Жазудың шығу тарихы

1 ЖАЗУДЫҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ ТУРАЛЫ ТЕОРИЯЛЫҚ 5
МӘЛІМЕТТЕР 5
1.1Жазу және жазба тіл 5
1.2.1 Пиктографиялық жазулар 7
1.2.3 Буын жазуы 18
1.2.4 Әріптік немесе дыбыстық жазу және әліпби 21

2КАТОНҚАРАҒАЙ АУДАНЫНЫҢ ТАРИХИ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ 33
2.1 Алтай тауының географиялық жағдайы 33

3 КАТОНҚАРАҒАЙ АУДАНЫНДА КЕЗДЕСЕТІН СУРЕТТІ ЖАЗУЛАРДЫҢ МӘНІ 40
3.1 Шығыс Қазақстанда кездесетін петроглифтер 40
3.1.1 Қалба тауында кездесетіннелері 40
3.1.2 Буырлыбұлақ ескерткіштері 41
3.1.3 Суретті жазулардың айтар ойы 43
3.1.4 Жармадағы таңбалы тастар 44
3.1.5 Ұлан ауданында кездесетін таңбалар 45
3.1.6 Қызылту петроглифтері 46
3.2 Катонқарағайда кездесетін суретті жазулар 47
3.2.1Қайыңдыбұлақ петроглифтері 47
3.2.2 Науа елді мекенінен табылған пиктограммалар 50
3.2.3 Қаратау жоталарында кездескен петроглифтер 52
3.2.4 Көбен тауындағы суретті жазулар 55

ҚОРЫТЫНДЫ 57

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 59

ҚОСЫМША №1 62

ТЕРМИНДЕР СӨЗДІГІ 62
1 ЖАЗУДЫҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ ТУРАЛЫ ТЕОРИЯЛЫҚ
МӘЛІМЕТТЕР

1.1Жазу және жазба тіл

Тіл өзінің қатынас құралы болуы қызметін ауызша түрде де, жазбаша түрде де атқара алады. Дыбыстық тіл жазу арқылы таңбаланады. Соның нәтижесінде оның қатынас құралы ретінде қолдану шеңбері кеңееді. Жазу (жазба тіл) – адамдардың кеңістік пен уақытқа тәуелді болмай, өмірдің барлық саласында кең түрде қарым-қатынас жасауына мүмкіндік беретін құрал. Ал ауызекі тіл жайында мұны айта алмаймыз. Ауызекі тілмен сөйлесіп, қарым-қатынас жасау мүмкіндігі (телефонды есептемегенде) сөйлесуші мен тыңдаушының арасындағы кеңістікке байланысты болады да, оның шеңберінен шығып кете алмайды. Ол кеңістіктің шеңбері құлаққа естілудің мүмкіндігімен ғана өлшенеді де, адамдар ауызекі тіл арқылы жүзбе-жүз кездескенде ғана, бір-бірімен сөйлесіп пікір алыса алады. Алайда мұндай салыстыру ауызекі тілдің қызметі мен құндылығын ешбір төмендете алмаса керек. Ауызша тіл күнделікті өмірде ауызба-ауыз сөйлесіп, қарым-қатынас жасауда, тікелей өзара пікір алысуда айырықша қызмет атқарады.
Жазба тілдің ауызекі тілден (устная речь) кейін пайда болғаны, оның (жазба тілдің) жазудың шығып жасалуымен байланысты екендігі белгілі. Жазудың шығып жасалуының, соған сай жазба тілдің жасалуының күллі мәдениет атаулының тарихында орасан зор маңызы болды және болып та отыр. Жазусыз мәдениет атаулыны, цивилизация атаулыны көзге елестетудің өзі мүмкін емес. Көрнекті жазушы Леонид Леонов жазудың маңызы туралы былай дейді: «Адамдардың тегін қорлық жағдайдан бөліп алып шыққан, өткен замандарда ашылған ұлы жаңалықтардың ішінде жазу өте-мөте үлкен рөл атқарады. Алфавиттің туған күнін адамдардың өзін-өзі біліп ұғынуындағы дәуір деп елестетуге болады, осыдан кітап басу станогының пайда болуына тура жол ашылды. Адам өзінің қазіргі биігіне нақ кітап арқылы баспалдақпен көтерілгендей көтерілді» [1,252б.].
Адам білімді негізінен, жазба тіл арқылы, жазылғанды оқу арқылы алды. Адамзаттың сонау көне дәуірден бастап, біздің заманымызға дейінгі талай ғасырлар бойына ғылым мен техника, әдебиет пен өнер саласында жасаған күллі мәдени байлығын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген де – жазба тіл.
Жазудың тарихы өте ерте замандардан басталады. Көне жазуды да, қазіргі жазуды да зерттеп білудің әрі теориялық әрі практикалық үлкен мәні бар.
Көне жазу нұсқаларын талдап оқи білу ерте заманда өмір сүріп, қазір де өлі тілдерге аналған тілдермен танысуға және оны білуге мүмкіндік береді. Мұның тіл тарихын зерттеуде орасан зор маңыы бар.жазудың тарихын зерттеп білу тіл білімі үшін ғана емес, сонымен қатар тарих ғылымы үшін де, археология мен этнография үшін де айырықша маңызды.
Халықтардың қазіргі жазуларын олардың дыбыстық тіліне қарым-қатынас жағынан қарастырып зерттей білу сол тілдің жазуларының ғылыми тұрғыдан дәлелді ережелерін жасау үшін өте-мөте қажет. 1.2 Жазудың шығуы және оның даму кезеңдері
Қазірде біз жазба тіллді ауызша тілдегі сөздердің жазбаша түрде әріптердің тіркесімен белгілену деп түсінеміз. Бірақ алғашында бұлай болмаған. Жазудың тарихына көз жіберсек, әріппен таңбалаудың кейінірек пайда болғанын көреміз. Жазу өте ерте заманда жасалып, мыңдаған жылдар бойы өзгеріп, дамып келді. Жазудың мыңдаған жыл бойында дамып жетілуімен бірге, оның принцыптері де өзгеріп отырды.
Жазудың жүйесі таңбалардың жиынтығынан құралады. Ол таңбалар бүтіндей сөзді, не буынды, немесе дыбысты белгілейді. Әрбір жазбаша таңбаның графикалық формасы, белгілі бір мағынасы болады. Жазу жүйесіндегі таңбалардың не бүтіндей хабарды, не жеке сөзді, не буынды, не дыбысты белгілеуіне қарай жазудың төрт түрі көрсетіліп жүр. Ол 1)
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Леонов Л. Литература и время /Л.Леонов. – Москва: Молодая гвардия, 1997 – 360 бет.
2. Хасенов А. Тіл білімінің негіздері / А.Хасенов. – Алматы, 2000 – 673 бет.
3. Уәлиұлы Н. Қазақ тілі / Н. Уәлиұлы. – Алