аталған Қарақытайлар 12-ғ.-дан ... ... ... бұтағы болып есептеліп келеді деген тұжырым жасайды (46.3-155). Алайда
қазақ шежіресінің көпшілігінде Қытай аты ... ... ... ... ... ... – дейді, – Қытай.
...Жасында жетім қалған бабам Төлек,
Семірер жетім көңіл кімге еркелеп (101.13), –
деуінің жаны бар сияқты. ... ... ... қажы – ... ... ... – Төлеғытай (57.94), Орысбай шежіреші –
Төлеқытай ... ...... атай (Шежіре.39) деп әртүрлі
жазады. Төле(к) – өз аты, Қытай – лақап аты. Екеуін қосып айтып, ... ...... болған. Немесе, «Төле(к) атай» тіркесі айтылуы
бойынша Төлегетай болып өзгеріп, ... ... Мен ... ... тақтым.
Арғын арысының Кіші арғын бұтағының бірі Төлек аталады. Демек, ... ... бар ... ... ... Орынбай шежіресін жазып алған Базарқұл
Көккөзұлының таратуынша ... ...... одан – ...... ... Төлегетайдан – Садыр, Қытайби, ...... ... Осы ... ... Қытайби, Төртуыл
үшеуін бірге туыстырады да, Қаракерей мен Матайды Қытайбиден ... ... ... ... Кісі ... аздаған ауытқушылықтарды «Қазақ
шежіресін» негізге ала отырып ... бұл ... ... ... – Белгібай – Сүйінші
Құрманай ... ... ... ... - ?) ... ... ... мен Матайды таратуы – бұлардың
найман құрамына ... ... ... ... ... ма? ... жүгінейік:
1.Найман атауы 947 ж. Қидандардың қырғыздарды ... ... ... ... қуып шыққан кезеңін жазған қытай
жазбаларында («Лио ши», «Цзинь ши») кездеседі (44.8-261).
2. Л.Л.Викторова: ... ... деп ... ... ... ... ... аталған, яғни моңғол шапқыншылығынан екі-үш ғасыр
бұрын әйгілі ел аты болған дейді.
3. Найман аты ... ... ... «1098 ж. ... әлі ... ... болып бөлінбеген-ді» (23.143). Ал, қарақытай хандығының тарихы
1140 жылдан ... ... ... ... ... найман құрамындағы садырлар – қытай
жылнамаларында 7-ғ.-дан бастап аталатын шато тайпасы (44.8-489), ... ... ... араб жазбаларынан 6-ғ.-дан мәлім ... ... ... ... ... Ал, бура ... ... – 2-ғ.-дан
белгілі яғманың бір бөлігі, 9-ғ.-да боғра аталған. Бура тайпасы қытай ... ... ... Ғұн ... ... көтерген ұлыстар
қатарында еске алынады (44.2-433). Бұдан шығар қорытынды: Найман тайпасының
құрамына кіретін ... ... ... ... 3-ғ. мен б.з. 6-ғ.
аралығында-ақ белгілі болған.
5. Көне жазба деректерде қаракерей мен ... аты ... ... ... ... онда да тек ... құрамында ғана ауызға алынады.
Егер «Қытай – қарақытай ... ... аты» ... ... шындық болса, онда олар – ... мен ... ... ... ... жартысында, Шыңғысхан қарақытай-найман хандығын
құлатқаннан кейін ... деп ... ... ... ... ...... тайпасына қосылуы әбден мүмкін: екеуі де
найман аталады, әрі сегіз-оғыз – найман ханы ... ... ... ... ... ... үстем тайпаға сіңіп, қарақытай аты уақыт ... ұмыт ... ... ... ... Олай ... ... атауы неге қаракерей болып өзгереді?
Шежірешілер: «Керейдің келінінің аты Аппақ еді, келе-келе ... ... Абақ ... өзгерген. Одан тараған ұрпақ «абақ керей», «12 ата абақ»
аталып кеткен. Керей мен уақ ... туыс еді» ... ... мән ... ... ... қара керей, аппақ керей, уақ
(ұсақ) ... ... ... ал ... найманға жатқызу – шежіре
жаңылысы» деп ескертеді (7.3-50).
Осы арада «Білім және ... ... 1969 ... 6-7- сандарында
жарияланған Қадырғали Аманкелдиевтің көлемді мақаласында айтылған мына ... ойға ... ... ... ... ... жүз Орта жүз Кіші ... Найман. ... ... ... кестедегі екі нәрсе көңіл аудартады: бірі, Орта жүзді Бекарыс деуі,
екіншісі, Керейден Уақ, Қаракерей, Абақтарды таратуы. Автор ... ... ... ... ба, әлде ол ... ... осылай
ма, ол жағы белгісіз: сілтеме жасалмаған. Әрине, бұлар жорамал ғана. Сонда
да ... ... ... ... құрамына кейін қосылған» деген
пікірді тиянақтай түсетіндей.
«Күлтегін» тас жазуында табғаш аты да, ... аты да ... ...
қазіргі ұғымдағы қытайлардың (хань) сол дәуірдегі түрікше аты. Арабтар
«шын» (син, чин) деп ... ...... шын деген сөз. Махмут
Қашқари қытай тайпасын түрік тілді тайпаларға жатқызады. Қытай – ... ... ... ... ... ... мен қоңырат құрамында –
маңғытай (маңғыт-қытай), қыпшақтарда – ... ... ... ... қытай, уақтарда – қытай, кіші жүз шөмекейде – маңғытай, ...... сол ... ... ... ... ноғай
халықтарының құрамында да қытай атты рулар бар. Бұлар моңғол шапқыншылығы
кезінде ... ... әр ... әр ... ... ... ... қарақытайлардың ұрпақтары дейді. Егер осындағы «қытай»
деп атап отырған руымыздың қарақытайлардың ұрпағы екені рас ... ... мен ... құрамында олардың өз атын өзгеріссіз сақтағанын
байқаймыз. Ал, Найман ... ... ... ... ... бір ... ... онда олардың аты неге тек
найманға қосылғанда ғана ... ... ... ... ... ... ... па? Төрт Төлегетайды түгелдей қарақытайлар еді
десек, онда ... ... ... ... ... ... атымен
белгілі болған «Сегіз оғыз» – «сегіз тайпа» – ... ... ... «байси» – кімдер?
Байжігіт руынан, қалмақтармен шекаралас жау өтінде мекендегендіктен де
болар, аты күллі қазаққа мәшһүр ... көп ... Өз руы ... ... ... ... ... айналып, Абылай ханның өзі ... ... ... ... ... аты алты Жұмықтың ұраны болған Дәулетбай
батыр, Тоғастың ту ... ... ... батыр және басқа да жиырмаға тарта
батыр бабаларының есімі ел есінде. Мәмбет, ... ... ... ... тарайтыны мәлім.
Шежірешілер Мақта апайды Байыстың қызы дейді. Енді бірі ... тағы бірі Тума – ... ... ... ... ананікі
бұрыс деп баға беруден аулақпын, айтпағым, ... ... ... бір ... өз руына қосып, өзіне туыс, аталас етіп көрсетуге, сөйтіп
өз руының айбынын ... ... ... еске салу ... ... ... ... жазушылардың әйгілі руларды, тайпаларды, тіпті
қазақтың өзін, айта берсе, Орта ... ... ... ... ... ... ... қожалардан таратады. Шәкәрім
Құдайбердіұлы ол туралы:
Қазақтың түп атасы ... ... ... ... түбі ... сахабаның затысың деп,
Алдаған дін жамылған өңшең жүлік, –
деп жазады (107. ... ... ... ... ... ... қызы ... саудагер жігіт Тоқтарқожаға ... ... олар ... ... Байжігіт, Жанжігіт деген екі ұл дүниеге келіпті. Кейін
әлде бір себеппен Тоқтарқожа әйелі мен Байжігітті елде ... ... ... ... деп аңыз ... ... ... саудагер өзбек десе, Тұрысбек Маманұлы хан баласы еді дейді.
Әбдіжәміл ... ... тегі араб ... ... ... еді деп
жазады. Осында Қабанбайдай ... ... ... ... ... ... арабтан тудыру ниеті жатқандай. Қалайда, Байжігітті
Мақта мен Тоқтарқожадан тарату сенімсіз, орашолақ қол ... ... ... ... жеті ұлы бар ... ... ... жалғыз басты
кірмеге, заты бөтен, тегі белгісіз жат жұрттық біреуге ... ... ... жыл ... әйелі мен «түйенің екі өркешіндей, биенің
екі емшегіндей» екі ұлының ... ... ... ... да аса ... бұл – ол кезде «ат ататып, сүйек сындырып, ... ... ... деп ... ... шабатын ауыр жағдай. «Кейінде Байжігіт пен
Жанжігіт бірін-бірі неге іздеп таппаған?» деген сұрақ та ойға ... ... те, сол ... адамдардың санасы мен ғұрып – қағидасына,
салт – дәстүріне қабыспайды. Байжігіттің ата тегі ... тағы бір ... әкем ... ... ... ... жаугершілік замандарда жиі-жиі
болып тұратын алма-кезек қақтығыстардың бірінде мерт ... ... ... ... ... ... тоқтамай жүрген әкесі ауылға қожа ... ... ... ... ... деп ат ... ... қамымен
Байыс байдың малын бағады. Балалық дәуренін қозы соңында, қой ... ... жыл – он екі ай ... ... ... өткізген ол
аспанның қас-қабағын бағып, ауа райын күні бұрын болжай алатындай ... ... ер ... Өзі де көз ... ... ... азамат
болып өсіпті. Айтқаны айнымай келетініне елдің көзі ... ... ... ... күзеу, қыстау, көктеме, жайлауға шығудың малға қолайлы
уақытын Тоқтарқожадан сұрап білетін ... Ол ... ... ... ... ... Сауыр – Сайқан, Тарбағатайда қыс жайлы болатынын,
егер Сауырдың биігі ... ... ... осы ... қыс ... ... байқаған, «Сауыр бұлтының» түсіне қарап, қыстың қаншалықты
ауыр жұт әкелерін ажырата алған ... деп ... еді ... ... (Өзі
де ауа райын алдын ала болжау қасиетінен құр алақан емес еді, оған ... ... ... әлі де бар). «Бір жылы күзде жылқышы ... ... ... ... биылғы қыста бұл аймақта қатты жұт боларын ескертіп,
жылқыны аман алып қалу үшін ертерек Балқаштың ... ... ... ... ... да ... ... әлденеше рет көзі жеткен бай мен ауыл
ақсақалдары әрі ... бері ... ... есепшінің сөзіне сеніп,
рұқсат береді. Айтқанындай, сол қыста бұл маңайда ақ ... жұт ... ... ... ... ... жаяу қалыпты, қойлы байлар таяғын ұстап аш
қалыпты. Қар шеті сөгіле Тоқтарқожа бастаған ... ... ... түгел елге оралыпты. Ел-жұрт малдарының ... ... ... ... болысыпты. Байыс бай жылқышының ақылдылығына,
көрегендігіне, батылдығына, адалдығына аса риза болып, бой жетіп оң жақта
отырған басы бос ... ... ... қызын Тоқтарқожаға қалыңсыз қосыпты.
«Ел мақтаған жігітті қыз жақтаған» дегендей, ... да ... ауып ... Жыл өтпей ұлды болып, атын Байжігіт қойыпты».
Басқа ру, басқа тайпалардан келіп қосылғандарды ... ... ... ... ... ... ... «жолдан тапқан Олжабай» ... ... ... қиығы жоқ, жиенім де – балам» деп, әйтеуір қалайда
сол ... ... не ... не қиыстырып, ... көп ... ... ... ... жігітке беріп, одан
Байжігітті тудырып, Қаракерейге қосуы сондай игі ниеттен туған ... пе ... ... ... ... ... келіп қосылғандығын
меңзеп тұр ма? Ру аралық ... ескі ... ... ... ... бір руды ... қорлау мақсатында «тоқалдан туған», «оң жақта
отырған қыздан некесіз туған», «күңнен туған» деп тарату ... ... те ... кездесіп қалады. Мысалы: Шәкәрім Құдайбердіұлы мен Мәшһүр-
Жүсіп ... ... ... ... ... дәл ... ... еш күмән болмаса керек. Бірін қажы, бірін әулие
десек те, олар да пенде ғой... Олар ... ... ... ... ... оған берілген әділ баға деп ... Сол ... де әлде бір ... ... үшін «есек мініп, ел ... ... ... ... ... ... ... кірме» деп, қысастықпен
қасақана лақап таратып, шежіреге сіңіріп жібермеді ме екен ... ой ... ... ... ... ... ... батыстағы
елдерді бағындыруға жорыққа аттандырғаны (1219 ж.) айтылады. ... 11 ... ... ... ... бажігіт елдерінің аты аталады (262-
тармақ). Бажігіт деген ел ... ... ... ... ... әзірге
кездеспеген. Сонда олар кімдер? Моңғол шапқыншылығынан кейінгі тағдыры
қандай? Осы Бажігіт елі – ... емес пе ... Егер олай ... ... ... бұрын іргелі, көршілеріне танымал,
қаңлы, қыпшақ сияқты ірі тайпалармен терезесі тең ел болғандығын ... ... ... ... ... ... ... Өтеп, Болат,
Шақаман, Қожан, Дәулетбай, Күшік (Көшек), Дәулет, Өмір ... ... ... ... да ... неліктен? Тіпті, Байыстың ... де аты ... ... аттары қайталануы мүмкін» десек те, ру
аттарының осыншама ... ... ... па? ... басқа
Қаракерейден тарайтын Сыбан (Сибан), Мәмбетқұл, Қожамбет, Сары, ... ру ... да ... ... қайталанады.
Матай Тұрысбек Маманұлының өлеңмен жазылған Найман шежіресінде Сайбек
хан ... ... ... ... оның отыз ... біреуі Тоқтарқожа жөнінде
былай дейді:
Қош енді, айтылсын-ақ Тоқтарқожа,
Нәсілі хан баласы, тегі таза.
Сол ... хан ... ... ... боп шабындыда келген бала (101.25).
«Аңыз түбі – ақиқат» деген сөз бар. Байжігіттер бір ... ... ... ... ұшырап, тоз-тозы шыға шашырай босқан
ел көршілері Найман мен Керейлерді, бір бөлігі Ұлы жұз ... ... келе ... ... паналаған әр рудың бір тармағына ... ... ... ... Олай ... ... тайпасының одан
бұрынғы тегі, тағдыры, тарихы қандай?
Л.Гумилевтің «Көне түріктер» ... ... ... ... ... (550-600 ... деген картада (242-бет) және сол автордың
«Қиял патшалығын іздеу» кітабындағы «8-ғасырдан 10-ғасырға дейінгі Ұлы ... ... ... ... Байырқулар мен Байыстарды қатар
қоныстанған көрші тайпалар деп көрсетеді. 6-7-ғасырларда олар ... ... ... ... ... Байырқулар Керулен өзенінен
солтүстікке қарай Хэнтей мен Хинган тауларының ... ал ... ... ... ... ... ... еткенін байқаймыз
(21.262). Шамамен 500 жылдай Байырқулармен ... ... ... ...... ... аталатын 15 тайпаның бірі, Тоғыз-
оғыз тайпалар бірлестігінің де бірі – ... ... ... ... ... ... ... бастаған төрт тайпасы оңтүстікке қоныс
аударған. Кейінірек оларға Тоңғыра мен ... ... ... ... ... ... көшпеген? Байыстардың осыдан кейінгі тағдыры белгісіз.
Аты аталмайды. Олардың бір сілемі ата жұртында қалып, ... ... ... ... өте келе ... ... шығар, «Қаракерей құрамындағы Байыс пен Байжігіттер – солардың бір
сынығы ... ... ... ... ... ... – қытайша аталуы. Қазақ тіліндегі тарихи әдебиет терде
жоғарыда біз сөз етіп отырған ... ... ... ... деп, ... ... жазып жүр. Дұрысы, яғни сөз түбірі «байс» па, «байси» ма? ... ... ... жалғап «байси» деп жазушылар – орыс ... ...... – тар. Ал, егер ... ... ... ше? Найман
шежірешілері Қаракерейден Байторы мен Ерторыны таратады. «Ерторыны шидің
арасынан тауып ... ... ... ... ... өз ... ... десе (52.135 /Ұ.Жазылбайұлы/), кей шежіреде «Үйсін Шымыр бидің қызы оң
жақта отырып жүкті болып, босанып қалып, көшкенде жұртқа тастап ... ... ... ... келе ... ... ... дейді (52.15). Қалай
болғанда да, Ерторыны ... ... деп аңыз ... ... ...... Ерторыдан – Байсиық тарайды. Байырқулардың «мыңжылдық»
көршілерін Байыс ... де, ... ... де, бір ... ... еске салады: Найманға кейін қосылғандығын меңзеп
тұрғандай. ... ... ... ... ... тақырыбын Тарақты Ақселеудің мына сөзімен тұжыруды жөн
көрдім: «Бір кездері ... ... ... Тарсакент, сияқты қалалары
болған, байырғы рун жазуынан ... ... ... ... ... меңгеріп-дамытқан ғұламалары шыққан, сөйтіп көшпелілер арасында
білік-дегдарлығымен ... ... ... ... ... ... ... аласапыран күй кешіргенімен оларды жойып жібере алмады.
Арада әлденеше ғасыр өтіп, қоныс-тұрағы мыңдаған шақырымдық аймаққа ... да, ... ... ... ... ... ... текті
мәдениеті мен тарихи дәстүріне қылау түсірместен, Қазақ хандығы шаңырақ
көтерген ... ... бір ... ... іргесін бекітті» (93.38-39).
ШЕЖІРЕ – КЕСТЕ
Баттал Құранбайұлының шежіресі негізінде
сызылған шежіре – кесте
Әлқисса, бүгінде газет-журналдарда, ... жеке ... ... ... ... ... жатқан шежірелер көп. Соларға баспасөз бетінде ... ... ... ... «мынасы дұрыс, анасы қате» деген пікір-
таластар айтылып, оң, теріс баға ... ... ... ... ... ... ... бертінде ғана қағаз бетіне ... ... ... ... ... ... ... жай. Ең
әуелі Найманның өзін жеке адам ретінде қарастырудың өзі қисынсыз. «Найман»
сөзі тайпа атауы болып тарихқа енбей ... ... ... ... ... ... мен ру бірлестіктері (теле, байырқу, сегіз-оғыз, яғма, тухси,
шато, т.б.) өмір сүргендігін дәлелдейтін ... ... ... ... ... бастап кездеседі.
Қазақ шежіресін байырғы жеке-жеке рулардың қазақ халқы ... ... не одан сәл ... ... ... ... түсінген орынды болмақ. Арада қаншама ұрпақ ... ... ... ... ... ... ірі ... ғана аттары сақталғанын есте
ұстаған жөн. М.Тынышбаев Найман шежіресін ... ... ... ... Кет – ... ... Саржомарттан бастауының сыры осында.
Одан арғы шежірені ұлыстар мен тайпалардың, ... ... мен ... аты деп ... ... бір ... жақындай түсеміз. Шежіре
түзушілер Қазақ хандығын құраған ірі тайпалардың бәрін бір кісіден туғызып,
қандас – ... ... ... ... ... ... ... сақтап қалуды көздеген. Олар іргелі ірі тайпалардың атын белгілі
бір кісінің есімі деп ... оның ... ... бір кезеңде қатар көрші
өмір сүрген тайпаларды сол «кісінің баласы» етіп ... ... ... ... ... деп түсінбей, олардың сол ірі тайпалар ... ... деп ... жөн. Шежіредегі есімдер де, атаулар да – көбінде
шартты ұғым. Алты Арыс Орта жүз – ... ... ... Уақ, ... – шежірешілер айтатындай «Бекарыстан ... ... алты ... ... алты ірі ... ... аты. Олардың кейбірі Ұлыс
атанып, жеке хандық құрған (Найман, Керей, Қыпшақ). ... ... ... – Алты ... ...... ... шежірешілердің ізгі ниетінен
туған елдік саясат, ұлттық идеология.
Сөз жоқ, әр шежіреші өз руын 7-13 ... ... ... ... ... арғысының дұрыс-бұрыстығына, жазба деректер аз ... ... өзі ... бір ... ... түсірілмегендіктен, көз жеткізу
қиын, өйткені 13 аталық шежіренің өзі шамамен 350-400 жылдай ... ... ... ... ... ... – кестеде Найман Төрт
Төлегетайдың ірі руларын түп-тек атадан 9-10-атаға ... ... ... ғана берілді. Әр адам өз тегін, ең болмағанда өзінің жеті ... ... ... ... ... ... тырысатындығы
анық. Біз де соны негізге алып, Төртуылдың бір бұтағы Ақболаттың Тінібегін
мүмкіндігінше ... ... ... ... жел ... ел шетінде
қоныстанғандықтан, кезінде қытаймен арадағы шекара белгіленгенде олардың
қыр астында ... ... мен ... ... ... ... қытай
асып кеткендері көп болған. Ондағы Төртуылдар Қытайдың солтүстіктегі ең
шеткі ... ... ... ... (Тянь-Шань) дейін тарыдай
шашылып қоныстанса, ата қоныста қалғандарын ... орыс ... ... ... ... рулық бөлінуді жойып, әлденеше колхоз, аудан,
облыстарға бөліп, бытыратып жіберді. Сол ... бір ... ... ... өзін толық тарату мүмкін емес. Оның ... 70 ... ... тегін ұмытып, фамилиясынан арғы ... атай ... ... шежіремен айналысушыларға берер көмегі де шамалы.
«Дұрыстап, жүйелеп ... ... ... ... ... ата тек
тізбесін анықтап алуға әбден болады. Ал осы қасиет – қазақ халқының өзіне
ғана тән ... ... ... ... елінде түп тегіне дәл қазақтай
құрметпен қарайтын, ата-бабаларын ... ... айта ... ... ... (49.78). «Түп ... дәл қазақтай құрметпен қарайтын ұрпақ» ең
болмағанда жеті атасына дейін тарқата алса, тек сонда ғана, ата ... ... ... Қанша шежіреші дегенмен, сырт адамның басқа атаның
соңғы буындарын таратуда, күнделікті араласып, ... ... ... тұрмайды. Сол себепті шежіре – кестеде ... ... ... ... ... өз ... ... жөн санадым.
Біздің мақсат: әркімнің өз жеті атасын ... ... үшін ... ... ... ... – кестедегі шартты белгілер:
1.Адам атының алдында жазылған белгілер:
(1) – ... ... ...... ... ... ... – тоқалдан туған.
(а) – асырап алған.
* – есімдер алдындағы жұлдызшалар ру санатына кіретін
аталарды көрсетеді.
2.Адам атының соңында жазылған белгілер:
(Тоғыз) – ... ... сөз сол ... екінші лақап аты немесе
сол кісіден ... ру ... ... – кісі ... ... сызықша «алдыңғы кісінің
баласы» дегенді ... ... ... (көп ...... ... бар, ... ... ұмыт
болған.
– 0 (сызықша - ноль) – ұлдан ұрпағы жоқ.
(?) – ... ... - - ... ... – осы руға ... келіп қосылған.
(1) – кісі атының соңындағы жақша ішіндегі сан – осы ... ... ... әрі ... ... рет ... көрсетеді. Оны сол
кесте соңынан оқуға болады.
4.3.2. Медет – 1 – кісі ... ... ... бірінші сан (4) – ірі ру
бірлестігін (Төртуыл), екінші сан (3) – сол ... ... ... ... сан (2) – ру ... ... (Тінібек), сызықшадан
кейінгі сан – аталардан тарайтын әулет-тердің (Медет) ұрпақтарының өрбуін
көрсетеді.
Құттықадам – ... ... ... – одан ... ... ... білдіреді
Қазақ 1 - ... ... ... жүз) ... жүз) ... жүз)
Арғын Керей Қоңырат
Найман Уақ ... 2 - ... ... (1) ... ... – 6 ... ... ... ... – 1 ... Найман – Сарымантай. Наймантай
*Матай – 2 ............ ... *(Бура)
Құтбұқа (Елата) – 7
3- кесте
( *Терістаңбалы)
Келбұға ... ... ... ... ...... ... - Найман
Барлас
Төрт Төлегетай 4 - кесте
1. Қаракерей
Байторы ... ... ... ... ... ... ... Шүрентай – Мұңайтпас - ... ... ... ... ... – Сабыр, Боран ... ... ... ...... ... ...... ... Шежіре бойынша Байыстың қызы Мақта елге сауда ... ... ... ... ... одан ... ... атты екі ұл туады. Тоқтарқожа
Жанжігітті алып еліне кетіп қалады. Байжігіт нағашыларының қолында ... ... ... ... бір ... – Бес ... біреуі – болып
есептеліп кеткен. Жиендерден тараған ұрпақтың нағашы жұртының бір бұтағы
(атасы, руы) ... ... ... шежіреде бірталай: Тарақты, Ноғай,
Ергенекті Уақ ... ... ...... ... ...... (Төбет)
(а) Қарамолда
Бес Байсиық *(Семіз Найман (1)
1. Ейсеке мен Қызылқұрттың балалары ... ... ... ел ... деп атапты. Олардан тараған ұрпақты «Семіз Найман» деп атайды.
1.3. Ерсары – *Мұрын (Күнбике(1)
Бейімбет
Берді
Жолымбет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қожансары
Қисары ... ... ... ... бәйбішесі Ұлы жүз Үйсін Бәйдібек бидің қызы ... ...... ... кісі ... ... ... қалжыңдап «Мұрын»
атандырып жіберіпті. Одан туған балалардан тараған ұрпақ та «Мұрын» аталып,
ру атына айналған.
2. Жолымбеттің бір ұлы жас ... ... ... ... індетіп іздеп
жүріп, арғын елінен табады. Балаға ие болып жүрген адам бермеген ... ... ... ... ақ ... ... жоқ, нақ өзі деген
мағынада) жанын беріп, еліне алып ... ... ол ... ... ... ... беріп, ант ішу» деген: жан беретін адам үстіне кебін киіп,
қазулы ... ... ... керек. Көрден аттау алдында қолына құран ұстап
тұрып: «Егер өтірік айтсам, ... ... ... ... ... екі ... ... болып, кәпір қауымына өтейін» деп, хасам (ант)
ішуі керек. Егер көрден аттай алмаса, ол адам өтірік ... ... ... безген дінсіз» деп, қауымнан қуылған. Абақтысы жоқ елде қауымнан
қуылу ... ең ... ... ... антты «қара күмәннан өту» деп ... ... ... ... (1) ... ... ... ... ... * ... ... Жанкөбек ... ... Нар ... ... ... ... ... ... ақын Қу ... ... ... ... би ... ... ... би ақын Байсал ... а. ... а. Әлі ... Нұрбай а.
Кеңесбай би,а. Сабырбай би а. ... ... ... ... би ... а. Әріп а. ... а.
Қуандық
Жарқынбай би (қыз) ақын ... ... ... ... ... бір бала ... ... «Жалғызым Қожамбетке серік
болсын» деп асырап алады. Атын ... ... ... ... ... ... («Алла жар болсын!» деген тілекті еске алыңыз).
2. Жанкөбектің ұрпақтары жеті атасынан үзілмей би болған: Нарынбай би –
Құттыбай би – ... би – ... би – ... би – ... би ... би – ... би. ... басталған би атақ-лауазымы ұрпақтан
ұрпаққа үзілмей жалғасып, 7 атаға жетіп, қазақ даласында билік ... ... ... 200 жылдай уақыт бір атаның қолында болған. ... ... ... ... ... ... ... жеке басының қадір-қасиетіне, ақыл-парасатына, білімдар-
шешендігіне қарай халықтың арасынан сұрыпталып шығатынын ... ... бұл ... ... асыра айтсақ, адамзат тарихында өте сирек
кездесетін ... ... ... тура ... Кестеде аты аталған 15
ақыннан басқа бізге белгілісі 26 ақын. Бұлар – бір ғана ... ... ... ... ... ... ... ақындары мен жазба
ақындардың қаншасы ... ... ... кім ... ... ... ... ғана Жанақ Сағындықұлымен Байғара би әулетінен тараған 17 ... ... ... ... ... Ақтамберді Сарыұлы, Дулат
Бабатайұлы, Әріп Тәңірбергенұлы атағы күллі қазаққа ... ... ... Бұл – ... тарихында, егер кездесе қалса, өте сирек кездесетін
тектілік.
Тілек Бабатайұлы
Байбала
Жайсаңбекқызы
Сәдір Жәпекұлы
Омар Уәтайұлы
Түбек
Байқошқарұлы
Жұмабай ... ... ... Ер Еспембет – «Адақ» деген даңқты есім ... ... ... ... ... ... – осы Еспембет –Адақ.
«Адақ» – жеке, дара, озық ... ұғым ... ... ... ... ... ... соң, Қыржы атанған.
1.6. *Байжігіт 5- кесте
*Тоғас ... ... ... ...... ... ... Саты – 3
Қайып ... ... – 1
* ... – 4
Жақсығұл ... ... ...... ... ... ...... ... (2) - ... ... Жұмық
1. Жұмық батыр бір көзіне жау садағының жебесі тиіп, ағып ... ... ... ... ... әрі ... әрі ... елге сөзі өтімді болып
өсіпті. Әкесі Жұмық оған сенім артып, ел ... ... ... Оған ... «Менің 5 ұлым тұрғанда, тоқалдан туған жалғызға неге
билік береді!?» қатты намыстанады. Ұлдарына: ... ... ... ... Ертең бар байлықты да сол ... ... Оның ... бүгін
құртпасаңдар, ертең бәрінен айырыласыңдар» деп ... Оған ... ... ... ... ... Бәйбішенің бесеуінің қолынан болған
іс екенін сезген Тәукенің шешесі келешегіне алаңдап, келіні мен 3 жетімді
алып, төркініне көшіп ... ... ... ер ... балаларының жат
елде «кірме» атанып, шетқақпай болуынан қорыққан шешесінің ақылымен еліне
қайтып оралыпты. .
1.6. ... - ... ... (1) ... (қыз) – ... ... Кішкетай Садырбай
(Қабанбай Сырымбет ... - ... ... - ... ... 5 ұл – Айса ... ... зәңгі
Мойнақ ... ... ... ... ... Көзі ... ... аты Үш жүздің ұранына айналған «Хан батыр»,
Ұлы қолбасшы.
2. Әлінің қызы ... ... ... ... Олардан тараған ұрпақ Ноғай
атанып, Сегіз Әлінің бірі болып, жеке ата санатына қосылған.
1.6. ... - Бес Саты - 3
* ... * ... ... * Есенкелді *
Дәулетбай(2)
Құтымбет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... «Әке – ... ... ... ... Саты ... ... деп
баға беріпті: «Бұрымбет – сен бай боласың, Дәулетбай – батыр, ... ... ... ...... ұры, Төлебай – соның құлақ кесті құлы
боласың» депті.
2. Дәулетбай – Алты ... ... ... ... ... ... ... қалмақтың екі қызы Балқаң мен Басаң: «Біз бір адамға
тиеміз. ...... деп, ... ... ... Содан, екеуін де
Көтешке қосады. Басаңнан Қазақбай, ... ... ... ... ... – атақты ақын Әріпжан Жанұзақұлы.
1.6. Қаракерей – Байжігіт – Жұмық – *Тәуке – 7.
Сақа *(Шақаман) * ... – 2 (1) ... – 1 ... ... ... (2) ... Сарқасқа
Бапан ... ... (3) ... ... (4) ... Үш Тума
Тайбұға
1. ... ... ... Орыс ... Одан 13 (?) ата ... 11-12 жасында қолға түскен қалмақ қызы екен, Тоқтауыл ... ... ... ... ... ... оны ... атандырады.
Еркеқара 16-17-ге толғанда Тоқтауыл некесін қидырып өзі алады. Олардан
Қасқақ, Толғанбай, ... ... ... ... ... ... Рақымжан тарайды.
Атан түйе жілікті, ақылына қайраты сай ... ... ... ... ... ... сенімді қолбасшысы, оның мүдделес, үзеңгілесі болған
адам. Қамбардың қолынан қаза тапқан сүйген қызы Шәйлінің өлімі ... ... ... майдан салады. Қамбар да: ... ... өзім ... төбеттен өлейін» деп қарсы ... ... ... ... ... Қасқақ көз ілеспес шапшаңдықпен төренің
қылышын үйіре айналдырып қолынан ұшырып жібереді. Қасқақтың қылышы ... және ... із ... ... ... ... өлтірген қолға, арсыз
бетке өшпестей таңба салдым. Сол да ... ... ... ... ... - 1
(1) Бөжей (2) ... (10) ... ... Төке 12. ... ... Аман ... ... ... ... ... ... Шебер
Бүлкекей ... ... ... ... – 1 . ... Оқас – 2. ... ... ... ... ... ... – 2 ... - 4 ... ... ... ...... – 9
Нұржамал ... ... – 6 ... ... ... ... Раушан Ахметжанұлы – Баттал Құранбайұлының күйеу баласы, үлкен қызы
Күлсараның отағасы.
2. Мұрат – ... ... ... ... – Өскемен жол құрылысы
институты мен ... ... ... ... ... ... ... коммерция жөніндегі вице-президенті. Ержан КИМЭФ-
ті, Айжан Алматы ... ... ... Мұратбек – Сағила Қарлығаш. Сарыөзекте ... ... ... заң ... ... Ірі кәсіпкер. «Қарлығаш»
атты шаруа қожалығының бастығы. Астықты өз ... ... өз ... ... ... өзінің нан заводында 12 түрлі өнім ... ... ... ... ... айтсақ, кластрлі тәсілмен жұмыс
істейді. Сағила – жоғары білімді педагог-математик. Қарлығаш – ... ... банк ... ... ... ... Төлепбергенов
жоғары білімді юрист.Алматы қалалық Ішкі Істер бөлімінде бөлім бастығы.
4. Тамара – ... ... ... ... ...... ... банк қызметкері.
5. Ерлан – Анар ... ... ... ... жол ... Анар ... институтын бітірген. Кәсіпкер.
6. Бауыржан – Жанар ... ... ... Мұратбекпен бірге.
7. Сержан – Гүлайдар. Сержан Өскемен қалалық Ішкі Істер ... ...... ... қаржыгер, ? банктің Өскемендегі
филиялының бас ... ...... ... Елдос.
9. Нұрлан – Бибинұр ... ... ... ... ... ... ... іздеп келген өзі сүйетін
қалмақ жігітіне қосып, баласы жоқ Бозайдың бауырына салыпты. Одан тараған
ұрпақ Қасқатай-Бозай деп ... ... ... Мұхаметжан 2. Оқас 3. ... (1) ... (2) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... – Мақта (қыз) – Байжігіт – Жұмық – Саты – Есенгелді – Айтқожа ... ... – 1 ... ...... ... ... ... ... ... (1) ... ... ... ...... ...... ... – Ихсан, Қадылбек, Қабылғазез – Уатбек – Мансұр,
Заманбек, Қыдырбек, Қайдар.
1. Қалым Құнафиянов ...... ... ... ... колхозда
ферма бухгалтері, меңгерушісінен бастап, колхоз бастығы, ... ... ... ... ... комитеті төрағасының бірінші орынбасары,
төрағасына дейін көтерілген. Бір ғана Шілікті совхозында 22 жыл ... ... ... ... ... қатарына жеткізді. Ол
Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, 13 ... ... ... ... бар» ... 2 ... ... көрді. Қартайған шағында бір ғана
Тарбағатай ауданынан шыққан 81 қажы туралы мол мағлұмат ... ... ... ... ... ... қандай жігерлі қайсар табандылықпен
келетінін осындай іспен айналысқандар ғана ... ... ... *Сайболат - 4
Қарабас Жаныс ... (11 ата) ... (11 ... (17 ата) Бәйімбет ( 7 ата)
Мәметек (17 ата)
1.6. *Болат - 2 1.6. ... - ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Жарқын ... ... ... ... ... ... - ... ... ... ... ... Нұрбай
Құдас (Бабалы) Жанбай
Алтыбай Манас
Тоқтамыс
1. Шілікті жазығындағы Қамшықалды, Өртеңбұлақ, ... ... ... ... ... болып, көшіп бара жатқанын біліп қалған
шекарашылар көшті кері ... ... ... ... ... ... ... Зайсан ауданына жер аударады. Сол кезде Б.Құранбайұлы
Шіліктіде мұғалім. Ол уақытта шекарашылар саны аз, ... ... ... ... ... ... ... пограничника»
деген топ құрып, қажет кезінде шекара күзетіне еріксіз қатыстырған. Оларға
«Босқан елге ... ... ... ... ... та бере ... 1930 ... тамыз айында қожандар көшін Зайсандағы Қаройға
дейін күзетіп баруға қатысқан. Кейін ол жерге Үлкен ... ... ... ... ... ... Кезінде Зайсан аудандық партия
комитетінің ... ... ... ... ... Сейітқазының әкесі Зәки
ақсақалға Бәкең: «Сендерді Зайсанға көшіріп әкеліп, көздеріңді аштым, Қытай
асып кетсеңдер ... не ... еді? ... бүгінгідей Зайсанды
басқарып отырар ма еді» деп әзілдеуші еді. Сол ... ... ... – генерал-лейтенант, бүгінде ҚР ҰҚК төрағасының орынбасары, Шекара
қызметінің директоры.
Шіліктіден көшірілген қожандардың орнына, ... ... 1932 ... ... ... Қара ... совхозы 1938 жылы таратылып, Шілікті
совхозына біріктіріледі де, ... ... ... ... ... біразы Самар ауданы «Үлгілі малшы» совхозына көшіріледі.
2. *Матай ... ...... – 2.2
Құттыболат ... ... ... ... (1) ... ... ... ... ... ... ... Аталықтан тараған ұрпақ шешесінің лақап атымен Қызай аталады. Ұлы
жүз Үйсін ... ... қызы ... ... ... ... соң, абысындары
«Қызай» атандырып жіберген.
2.1. Қаптағай(1)
Жолдас ...... ... ... ... Асан ... ... ... ...... ... ... батыр
1. Қаптағай батыр – Қасым хан әскерінің қолбасшыларының бірі болған
атақты батыр. Аты «Ақтабан шұбырындыға» дейін ... ... ... ... аты – ... (кей ...... «Қаптағай» деп моңғолша
жабайы түйенің бурасын атапты. ол өте ... ... ... ... ... ... ... кеткен.
2.2. Кенже
Мәмбет ... ... ... ... *Қарауыл (1)
Найман – Белгібай - Өтеген – Асан – Қарауыл ... ... ... ... ... ... ... ... ... соғыста қаза болып, оның баласы Жасақ Матайдың ұлы
Аталықтың қолында өседі» деген сөз бар. «Қарауылдың Жасағы» ... ... ... болып ықшамдалып кеткен. «Жасақ» сөзі әскери
ұйымның, топтың атауы.
3. * Садыр ... Шүйе - ... ... ... ... ... Дінгеліс ... ... ... ... (1723 ж. туған)
Бектау Ақтау Бегалы ... ... ... ... ... Жансары
Қожа Қожабай ... ... с 9 ... был убит ... в ... м. 1723 г. на ур.
Теректы, у выхода р. ... из гор, ... ... ... ... 25-
дневний Тасболат (102.72).
Ұзаққа созылған атыс-шабыс, жаугершілік, үркін-босқын салдарынан тұқымы
біржола құрып, не басқаға сіңіп кеткен рулар қаншама. ... ... ... ... азайып қалғандар да аз емес. Мәселен Төрт Төлегетайдың сан
жағынан ең азы – ... мен ... ... ... ... ... ең көп шығынға ұшыраған рулардың бірі – осы Садырлар. ... ... ... ... деп ... «От ... ... всех пострадали найманы, жившие восточнее других. Мой предок в 7
колене ... в ... ... по р. ... и погив со всеми 9-ю
сыновьями и всем аулом, исключая случайно ... в ... ... ... за 25 дней ... тем (мой ... в 5-ом ... Жомарт 9 ұлымен жеке ауыл болып бөлек отырса ... Тірі ... ... 9 ұлының қайсысының баласы екені белгісіз, әйтеуір 9
ұлдың біреуінің баласы екені анық. ... ... ... ... ... ... қолдауымен аман қалған сәбидің жаны тас пен болаттай
берік болсын деген игі тілекпен атын ... ... ... ... ... ... бір «ат ұстар» қалдырып, тұқым-тұқияны үзілмей жалғасуын,
болашақта Мұхаметжандай Алаш ... ... ... ... ... ... тарихы мен шежіресін жазар топжарған ... ... ... ... ... ... ... тағы бір трагедияны 19-ғасырда
бастан кешірді. 1864 жылы ... ... ... ... ... келген жазалаушы Маншың әскері Қатынсудың бойында
(қазіргі Мақаншы селосынан 20 ... ... ... жерде) үркіп келіп,
дамылдап отырған Төртуылдың үш мың ... ... ... қырып кеткені
тарихтан мәлім» (32). Тарих ... ... ... жаздап, тәңір
жарылқауымен ұрпақтың қайта жалғануы – ... ... ... ... ... басында болған нәрсе.
*Шүйе
Итемген ... ... ... *Төртуыл 8 ... ... ... – 1 ... – 2 ... -3
Байұл – 4
( *Тұзақшы)
1. Шежірелерде Төртуылдан Аманбарақ, Андабарақ, Ақбарақ, Ақболатты
таратады. Кей ... ... ... ... ... ... ... ға жуық Найман шежірелерінде Аманбарақ пен Қартбарақтардың ұрпақтарын
таратпайды. Олардың ұрпақтарын Қытайдағы ... ... ... десе,
Зайсан шежірешілері Қытайда дейді.
4.1. Андабарақ ... ... * ...... Пәлі – ... ...... ... (1) ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Еміл (7 ... ... өз кіндігінен ұл болмаған. Есен асырап алған құлы. Бөшен
ағасы Бертістен ... өз ... ... ... ... мен ... ... болып өседі. Қарсал мен Сақ өспеген ұрпақ. Аз болған соң, ... ... ... ... ... ... - 1
Құдайберген (1)
* (Тоғыз)
Байқұлы ... ... ... ... бір ... «Солтангелдінің 9 ұлының 8-і бірдей
халыққа келген ауыр ... ... ... ... есімді бір ұлы ғана
аман қалыпты. «Тоғыз ұлдың санын кемітпеймін, аттарын ... ... оның атын ... ... дейді.
Б. Құранбайұлының шежіресінде басқаша баяндалады: ... ... ел ... ... ... ... қалмақтар шауып, 3 әйелінен
көрген 9 ұлын да өлтіріп кетіпті. Олардың ... әлі ... ... енші ... екен. Тоғыз ұлдың орнын ғана сыйпап қалған
Солтангелді шаңырағы ... ... күй ... жауыңа да тілемейтін адам
айтса нанғысыз ауыр қайғыдан дүниеден баз ... ... ... ... ... ... деп, опасыз жалғаннан түңіліп, күннен күнге шөге
түседі. Ағайындары ақылдаса келіп, 9 үйден 9 ұлды ... ... ... деп, ... ... ... ... екен. Осы тоғыздан тараған
ұрпақ Тоғыз аталыпты».
4.1. Пәлі – ... ... ... *Мая (3 ата) ... ... * ... ... Ақы
Баянсұлу
*Байтөбет
Көрпебай
Тұрабай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ел ... ... Жақау бүлдіреді, жылқыны сақау бүлдіреді» деген ... ... ... ... Ол жайында Сегізбай би туралы деректен
оқи аласыз.
4.1. *Тоқан – 3 (Бес Тоқан)
*Жылқайдар *Тоқтағұл ... ... ... ... ... ... ... Еділбай
Айтуған ... Өтеп ... ... ... ... ... ... Қатыбек
Шауарыстан
Бөтеке
4.1.Төлебай – 3а
Сырымбет ... ... Нарт ... ... Сарт ... ... ... – 4
Алақ Жаймәнке(Кедей)
Қоспақ
Қожаберген
Алдияр ...... ... ... ... ... ... ... ...... ... – 7
1. . ...... Ибырайым- 8
Нұреке ... ... (Иә, ... ... ... ... ... ... ... ... – 6 4.1. ... - 7 4.1. ...... ... ... ... ... ... ... ... ... Болатбек
Ибрайым
Аман
4.2. *Ақбарақ 10
- ... ... ... – 1 ...... Бұқа ... ... ... ... – 3 ... ... Есет ... - 3 ... ... ... – 1
Баймәмбет
Төбет ... ... ... ... ... ... ... ... – 2 ... Бұқа ...... Жәңгірдің тұсында өмір сүрген атақты батыр.
Келіндері ат теріс ... «Зор ... деп ... ... ...... ... болғандықтан, белгілі бір кісіге телінген лақап есім,
қайны, қайнаға, қайынатасын т.б. және ... ... ... де осылай
теріс атау дәстүрі болған). Алтайдан шығып, ... баса ... ... ... ... Бұқа батыр шағын жасақпен қарсы алып, қатты
соғыс ... ... 5 ... ... ... жер ... ... қойсын ба, Бұқа батырды қоршап алады. Ондаған жау найзасы батырды
ат үстінен тік көтеріп әкетеді. Тұла ... ... қаны ... ... ... ... аспанда тұрған батыр: «Атаңа нәлет ит қалмақ,
өлсем де төбелеріңде тұрмын ғой, міне!» деп айғайлаған екен ... ... ...... ... айналған, Қабанбай батыр-дың
майдандас, үзеңгілес серігі болған адам. «Шаған» соғысы ... ... ... ұрыс ... белгілеген жоспар бойынша құрылған 4
әскери қосынның бірінің Баймұратқа сеніп тапсырылуы, оған Абылай ханның
«қол ... ... ... оның аса танымал батыр болғандығын білдірсе
керек. ... 1706 жылы ... ... 11
- ... ... ... – 1 (2) ... – 2 *(3)Қодағай(2)–5 *(4)Құлдәулет -
Көкен – 3(1) ...... ... ... ... ... ұрпақтары Қытайда (Бәлкім, Күнназар, Қойбас аталатын
аталар солардың ұрпақтары болар?).
2. Тұрсыннан ... ... пен ... ... ... атымен Қодағай, Марқай болып аталып, ру атына айналған.
3. Жаугершілік заманда ... ... жау ... ... ... ... жылаған баланың дауысын естіп, ашып қараса, туғанына ... ... ... ... сәби ... ... жасы егде ... адам болса
керек, жігіттеріне: «Баласын аман ... үшін ... ... ... ... ... ғой. ... қалған екен.
Өлтірмеңдер!» депті. Сөйтсе, ол бала Босатайдың «аяқ сал-ған» күңінен ... ... сол ... ... ... ... атандырып жіберіпті
деген сөз бар.
4.3.1. *Данияр
12 - кесте
Боқан Баян – ... Есен – ... ... Шағырбай
Ертісбай ... ... ... ... ... ... ... ... Сарман Өскенбай – Маңырақ болысы 7-старшын 13-ауылдың ауыл ... ... (15. ... - ... ... ... ... ... (1)– ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Жаманқоржын бүгінде Ыдырыш қыстағы
аталады (Қарабұлақ ауылдық округы).
Ыдырыш – 3
Мәлгаждар (1) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1921 ж. Маңырақ болысының комсомол ұясының
жетекшісі болды (92а).
2. Кенжебек Молданбаев ...... ... ... ... асыл ... ақбас сиыр өсіріп, облыс,
республикаға әйгілі болды.
Есен – 2 4.3.3. ... ... ... ... ... (2)
(Әбділдин)
1. Қаратал Кемпіров – 1873 жылы ... ... ... руының биі
болған. 1928-1929 жылдарда жүргізілген бай-кулактарды ... ... жер ... ... жиені Бекқалиев Өміржанға жазған
хаттарынан үзінді:
Әттең жастық оралып,
Қайта келер болсашы.
Қартаймаудың амалын
Айта келер болсашы.
Жаңаны ғана аңсайтын
Өршіл көңіл ... ... ... өмір ... жыл. 93 ... ... тұра ... қалам ұстап,
Ой кезіп, сарқылмайтын теңізге ұқсап.
Мый – теңіз, қолым – қайық, ...... жол ... ... ... ... ... барлап,
Өмірден біреу кетсе, біреу қалмақ.
Әйтеуір бір заңдылық – өлім анық,
Қойған жоқ тірілікті маған арнап.(1970 жыл. 97 жаста).
2. Абділдінов ...... ... ... ... ... колхозы – Үлкен Қаратал ауылы, 1931-1932 жылдары, ... ...... ... ... қызмет атқарған. Есқали
1926 жылы Шіліктіге Бұрымбеттер ауылына мұғалім ... ... 1929 ... жаппай тәркілеу кезінде Қытай аспақшы болған Бұрымбеттер өздерінің
ниеттерін шекарашыларға хабарлап қояды деген қауіппен, Есағаның қол-аяғын
байлап, ... ... ... ... ... алып өтеді. Көш Қытай жеріне
ішкерілеп кіре алмай, шекарадан аса ұзай қоймай еру жасайды. ... ... ... жер ... шешіп алғанша, ішке кіруге жергілікті үкімет
рұқсат етпейді. Есағаның елге қайтпақ ниетін ... ... ... құйыршығы, онда барып елді шекарадан алып ... ... ... топ ... ... ... кімдер екенін айтып
бармақсың ғой» деп, ... ... ... Бертінге дейін қап-қара
мұрты қалың да қою еді. Ел ... ... ... ... ... олардың
әлуетті біреуі Есағаңның суағардан сол жақ мұртын сұқ саусағына орап-орап,
бір-ақ тартып жұлып ... ... бос, ... ... аяғын кісендеп
ұстайды. Көп ұзамай өзін аса қадірлеп сыйлайтын бір ... ... ... ... ... ... шығады. Түнде елді бетке алып
жүріп, күндіз ... ... ... ... ... қуысына
тығылып, өлдім-талдым дегенде шекарадан қайта ... ... ... ... Олар оның ... ... ... уақиғасына да, жартысы
жұлынған сыңар жақ мұртына да, ... ... ісіп ... ... ... Зайсандағы шекарашылар отрядының саяси бөліміне тапсырады. ... ... ... ... ... неше күн ... тергеп,
қинап, әрең босатады.
4.3.2. *Тінібек
14 – кесте
Бөрібай ... ... ... ... – 1 ... ... ... (1) ... ... (2) ... Мұрат
Төлеген Қайрат
Жанат
1. Берденов Оспан Жаңа тұрмыс ... (1940), ... ... ... ... колхоз бастығы болған.
2. Тұрғанбек Оспанұлы жоғары ... ... ... ... ... аралық келісім бойынша Моңғол ... ... ... Баян Өлгийде көп жылдар ұстаздық етіп, кейін Алматыда
жалғастырды.МХР орден, медальдарымен марапатталған.
4.3.2. Медет - 1
Сапақ – 2 ...... ...... ...... – 6
Қожабек Болтай – 7 ......... ... ...... ... – 11
Ағұмар(Құнаш)
Қорабай
(4)
Сүлеймен ... ... ... ... ... ... «Красная знамя» (Дайыр), Жаңа тұрмыс колхоздарында
бастық болған.
2. Тұрсынхан Бекенұлы Қорабаев заң қызметкері, көп жылдар ... ... сот ... ... ... Қазір Семей қаласында.
3. Майшекер Қорабаква 1971 жылдан бері Зайсан аудандық аурухананың
перзентхана бөлімінің ... ... ... ... ... ... Майкамал Тоштыбаева «Мичурин» совхозы партия
комитетінің, Зайсан аудандық партия комитетінің ... ... ... ... - ... ... ... ... (1) ... Мәтжанов Көкенай – Сарыжыра орталау мектебі, Дайыр орта мектептерінің
директоры болған.
4.3.2. Болтай – 7.
Төке – 12. ... – 13. ...... ......... ...... ... Бәтима – Файзырахман (Түрікпен Қожа) ... ... ... ... Талғат, Сара, Жомарт, Алмагүл, Анар,
Сұңғат, Арна. Батыр Ана Алтын жұлдызымен марапатталған.
2. Төке – 12.
Құранбай (1857 – 1906) ... – 0 ... (1874 – 1947) ... – 0 Мағырипа(1873-
1960)
Садықай(1895-1948)(1) Баттал (1902 – 1972)(2) ... (1902 – 1984) ... (1909 – 1967) ...... – 0 ... – 2 ... – 0
Ғизатолла – 0
Бисара – 6 ... – 0 ...... ... ......... Күләтай Сара – ...... – 7 ... – 4 ...... – 8 Баян – 5 ...... – 9
Жанат – 10
Тілек – 11
1. Рахметолла – Зайтуна Рафхат,Ришат,Болат,Гүлшат,Надия,Ләззат.
2. Гүлсара – ... ... ... кестесінде жазылған.
3. Тастемір – Күлпаран Айгүл, Ернар (12), Гүлнар.
4. ...... ... (13), Әйгерім, Дана.
5. Баян – Марат ... ... ... ... Бисара – Қайым ... ... ... ... ... Қайрат,
Айнұр.
7. Назгүл – Ғалым ... ... ... – Гүлмира Әзел(14), Олжас.
9. Гүлмира – Бауыржан ... ... ... – Фарида ... ... ... ... – Ләззат ... ... ...... ... ...... ( ) ... + ... Әзел – Қуат ... ... ...... аса ... бірақ заманына қарай моллалық
құра алмаған, жады аса мықты адам еді: оннан аса ... ... еді. ... ... ... ... колхозында қажырлы еңбек
етті.
2. Құранбаев Баттал – 1926-1948 ... ... ... ... ... директорлығына қоса колхоз жанындағы бастауыш партия
ұйымының хатшысы болып ұзақ жылдар қызмет атқарған. 1942-1944 ж. Ұлы ... ... ауыр ... ... ... ... ... мектептің директоры, 1947-1951 жылдары Жарсу ... ... ... ... Тарбағатай өңірлерінен шыққан айтулы адамдар мен
елеулі уақиғалар жайында жазған қолжазбалары, ......... ... «Ерлігі үшін», «Ұлы Отан соғысы. 1941-1945»,
«В.И.Лениннің туғанына 100 жыл толу ... ... ... ... ... ... – Еңбек жолын 1948 жылы Зайсан облыстық
қазақ драма театрында актерлықтан бастап, зейнеткерлікке шыққанша мәдениет
саласында ... ... ... оқу ... ... де, ... ... арқасында шебер актер, әнші, күйші, сазгер, тума талант ... ... ... ... атты ... бар. ... ... әншілік өрнектері бар еді. 1960-1980 жылдар аралығында Марқакөл
аудандық ... ... ... ... Мұрат Дәуленов бастаған
Зайсандықтар: аты республикаға танымал әнші, актерлар Рахметолла Тұрабаев
пен Ораз ... ... ... ... ... мәдениетін көтеруге
ерекше ықпал жасап, аудан өнерпаздарының атын ... ... ... ... ... ... үйі халықтық драма театрының іргетасын
қалаған белсенді мүшелері болды. ... ... ... ... ... мен ... Болгарияда, Москва мен Алматыда, Көкшетау мен
Шымкентте, Шығыс Қазақстан мен Семей облыстарының ... ... ... ... ... Бірнеше рет КСРО бойынша өткізілген
Бүкілодақтық ... ... ... атанып,
дипломдармен марапатталған. ... ... ... алған
жүлделері өз алдына бір төбе.
Марқада еңбегіңнен үлгі алады,
Тәлімгерлер жолынан із қалады.
Әлемнің әсемдігі, тазалығы
Осындай адамдардан құралады, – деп ... ... ... ... ... орталығы, Рахметолла Тұрабайұлының 60 жылдық
мерей тойына арнайы көп данамен басып
Қалиман Марғауқызы Төке келіні
немересі Ескендір Батталұлымен ... ... ... ... ... ... ... оңға қарай):
Мұратбек Ахметжанов, Ерлан Ахметжанов,
Мұрат Раушанов
Серік Ескендірұлы
Құранбаев
Тілек Бисапаұлы
Құранбаев
шығарған «Өнердің сан алуан сырлары бар...» атты бет-плакатта. ... ... осы ... алынды.
4. Ескендір Құранбаев – Семей пединститутының бастауыш ... ... және ... тілі мен ... ... факультеттерін
бітірген. Тарбағатай ауданы Тұғыл, Калинин ... мен ... ... ... орта ... ... етті.
5. Бисапа Құранбаев – Алматы Халықшаруашылығы университетінің экономика
факултетін бітірген. 1965 ... ... ... ... құрылыс
бухгалтері, бас бухгалтері, кейінде КПСС 20-съезі ... ... ... ... ... ... ... етті.
6. Тастемір Құранбаев ...... – 1974 жылы ... ... ... тау-кен инженер-геофизигі мамандығын,
1980 жылы Алматы халық шаруашылығы институтын ... ... ... ... ... 1967-1968 жылдары Зайсан ауданы Жарсу
ауылында жеңгесі Күләтай Хакимжанқызының жанында ... ... ... 1974 ж. ... бітіргеннен кейін Глубокое ауданы
Белоусовка поселкесінде Ертіс түсті металдар ... ... ... ... ж. ... ... ... түстіметалдар комбинаты
комсомол комитетінің хатшысы, өндірістік оқу нұсқаушысы болып істейді.
1980-1982 ж. Глубокое ... ... ... ұйымдастыру
бөлімінің нұсқаушысы, 1982-1984 ж. ... ... ... ... ... меңгерушісі, 1984-1987 ж. Шығыс Қазақстан облыстық
партия комитетінің ұйымдастыру – партия жұмысы ... ... ... ... ... ... ж. Өскемен қаласы Үлбі ауданының Төрағасы, Үлбі ... ... бюро ... болып сайланады.
1988-1990 ж. Өскемен қалалық партия комитетінің ... ... 1988 ж. ... ... ... бюро ... ... ж. Өскемен қалалық партия комитетінің екінші хатшылығына
сайланады. .
1989 жылы Өскемен қалалық ... ... ... ... ... ... Өскемен қаласы мемлекеттік мұрахаттар мекемесі
қорынан алынды (19-П. 1-л. 377).
Партия таратылғаннан кейін Өскемен, ... ... ... айналысқан.
Шығыс Қазақстан облыстық газеті «Рудный Алтай» марқұм туралы қазанамада
былай деп жазды: «...Во все времена, на ... ... его ... ... ... ... ... по работе и друзья знали Тастемира Батталовича как ... и ... он ... ... ... силой. Мы будем всегда помнить его добрую, приветливую улыбку,
умение ценить дружбу, понимать и сострадать ... ... ... на ... жизнь прекрасной души человека – Тастемира
Батталовича, но память о нем навсегда останется в ... ... ... ... ... 6 ... 2004 ... Серік Құранбаев – ... ... ... ... ... ... ... болып еңбек жолын бастаған ол ... ... ... ... ... болып қызмет атқарды. Қазір Көкшетауда
құрылыс фирмасында ... ... – 13. ... – 5.4.3. ...... – 0 ... ... Тілеп
Садуақас(3) ... ... ... ... ... ... ... ... ... – Маңырақ болысы 7-старшын 2-ауылдың ауыл ақсақалы.
Жаманқоржын қыстауы ... ... ... ... ... өз ... ... мен көрші
ауылдардағы балаларды жинап алып ... ... ... ... ... Садықай мен Баттал, Ыдырышев Мәлгаждар т.б. ... ... ... ... ... ауыл ... (15,66. Мұнда
Әкімбай Кісеміс деп қате жазылып кеткен).
3. Ағымбаев Садуақас 1886 жылы ... ... ... ... алғашқы қосшы ұйымдарының бірінің басшысы болған, орысша тіл
білетін, көзі ашық адам ... 1937 жылы ... 20 ... ... ... Қабден мен Ағымбаев Зекен, Садуақасов Зұлқарнайын өмір
бойы Тарбағатай ауданының әр мектептерінде ұстаздық еткен. ... ... Ту» ... ... ... марапатталған.
4.3.2.Есенбай – 8. ... -9. ... - ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қайырғазы Мұсағитов көп жылдар Қара Ертіс ... ... ... ... ... қызмет атқарды. Ұлы Отан соғысының
ардагері.
2. Сапақ – 2
Көз
Құлет – 14 ...... – 15 ...... ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... – 18
Мұхаметқали(2) Ахметқали ... ... ... ... ... Бисымақұлы – Ақболатьың Тінібегінен тарайтын ауылдардың
старшыны болған, Зайсан әскери ... мен ... ... ... ... қазығын қағуға кеңесші болған адам. Шекарашыларға көрсеткен адал
еңбегі үшін ақ патшадан «Алтын тон» мен «Алмас қылыш» ... ... ... ... су алып, Майлыбайға егін салдырған. Бұл кісі ... ... ... тоқталамын.
2. Мұхаметқали Тайтүгел – Маңырақ болысы 7-старшын 19-ауылдың ауыл
ақсақалы. Қарашағыл ...... (15. ... Құлет – 14 4.3.2. ... - ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... – 15. 4.3.2.Некей – 16. ... ... ... ... ... ... ... ... ... – Ұлы Отан ... ... ... капитан. Бүкіл Зайсан аймағынан командирлер ғана наградталатын
Александр Невский орденімен марапатталған үш ... ... ...
Елубай Бексейітов. Капитан. «Красный Жеменей» колхозы – Айнабұлақ ауылының
тумасы, ...... ... Соғыстан кейін аудандық
газетте бас редактор, одан кейін мектеп ... ... ... ... ... Қадырұлы Боқажанов, әскери шені полковник. 1991 жылы ... ... ... барлау басқарма бастығының орынбасары ... жылы ... ... ... ... ... директоры.
3. Өміржан Бекқалиев «Каганович» (1946-1948), «Жасқайрат» (1948-1950),
«Ворошилов»(1950-1954) колхоздарында ... ... Ұлы Отан ... ... ... – мамандығы агроном, КПСС XXIV съезі атындағы
совхоз бастауыш партия комитетінің хатшысы ... ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Жеңсеханов Манатбек – мамандығы тарихшы-ұстаз. Мұжықсу, Саржыра орталау
мектептерінің, Сартерек орта ... ... ... ауылдық
округінің әкімі болды. Аудандық, облыстық газеттерде Зайсан ... ... ... ... Зайсан» кітабының авторы.
2. Жеңсеханова Жанар Манатбекқызы – педагогика ... ... ... мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы.
4.3.4. Оңғар - 2
15 - ... ... ...... ... ... ... ... ... ... ... ...... ... – 2 ... ... ... ... ... Кеңес(3) Әкірамхан ... ... ... ... ... ... ... Шаймұрат
Мейрамбек
Гүлшат ... ... ... ... ... ... Қабылан – Қара Ертіс болысы 4-старшын ... ауыл ... ... (15. ... ... Оқасов – 1929 жылы Зайсан ауданы Жарсу селосында ... ... ... мен ... Абай ... ... институтының
тарих факультетін оқып бітіріп, 1951-1952 жылдары ... ... ... ... ... ... СССР ... Алматыдағы
мектебін оқып бітірген. 1954-1982 жылдар аралығында ... ... мен ... ... ШҚО КГБ ... ... отставкаға кеткенше қызмет етті. 1974-1979 жылдары ШҚО КГБ
Басқармасының Тарбағатай аудандық бөлімінің Бастығы ... ... шені ... подполковнигі. «Қызыл Жұлдыз» орденімен және 10 ... ... ... ... ... ... бітірген. Көп ... ... ... ... ... ... Бас ... болды.
3. Әденбек Әбілмәжінов мамандығы – ... ... ... өлке ... ... Облыстық «Самородок» суретшілер клубының мүшесі.
3. Ерболат – 2
Нұрбөпе – 1 ... ... ... Сабай
Иманғали
Құмарбек(1) ... ... ... ... Құмарбек – ақын, актер, журналист, Қазақ ССР-і ән-би ... ұзақ ... ... ... Бірнеше кітаптың авторы.
2. Ерболатов Құмарбек – мамандығы мұғалім, бірнеше мектепте ... 1960 ... ... КПСС ... ... (1991 ж. қыркүйек)
бірыңғай партиялық жұмыс атқарған: 1961-1962ж. аудандық партия комитетінің
нұсқаушысы, 1963-1964 ж.Зайсан ... ... ... ... ... ... ... Хатшылық еңбек өтілі – үзіліссіз 29 жыл ... ... ... адам ... ма ... - ... Әлі-үмбет(13)
4.3.5.*Қодағай ... (17 - ... ...... ...... ... ...... ... ... Сері – ... (1) ... ... ... Айтуған(2) ... ... ... ... Нұрсағат
Абдолла ... ... ...... Мырзаш Алдиярүлының үзеңгілес серігі (4.
419). Келесі ... ... ... ... ...... ... 7-старшын 6-ауылдың ауыл ақсақалы.
Шұрыққора қыстауы – Кеңсай ауылдық округі (15.66).
3. Матыбай Кешубай – ... ... ... ... ауыл ақсақалы.
Мұқашы қыстауы (15.66)
4.3.5.Сері – 4
Аязбай ...... ... ... ... Асыл ... ... Файзолла – мұғалім, еңбек жолын Жарсудағы «Правда» мектебінен
бастаған. 1965-1970 жылдар аралығында Айнабұлақ орта ... ... ... Сайлау – мамандығы экономист, ... ... ... ... бас ... совхоз директоры, көп жылдар аудандық
еңбек, жұмыспен қамту және ... ... ... басқармасының басшысы
болды.
4.3.5.Мамырбай – 5
Салақ ... ... ... ... ...... ... ... ... ... ... ... ... ...... білімді инженер. Еңбек жолын Мичурин
совхозында механик, инженер болып бастаған. ... ... ... ... ... ... комитетінің төрағасы, Зайсан совхозы бастауыш партия
комитетінің, Тарбағатай ... ... ... ... Қаратал
совхозының директоры, Зайсан аудандық Совет атқару комитетінің төрағасы,
аудандық дайындау мекемесінің директоры ... ... ... атқарды.
Бүгінде ауыл шаруашылығын қадағалау мекемесінің мемлекеттік инспекторы.
4.3.5. Байтеке - 2
Қамысбай ... ... ... ... ... Жиенбай
Ахметқали
Иеғали
5. ...... – 5 ...... – 7 (а) Мәші – ... ...... ... ... ... ... ... Қайрат ... ... ... Болат
Болат ... ... ... Сапарғали Зайсан ауданынан шыққан ... ... ... ... ... ... ... 1927-1934 жылдары уездік,
аудандық, өлкелік партия комитеттерінде ... ... ... ... ... ... ... – КИМЛ-ді оқып бітіреді.
1939 жылы Абай атындағы ... ... ... ... емтихан
тапсырып, диплом алады. 1938 жылы Қазақстан Компартиясының Екінші съезіне
делегат болып қатысады. 1945 жылы Москвада ... ... ... ... 6 ... ... ... 1940-1945 жылдар аралығында Қарқаралы
педучилищесінде, 1945-1965 ... ... ... ... аға ... 5 жыл ... мұғалімдерді сырттай оқыту
жөніндегі орынбасары болып істейді. ... ... Ту» ... ... Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының Құрмет Грамотасымен
марапатталған.
«Қазақ ... ... 2003 ... №1 санында осы журналдың
тілшісі, ... Бас ... ... ... ... мұрасын ел
арасынан ұзақ жыл талмай іздестіріп, жазып алған, қолы жеткен мұрағат-
мұражай атаулыны ... ... ... ... ... бірі ғана ... – Зайсандық мұғалім Сапарғали Сырымбетов» деп ... ... ... ұшін ... тер ... азаматтар некен саяқ. Ел, жер
тарихын зерттеп, талдап, кейінгі ұрпаққа бай мұра қалдырды. Оның деректерге
толы 300 ... ... ... ... ... деп ... (4.455).
Сапарғали Сырымбетовтың Ноғайбай жайлы ... ... ... ... ... ... мына сандарынан оқуыңызға болады:
1. Әбділдабек Салықбай. «Ноғайбай мұрасының зерттелуі хақында». 2003. №1.
27-34-б; 2003. №2. 56-60-б;
2. Ескендір ... ... ... жүгіну керек».2005.№5.71-75-б.
3. Әбділдабек Салықбай. «Жұрттарда қалған жұмбақты» шешсек деп едік. 2005.
№5. 76-80-б.
4.3.5.Есенәлі – 5
Асау ......... ... ... ... ... Жәки ... ... ... ...... болысы 7-старшын 8-ауылдың ауыл ақсақалы.
Майлыбай тау қыстауы (15. 66).
4.3.5.Қызғалдақ – 10
Ізқұтты
Бозан ... ... ... ... ... ... Әлім
Жабай
Хабибулла ... ... ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... – 12 4.3.5. ...... ... Шықабай
Шөкіш
Боқтыбай
Құсайын
Төленгіт ... ... ... ... Жақып
Ақанғали Айтқали ... ... ... ... ... Нүкіжан қызы (1910-1976) 1940-
1948 жылдарда ... ... ... ... ... ... 1941 ... Советке, 1944 ж. облыстық ... 1948 ... ССР ... ... болып сайланды. 1951 ж. Жарсу ауылдық Советінің төрайымы
болды. Руы тұзақшы.
4.3.5.Қыдырәлі – 7
Қыршынбай – Иманбек – Станбек – ...... ......... ... – 8
Тайшық ( ? ... ... ... ... ... ... ... ... ...... ... ... – 14
Байсымақ
Қарашолақ
Мейрамбай
Қайранбай
Дүйсенбі ... ... ...... ... Шөпбай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17 ... ... ... – 1 ... – 2 ... – 3
Сарбас
Көнбес ... ... ... Арықбай
Тәуекел
Майшыбай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Өкпебаев Ұлы Отан соғысының ардагері, «Даңқ», «Қызыл ... ... ... ... ... ... ... совет комитеттерінде басшылық қызмет атқарды.
2. Ахметбек Өкпебаев (1932-2002) – Зайсан ауданынан шыққан алғашқы жоғарғы
білімді ... ... ... ... ... ... істеген.
Ұзақ жылдар Өскемен қаласындағы жедел жәрдем ауруханасында ... ... ... ... ... ақ халаты үстінен түспеген,
қандауыры қолынан ... 15 ... аса ... ... сонша адамның
өміріне арашашы, бейнеті мен ажалына тосқауыл болған ардақты азамат еді.
4.3.6.Қырғыз – 3 ... ... ... ... ... Қаби ... ... ... – 1 ...... – Сандықбай
Молдахан ... – 0 ... ... Мамыр
Нұрлан
Серік
Ержан
4.3.6.Сөдек – 2
Боранбай – 4 ... ... ... ... Аманжол
Мауқымбай
Қошқарбай ... ... ... ... ... (1)
1. Аманжолов Керейхан Рахымжанұлы – әскери ғылым докторы, профессор. 200-
ден астам ғылыми ... ... ... ҚР ҚК ... академиясы
жаныннан құрылған әскери ғылым жөніндегі кандидаттық диссертация қорғайтын
арнайы Кеңестің төрағасы. Оның жетекшілігімен 7 ... 2 ... ... ... ... атты екі томдықтың авторы.
1926 ... Руы ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Бекбай Алысбай – 7-старшын 16-ауылдың ауыл ақсақалы. Қараөткел қыстауы.
2. Бидахмет Бекбаев 1940-1950 ... ... ... ... колхоздарының бастығы болып қызмет істеген.
4.3.8. Құлдәулет 18 – ... ...... – 2 Құттықадам ...... ... ... ... (2) Уәлихан
Иіс
Шүкірхан
Жүніс ... ... ... ... ... ... Түлен – Маңырақ болысы 7-старшын ... ауыл ... ... ... ... 1901 ж. ... Зайсан ауданы бойынша жоғарғы білім
алған алғашқы ұстаз. Ауыл молласынан, кейін бірінші сатылы ауыл ... ... ... ... жылдар аралығында жаңадан ашылып жатқан ауыл
мектептерінде мұғалім болып істейді. 1932-1937 жылдары Абай атындағы ... ... оқып ... 1937-1940 жылдары Түргендегі
Қазақтың педагогикалық ... ... ... ... ауданындағы
орта мектеп директоры болып тағайындалады. 1943-1946ж. Ұлы Отан соғысында
зенит бөлімшесінің командирі болады. 1946 ... 1955 жылы ... ... ... ... директоры, 1955-1962 жылдар
аралығында М.Әуезов атындағы орта мектептің директоры ... ... ... ... ... Ту» ... мен ондаған медальдің иегері.
«Қазақ ССР-іне еңбегі сіңген мұғалім», «Оқу ... ... ... ... ... қатысты мол мұра ... ... бір ... ... аты ... ... Шәкен Уәлиханұлы – Ауылшаруашылық ғылымдарының докторы,
профессор, халықаралық экология және ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... ... арамшөптерге қарсы күрес
бөлімінің меңгерушісі. 140-қа жуық ... ... ... ... ... және қазақ тілдерінде жарияланған.
4.3.8. Қаттықадам – 2
Бүрет ... ... ... ... ... – 3 4.3.8. ...... Айса ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19 – ... Атабай ... ... ...... *Үкібай – 1 ... ... ... ... ... жастай өле берген. Ең кенжесі
туғанда, иті де ... бұл ... да аман ... ... әке: ... туды ғой, аты ... ... деп атай салған екен» деген
сөз бар. Әрі ... ... ... көп ... деген жақсы тілек те
ойында болған шығар.
Итке байланысты адам, ру аттары шежіреде ... ... 12 ... бірі – ... деп аталады. Семіз Найманда – ... ... ... ... ... Қартбарақ; Матай Аталықта – Алакүшік аталары
бар. Бір ғана «Итемген» атты аталар Садыр Шүйеде, Матай Қызайда, ... бар ... ... ... Тұрғанбайұлы Байжігіт Сайболаттан
тарайтын 17 ата Шотайдың бір атасы Итемген туралы былай деп жазады: ... ит пен ... ... ... жұт ... Мал ... адамдар
ашығып, босанған әйелдің омырауынан сүт ... ... ... ... ит ... ... асыранды қаншық иттің емшегін сүт керіп жатқанын
көріп, баланы апарып емізген. Бірнеше айда бала ... жаз ... ... ... ... желініне сүт толып, баланы ... ... ... ... Итемген деген аттың тарихы осылай» («Достық» газеті.
09.09.1992).
4.4. Сары ...... Айт Шете – ... ... ... ...... ... ... ... Жақып ... ... ... ...... ғылымдарының кандидаты. Ұзақ жылдар Өскемен
педагогикалық институтында дәріс берді.
4.4.Шете – ... ... ... – 4
4.4. Үкібай - 1
Зайнолда(1) ... ... ... ... – 0 ... (2) ... Ғаббас – 0
Кенжалы
Сара
Жәміш
Төлеухан Бақытбек ... ... ... ... ... ... ... ...... Құранбайұлының қайын атасы. Нұғыманның 6 ұлы ... ... ... ... ... жат топырақта қалды. Асқап
қана бір аяғының башпайларын сонда қалдырып, елге оралды. ... ... ... ... үшеуі – үш қыз ғана тірі қалған. Зайсан ауданындағы
Кеңсай ауылының Бас ... ... ... қаза ... 5 ... мен осы ... соғыстан қайтпай қалған барлық азаматтарын еске
мәңгі қалдыру ... ... ... ... ... ... аты берілді.
2. Наурызбай Нұғыманов – ... ... 15-16 ... «Кагонович»
колхазында бастаған. 1965 жылдан бастап 1992 жылы ... ... ... ... ... совхоздарында директордың шаруашылық жөніндегі
орынбасары болып үзіліссіз қызмет атқарды.
3. Мырзаш Алдиярұлы – Пржевальскийдің 2–3-саяхатының жолбасшысы ... ... ... тарауда арнайы тоқталамын.
4. Сіләмбек Тұрғанбайұлы – шежіреші.
4.4. Амалдық – 3
Қалыбай ...... ... ... ... ... – 0 ...... ... ... – 0 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... – Жылқышы – Әдіш – Кітапбай – ......... Жанақұлы – «Төртуылдың қорғаны» атанған төрт биінің бірі.
5. Ергенекті Найман 20 - ... (2) ... (1) ... (а) Бақы ...... ... ... – *Бура – 2
Теңізбай ... ... ... Иман ... ... ... ... ... ... Сайрам ... ... ... ... ... ... Жансары, Баржақсы,
Шайкөз) нағашысы уақ арасында өскендіктен, ру таңбасына ... Уақ» ... ... ... - ... – Баба ...... – *Жәрімбет ......... – 3 ......... Қияқ – * ... *Жәрке
7 Көкжарлы (7 жұлдызша)
5. Қаратай – 3
*Бораншы ... * ... ... ... ... ... ... ... ... Мырзақұл
(6 ... ... Кей ... ... мен ... ... жетеуін «Ергенекті
Найман» деп бөліп атайды. «Шимойынның арғы тегі ... ... ... ... ... де сөз ... ... – Қаратайдың жиені, өз бауырына салып, баласы етіп ... Бура – ... ... ... ... ... ... ... ... Сүйіншәлі ... ... ... ... 21 – ...... Бағаналы – 1 ... ... ... ... Тиірмен ... ... ... ... ... Төртқара Өтеген
Төбеқоңыр ... ... ... ... Бағаналы – 1
Шегедек ... ... ... ... ... ... ... ... ... Әжем ... ... ... *Байназар
Мәлік Сарман ... ... ... ... ... ... ... ... ... – ЕЛ ... ... бар?»
(20-ғасырға дейін)
«Біз бірін-бірі жақсы білгісі келсе,
бір-бірінен:
«Еліңде кімің бар?» - деп сұрайтын
жұртпыз.
Құдайға шүкір, ... ... ... ... жоқ.
Жау бетке – білектімізді, дау бетке ... ... ... ... өзі ... ... ... ұл-қыздан кенде болмаған. Әр
ру, әр тайпаның өзі пір тұтып, ... ... ... мен ... ... ... ... әулие тұтқан абыз-көріпкелдері
болған. «Өлім әр ... ... үш рет ... ... – ғұмырын
тоқтатады, екіншісі – ол жасаған дүниелерді жермен жексен етеді, үшіншісі
ол ... ... ... біржолата ұмыттырады. Осыған бой
бермеген ... ғана Ұлы ... ... ... ұлы ... қазақ
халқы да құралақан емес. Өз руына, тайпасына, тіпті Үш ... ... ... мақтан етіп, атын аңызға айналдырып, ... бойы ... ... Олар ... ... ... ... жыр-
дастандар тудырған. Қазақ – батыр-балуандарын, би-шешендері мен ақын-
жырауларын, әнші, ... ... ... көріпкел әулиелері мен
шежірешілерін, он ... өнер ... ... мен ... ... мен ... аса ... халық.
Ұрпағын соларға қарап бой түзеуге баулыған.
М. Әуезов былай деп жазады; «Ол ... ... ... түгелдік
ылғи найзаның ұшы, білектің күшімен алынып, қара күштің ғана дәуірі жүрген
заман... Не ... ие ... ... ... жүзінде ғана сақталған.
Сондықтан да ол замандағы елдің сүйеніші кім? ... қол ... ... ... ханы мен биі ... Ел қиялында жүретін елдің шын ... осы үш ... ... кім ... ... болса, сол деп саналған.
Сондықтан толық жақсы – әрі батыр, әрі ел билеген хан болуы ... ... А., 1991. ... бай ... ...... ... кімнің батыр болғысы
келмейді, – жүрегі дауаламайды» дегендей, бұл ... бір ... ... кездесе бермейді ғой. «Батыр ... ... ... би ... ... әрі би, әрі батыр ... ... ... ... өз руы ... биі ... Сыбан Ақтайлақ би
әрі шешен, әрі ... әрі ... ... Әрі «Ақ ... ... ... ... болған. Сыбан Ақтамбердіні жырау, қолбасы, батыр, би,
шешен деп те ... ... да бір ... ... ... ... ақын деп,
бірде би, енді бірде шешен деп атау ... ... ... Кеңес үкіметі кезінде қасиетті бабаларымызды күшпен
ұмыттыруға тырысты, ... ... ... ... деп жазалады, «ит
жеккенге» айдады, жазықсыз жапты, сотсыз атты. Ұлттық ... ... ... ... ... Ол ісі ... де емес: тарих үшін қас қағымдай ғана
сәтте, бар болғаны бір ұрпақтың жасындай ғана 74 ... – үш ... ... әр үш ... ... тілі ... ділі ... ада қазаққа айналып
шыға келді. Осы олқылықтың орнын ... ... ... ояту ... ... ... қайта жазып, аты әйгілі бабаларымыздың
ұмытылған, дәлірек ... ... ... ел ... ... ... ... үшін атқарған қызметін атап әйгілеп жатырмыз. Олардың
есімдерін ұлт жадында ... ... үшін ... ... ... ... орнатып, ауыл, көше аттарын беріп, олар
жайлы ғылыми зерттеу еңбектерін, ... ... ... ... ... 1943 жылы ... ... сұрапыл соғыста жан
алысып, жан берісіп жүргенде, елдегі ... ... ... ... ... – Бауыржан Момышұлы былай деп жазыпты: «Біздің бабамыз ... ... ... еді?! ... бабаларының аруағына сыйынып бас ұрғанда,
ондай міндетті борышымызды атқаруға ... ... жол ... 1941 ... 3 июльдегі сөзін еске алыңыз). Төмендегі тізім
сондай игі мақсат, ... ... ... әр ... жарияланған әр түрлі
тарихи-ғылыми ... ... ... ... шешендік сөздер жинақтарынан теріліп алынды. Бұл тізімнен
біз білмеген көптеген атақты ... аты ... ... қоюы ... қамы үшін, атажұрттың бағы үшін, арыстан боп ... боп ... (40) ел ... ... да, қол бастаған сардар да,
халқын соңынан ерткен көсем де, ұлтын ұйыстыған шешен де, жауын ... да, ... ... ... ақын да – ... да күллі қазаққа
ортақ. «Жері де ортақ, шері де ортақ қазақтың, / Шер ... ... ер ... ... (Қадыр Мырза Әлі). Найманның бір бұтағынан тарағандардың
ғана атын теруім – рушылдықтан, ұсақтанудан емес, ... ... ... шақтап, шағындау мақсатынан туған әрекет. «Құшағың жетпейтінді
құшақтауға ұмтылма, көрпеңе қарап көсіл» ... ... ... ... батыр болу да қымбат,
жол бастайтын көсем болу да қымбат,
бәрінен де ел тағырын ... ... ... хан (Билер сөзі.А.1992. 35).
Қазақ – жылқы мен қойды ғана бақпаған, сөз бен ойды да ... ... ... өнер алды деп ... ... ... ... қазақ
даласына жер аударылып келген поляк жазушысы А.Янушкевич өз естелігінде
былай ... ... ... ... ... ... сайын
менің көзім жетуде. Қандай әсем сөйлейді! Кез келгені айтайын дегенін тез
түсіндіре, қарсыласының сөзіне шебер тойтарыс бере ... ... ... ... мен ... ... ғұмыры естімеген шешендерге таң
қалып қол соққанмын. Ал бүгін оқи да, жаза да ... ... ... ... ... ... Олардың жыры жаныма жылы тиіп, жүрегімнің
қылын ... ... ... тәнті етті. Сонда бұлар тағы, жабайылар
болғаны ма? Бүкіл болашақтан мақұрым ... ... ... ... болудан басқа ештеңе жазылмаған халық осы ... ма? ... ... (Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы.А.1994. 232).
Кет – Бұқа жырау. Тарихи деректерде ... ... – өз руы ... ... Жошы ханның оң тізесін басқан әйгілі биі, «ұлы жыршысы,
дәулескер күйшісі, көріпкел бақсысы, ... ... хат ... ... (94). ... 1150-1230 жылдары өмір сүрген.
Б.Құранбайұлының шежіресі бойынша руы – ... ... ... ... ... ... әл-атрақ» – түрік шежіресінде аты аталады.
Араб тарихшысы Ибн әл-Асирдің ... ... ... ... ... ... 20 жолдық өлең мәтінімен жеткен, найман тайпасынан шыққан
Аталық ... ... ... атауы бойынша Ұлығ Жыршыны) Кет-Бұқа деп
те атаған. Бұл есім асылындағы есімі ... ... аты, шын ... ... лақап атының өзін әр автор өзінше жазып жүр: Кит-Бука (Л.Гумилев), Кет-
Бұқа (М.Мағауин), Кет-Бұға (ҚҰЭ), ... ... ... ... бөрі, бұқа, қыран, тұйғын, құнан, тай сияқты киелі хайуанаттың атын
кісінің есіміне қосып айтатын ... ... ... ... «Кет-Бұқа»
атанды. Бұл Кете – би, Кете – ер, Кете – ел ... ... ... деп ... (34. 2-350). ... ... «Көк бұқаның күйі»
сақталған. Бұл – «Көк ... ... ... ... күш иесі ... ... ... Көк бұқа көтеріп тұр, бір мүйізінен екіншісіне
ауыстырғанда жер ... деп ... ... ... Серікбайынан туатын Кел-Бұқа мен Кет-Бұқаның
есімдеріне қарағанда, олардың шын есімдері Кел(е), Кет(е) ... да ...... ... ... ... атақ атауы. Найман хандары
Инанық Бұқа хан, Тай Бұқа хан. Наймандарды ... ... ... ... ... өз әскер басшыларына осы атақты беруді енгізген: Бас бұқа, Ер бұқа, ... Тай ... Бала ... ... аталған Ибн әл-Асирдің шежіресінде баяндалатын уақиға да, жыр
да ауыз әдебиеті бойынша исі қазаққа ежелден-ақ ... ... ... ... ... ... Жошы ның өлімін естірткен – осы Кет-Бұқа жырау –
күй пірі (қобызшы).
Ақсақ ... ... ... ... өлді – Жошы ... ба ... ... жыр шумағын білмейтін, естімеген қазақ аз. Осы жыр ... ...... ... жеткізіп, «Қаралы хабарды айтқан адамның көмейіне
балқыған қорғасын құямын!» деген Шыңғысханды ... ... ... ... төгуден құтқарып қалыпты. Ол кезде моңғолдардың дәстүрі
бойынша жаманат хабарды жеткізген адамды өлген адамның ... етіп ... ... ... ... күйінің» 6 нұсқасы бар. Бұдан басқа «Нарату» ... 1253 ж. ... Ұлы ... ... ... ... Құлағу аттанатын болып белгіленеді. Оның ... ... ... бекітіледі. Соғысқа асықпай үш жыл дайындалған әскер 1257 ... ... ... алады. 1259 ж. Иерусалимді бағындырды. Мысырға
(Египетке) аттанғалы жатқанда, моңғолдардың ... ... ... ... ... үшін ... ... Құлағу әскерін Иранға әкетеді
де, Кет-Бұқа ноян 20 мың ... ғана ... 1260 ж. ... моңғолдың
шағын әскерін талқандап, Кет-Бұқаны ... ... «... ... ... ... ұлы еді, ал әскери талантқа келсек, қыпшақ ... бен ... ... ... кем ... (24. 222). ... де тұтқынға
түсіп, құлдыққа сатылған қыпшақ, кейін Египеттің ... ... ... Айн-Желудте қаза тапқан ұлығ би, әскери кеңесші, түмен нояны
Кет-Бұқаның аты кейінгі ұрпаққа ұлы жорығымен емес, ұлы жырымен ... ... ... – аңыз ... көне ... ... ең ұлы абызы,
сыйынатын пірі, бақсылар осы күнге дейін оның атын атап ... ... ... ... ... билерден / Кеңес сұрар күн қайда?»
деген екен (21. 38).
«Жеті атасынан қаракөк ... ... ... ... ... ... ... деп жазады: «Род Жанкобека ... ... ... ... ... от его сына Нарынбая до
Жумахана 7 ... были ... ... биями и следовали
непосредственно один за другим, почти не ... в ... ...... (102.72).
1. Нарынбай би Жанкөбекұлы.
2. Құттыбай би Нарынбайұлы – «қу дауысты Құттыбай би» ... ... ... ... ... 1760 ж. Ежен ... ... елшілікке барған.
3. Байғара би Құттыбайұлы. Қаз дауысты Қазыбек би Орта жүздің бас ... ... би ... биі ... ... ... ... 71-
бетте, Байғара аты жазылмай қалған. Баспадан кеткен кемшілік ... ... ... оның ... би ... ... Ақтайлақ би Байғараұлы (1720-1815). Атағы әкесінен кем болмаған, оның
тапқыр да әділ ... ... заң ... ... ... ... алып, жүгініп келген. Қазақтың ... ... оны «Ақ ... Ақтайлақ би» деп атағанын жазады. 1772 ж.
Ежен ханға елшілікке барған.
5. ... би ... ... сөздер жинақтарында , жазушы
Қ.Жұмаділовтің шығармаларында Сабырбайдың айтулы би, ... ... ... М.Тынышбаевтың шежіре-кестесінде көрсетілмеген.
6. Кеңесбай би Сабырбайұлы.
7. Жарқымбай би ... ... би ... (М.Тынышбаевта осылай, ал кей деректе –
Кеңесбайұлы -?). ... ... ... би атақ-лауазымы
ұрпақтан ұрпаққа үзілмей жалғасып, 7-8 атаға жетіп, ... ... ... ... 200 ... астам уақыт, бір атаның, бір
әулеттің қолында болған. Би мансабы ... ... ... ... жеке ... қадір-қасиетіне,
ақыл-парасатына, білімдар-шешендігіне қарай халықтың ... ... ... шынында да, бұл қазақ тарихында, асыра
айтсақ, адамзат ... өте ... ... ... ... тура ... Руы Орта жүз ... Қаракесек Қаз дауысты
Қазыбек би әулеті – Бекболат – Тіленші – ... да ... ... би – руы ... ... ... көзі ... ұранға
айналған Қаз дауысты Қазыбек би мен осы ... би ... ... «Бес Байыс
Боранбайлап ұрандайды» деген сөз содан қалған.
Қаракерей (қ)
Байжігіт билері:
Едіге – ...... ... ... -*-
Сасан Мыңбайұлы -*-Тоғас
Сібе Саржанұлы -*-
Тоғжан -*-
Қоңыр Мәжитұлы -*-
Ұлтарақ – ... ............ -*-
Кенжеғұл -*-
Серғазы -*-
Мұрынбай–мұрын
Бөкенші ... ... ...... ... -*-
Қазанбай -*-
Аққожа-ақнайман
Қыстаубай-қыржы
Тоғайрақ – байыс
Кегенбай – қ.
Нарбота – ...... ... ... ...... ... Алдияр*
Төбет Құттымбет Төртуыл
Сегізбай Машанұлы-*-Тайлақ
Назар Жанақұлы-*-Тұзақшы
Қаратал Назарұлы -*- ... -*- ...... -*-
Босқынбай -*-
Боқатай -*-
Бөтеке -*-
Иіс Көпенұлы -*-
Қақаш Мақаділұлы -*-
Келес -*-
Жарықбай -*-
СиырбайЖанмырзаұлы -*-
Тұрар -*-
Шүртей -*-
Ақтан ... ... ... ... – көкен
Керімбай-ақбарақ
БотабайТөлегетай
Тұрдыбай -*-
Қабан – Найман
Шұлғаубай ... ... ... би -*-
Райымбекшешен– (Қоңырқажының атасы)-қ.
Ақын – ...... ... – ақын халықтар ілуде
біреу. Бұл бірегейліктің соңғы – соңғы ма,
ақырғы ма? – ...... ... ақын деп халық алдында жеке отырып немесе екінші ақынмен
айтысқа,сөз сайысына түсіп, ... ... ... – қол суырып өлең шығара
алатын (импровизаторлық) қасиетімен танылған ерекше өнер иесін атаған. Ол –
өлең, жыр, ... ... ... дастан шығарушы. Ауыз әдебиетінің ақыны
– әншілігі, домбырашылығы, термешілігі, жыршылығы да бар ... ... ... Ол – әрі ... ... әрі өз ... ... Жырау
– ел тарихын, халық арманын, мұң-мұқтажын ұзақ толғаулар ... ... ... ... ... Олар – ... елдікті, бірлікті мадақтап,
насихаттаушы, басқыншыларға қарсы ұрысқа шақырушы ... ... ... ...... 11-12 ғ. ... ханы ... Білгі Бұқа
ханның тұсында өмір сүрген. Қытай жазбаларында аты аталады (76).
Қазақтың ... ... - әнші ... ... ... тоқталамын).
А.Янушкевичті тәнті еткен ақындар. Қаракерей Сыбанның бір ғана
Жанкөбегінен тараған ұрпақтан жеті ... ... ... ... ... Байғара ұрпағынан ғана айтулы 17 ақын ... Аты Алты ... ақын ... Сағындықұлымен бір ғана отырыстың ... ... ... айтысқаны да ерекше құбылыс. Алдыңғы тақырыпта ... ... 1846 ... 12 маусымында Г.-ге жазған хатынан үзінді берген ...... ... ... еске ... ... Сыбаннан шыққан
ақындармен кездескендігі күдік туғызбайды. Сыбаннан ... ... ... Әріп ... ... ... ... қазаққа әйгілі
алдаспан ақындар шыққан. Бұл адамзат тарихында, егер кездесе ... ... ... тектілік – генефонд. Сыбаннан шыққан билер мен ... ... ... ... тұрсын, әлемдік Гинес кітабының бетінен
ойып тұрып орын алуға лайық ерекше құбылыс.
Ақтамберді ... ... ... ... жырау. Жыр-толғаулары
жинақтарға, әдебие ... ... 93 ... ақын дүниеден өтерінде:
«Бар арманым, айтайын, / Батырларша ... / ... ... қайтейін!..»
деген екен (21.77). Жыраудың «Күлдір-күлдір кісінетіп» деген жыр-толғауын
атақты әнші Бекболат Тілеуханов ерекше шабытпен, айрықша ... ... ... ... би. ... ... жеке ... болып шықты.
Дулат Бабатайұлы – сыбан, жинақтарға, оқулықтарға ... ... ... деген
атпен шығармалар жинағы шықты.
Доспер ақын – ... -*- ... ... – матай, айтыс жинақтарына, -*- -*-
Бітімбай ақын – ... ... ... ... ... ақын – ... ... мен А.Жұбановтың мақалаларында аты
аталады.
Жанкісі жырау Өтемісұлы – найман. (27. 3-63).
Әріп Тәңірбергенов – сыбан, жинағы шыққан, оқулыққа кірген.
Таңжарық ...... -*- ... ... – мұрын, З.Сәніктің кітабында аталады.
«Ғайып ақын – «Сәтбай батыр» ... ...... ... ... ... ... -*-
Өмірбек -*-
Жандос ... ... ... ... ...... Ахметұлы - қожан
Сұртай – матай
Айбала Шонтайқызы*Байжігіт
Сайын Дала–Қ*.
Жаныұзақ – жұмық
әріпжан Жаныұзақұлы - * -
Төртуыл
Құмарбек Көкенұлы*Тоғыз
Әділхан Текішікұлы*Тұзақшы
Жұмай -*-
Нұрзат ... ... ... ... - * ... Есенгелдіұлы - * -
Төлегетай
Жұмажан -*-
Әділхан -*-
Ботабай ... ... ... ... ... -*-
Сағдолла Нұрәлі
Тәнтібай Бөлекұлы - * -
*Ескерту: қайталауларды ықшамдап жазу үшін ... атын ... ... тура келді: Қаракерей – Қ ., Матай – М.,
Садыр – С., Төртуыл – Т.,
Батырлар
Бай малын сақтайды,
Батыр халқын сақтайды.
Бәрін айт та ... ... қара ... ... ... ... жүнді
оқ шанышқан,
Қанжырдай шаншылған,
Жұрт үшін қарауылға көп тұрған.
Сексен сегіз ... ... ... жазбаған,
Он екі құрсау жез айыр
Қара мылтық жұмсаған,
Бұ жиынның ішінде
Қара Найман Жақан бар.
Шалкиіз жырау
(1465-1560). (21.56-57).
Қазақ елін ... пен ... ... ... ... алда тұрды. Сондықтан,
бұлардан батыр көп шықты. Олардың ішінде
халықтың ... ... ... адам –
Қабанбай болды.
І. Есенберлин.
«Көшпенділер».
«Жанталас» романы. Журналдық варианты. «Ж».
Дауыл алдымен жиекті ұрады. Наймандардың мекен-тұрағы елдің шетінде,
желдің өтінде, ... ... ... ... ... да, 100 жылдық соғыстың негізгі ауыртпалығын алдымен солар
көрді. Қаласын, мейлі қаламасын, небір жан алысып, жан ... ... ... бел ... ... ... да, Наймандардан
батырлар көп шыққан. Бұл – ... ... ... ... ... ата ... үшін жанын шүберекке түйген азаматтардың батыр болмасқа
амалы да жоқ-ты. Бір ғана ... ... ... атты кітабында
найманнан шыққан 23 батырдың аты аталады.
1723 ... ... ... ... 1729 ж. ... ... ... көлінің маңында Үш Жүздің басы қосылып, тарихта
«Аңырақай шайқасы» ... ... ... ... ... ... үлкен
шайқас болады. Қазақ жасақтары асқан табандылық көрсетіп, жоңғарларды
ойсырата жеңеді. ... Ұлығ хан ... ... ... ... Кішіг хандар сәтті басталған жеңісті жаңа ... ... ... Кіші жүз ханы ... сарбаздарын ертіп, соғыс даласын
тастап кетті. Ұлы жүз жері ... жау ... ... Алты арыс ... ... ғана ... мен ... ғасырдай уақыт бетпе-бет қалды.
Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Бәсентиін Малайсары, ... Уақ Сары мен ... ... ... ... Қыпшақ Ерназар,
Көкжарлы Көкжал Барақ, Төртуыл Баймұрат, т.б. ... ... ... ... ... ... дана ... арқасында
бүкіл қазақ жері басқыншылардан түгелдей ... ... ... ... ... соңғы шайқастарда Ұлы жүзден Албан
Райымбек, Шапырашты ... ... ... ... асқан ерлігімен
көзге түсті.
Қаптағай батыр. «Төлегетайдың бір немересі Матайдан туған ... ... ... хан ... ... ... ... «Ақтабан шұбырындыға»
дейін Найман ұлысының ұраны болды. Жоңғарларға қарсы азаттық соғысынан
кейін ғана оның ... ... ... ... деп ... ... бурасын айтады. Өте қаһарлы, шамкөс жануар. Көне түрікте. әсіресе,
Наймандарда өз батыр-билерін Бұқа, Бура, Қаптағай, ... ... ... ... ... ... Әйтпесе, Қаптағай батырдың азан шақырып қойған аты –
Қолдас көрінеді» ... ... ... Жандәулет делінеді (51). 15-
ғ.-дың соңы мен 16-ғ.-дың басында өмір ... ... ... – Қ., мәмбет. Үш жүздің ұраны болған ... ...... Қабанбай, Дарабоз, Хан батыр – лақап аттары. Қабанбай батыр
Абылай ханның оң қолы, сенімді ... ... ірі ... қолбасшы, 18-ғ.-
дағы қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күресін ... ... ... ... 40 жыл бойы бел ... елін, жерін қорғаған батыр
бабамыздың жоңғарларға қарсы шайқастарға 103 рет қатысқаны жөнінде дерек
бар.
Баян ... ... ... ... Қой ... ... көп қалмақ;
Қалмақты қуып қашырдың,
Алтай тауға асырдың !
Ақ Шәуліге қос тігіп,
Ауыр қол жиып алдырдың;
Қалмаққа ойран салдырдың;
Қабанбай мен Бөгембай
Арғын менен Найманға
Қоныс қылып ... ... ... (21. ... батыр ат жалын тартып мінгеннен бастап 40 жыл бойы аттан
түсіп, бел шешпей, ... ... 103 ... ... ... ... ... де ең көп шыққаны Қабанбай екен. ... ... ... да ... шығу ... да Қабанбайдан асқан
ешкім жоқ. Көксу бойында болған ұрыста қалмақтың Хонхор мен ... ... ... ... ... ол 65 жаста екен. Ал, Алакөл маңында
Арқауылмен сайысқанда – 67 жаста! Бұқар жыраудың:
Уа, сен – Қанжығалы Бөгенбай!
Қабанбайдан ... ... ... ... ...... – Қабанбайдың елі ел шетінде, жау ... ... ... ең
бірінші болып қарсы алатындығын және оның жекпе-жекке Бөгенбайдан әлдеқайда
көп шыққандығын ескерткені.
Қабанбай ... ... ... ... туы көк ... болған.
Ұраны – Қаптағай, кейінде – Қабанбай. Көзі тірісінде есімі ел ұранына
айналған адам – ... хан ... ... ... ... ... келген Бұқар:
Қайырусыз мал жайдырған ... ... ... ... жүздің баласынан үш кісі айтсам,
Қалар ма екен жаның-ай, –
десе, Қабанбайдың ... ... ... ... жүз ... айттым жүз кісі,
Үйсіннен айттым жүз кісі,
Үш жүз кісі ... ... ... ... ... мойын лағың.
деген екен. (37.41). Ханға – үш кісіні, батырға – үш жүз кісіні ... – С., ... ... ... ... ... ... – Т., ақбарақ. Баймұрат батырдың әкесі. Бұқа батыр ... ... ... ... ... ... саны көп жаудың қолын
бөгей тұру үшін, қайта-қайта жекпе-жекке шыға беріпті. ... ... жау жағы ыза ... ... ... ... лап қойыпты. Көптің
аты – көп. Бұқа батырды қоршап алып, найзаға шаншып, ат ... ... ... қарт ... ... де ... ... – биікте
тұрмын» депті ақырғы демін жинап.
Баймұрат батыр – Т., ақбарақ. Есімі – Төртуылдың ... ... ... ... ... Абылай хан қазақтың әскери 4 қосынының бірін
Баймұрат батырға сеніп тапсырады. Сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... ... «Аузын аша арқырап тұрған ақбоз аттың
бейнесі 18 ғ.-дың аяғында өмір сүрген төртуыл ... ... ... көк туында бейнеленіпті» («ЕҚ». 27.08.2003). Баймұрат батыр
жайында жазғандар:
-Ғалым Байбатыров Зайсан ... ... ... 11.09.1991; -Төлеген
Ержанұлы. «Достық» 19.05.1993.
-Зейнолла Сәнік. «Қаракерей Қабанбай». А.,1991. 123-142-беттер. ... ... ... ... – қ. ... «Бес ... Боранбайлап ұрандайды» деген сөз
қалған. Қабанбайдан бұрын Қаракерейдің ұраны болған.
Бөрібай батыр – М. Матайлардың ұраны.
Дәулетбай ...... ... ... ұраны.
Байғана батыр – Қ. байыс. Ру атына айналған ... ...... ... ... ... есім берілген ... ... ... ... ... осы ... ... мағынасы – жеке, дара, озық.
Қожағұл батыр – Қ., мәмбет. Қабанбайдың әкесі.
Садырбай батыр – Қабанбайдың немересі.
Әділбек батыр – ... ... ... – С., І.Есенберлин. «Көшпенділер», 2-кітап, 278-бет, Жұмарт
батыр деп жазады.
Тасболат батыр – Жомарттың баласы.
Барақ батыр (Байбарақ деп те ... – Қ. ... көп ... ... ... қалады» деген сөз Бараққа айтылған. Көкжал Барақ – басқа.
Танеке ... – М., ... ... ... ... – Т., 1742 ж. ... қол ... батыр – Т., 1742 ж. антқа қол қойған.
Босатай Байсарыұлы – Т.,ақболат.
Ақтамберді жырау, қолбасы – Қ., ... ... ... ...... ... ... – Қ., тәуке. Зираты Зайсан ауданындағы Қарабұлақ ... ... ... әлі ... ... – М., қаптағай. 1742 ж. Орынборда антқа қол қойған.
Шоңай батыр – М. Қаптағай. Мыңбасы.
Қара батыр – М.Қаптағай. Мыңбасы.
Қ. ......... ... ... -*-
Тама – ...... ... ... – мұрын
Болатбай -*-
Қазымбет -*-
Жаман,ақнайман
Тоғанас,қожамбет
Матай-тоқпақ
Қасабай ...... ... ......... – Қ.
Тәуке – Қ. Жұмық.
Қасқақ – Тәуке
Бөкенбай Қасқақұлы – -*-
Сәтбай -*-
Аташ – Қ.Қожан
Кеңесбек – -*- -*-
Матайлар:
Есенкелді,қызай
Қара,қаптағай
Барақ – М.?
Майлыбай,М.?
Бөрте – ... ............... – С.
Дақа – С.
Төртуылдар:
Ақпантай – ақбарақ,бөрі
Олжабай ... – Т. ............ ... ... ... ... ... -*-
Доғалбай ... ... - ... - ...... - * ... ... жер – тұнған шежіре
Жер – әңгімеші,
жер әңгімеші болған соң,
ел әңгімеші.
М. Әуезов
Баттал Құранбайұлының
қолжазбаларында баяндалған
және ауызша айтқан деректері
негізінде жазылды.
Қойбас – ... ... ... ... жақ беті мен сол ... Қара ... ... құяр төменгі сағасынан оң тұстығындағы Сауыр ... ... ... бір ... ... ... ... мекендесе, сол
Маңырақтың батыс жақ беті мен сол ... ... ... ... тұстығындағы Тарбағатай жотасына дейінгі аумақты Төлегетайдың екінші бір
бұтағы Қаракерейдің іргелі атасы Байжігіт тармағы мекен еткен.
«Төбесіз жер, төресіз ел ... ... ... ... ... ... бойынша осы аймақтағы елді басқару үшін шақырылған ... ... ... арқа ... жаны да, қуат ... малы да көп, ... ... ру
басылары «төре сыбағасы» деп, төренің өзі ұнатып ... жері ... ата ... ... ... алып ... ... – жазда
аспанға бұлт ілінсе жаумай өтпейтін, қыста Зайсан көлі мен Маңырақтың ... ... ... ... Қара ... ... де, ... да соғатын
сұрапыл ақ түтек боранының лебі де жетпейтін, үш ... ... ... ... ... желсіз тыныш, шөбі шүйгін, суы тұщы құтты ... ... ... ... мұра ... ... Қамбар төре өзінің көзі
тірісінде-ақ «Қамбардың ... ... ... ... ... сыр ... ... бастағанда,
«Әсетжан, осы аурудан өлем білем» деп ... ақын ... ... Қамбар төре осы араға өзіне арнап зират тұрғыздырады. Қабырын да
қаздырып, бетін қалқалап, уақытша қалың таза ақ ... ... ... ... ... ... Бұл да осы құтты мекен төре ұрпағының
ата-баба қонысы екендігін айғақтайтын ... ... ... ... сенімді тәсілі болатын-ды.
Ел жайлауға көшетін ... ... ... күні ... ... соңынан ауылдағы басқа киіз үйлерді де жығып, барлары түйеге
қомдап, жоқтары өгізге теңдеп дегендей, ... ... жаңа ... ... ... ... ... Қаражанның шаңырағына мініп ... сол ... ... ... өткен құлы Қойбас кенеттен қайтыс
болады. Жаңа жұртқа бет алған ... сол ... ... ... ... ... қазақ жаман ырымға балаған. Мәйітті не жаңа жұртқа апара алмай (ол
да жаман ырым), не көмусіз тастап кете ... ... ... көнер ме), әрі
Алты Алашқа жайылар жаман ... ... ... төре ... ... ... қазып, арулап көмуге біршама уақыт керек: жақын арада су да
жоқ, мәйітті арулап жууға үй тігу ... Әрі көш ... көр ... ... ... Нысаналы жерге жетпей түйелерді шөгеріп, ... ... да ... ... жоралғысын аттап өте алмай қысылған төре, іштей
қимай қанша қиналса да, ... деп ... ... ... қайтыс
болған құлын жерлеуге бұйырады. Сусыз ... мола ... ... дайын молаға жерлеп болғаннан кейін, оған бағышталып құран
оқылады. Кезінде ... ... ... ... қояр деп ... ... мәрмәр көк тасты сипап тұрып, терең күрсінген Қамбар төре: «Бұл да
болса, құдайдың бұйрығы шығар: хан тұқымы жатар ... ... ... кесті
құлы жатты... Ол да үлкен өкініш емес-ау, Санияздар аман ... ... ... ... ... тұрғызарына күмәнім жоқ, ең өкініштісі – төре менің атым
өшіп, Қойбас құлдың аты қалатындығы жаныма ... ... ... ... ... ... ... Маңырақ тауының шығыс бөктеріндегі құнарлы
құтты жазықтың кезіндегі «Қамбар төренің Қарақойыны» деген аты ұмыт ... ... ... ... ... ... ... мазарға жерлеткен төре Қамбар ғана
болар, құл атымен аталған ... ... қана ...... ... ... ... ару қыздар атымен аталатын жерлер әр өлкеде
кездеседі. Тек Шығыс Қазақстан облысында ғана Ай, Таңсық, ... ... ... өзені, Келіншек көлі... сияқты тарихи жер атаулары күні бүгінге
дейін сақталған. Ай мен Таңсық атты ... ... ... ... да ... ... Жәнделі де, Айқыз да әр заманда қол бастаған батыр қыздар.
Зайсан өңірінде осындай жер-мекен атауларының бірі – ... ... ... ... жері мен ... ... ... етіп қорғауға мәжбүр
еткен. Тіршілік көзі – төрт ... мал. Мал ... – жер мен су. Жер – ... баба ... кіндік қаны тамған жұрт, атадан балаға қалар мұрасы.
Әулеттің ...... ... ...... ... ... ұрпақ әкелуші
– әйел-ана. Сондықтан да, жер дауы мен жесір дауы шешуі аса қиын, нәзік те
күрделі. ... ... ... бүкіл руды атқа ... қан ... ... ... көп, ... жанжалы мол іс болған. Мұндай
оқиғалар ... ... ... тарихи аңыздар (АТА) әр аймақта да көптеп
сақталған.
Маңырақты біраздан бері ... ... ... төре ... ... ... биік ... жайлайды екен (Төртуылдар бұл өлкеге мөлшері 1760
жылдары келсе, төрелер көп кейін, ... 1790 ... ... келген).
Жайлауға бет алған көш Сауыр таудың етегі Кішкенетау мен Маңырақ тауларының
бөлінер аралығы мөлдір сулы, бетегелі ... қозы көш ... ... ... ... ... Төртуылдың бір атасы Ақболаттың ата мекені,
жазғытұрымғы – ... ...... Көш ... осы ... екі рет жанасалай басып өтетін төре ауылы бірде күземде әлімжеттік
жасап, қақ төріне – бұлақ ... ... ... ... ... түскен
Төртуылдар бұған қатты наразы болып, төренің ... ... ... ... ... Төлеңгіттерімен бірге сейіл құрып жүрген
Санияз төренің ұлы ... жас ... ... ... ... ... билігінің буына бөртіп лепіріп жүрген кезі болса керек. Ерегестің ... ... ... ... ... бір жас ... шалт ... қайрат көрсетеді. Төлеңгіттердің бір-екеуі аттан ауып қалады. Оған
намыстанған ... ... ... ... келген бір сәтте әлгі жігітті
сойылмен бастан қағып өтеді. Жігіттің бөркі ұшып ... қос ... шаш ... ... ... тарқатылып көзге шалынады. Сонда ғана оның
қыз екенін білген Қамбар ұялғанынан ... ... ... өзі ... ... ... да дәті ... ұрыс алаңынан сытылып
шыға береді. Әлгі ... ... аты – Шәйі ... ... тура ... қатты
соққыдан Шәйі сол арада қаза болады. Мұны естіген төре ауылы асығыс үдере
көшіп кетеді. Ел аяулы ... ... ... биік жотаға арулап қояды. Сол
бұлақ әлгі ата ... – жер үшін ... ... ... ... ... ... айтылу ыңғайымен, қазақ тілінің заңдылығына бағынып,
Шәйбұлақ болып ... ... ... төре ... ердің құнын, жердің «майын» төлеп,
әрең бітіскен екен. Қамбардың, жұқалап ... бұл ... ісі ... ... ... де ... рет бетіне басылыпты. Қаракерей Жұмық ... ... ... ... бір ұлы ... ... қан ... батыры
емес, қазақтың құртақандай қызымен жекпе-жекте құнды болған «батыр» Қамбар
сен емес пе едің?!» деп, ... ... ... ... ... ... асуы.
Сауыр таудың батысы мен Маңырақ жотасының түйісер ... ... ... ... төте асып ... бір асу – Еділ асуы деп ... Бұл асуға
бас-аяғы 15-20 шақырымдай болатын, қалың ... ... ... ... Сай ... ... ... жазыққа ұласар тұсында кіші-гірім тау
өзеніне айналады. Осы сайда ... ... ... ... ... ... ... Еділ деп аталатын үш бірдей қыстау бар. 1991 ... ... ... «Мичурин» совхозының үш табын қойы қыстайтын-ды.
Осы асу мен сай неге Еділ деп ... Еділ – кісі ... ... ... Бұл өлкеге Сары арқадан, қалың арғын ішінен қашып келген. Өз елінде
жүргенде байдың жылқышысы болған, ... ерте ... ... ... кедей жігіт екен. Зор денелі, кесек бітімді, ат құлағында ойнайтын,
тақымы мықты, қолы қатты, ... де ... ... да ... жігіт болып ер жетіпті. Жершілдігімен, ізшілдігімен ел аузына
іліне бастаған. Бай оны қос басшысы етіп ... ... ... ... ... ... ... жүреді. Бармаймын деуге дәрменсіз:
арқа сүйер туысы жоқ, бақташылықтан ... бір ісі жоқ, ... пана – ... жан ... күйі жоқ. Әрі ... ... ... өзіңе тиер тайлы-
тұяқ сыбаға-үлесіңді жинап, қалың төлеп, ... ... ... ... ... ... ел қарарына қосыласың» деп, үміт ... ... жол ... ... ... ... болып сөйлейді.
Кезекті жортуылдардың бірінде қуғыншылармен сойыл сілтесуге тура келеді.
Жан ... жан ... ... шайқаста сайланып келіп, қапыда тиіскен
барымташылар қуғыншы үш жігіттің ... ... ... ... ... ... Еділ ... жортуылдас жігітімен бір айғыр ... ... ... ... ... Одан ... ... – сіңіру
қиын.
Жылқысын алдырған адам сол өлкеге әйгілі ... ата, ... өзі ... ... ... жылқының ізін індете келе малының көзін
Еділдің алдындағы табыннан ... Ана ... ... ... кеткен екі
қуғыншының біреуі сол арада мерт болған екен. Еділдің қожасы: ... ... еш ... жоқ. Еділ ... қалыңмалына төлеу үшін ұрлық жасап
жүрген болар» деп ант-су ішіп, бар бәлені ... ... Іс ... шауып, Еділді ұстауға айналғанын естіген ауылдағы бір жанашыр жігіт
түнделетіп жасырын келіп: «Бүгін түннен қалмай ... ... ... ... кеш болады» деп хабар береді. . ... ... ... ... ... ... ... шаңы, жалғыздың үні шыққан ба, оның сөзін
кім тыңдайды. Жансауғалау үшін Қытай аспақ ... ... ... ... ... ... ... аузымен құс тістеген бәйге аттары Керқұла
мен Қаракөктің бірін мініп, бірін қосарға алып, ... жер, қош ... ... ... алып жедел жүріп кетеді. Ел көзіне түспеске ... ... ... ... күндіз түні үрдіс жүріп, елден ұзап шығады. Қуғыншылардың
жоғына көзі жеткен соң, аттарды болдыртып, ... ... ... ... ... ... түнде жүріп, әлденеше күн өткенде Маңырақтың ... ... ... ... қолаңдарға өзін: «Нағашымды іздеп келе
жатқан жолаушымын» деп таныстырып, жеріне аяқ ... ... ... ... ... ... Санияз төренің әр қилы рулар мен
нәсілдерден құралған төлеңгіттері туралы, бүгінде оның ұлы ... төре ... ... келгендерге әке жолымен пана болып, солардан ... атты ... етек жая ... ... ... ... елде көп ... қалса күдік туғызарын сезіп, не де болса ... ... ... ... бел ... ... ... Қамбар
төренің ауылына келеді. Кездесуге төлеңгіттері арқылы рұқсат сұрайды.
Төреге басынан ... бар ... ... дейін жасырмай, қатпар-
қыртысын жаза баяндайды. Егер төре ... алар ... ... ... де, қайда жұмсаса да мақұл екенін білдіреді. Қамбар алдында ... ... ... отырғанына сенеді: мұндай жігіттер өтірік
айтпайтынына бұрын да талай көзі ... ... ... ... келістілігіне, мінезінің ұстамдылығына, сөзінің нықтылығына
көңілі толады. Артынан қуғыншының келуі де ... ... бұл ... ел ... ... қауіпті екенін ойлаған Қамбар төре оны ел шетінде
тасада ... жөн ... ... Қытаймен арадағы шекара әлі нақты белгіленбеген-ді. Ол жақтан
оқтын-оқтын барымташылар келіп, ел тыныштығын бұзып кететін мазаң кез ... ... ... асатын асулары санаулы. Солардың бірі жысырынар қалқасы
көп, ... ... ... ... жатса да қолайлы, мөлдір бұлақты, асудан
басталып, шығар ауызға дейін бір көш жерге созылған ұзақ сай еді. ... ... осы ... таңдай-тұғын-ды. Осы жайында түсіндіре
келіп, Қамбар төре: «Мен сені осы асуды күзетуге ... ... ... ... ... Қос тігіп, сонда бекініп жатасыңдар. Киім, тамақ,
көлік, қару-жарақ – менен. Сендердің міндеттерің – осы ... ары да, ... мал ... Қос ... – өзің. Бар жауапкершілік сенде болады. Қайтқан
малдан ... үлес ... ... ... бе?» ... ... басар тауы
да, барар жері де жоқ, арқа ... елі де жоқ ... ... ... ... ... бар ма? Бәрі де ... айтқанындай болады.
Күнді түн жылжытып, түнді күн қуып, ай ... жыл ... ... ... Ел ... ... Еділ үйленіп шаңырақ көтеріп, қыстау салып,
сол сайда тұрақтап ... Ел осы ... ... қыстауы» деп атайды. Сай
мен асуды да ... ... деп атап ... ... сүйегі «Басқы Еділдің»
басындағы жотада, үйілген тас қорымда.
Еділден Марғау туады. Өзінің иен ... ... ... ... ... атын ... деп қойған екен. Мағаудан 5
бала, оның үшеуінен ұрпақ жоқ. Үлкен қызы ... ... ... ... ... ... Қадиша жастай қайтыс болған. Руы Қаракерей
Бұрымбет, Жошыбайұлы Жұртбайға ұзатылған Зейнептен Қуанышхан, ... ... ... ... атты ... ... ... 7 ұл: Ибрагим,
Рамазан, Талғат, Мұрат, Болат, Еркін, Мақсұт, Аман; Раханнан Қайрат, Серік
туады, бұлар Теміртауда. ... мен ... ... мен ... ... да ... ... бірі – осы жазбаның авторы.
Қалиман әжемнің бауыры Құрманғалидың балалары тоқтамай өле ... ... ... жалғыз қызының балалары Аман мен Бақыт Зайсанда
тұрады. Әжем мен ... ... ... ... де кесек жаратылған зор
тұлғалы еді. ... ... ... туғанбыз» деп, мақтанып отыратын-ды.
Әжемнің балалары да сом сүйекті, жуан ... ... ... ... ... ... еді. ... атам өмірінің жартысына жуығын колхоз
сиырын бағумен өткізген. Мал егу, қан алу ... не бір асау ... ... тұрып-ақ тыпыр еткізбей ектіруші еді. ... ... ... жерге тимеген балуандардың бірі болған.
Осы әңгімеге негіз болған деректі сол ... ... ... өз ... ... ... Алтай.
Алтай Қабыланұлы руы Төртуыл, Ақболат ішінде Тінібек, асқан күш ... ... ... ... ... күйлеген құнажынына еріп кеткен
бұқасын айдап алуға барады. Бұқа ауылды ... ... ... ... ... ауыл ... болады. Ауылдың тыныштығын бұзғанына ұялып,
әрі әбден түтігіп ыза болған Алтай ауыл ... ... ... қуып ... ... ... тіс өрімді қамшысымен жонын ала тартып жібергенде, ... ... ... жер сүзе ... ... мал ... ... жүрген
адамдарға: «Ананы арам өлтірмей бауыздап алыңдар» деп, артына ... ... ... ... Сойып қарағанда жон терісін қазақтың қайқы
қылышындай ... ... ... төрт қабырғасын да қоса опырып жіберіпті.
Зайсан ауданы Кеңсай ауылының батысындағы Майлыбай өзені ағып шығатын
сайды Айдаһарлы деп атайды. Осы ... ... шыға ... ... оң ... ... ... төрт қанатты отау үйдей шомбал тас ... ... тау ... ... ... ... құлатпақ болып, өзара
бәс тігіскен жас жігіттердің ешбірі ... ... ... ... көзі ... жігіттер бұрыннан алып күшіне талай рет тәнті
болған Алтайға қолқа салады. ... бір топ ауыл ... ... әрі ... алаңсыз албырт жасқа лайық іс-әрекеттеріне ... ... ... Сол кезде ол кісінің жасы алпысты алқымдап қалса
керек, көпшіліктің ... атқа ... тау ... ... ... деп, ... ... жарығына сұғып, ырғап қалады. Тас сәл
ғана ... ... Сол ... ... ... ... ... өскен
қалжыңбас құрдасы: «Бұқаның өзі қартайса да тұмсығы қартаймайды» деген,
қолыңнан келмеске тұмсығыңды тығып нең бар еді, ... ... ... ... тұрғандарға естірте. Бұл сөзге кейбір жеңіл мінезді жігіттер
күле бастайды. Қалжың болса да, шымбайына батыра айтылған ... ... ... Алтай, сүйменді бойлата сүңгітіп, «Әуп!» басып қалғанда,
үйдей тас орнынан ауыр қозғалып барып аунап, еңіске қарай бірте-бірте ... ... ... Өзі де белі ... ... қалыпты.
Тайтүгел тоғамы.
Тарих ғылымының кандидаты, доцент ... ... ... ... көне ... мен ... деген тарихи-географиялық зерттеу
кітабында: «... Тайтүгел ақсақал... ... ... осы ... ... ... тон ... ауыл ... болады» деп жазады (Дерек көздері
осы мақаланың ... ... ... ... ... ... ... «Тайтүгел Ақ патшадан Алтын тон, Алмас қылыш сыйлық алған»
деп отыратын-ды. Тайтүгел кім? ... ... да, ... ... да ... ... ғана қарапайым көп қазақтың бірін Жоғары мәртебелі Тақсырдың
ілтипатына ... ол ... ... ... руы ... Ақболаттың Тінібегінен тарайды.
Туған жері Зайсан ауданындағы ең көрікті ауыл – ... ... ... ... қыстауы, ата қонысы. Туған, өлген жылдары ... ... ... ... ... ... ... тұрып
жатыр. Шежірешілер оның ата тегін былай таратады: Тінібек – Медет – Сапақ ......... Тайтүгелден Мұқаметқали, Ахметқали, Жақыпқали,
Түсіпқали ... ... ... одан ... Ахметқалидан
Закария, Жақия, Қайса; Жақиядан Серғазы. Жақыпқалидан Жағыпер; Түсіпқалидан
Тастанбек, одан Қайырбек, Кебек ... ... ... ... тараған әулеті 1916 жылғы дүрбелеңде Қытай асып, босып
барғанда туған ұлға ... ... деп азан ... ат ... Тастағанұлы Кеңсайда қайтыс болып, бабасы Тайтүгелдің мазарының
қасына жерленді. Ал, Жақыпқали мен Түсіпқалидың ұрпақтары ... ... ... ... ата ... қалып қояды. Олардың балалары Жағыпер
мен Тастанбек ... қаза ... ... «100 жылда үш ... ... ... ... ... 18 ғасырдың соңғы ширегінде туған деп
шамалаймыз.
Енді Гүлжан Салыққызына сөз берелік: «...1830-1833 жылдар ... ... ... ... ... пост (күзет
орны) орнатуға ұрымтал да, қолайлы мекенді белгілеу үшін зерттеуге келеді.
Ол уақыт ... мен ... ... ... межесі әлі айқындалмаған кез
еді... Патша өкілін Тайтүгел Бисымақұлы деген осы ... ... ... қабылдап, оған зор көмек көрсетеді... Осы кісінің жол бастауымен, ақыл-
кеңесімен Жеменей өзенінің Кішкенетаудан ағып ... ... ... ... ... ... қаласының алғашқы қазығы қағылады. Зерттеу
нәтижесінде Жеменей өзенінің жоғарғы ... ... ... ... ... жоғарғы сағасында тағы бір алғы шеп (форпост) негізделуге
тиісті болады. Ол ... ... ... ... орналасқан тұсы.
Өйткені, өткел бермес тау өзені Үйдене көктемде тасығанда Зайсанға өту үшін
тоқтап, аялдайтын жер керек ... ... ол ... ... ... ... ... әскери-ойын лагері болып, соңынан осы атау ауылдың атына
берілген» ... Ауыл ... ... ... ... ... мен ... тұр.
Көнекөз қариялардың айтуы бойынша ертеде Жеменей мен ... екі ... ... ну орман болған. Тіпті, бертін, 1950 жылға
дейін Каганович атындағы ... ... ... ... оңтүстігі
(қазіргі әкімшілік үйінен тауға қарай) ... ... ... ... ... саясында бүлдірген, қарақат, тошала, жабайы алма долана
сияқты жеміс ағаштары гүлдеп құлпырып тұратын қалың бақ еді. ... ... де ... ... жеп, ... ... де салқын суына шомылатын
едік. 1936-1941 ... ... осы ... ... ... жаздық
демалыс лагері жұмыс істеді. 1950 жылғы колхоздарды ірілендіру ... ... ... ... ... қосып, орталығы Сарыжыра
болған. Сол кезде Кеңсайдың көркі болған ағаштарды жаны ашымастықпен аяусыз
жаппай отап, отынға, құрылысқа ... аз ... ... ... өзен ... ескінің көзіндей болып 5-6 ақтерек қана қалыпты...
Тайтүгел Лагерьдегі ... ... ... ... қамтамасыз
етуге септігін тигізіп отырған. Осындай қызметтерінің арқасында патша
өкіметінің ілтипатына ілінген, «... ... ... тон ... ауыл ... ... байланысты қазіргі Жарсу ауылының маңында «Ақбейіт» деген
жерде ... ... ұлы ... ... ... Оған ... қонақ
ретінде патша өкіметінің өкілі С.Моявский де шақырылады. Осы жиында ... ... ... ... қос ... жүлдені бермей, көмбеден
екеуі құйрық тістесіп қатар өтіпті. Есжан деген домбырашы бала осы аттардың
сұлу ... мен ... ... өзінің «Телқоңыр» атты күйімен
суреттепті» (1.83. Бұл дерек С.Сырымбетовтың қолжазбасында бар).
Тайтүгел атының арада екі ғасырдай ... өтсе де ... ... ... ... ... қалдырған ізі – «Тайтүгел тоғаны». Тайтүгел
парасатты, ... ... ... ... ... ... әрі ... батыр тұлғалы, ақылына тұрпаты сай бір туар жан ... ... ... Сыр ... ... қала ... диқан ағайындардың жер ананың
ризығын қалай алатынын көзімен көрген ол, ... малы – бір ... мал ... ... жұтап қалатын, ал тәлімі жер ... ... ... ...... мол, мәңгі жұтамайтын байлық екенін
көңілге түйеді. Зайсан, Кішкенетау аймағының жер су жағдайымен ... өз ... ... қарулы жігіттерді жинап, Кішкенетауды
тіліп өтіп, кең ... ... ... ... өзенінен Майлыбай жазығына
тау бөктеріндегі қырқаларды бауырлата тоған арық қаздырып, су апарып, егін
ектірген. ... ... ... 15-20 ... Егер ... өзенінен
Майлыбай жазығына салт атпен тура жүрсең, 5-6 шақырымдай ғана жер. ... су ... ... ... ... болады. «Тайтүгел
тоғаны» деп аталатын бұл арықтың сілемі бүгінде де сайрап жатыр.
Жазық жерде тоған қаздырып, су ... ... ... ... бар: ... елді ... ... өзенін бөгеп, тоған
қазып, Ақаралдың құнарлы ойпатына су апарып, егін ... ... ... (2.72), ... жылы ... 1889 жылы ... болған. Сонда, тоған
мөлшермен 19 ғасырдың екінші ... ... ... 1928 жылы
Шағаноба өзенінің басынан алып, ұзындығы 35 шақырымдық тоған арық қаздырып,
Сарши жазығына су жеткізіп, егіп салдырған ... ... ... ... ... (1.8 және ... шамамен 18 ғасырдың соңғы ширегінде дүниеге келгенін еске
алсақ, тоғанды 19-ғасырдың алғашқы ширегінде ... ... ... ... Нүкіжан Бапайұлы (1882-1960): «Менің бала кезімде атам –
әкемнің ... «Бұл ... ... ... Кеңсайға аяқ баспай тұрғанда
қазылған» деуші еді» деп еске ... ... ... тоған тартып егін
салуды Халит пен Қоңыр қажыдан әлде қайда бұрын – ... ... ерте ... ... ... ... ... қолмен – қайла, күрекпен ұзындығы 15-20
шақырымдай мың бұралған арық тартып, ... ... ... су жеткізу –
Зайсан, Тарбағатай өңіріндегі өз заманының кереметі деп бағалауға әбден
тұрарлық ... ... ... Оның ... сезініп,
мойындау үшін «Тайтүгел ... тек өз ... ... ... инженериядан ешқандай арнаулы білімі жоқ адамның осыншама
бел-белестерді, жыра – ... ... ... ... ... су деңгейін дәл тауып, мың бұралтып арық қаздырып, діттеген
жеріне су апарғанына көрген адам таң ... ... ... ... ... шалқасынан жатып, көлбеулігін айырады екен» дейді. Не деген
сезімталдық! ... ... ... ... тау ... бөлу үшін талдан
диаметрі 1,5-2 метрдей етіп ... ... ... ... оны суға ... ішін таспен, шыммен, топырақпен толтырады. Оны ... ... деп те, ... деп те ... Бұл ... ... 1967 жылы
Үйдене ГЭС-і мен су қоймасы салынғанға дейін қолданғанын көзіміз көрді.
Оқырмандар көңілінде «Суды ... ... ... ... жазыққа неге апармаған?» деген сауал тұруы заңды да. Кеңсай
ауылының тұрғындары оның себебін ... ... ... ол жерде,
Шағаноба өзеніндегі сияқты құрдым оппа бар. 4-5 құлақ суың, жерге сіңіп,
мүлде құрып кетеді. ... де, ... ... да осы ... орап ... ... тер төгуіне тура ... ... ... су қоймасы
салынбай тұрғанда Сауыр ... ... ... ... өзен суы ... қарай тартылып, азайып қалатын. Үйдене су қоймасымен бірге,
қаншама қаржы жұмсап, ... қоса ... 40-50 ... ... ... тоған) салу себебі – осы.
Кеңсай ауылы ... ... ... ... 2 шақырымдай
сілемін күні бүгінге дейін пайдаланып, көше-көшелерде сылдыр қағып аққан
сумен үй ауласындығы ... ... көк ... ... қазақ
жерінде өсетін барлық жемістердің дәмін татуда.
Тайтүгелдің зираты сол тоғанның бас ... ... ... жота үстінде әлі тұр. Жаңбыр шайып, мүжілсе де, ... өзі екі ... ... ... шикі ... ... ... құлақты еңселі мазар.
Тайтүгел қайтыс болған соң, бұл жерге әбден ... ... ... ... оның ... ... ... қоныс аударуына
мәжбүр еткен. Ғ.Байбатыровтың «Зайсан тарихы» деп аталатын ... 1911 ... ... ... ... болысының 7-старшынына
қатысты 19-ауыл – Қарашағыл қыстауы Ақболат Мұхамедқали ... ... (2.66). Бұл ... орны ... ... ... ... жерде. Ауылға аты берілген сайды өрлей оңтүстікке қарай жүргенде
кездесер бірінші асудың арғы ... түсе ... сай ... қайнар суы
сол асуды тіліп өтіп, бергі беттегі сайды ... ... ... ... суы сол ... ... ... әсер қалдырады. Көлік тек асудан
асып қана жүре алады, ... тар ... салт ... ... ... ... ... екі жағасы тік жартас. Бұл бұлақ «Тас ... ... ... ... ат ... ... шебер! Қыстау осы қайнардың қасында,
батысындағы шағыл беткейдің едәуір биігінде, табиғат-құдірет ... ... ық, ... шағын, жадағай тау қойнауында. Қыстау қорым тасты шағыл
беткейдегі жазық ... ... ел оны ... деп ... салынған қыстау үйлер мен мал қоралардың орны әлі де «мен мұндалап»
тұр. Орналасқан жеріне ... нақ ...... ... ... ... ... ата-бабасының қонысына қайта оралған Босқынбай
ақсақалдан 1998 ... ... ... ... пен Алтын тонның» бар-жоғын
сұрағанымда, оның ... ... ... «Әкем Тастаған Қытайға ауып
келген жылдары ... ... жер ... ... зәңгі (болыс
дәрежесіндегі адам, атын ұмыттым) Тайтүгел бабамның атағын бұрыннан естіген
болса ... ... тон мен ... ... ... ... қолқалап,
«берсең – аласың, ексең – орасың» ... ... ... ... жаңа ... келіп, өріс-қоныссыз, жайлау-қыстаусыз «кірме» атанып,
«Босқын елдің бұқасын еру елдің бұзауы сүзеді» ... ... күй ... ... ... ... бар ма, ... жылай-жылай,
атасының көзіндей болған жәдігерлерді зәңгіге «сыйға» тартыпты.
Осылай, Ақ патшадан алған «Алтын тон да, ... ... та жат ... ... ... Бірақ халқына еткен адал ... өзі ... ... ... ... ... ... де пайдаланып, игілігін
көріп отыр. Тайтүгел атын мәңгі есте қалдыру мақсатында, менің ұсынысымды
ауыл ... бір ... ... Кеңсай ауылының бас көшесі ... ... ... ... ... Г.С. Шығыс Қазақстанның көне тарихы мен мәде-
ниеттері:Тарихи – ... ... ... ... ... ... ... 2003.
3.Құнафиянов Қалым. Өткен күнде белгі бар. 2-к. Өскемен. 2000.
4.Байбатыров Ғалым. ... ... ... ... әнші – ... ... ... 1855 ж. бұрынғы Семей облысы Зайсан уезі Маңырақ
болысының ... ... ... ... ... ... ... ауылдық округінің «Ноғайбай» қыстағында дүниеге келген. «1923 ж.
68 ... ... ... аймағы, Бурылтоғай өңірінде қайтыс болды деуге
әбден негіз бар» («ҚТ» №5.2005. 80). Ноғайбайды 1888 ж. ... ... ол ... ... рет ... мақала жариялап, орыстың өнер
сүйер зиялы қауымен ең алғаш таныстырған, Ноғайбай атының ... ... ... ... ... ... ... орыстың белгілі
этнографы А.А.Ивановский еді. Осы ... ... ... мына ... ... ... ... керемет дарын иесі болғанын аңғара
аласыз: «Шынын айту ... әрі ... әрі ... оның ... ... ... ... менің күткенімнің бәрінен асып түсті... Оны бір-ақ рет
тыңдаған ... өзі де ... ... ... ... ... ... қазақ аузынан бұған ұқсас нәрсені бұрын еш уақытта естіп ... ... ... толысқан оның асқан күшті дарыны мені таңдандырды»
(«ЕҚ». 27.02.2002). Бүгінде Ноғайбайдың 18 өлең, 1 ән, 1 ... 2 ... ... ... ... ... хақында көп ізденіп, ел ... ... ... ... ең ... ... зерттеу еңбек
жазған қарт мұғалім Сапарғали Сырымбетов еді. Сол кездегі солақай саясаттың
салдарынан еңбегін ... ... ... өмірден өтті...
Ноғайбайдың көз жанары жеті жасар қаршадай кезінде шешектен тайған
екен.
Құдайым ... алды – ... ... ... ... деп.
Құлақ берді естуге – сақ болсын деп,
Қол-аяқ, қуат берді – ... ... ...... сөйлесін деп,
Үн берді – әнмен көңіл тербесін деп.
Өлім берді – өлгендер қайта айналып,
Мейірімсіз өмірге келмесін деп.
Жер кезіп, араласаң ел ... ... ... тере ... ... сана ... маған құдай,
Қимаса да көруге кең даласын.
Ноғайбай ақын ... ... ... ... ... А.А. ... народный поэт – ... ... ... ... Россия, полное географическое описание.Санкт-Петербург.1903.
3. Тверитин Г.Н. «Эй, джигиты, ... ... ... ... ... Г.Н. Г.Н. ... жазған хаттары.
5. Музыкальная культура Казахстана. Сост.: П.Аравин и Б. ... стр. ... ... музыка мәдениеті (аударма). А.,1957.
7. А.Жубанов. «Музыка казахского народа... до революции», в кн. ... ... ... музыки». А.,1962.
8. А.Жұбанов. Замана бұлбұлдары. А.,19**
9. Қазақ Совет Энциклопедиясы. 8-том.393-бет.
10. С.Сырымбетов. «История моего ... г. ... ... Алтай» 18.09.1968г.
11. Әбділдабек Салықбай. Ноғайбай мұрасының зерттелуі хақында. «Қазақ
тарихы» журналы.2003. №1.27-34-бет. ... ... ... ... өзіне жүгіну керек». «Қазақ тарихы»
журналы. 2005. №5. 71-75-бет.
13. Әбділдабек Салықбай. «Жұрттарда ... ... ... деп едік...
Сонда, 76-80-бет.
Бұлардан басқа Ноғайбай ақын жайында 1960 жылдардан бері әр кезде, әр
деңгейдегі ... ... ... ... Ә.Нілібаев,
С.Ақатаев, І.Жақанов, М.Жеңсеханов, т.б. қаламгерлердің мақалалары жарық
көрді. Жуықта Ноғайбай ақынға арналған жеке кітап баспадан ... ақын – қ., ... ... ... ... деп ... аталатын
40 дастаннан тұратын қиссалар сериясын жазған.
Әріпжан Жанұзақұлы – ... ... ... ... ... ... ... «әні де, сөзі де Әріпжандікі еді» ... ... ... ... ... күнде ызыңдаған сары маса,
Бұл күнде шаққан жері жара боп жүр.
Күн көрген жуындыдан қара шыбын,
Бұл күнде уыты күшті ара боп ... көл ... ... ... ... көлге пана боп жүр.
Бір күнде боқ шоқыған қара қарға,
Бұл күнде аққудан да таза боп жүр.
Бір күнде қожа мінген көк ... ... ... да дана боп ... едәуір ұзақ еді. Кезінде жазып алмағандықтан ұмыт болыпты. Ол кезде
жазып алуға қорқатынбыз. Жыр 1927-1928 жылдары Тарбағатай ... ... ... ел ... тарап, одан мектеп оқушылары жаттап айтып
жүргенін естіген НКВД ... сол ... ... ... ... көрсетіп, «ит жеккенге» айдатып жіберген.
Әріпжанның осы өлеңі Әсет ... мына ... ... ... ат шықпаған арба шықты,
Қыранды қанды балақ қарға жықты.
Бір кезде жымда жортқан жолбарыстар
Бұл күнде қоян көрсе жарға бұқты.
Төртуыл Тоғыз ... ... сол ... ... ... заман, мына заман, азған заман.
Бірдей боп теңеліп жүр жүйрік, шабан.
Азғаны бұл заманның сол емес ... ... ... ... қонған заман.
Бұл күнде асқар таудан адыр биік.
Суырдан жасқанып жүр арқар, киік.
Бұл күнде қарақұстан хан сайланып,
Жақсылар қасіретті ... ... ақын ... ... туып өскен. Қызылдардың қысымынан
қорқып, Қытай асып кеткен. Құмарбек те солай.
Майкөт күйші. Зайсан өңірі әр ... өнер – ... ... де ... ... руы Керей Бұланбай Көлбайұлы мен Байғазы, руы ... ... т.б.; ... Қарсалшақ – Бейсембі, Санияз –
Қарашұнақ (Қуанышбай) т.б.; қамшыгерлер: руы ... ... ...
Мәдіш, Ақболат Тінібек – Алтай Қабыланұлы, т.б.; ... ... де аз ... ... ... (Керей), Соқыр абыз
(Қаракерей), Бегалы әулие Сатыпалдыұлы (Тұзақшы); көз байлаушы (гипнозист)
Тәшмұхамбет, көріпкел ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Қазақ даласының әр өңірінде өзіндік күй дәстүрі, мектебі ... ... ... ... Оңтүстікте Сыр бойы, ... ... ... Арқа ... ... ... сияқты шығыста Алтай,
Тарбағатай қазақтарының өз ерекшелігі бар дәстүрлі ... ... ... ... атақты күйшілер: Байжігіт, Мүкей, Қайрақбай,
Есжан, Майкөт, Байжиен, Бейсенбі, Әбділ ... ... қажы ... Шығыс қазақтарының дәстүрлі күйлерінің сарыны баяу тартылатын қоңыр
үнді шертпе күйлерге ... ... иісі ... ... ... ... сарындас болып келеді.
Майкөт – күйші-сазгер, руы Төртуыл Тұзақшы. Ол туралы ел ... бір ... ... ... ... ... қазақтарының үкірдайы Таңғыт қажы Еңсеұлы ауылының жігіттері
Майкөттің он шақты жылқысын айдап әкетеді. Ізінше қуа ... мал иесі ... ... ... ... үкірдай ел жақсыларымен мәжіліс құрып отыр
екен. Домбырасын ұстай кіріп, сәлем ... ... ... ... ... да ... сыйлайтын қазақ салтымен, төрден орын ұсынады.
Біраз ... ... ішіп ... кейін, үйге домбырасын ... оның ... ... жан ... топшылап, үкірдай бастап,
қалғандары қостап, домбыра тартуын қолқалайды. ... төрт ... ... ... ... орындау машығын ұнатқан үкірдай: ... ... бар ма?» деп ... Еңсе қажының баласы Таңғыт пен
Шілікті болысы ... ... ... ... ... атадан мұра болып
келе жатқан қырғиқабақ бақталастықты білетін ... ... ...... ашу күйі», екіншісін – «Бұтабайдың ақыл күйі»,
үшіншісін – ... ... ... ...... ... күйі»
депті. Күйлерінің сарыны мен атына риза болған Таңғыт қызғанышын ... елге ... ... ... ардақтап, атын жаңғыртқан сен секілді
дарынды да талантты жігітім болса, дауына ие ... ... өзім ... ... ... тұрып, ертеңінде Майкөттің жылқысын барымталаған
жігіттерді іздетіп, тауып, айыбымен қайтартқан екен. ... ... ... бала», «Ана зары», «Жұмағұл», «Үліңгір толқыны», «Ертіс
толқыны», жалпы ... ... күйі ... (4.275). ... ... жазып
жүрген жігіттер, кеңестік дәуірде Көтібар батыр дегенді «Басыбар батыр»
деп күштеп ... ... ... ... деп ... жүр. Мұны ... ... та қабылдамайды ! ).
Көріпкел Кәмен.
Кәмен Шұғыманов (1924-1983) – көріпкел-қүмалақшы, емші. Руы ... ... ... жері – ... ауданы, Жаңалық ауылы. Саналы
ғұмырын Зайсан ауданында өткізген: осында үйленді, бар баласы ... ... ... болып, Қарабұлақтан топырақ бұйырды. Біздің елге күйеу –
Тікен ... ... қызы ... ... Туыс болып көп ... де ... оның ... ... талай рет куә болдық.
Мұндай адамдар өмірге сирек келеді.
Ата-баба салтымен жезде деп ... ... ... ... ... әдептен аспаппыз: сыпайы ауыз қалжыңмен шектеліппіз. Тегі, әке-
шешемнің тәрбиесінен болар, ...... ... ... ... – ешқайсысымен де әлде біреулерге ұқсап дарбаңдасып алысып,
ерсілік жасап ойнамаппыз. Әкем де, ... де ... ... ... ... ағаң. Апайыңды қалай сыйласаң, жездеңді де солай сыйла. Ата-бабаң «Әке
жақсысы жездедей-ақ» деп ... ... ... бір ... ... ... деп ... айтып отыратын-ды. Өмірімде сол ... ... ... рет ... ... ... қамқорлығын әрқашан да сезіп жүрдім.
Бүгінде Қайымнан басқасы өмірде жоқ. «Жандарың ... ... ... жаны ... ... ... ... қолдан келер қайран бар ма.
Кәменді 1948 жылдан бастап білемін. Сол кезде «бақсы», «көріпкел» деген
атағы жер жарып, ... ... ... ... Біз тұрғыластар оны
бүгінге дейін ұмыта ... жоқ. Сол ... ел ... ... көп ... ... бір ... жинаушы агент қанжыға бауы ... ... ... бір ... ... сумкасы) елден жинаған ақшаны тауып беруді
өтініп, сол кезде ... ... ... ... Оның ... өзі
тұратын Саржыра мен Жарсудың арасында жоғалтқан. Екі ауылдың арасы шамамен
10 шақырымдай жер. Үш ... ... ... ... ... Кәмен атқа мініп, қасында бірнеше кісі бар, жолға ... ... әрең ... қалың шидің ішімен, жолсызбен жол бастап келе жатады. Бір
кезде Кәмен: «Ауыл ... ... ... деп, соншама жерді айнала шеңбер
жасап жүре бастайды. Шеңберді ... ... ... ... ... ... отырып, шеңбер кішірейген ... «Мың ... ... «Бір отар ... ... ... деп ... отырады.
Тағы бір айналып: «Ошақ орнындай жерде» деп тоқтапты. Ештеңе де көрінбейді.
Қасына еріп келген бір ақсақал ... ... ыза ... сыбап жіберсе керек.
Сонда Кәмен аттан қарғып түсіп, өзі ат ... ... ... ... сақалының
астын теуіп жібергенде, тырсия домаланған солдат сумкасы сопаң етіп атып
шығыпты. Жоғы табылған агент жылапты, ұялған ... ... ... ... ... ... ауыл Жарсудан салық жинап, қайтарында дүкеннен спирт ... ... да, үйін ... ... ... ... жолсызбен тұра шапқан
ғой. Ол кезде, 1945-1955 жылдар аралығында, ауылдардағы сауда ... ... ... 96 ... ... ... ... ойласам, бұл да Кеңес үкіметінің мемлекеттік саясаты, аз санды
халыққа ... ... ... ... ұлтты аздырып-тоздырып,
мәңгүртке айналдырудың сынақтан өткен жолы екен ғой ... ... бір ... арақ үшін ... ... да сатып жіберетін
халге жетіп, бар-жоғы бір ғасырға жетер-жетпес уақытта ұлт ретінде жойылып
кеткен ... ... еске ... пен ... ... ... елі» депті ғой бір ... ... бәрі ... бола ... көзбен көргенің ғана
шындық» дегені ... ... ... ... өзі ... болып жатады.
Көргеніңе де сенбейтін заман туды ғой. Десек те, сөзімнің шындығына ант ... ... ... ғана ... ... жездеміздің шешесі Мақта апа Бәтима апайымыздың шешесі
Бодай апаның әпкесі еді. ... ... мен ... әрі ... әрі
ерлі-зайыпты еді. Мақта апа 75-тен асқан ... ... ... ... кетті, міне кетті деп күзетіп, жабдығын дайындап отырғанда, Кәмен
көңілін сұрай ... ... ... ... «Бұл ... әлі-ақ
жазылып кетесіз. Көңіліңізге келсе де айтайын, бір ұл, бір ... ... ... да ... ... Біз ... ... сөз аяғын қалжыңға айналдырып: «Бақсылығыңнан таяйын деген
екенсің, арақ пен темекі жүрген жерде не ... ... еді» деп ... ... ... те. ... сол, айтқаны айнымай келіп,
сол кезде сап-сау жүрген қызы Нұрғана мен ұлы ... ... ... жыл ... ... ... Алла Мақта апаға ұлы мен қызын жоқтау
үшін қосымша ғұмыр бергендей болды.
2. 1950 ... ... ... осыдан бірер ай бұрын ... ... ... ... 8 ... көтеріп, дәрігердің
көмегінсіз-ақ үйде босанған анамның осы ... ... ... ... апаруға тура келген. Өздігінен босана алмайтын болған соң,
операциямен босандырған. Ол кезде маман дәрігерлер өте аз. ... ... деп ... ... тірі ... ... қаруға
да мұрсалары болмай, анасының беті бері қарағанша, бала өліп ... ... ... ме, ... ме?.. Дәрігердің берген анықтама
қағазында бойы 65 см, ... 4,8 кг деп ... Әкем ... оның атын ... деп ... ... ... шетінемей
тоқтарынан әбден күдер үзіп, түңілген болса керек. ... ... ... ... 6 ... да қара жер құшағына берген ол осы
баласының аман боларына үміт ... ... Ол ... ... ... бағым тыйылды» деп, күдерін үзгендіктен Бақтияр деп атады ма
екен?..
Осындай ауыр қайғыдан жарым көңіл болып ... ... ... Кәмен жездеміз үйге келді. Шай ішіп жайланғаннан ... анам ... ... ... ... қоймағандығын айтып, құмалақ ашып беруін сұрады. 9
құмалақты шашып жіберіп, қарап отырып: ... ... ... Келесі
жылы дәл осы уақытта ұлды боласыз. Сол ... ... ... ... ... ... ... әрең аман қалып отырғанда, енді қайдағы
бала. Сен дағы қайдағы жоқты айтады екенсің...» деп, ... ... ... ... ... 1951 жылы 4 ақпанда үйде босанып, ұлды
болды. Перзентханаға бармады, өмірінде бір рет ... жылы ... ... ... ... болар. Әкем ырымдап, өздері коммунист бола ... де, анам да ... еді), ... ... ... ... молла
Жекен қарияға балтамен кестірді. Атын «тас пен темірдей мықты болсын» деп,
Тастемір қойды. Оныншы перзенті – сүт ... ... ... ... орта мектепті Күміс медальмен бітірген жылы анасы: «Мен ... ... ... ... деп, ... жібермей қойды.
Айтқанындай-ақ, сол 1967 жылдың 1 қазанында аяулы анамыз өмірден ... 18 жыл ... ... ... ... ... айна қатесіз
келгеніне таңданбасқа бола ма! Қайталап айтайын: ... ... ... ... ... жер қайда!»
Қазақ әні – жанды
шежіре.
М.Әуезов
Жалғанда жер сағынған қиын екен!
Құмарбек Көпенұлы.
Әр халықтың ... ... ... ... ... ... мыңжылдықтың
басында Түріктердің сондай кие тұтатын жері Алтайдағы Ергене-Қон шатқалы
болса, 10-12-ғ.-ларда Найман, Керей, Меркіт, ... ... ... той жасайтын, қосын жинайтын қасиетті орны – «Төлегетай аузы»
деген жер ... ... ... ... ... жазығы» деген жер
аттары аталады (26.52). «Жарыс жазығы» – атына сай ірі бәйгелер ... ... тауы мен Қара ... аралығындағы өте белгілі жер болған
сыңайлы.
Алтай ... мен ... ... де, Башқұрттар мен Татарлар да
өздерін Алтайдағы Ергене-Қоннан шыққанбыз дейді. Сондықтан да олар «Алтай –
табиғат иесі» деп кие ... ...... алтын бесігі, Мұзтау –
алтын тағы» деп құрметтейді. Күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... аты ... ... бұлбұл үнді опера әншісі
Майра Мұхаметқызына (Майра Керей) дейін «Қайран Алтай – Ағажай, ... ... деп ән ... ... өзі ... ... жер екен»
(Ғ.Қайырбеков) деп жырлап, «Алтын таққа» бас ... ... – өз ... – бастан өткерген шуақты күндері мен азапты
кездерін – бірде «шымырлап бойға ... ойлы да ... ... ... ... ... екпінді жорық күйлерімен, ... ... ... ... ... кейде жүрек тебірентер мұңды да
сазды әндерімен жаза алған, сөзбен жеткізе ... ... ... мен
мұңын, сағынышы мен сырын әуезді үнмен жеткізе алған дарынды халықпыз.
Қазақ тарихында ... ... алқа қол ... ... азалы атымен
қалған Жоңғарлардың қанды жорығының қасіреті мен қайғы-шерін, туған жері
мен өскен елін еңірей еске ала ... жара ... ... ... ... ...... әні.
Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос ... ... ... екен,
Мөлтілдеп екі көзден жас келеді.
Тәңірінің тағдырына көнбейміз бе?
Дем бітіп, демсағатта өлмейміз бе?
Баласы үш момынның қосың ауды,
Қош енді, көреміз бе, ... ... ... ... ұраныңды,
Ойыңнан үзбегейсің құраныңды.
Өлеріңде балаңа өсиет қыл:
Қайтадан Қаратауда құралуды. («П».1990.№9.17).
Алты Алашты азаттық үшін күреске жұмылдырған ... ...... ... «Елім-ай!» ән-дастаны болса, одан 520 жыл бұрын болған
дәл сондай сұмдық кезең – ... ... ... ... жер ... ... зар заман үні, ән-ұраны – «Қайран Алтай, Аға – жай,
Алтайдай жер қайда !?».
Қожаберген Толыбайұлы (шамамен 1663 ж. ... 1763 ж. ...... сүйегі Орта жүз, Ашамайлы Керейден тарайтын Көшебе ... ... ... «Ата тек» – ... «Елім-ай» ән-дастанын, «Жеті
жарғы», «Баба тілі» дастандарын жазып қалдырған (ҚҰЭ. 6-10-11).
Көңілде күдік қалдырмас үшін тарихи деректерге ... ... ... ... ... ... В.Рубрук) Найман ұлысы
батыста Шыңғыс тауынан (бұрынғы аты Найман-Кух (Найман көк) – ... ... ... ... ... ... – Қарақорымға (Орхон
өзенінің алқабында) дейінгі аралықты... Шығыс ... мен ... алып ... ... мен ... ... өлкесіне орналасты» (44.8-
261). «Тарихи жазба деректемелерде Керейлер ... ... ... ол кезде Онон, Керулен, Селенгі және ... ... ... жеке мемлекет құрған... 1202 ж. моңғолдардан жеңілді. ... ... бір ... ... ... ауып ... Батыс Алтай беткейі
мен Зайсан көлінен бастап Омбы өзеніне дейінгі ... ... ... мекендеді» (44.5-390). Бұл деректерден Наймандардың Алтай, Ертіс,
Зайсан өңірлерін ... 4-5 ғ. ... ... ... байқаймыз. 1204 ж.
Моңғолдардан жеңілген ... ... ... ... ... ... аударады. Бұл ән – ата жұрты «Алтын Алтай, Аға – ... ... ... ел, ... ауған Найман ата ... ... ... ... мен ... Бұл ... ауып ... бірер
жылдың жүзі ғана болған Керейлер Алтайға әлі бауыр басып үлгірмеген, Онон
мен Керулен, ... мен ... ... ... орманды алқаптары әлі де
түсіне кіріп, туған жерге деген сағынышы ... ... еді. Екі ... да ел ... жау ... ... жасақты жаудың жойқын
соққысының алғашқы дүлей екпінінен туатын ең азалы шығынын да, ең ... да ... ... ... мен ... ... екі ... әкелді.
Орыстар Жер жаннатын Беловодье деп атайды. Беловодьені іздеп табуға
Киев князі Вл. Святославович 981 ж. ... ... ... ... орыс ... жазылған. Орыс халқы үшін Беловодьені
іздеп табу – ... ... ... ... іздейтін Жерұйық сияқты ең
арманды мақсатқа айналған. Қазақ ұғымындағы Жерұйық – баба ... ... жау ... асып бара ... табиғи тас қорған; малға жұт
келмейтін, шөбі ... суы мол, ... ... ... жүзге келмей
өлмейтін құтты қоныс, «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» ырысты, жайлы
Аға – жай. ... ... ... ... ... ... Сарыарқаны
аралап жүргенде жердің малға жайлы, жайсыздығына қарап баға берген екен:
«Ұзын аққан Ертісті көргенде: ... ... ... ... жер ... десе,
Түндікті өзенін көргенде: «Қойдың құлағы тұтам шығып тұрған жер екен» ... ... ... ... ... үш ... екен, содан таудың аты
«Үшқара» атанған екен. ... ... ... ... ... ... асыл ... Алты ай мініп арықтаған ат бір айда майға бітетін жер
екен. Бос жылқы ... ... ... ... ... ... Асанқайғы Бекарыс тұқымынан, Орта жүз; қайтыс болған жері
Ұлытаудың басы ... ... ... ... ... ... ... тауарға толы, иесіз жатқан қала, суы – сүт,
жағасы – бал ... ... жан ... ... бай жер» деп ... ...... таза сақталып, тусырап жатқан ту табиғаттың төркіні.
Алтай – өз бойынан барлық ландшафтық деңгей табылатын, табиғаты – ... ... ... ... бай ... ... таза сақталған Алтайдай тұмса
табиғат ... Жер ... ... ... «Қыз ... та, ... да ... Алтай – түбі бір түркілердің ту тіккен ата ... ата ... – «Аға – ... «Көп ... енші ... тарасқанда, /
Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па?» деп ... ақын ... ... ... сол ... ... әлі күнге ажырамаған. Егіз шыңды
аппақ Мұзтау – Жер–Ананың қос ... Жер – ... ... ... ... ... ақ сулы төрт өзеннің алабын бір мың бес жүз ... ... ... ... ... ... әлі де сол ... судан
(Беловодье) нәр алуда. Тек оларды екі ... ... төрт ... төрт ... ... ... Бүгінде бір тауды мекендесе де, Шығыс
Қазақстанның, Шыңжанның, Баян Өлгийдің, Қосағаштың қазақтары деп төрт түрлі
аталып, төрт түрлі өмір ... ... ... ... ... ... тарихтың
атасы атанған Геродот деректерінде (б.з.д. 490-425-ж. шамасы) ... ... ... ... кезінде жазылған Күлтегін ескерткішінде (732-735)
Алтун йыш (Алтын қойнау), Қытайдың ... ... (647 ж. ... ... (Алтын тау); «Моңғолдың құпия шежіресінде» (13-ғ.)
Алтын тау деп аталған. «Алтай» – кейін пайда ... ... ... ... -туй, -тэй ... ... ... туынды сын есім жасайтын –лы, -лі,
-ды, -ді, -ты, -ті ... ... ... сын есім ... ... ... Шандығы-тай – аққоянды, Қандаға-тай – бұланды, Шәңгіш-тай –
шәңгішті (шәңгіш ... көп ... жер), ... – қалқалы (ық) жер,
т.б. Осыны еске ала отырып, Ғ.Қоңқашпаев: ...... ... ... ... ... ... (20).
Алтайдың ең бір танымал киелі жері – қасиетті ... ... ... 1750 м ... суының температурасы 35-42 градус жылы. «Рахман»
атауы ... ... уәжі ... ... деген аңшы бір маралды атып,
оқ аяғын жаралапты. Ақсаңдай қашқан аңның қанды ізімен қуған аңшы ертеңінде
бір сайдың табанындағы екі ... ... ... ... ... шығып жатқан қайнарды төрт аяғымен ... ... ... ... ... аңшы ... таяй ... сезіп қалған марал екі көлдің
арасын жалғап, сарқырап ағып ... ... ... ... қарсы беттегі
қалың қарағайға кіріп кетеді. ... бір ... ... айыққанын
білген аңшы бұлақтың қасиетін елге жайыпты. Содан ... ... ... дейді.
Атақты ономаст, әйгілі «сөз құдайы» В.Дальдің сөздігінде «рахман» ... жоқ, ... ... сөз бар. ... ... дей ... ... өңірінде әр түрлі мағынада тек туынды сын есім ... ... ... ... ... съ ... ().
Өскемен бекінісі 1720 жылы қаланғаны белгілі. Аңшы орыстың Өр Алтайға
аяғы жету үшін 40-50 жыл ... де ... ... ... ... ... ... мекендеген қазақтар бұл қайнарды көрмепті, білмепті дегенге ... ... ... жердің әр жотасы мен сайына, көлі мен бұлағына
«баласына қимаған атты қоятын» (Ә.Кекілбаев) қазақтар бұл ... ... ат ... – л – лаһи – р – ... – р – ... ... ... Алла
атымен (Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының ... Бас ... қажы ... ... ... «Рахман» – араб тілінде
«қайырымды» дегенді білдіреді. Қазақ жер-суға ат ... ... ... аты ... ... қалай дөп қабысып тұр! Бір кезде Алтайды
мекендеген қарлұқтардың ислам дінін 775-785 ... ... (44. ... 1313 жылы ... ... ... ... ханы «Өзбек ислам дінін
мемлекеттік дінге айналдырып, өзге нанымдағы адамдарды қуғынға ұшыратқанын»
(44.8-631) еске алсақ, бұл ... ... ... ... ... ... сіңгендігіне еш күмән болмаса керек. ... ... ... ... иесі – ... – Баба ... ... Алтай – Қазақтың Жерұйығы. Жыл –
он екі айда не бәрі ... ... ғана (14-ақ күн!) ... ашық ... ... айбарлана, айбаттана, күн көзіне шағылыса, жарқырай көрінер Жер
кіндігі Мұзтаудың егіз шыңы, сәл қырынан қарағанда, ... ... ... ... тас ... тік шаншыла біткен қос құлағындай.
Орыстардың ...... уха» ... ... ... ... құлақ»
атауын орыстар өз тіліне ... ... ма ... ... ... «Бөрі құлақ» аталады емес пе!
Алтайдағы Мұзтауды «киелі тау» деп табынатын елдер арасында кеңінен
тараған ... көп. ... ...... табынған көне түрік-моңғол
тайпаларынан қалған дәстүр. Алтайды мекен еткен қазақтар ... ... ... ... ... тау ... тау күбірін Тәңірі естиді» деген
нақыл сөз сақталған. Жазушы Ә. ... ... ... ... ... ... (1) ... айтуынша, Алтайда құдайлардың аспандағы
гүлжазиралы мекені – ... орын ... (2) ...... ... осы жерден барған. (3) Жер шарының энергетикалық өрісі ... ... Ол ... өріс ... ... сол ... маңайға келген адамдарға Мұзтау күш-қуат беріп, жан сарайын тазартады,
денсаулығын түзейді. Осы себепті де ...... ... ... ... «Қыз емшек» деген жер аттары көп кездесетіні белгілі. ... ... да – қос ... ... ... қос ... Жер-Ананың
емшегі деседі екен. Жер-Ананың қос емшегінен Дүниенің төрт бұрышына суы
аппақ сүттей төрт өзен ағып ... Олар – ... ... ... ... ... қос шыңы өзге мемлекеттің территориясында жатыр...
Араратқа аңыраған армяндардай біздің қазақ та Мұзтауға ... ... ... ... ... ... 27.08.2003). Айтып-айтпай, 2005 ж. 23
қарашада бекітілген ...... ... ... ... ... ... болып тынды. Қазағым-ай, алпауыт көршілеріңнің үніңді шығартпай жон
арқаңнан тіліп алған таспасы аз ... кеше ... ... ... – Күн, түнде – күміс нұрлы Айды да !
Ардақтап, шын жібектей арайға ... ... анам – ... да.
Бауырым!
Сен о жақта, мен бұ жақта,
қайғыдан қан жұтамыз.
Біздің атқа
лайық па құл боп ... ... ... ... ... Жұмабаев
(А.1989.55).
Бес ғасыр бойы басқа аймақтарда өмір сүруге мәжбүр болған ... ... ... ата ... – Алтай» деп, өз ұрпақтарының құлағына құйып,
санасына сіңіріп, «Қайран Алтайына», Ата жұртқа ... ... етіп ... моңғол шапқыншылығы кезінде Алтын Алтайынан ауып, бүкіл Орта Азияға
шашырап ... ... ... ... ... ...
түсінен шықпайтын, оянса – есінен ... ... ... ... ...... ... мен Барқытбел – Тарбағатайына 550 жыл ... ... ... тағы да ел ... жел ... жау ... орнықты.
Мәңгілікке болғай !
Тарихқа жүгінсек, моңғолдар мен жоңғарлардан кейін де аю мен аждаһаның
қыспағынан қорыққан ел, ... ... ... ... ... ... көштер,
қанды қырғындар аз болмаған:
- 1916 жылдың 25 маусымындағы 19 бен 31 жас ... ... ... жаппай майдан шебіндегі қара жұмысқа алу туралы
жарлығынан ... ... ... Қызылдардан» қашқандар,
- мал-мүлікті тәркілеуден үріккендер,
- «Колхоз болсаң егерде
Менікі, сенікі болмайды,
Жиған-терген бәрі ... да ... жан да ... ... ... қыз, ... шал да ортақ»
болады деп теріс түсініп колхоздан безгендер;
- қазақтың жартысын жалмаған 1930-1932 жылғы ... ... бас ... ... ... «Ағажай, Алтайлап», «Елім-ай-лап» күңіренген
жұрт өз зар-жырын да ... 1916 жылы ... ... Қытай аспаққа үдере көшкенде, руы Төртуыл
Ақжан есімді әйелдің туған жерімен қоштасу жырын ... ... ... енді туып ... ... мен басқа жерге теңеп пе едім.
Кендірлік, Кеңсай, ... ... де ... демеп пе едім!
Аман бол Шитөбенің далалары,
Сауыр мен Маңырақтың салалары.
Туған жер, күн ... ма ... ... ... ... ... 1929 жылы Қара ... ... елді ... ... бай ... 400 үй Төртуыл Тоғыздар Қытай асып кетеді. Осы көшпен
бірге кеткен Құмарбек ақын Көпенұлы ... ... ән ... Алтай,
Марқакөл!» деп аталады. Ән Алтай қазақтарының «Ағажай Алтай» мен «Елім-
айдан» кейінгі сүйіп айтатын әніне ... ... ақын 1935 жылы ... ... ... ... білмекке шекарадан өтпекші болғанда орыс
шекарашыларының оғынан қаза табады.
Дүние-ай! Дөңгеленіп өтер ме екен!?
Бар қызық оралмасқа кетер ме ... ... ... ... ... ... қайта айналып жетер ме екем!?
Ей, Алқабел,
Қайран Алтай, Марқакөл!
Қалды-ау кейін қайран ел!
Қара Ертіс, Қарабүйрек, қайран мекен!
Сол жерді ... ... ... ме ... ... ... білмейді екен,
Жалғанда жер сағынған қиын екен!
Қайырмасы.
Аман бол, Қалжыр, ... ... ... Кемерқайың.
Жасымнан ойнап күлген қайран мекен,
Көретін қайта айналып бар ма жайым?!
Құмарбек ақын туралы дерек тарихшы-ұстаз, белсенді ... ... ... ... ... ... (30.116-бет).
Шежіреші Баттал Құранбайұлының
өмірінен деректер.
Баттал Құранбайұлы 1904 жылы ... ... ... облысы Зайсан
ауданы Қарабұлақ ауылдық ... ... ... (Жаманқоржын)
қыстағында (Ыдырыш фермасының маңы) туып, 1972 жылы 29 ... ... ... 1923 ж. ... уезі Маңырақ болысы Кеңөткел елді ... ... ... 3 ... ... ... оқып бітіреді де,
сауатсыздықты жою мектептерінде сабақ береді. 1925 жылы Зайсан қаласында
ашылған мұғалімдер даярлайтын бір жылдық ... ... 1926 ... ... ... ... ауданына қарасты Шілікті мектебінде мұғалім ... «Жас ... ... ... ... жаңадан мектептер ашып, әрі
оқытушы, әрі мектеп меңгерушісі болып қызмет атқарады. 1938-1941 жылдары
Зайсан педагогикалық ... ... оқып ... ... ... Отан соғысына қатысып, ауыр жараланып, 661 күн дегенде елге ... ... ... ... ... ... ... газеті атындағы
жеті жылдық мектептің директоры, ... ... ... ... ... болды. Одан кейінгі жылдары «Правда», «Освобождение» колхоздарында
әртүрлі шаруашылық қызметтерінде жүріп, 1965 ж. еңбек демалысына шығады.
Баттал Құранбайұлының алдынан дәріс ... ... ... ... ... ... ашып ... таныған, білім бастауынан нәр татып, ғылым
мәйегін бойына ... ... ... ... оятып, төзімділікке,
табандылыққа баулынған шәкірттері Сақасын ... ... ... ... Қазақ ССР-ы Ғылым Академиясының корреспендент мүшесі,
Қазақтың Мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі ... ұзақ ... ... ... ... ... ... философия ғылымының
кандидаты, Алматыдағы Жоғарғы ... ... аға ... ... ... ... тәрбиелегенін мақтаныш тұтып, әрдайым еске алып отыратын-
ды.
Соғысқа кеткенінше мерекелерде күреске түскен, Тарбағатай ... ... ... ... бірі ... кесек бітімді, келбетті
жан еді. Азан шақырып қойған асылы аты – Сыдықбай, Баттал деп ... ... ... мен ... да ... ... орай ... атап
кеткен. 1947 ж. салмағының 114 кг болғаны есімде. Бойы әскери құжатында 186
см деп жазылыпты. ... ... ... бар, ... ... ... ... шешен тілді еді. Біздің балалық шағымызда естігенін
төгіп-шашпай, зердесінде сақтап, қаз қалпында ... ... ... ... сөз ... мен ... мәнері өзінше өзгеше, тыңдаушысының
жан дүниесін өзіне тартып баурап ... ... ... ... ... ... етіп, суреттей төгілтіп, желпіндіре ... ... ... ... ... ... көрген-түйгені мол, білімді,
тереңнен тамыр тартып толғайтын әңгімешіл ... ... ... ... ... қатары өте сирек – қадау-қадау. ... ең ... ... ...... ... ... – жаңылшақ» (Қ.Халид) дегендей,
бүгінгі баспасөз, электрондық ақпарат құралдарының адам ... ... ... ... да болсын белгілі бір ақпаратты ... ... ... ... ... беру ... ... азайып бара
жатқандығында болса керек. Әкемнің есте ... ... таң ... ... кез келген адаммен кезіккенде ата –бабасының атын сұрап
алып, оның жеті атасын қолмен қойғандай ғып ... ... ... ... беруші еді. Қаншама адам ... ... ... есте ... ғажап еді.
Әдеби кітаптарды көп оқитын. Араб, латын, ... ... ... ... оқи ... ... туған ағасы Садықай да арабша
өте сауатты, әдебиетке жақын, ... ... ... ерекше
мақаммен жандандыра жатқа айтатын адам еді. ... ... ... ... ... Садықай атам еді.
Бәкең оңашада домбыра тартып, халық әндерін, көбінде ... ... ... ... отыратын-ды. Өмірінде 10 перзент көріп (7 ұл, 3 қыз),
оның алтауын өз қолымен жерлеген ... ... ... ... тәубашыл
төзімді болса да, түсінікті ғой.. Қазақты сол ... 1960 ... ... ... ... ... деген ауру қызылдардан кем қырған
жоқ, қазір аты өшті ғой. Сол ... аш ... ... ... ... жылуы
аз тұрғын жай, жер еден, моншасыз бейтаза, кембағал тұрмыс ... – ... ... ... ... ... «Корь» деген аты да қандай
қорқынышты еді, маған «көр» болып естіледі, қабір болып елестейді...
Б.Құранбайұлы бүкіл ... ... ... ... ... үкіметі тұсында өткізген, үкіметтің қазақ ауылдарына қатысты ... ... ... ... оның жүзеге қалай асырылғанын
көзімен көрген, қаласын, ... ... оған ... араласқан адам. Сол
кездегі саясатқа байланысты, өзі 1922 жылдан комсомол, 1931 жылдан ... 20 ... әр ... ... ... ... ... қызметін
қоғамдық жүктеме ретінде тегін атқарған адам, өте сақ, аузы ... ... ... ашып айта ... Көп ... ... ... еді... 1965 жылдан кейін жазған ... ... ...... ... ... сиязы», «Ошағанның бүлігі»,
«Есжанның жұмбақ өлімі» т.б. әңгімелерінің қолжазбалары бар. ... ... ... кітап көлемі көтермеді.
1948 жылы шекарашылардың 30 жылдық мерей тойында Б.Құранбайұлын
Зайсандағы 2017 ... ... ... ... ... жылдар
аралығында шекарашыларға көрсеткен елеулі еңбегі үшін «Шекарашылардың ... ... қоса ... ... ... ... үшін», «1941-
1945. Ұлы Отан соғысы», ... 100 ... ... 20 ... иегері.
Зайсан ауданындағы шежіреші, ел тарихын таптық тұрғыдан емес, ұлттық
тұрғыдан бағамдайтын, ... ... ... мен ... ... ... әр ... әр ауылдың ардақты ақылман ақсақалы атанған абзал жандар
бір-бірімен ... ... ... ... ... әріден қозғап,
тереңнен толғап, бірін-бірі толықтырып отыратын-
Жүсіпхан Сарсенов
(1901 – 1975)
Баттал Құранбаев ......... ақтарып айта алмай, шерменде кеткен шер көкірек, кеудесі алтын
сандық қайран қарттарым-ай!
ды. Олар: Жүсіпхан ... ... ... Баттал Құранбаев, Бекен
Қорабаев, Есқали ... ... ... ... ... ... Күні ... дейін әрбір ауылдың тұрғындары дауыс
беріп, қол ... ... ... қалап, биресми
сайлап алған, сол ауылдың барлық жұрты – естияры мен ... ... ... ... мойынсұнатын, ауылдың ынтымақ-берекесін, бірлігі мен
тірлігін ... ... жөн ... ... ... мен ... қисығы мен
қыңырын тезге салып, «асауға – тұсау» болатын, сөзге ұста, ойға ... бай бір ... ... еді. Оның айтқаны – заң, шешімі – кесімді
еді. Сөз жоқ, ол адам ... ... ... ... ... ... ... тәрізді кісілік асыл қасиеттерімен, ақыл-парасатымен
жұртшылықты мойындата алуы керек-тін. Олар байырғы заман ... ... ... ... ... ... ие, ... болмысты, әдемі
қартайған иманды қариялар, «ақ сақалының әр ... ... ... ... Ақсақалдар еді-ау!
Неменеге жетістің бала батыр?
Қариялар азайып бара жатыр.
Бірі мініп келместің кемесіне,
Бірі күтіп, әнеки, жағада ... ... ... ... тарихын, әнші-ақын Ноғайбай туралы әдеби ... ... ... ... жазып қалдырған,
Қарағанды педагогикалық институтының доценті Сапарғали Сырымбетов ... атты ... ... деп ... ... өз ойын ... аз ... көп тыңдайды, көп оқиды. Оның елінің аяулы ... ... ... ... да мол, естігені мен көргенін
көңілге тоқып, елінің келешегіне үміт арта ... ... Ол ... сыншы ақын Бурахан, домбырашылар Есжан, Майкөт, жиһанкез Мырзаш,
батыр Садырбай, қарасөздің зергері Назар ... көп ... бере ... Байсалды тұрпаты, салмақты мінезі салауатты, салиқалы қарияларға
тән ... ... ... ... ... ... Қазақстанға танымал белсенді тілші,
тарихшы-ұстаз «Шежірелі ... ... ... Манатбек Жеңсеханов
Ноғайбай ақын туралы ... ... ... ... біразын жадында
сақтап, кейінгі ұрпаққа қалдырған Зайсандық қарияларға: ... ... ... ... (1885), Б. Семетеков (1894), Баттал Құранбаев
(1902) мың ... айту ... (30. 36) деп ... ... ... шежіресін, шежірелік ата тек кестесін
зейнеткерлікке шыққаннан кейін жазған. Қазақ: «Артында баласы ... ... де, сөзі ... «Өзі ... де» ... ғой, құдайға шүкір, артында
әкеміздің көзіндей болып ... ... ... жиен-жиеншарлары – біз қалдық. Енді өзіндей болып сөзі қалсын деген
ізгі ... ... ... ... ... ... Аруағы риза
болсын!
Дерек көздеріне сілтеме жасалған, ... ... ... ... ... ... тізімі.
1.Абай. Шығармаларының толық жинағы. А., 1954.
2. Ақтайлақ би. А., 1991
3. Ақтайлақ би. Астана.2003
4. Алтыбаев Қ. Атамекен Зайсан. Дерекнама. Өскемен. 2006.
5. ... ... ... ... С. ... ... диалектологиясы және тарихи мәселелері.
«Қазақтар». 3-к. А. 1998
7. Аманжолов С. Қазақ халқының негізін құраған тайпалар мен ... ... ... ... ... ... Төлегетай шежіресі. А. 1979
9. Әбдірахманов А. Қазақтың этнотопонимикасы. А. 1979
10. Әбілғазы. Түрік шежіресі. А. 1992
11. Әбілхан ... Көне ... ... А. ... ... ... ... иас жазуы. «Ж».1984.№1
13. Әлкей Марғұлан. Найман, Керей, Оңгіттердің жазулары«А»92
14. Әлібек Нұрмағанбетұлы. Қазақ ру, ... ... ... 13,20. 05.1993
15. Байбатыров Ғ. Зайсан тарихы. Өскемен. 2003
16. Байбота Серікбайұлы Қошым-Ноғай. Тіл ұшындағы тарихА03
17.Байбота Серікбайұлы Қошым-Ноғай.Қоңырат шежіресі.А.1992
18. Байназарова Г. Қасиетті ... елі. А. ... ... Сапарәлі. Адалбақан. А. 1992.
20. Бердібек Бияров. Өр ... ... ... А. ... Бес ... ... 1-к. А. ... Бизақов С. Түбі бір түркілер. А. 2002.
23. Гумилев Л. Н. Көне түріктер. А. 1994.
24. Гумилев Л. Н. Қиял патшалығын ... А. ... ... ... ... ... 2000.
26. Ертедегі әдебиет нұсқалары. А. 1967.
27. Есенберлин І. Көшпенділер. ... А. 1976. ... ... Қ. ... ... ... ... Есламғалиұлы М. Сан қилы сауал. А.,1995.
29а. Жапаров Б., т.б. Зайсан асулары. А. 1998.
30. Жеңсеханов Манатбек. Шежірелі Зайсан. Семей. 2004.
31. Жолжан ... ... сөзі және ... ... ... 1998. №2, 4-5.
32. Жұмаділов Қ. Мақалалары. Романдары.
33. Жұмаділов Қ. Прометей ... А. ... ... Т. ... 1,2-к. А. ... ... ... Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы
түркі тайпалары: 9-12-ғ. Астана. 2001.
36. Зардыхан Қинаятұлы. Мақалалары.
37. Зейнолла ... Б. ... ... Қабанбай. А. 1991.
38. Ислам Қабышұлы. Қазақ қауымы. А. 1997.
39. Кекілбаев Ә. 12 томдық шығармалар жинағы. 8-9-томдар. А99
40. ... Ә. ... ... І. ... тілінің фразеологиялық сөздігі. А. 1977.
42. Көмеков Б. Қыпшақ хандығы. «ҚТ». 1993.№1.
43. Кітапбаев Б. Тоғыз таңбалы ... ... 1,2-к. А. ... ... ... ... 1-13-том. А. 1972-1980.
45. Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. 1-7-т. 1997-2006.
46. Қазақтар. 1-9-том.А. 1998.
47. Қазақ тілінің түсіндірме ... ... А. ... ... би-шешендері. А. 1993.
49. Қазақ шежіресі. Жарылқап ... А. ... ... ... ... ... Қазақ шежіресі. ҚХР. Шыңжан. Үрімжі. 1996.
52. Қайсенов З. Найман шежіресі. 1,2-к. ... ... ... ... Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі. Өск.2006
54. Қаржаубай Сартқожаұлы. Мақалалары.
55. Қаржаубай Сартқожаұлы. Күлтегін ескерткіші.«Ж»2004.№1,2.
56. Қозыбаев М. ... ... ту ... А., 1994.
57. Құрбанғали Халид. Тауарих хамса. А. 1992.
58. Құрманғазы ... ... ... ... тарихынан.
Құрастырған: Е.Аққошқаров. А. 1997.
59. Құнафиянов Қ. Өткен күнде белгі бар.1,2-кітап.Өскемен.2002
60. ... А.И. ... ... мен даласының
сипаттамасы. «А». 1993. №
61. Маданов Х. Кіші жүздің шежіресі. А., 1994
62. Махмұд Қашқари. Түбі бір түркі тілі. А. ... ... ... ... ... ... А. ... Мекемтас Мырзахметұлы, Бақтияр Әбділдаұлы. Қазақстан –
хас сақ мемлекеттігінің мұрагері. «ҚӘ». 28.07.2006
65. Моңғолдың құпия шежіресі. А. 1998.
66. ... С. ... ... А. ... ... М.С. Этнический состав и расселение казахов
среднего жуза. А.-А. 1974.
68. Мұқанов М.С. Қазақ ... ... А. ... Мұхаммед пайғамбардың хадистері. «Ж». 1992. №1.
70. Мұхаммед ... ... ... и ... (Хақ жолындағы-
лар тарихы). А. 2003.
71. Мұхтар Мағауин. ... ... А. ... ... ... Қазақ тарихының әліппесі. А. 1995.
73.Мұхтар Мағауин. Мақалалары.
74. Мүсірепов Ғ. Күнделік. А. ... ... Ғ. ... А. 2003.
76. Мырзаханов Ж. Тарих қойнауынан. А. 2004.
77. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. А. 1999.
78. Назарбаев Н.Ә. Сөздері.
79. Нұрғалымова Г. ... ... ... мен ... ... ... ... Қазақтың қысқаша тарихы. А. 1994.
81. Нысанбек Төреқұл. Билер сөзі – ақылдың көзі. А. 1996.
82. Оңдасынов Н. Парсыша – ... ... ... А. 1974.
83. Орынбеков М. Ежелгі қазақтың дүние танымы. А. 1996.
84. Рашид ад- дин. ... ... Т.1.ч. ... ... ... Сыздық. Сөздер сөйлейді. А. 2004.
86. Салғарин Қ. Алтын тамыр. А.1986
87. Салғарин. ... А. ... ... Қ. ... қилы ... А. ... ... Қ. Мақалалары.
90. Сәбетқазы Ақатай. Найман хандығы. А. 2002.
91. Сәтбаев Қ.И. ... ... ... сөз. «Ж». 1984. ... ... ... ... Ақселеу. Балталы, Бағаналы
ел аман бол. А., 1993
93. Сейдімбеков А. ... ... А., ... ... А. ... ... ... №1,2.
95. Сейіт Кенжеахметұлы. Жеті қазына. 1,2-к. А. 2003.
96. Сулейменов О. Аз и Я. А. 1975.
97. Сулейменов О. ... ... Т – 4. кн. 1,2. А. ... Сун Юнь. ... ... қайнары. «Әлем» альманахы.
1-к. А. 1991.
99. Сырымбетов С. Қолжазбалары.
100. Толыбеков С. Қазақ шежіресі. А. 1992.
101. Тұрысбек ... ... ... А. ... Тынышбаев М. Материалы к истории киргиз-казахского
народа. Ташкент. ... ... Ш. ... А. 1985.
104. Уәлиханов Ш.-А. Мақалалары.
105. Хайруш Абдрахман. Түркілер: тарихы мен тағдыры. А. 2002.
106. Черников С. Загадка золотого кургана. М. ... ... ... ... ... ... һәм ... «Ж». 1991. №1
108. Ысқақов М. Халық календары. А. 19
Қысқартылып жазылған атаулар:
«ЕҚ» – «Егемен Қазақстан» газеті.
«ҚӘ» - «Қазақ ... ... – «Ана ... ...... ...... журналы.
«П» – «Парасат» журналы.
«ҚТ» – «Қазақ тарихы» журналы.
«БжЕ» – «Білім және Еңбек» журналы.
КОКП – Кеңестер Одағының Коммунистік партиясы.
КСРО – ... ... ... ... – Народный Комиссариат Внутренных Дел.
КГБ – Комитет Государственных безопастности.
Автор шежірені ұлт тарихының бастауы ретінде қарастыра отырып, ... ... ... ... ... ... Жеті аталық
үрдістің ұлтты ұйыстырудағы, ұрпақ ... ... ... ... ... ... мән бере тоқталады. Қазақ халқы
мен ... ... ... ... сан ... ғылыми көзқарастарды салыстыра
таратады. Тілі оралымды, жатық

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 300 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи өлкетану курсының жұмыс бағдарламасы.30 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Қазақ әндерінің өткені мен бүгіні58 бет
Аягөз ауданындағы этнонимдердің этнолингвистикалық табиғаты72 бет
Бастауыш білім беру сатысында қазақ халық дәстүрлерін рухани құндылықтарын пайдаланудың ғылыми-теориялық негіздері67 бет
Ер Шотан (1705-1786)2 бет
З.М.Бабырдың «Бабыр-наме» шежіресі әдеби туынды67 бет
Кузеевтің шежіретануға қосқан үлесі48 бет
М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу6 бет
М.Ж. Көпеев және қазақ тарихы54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь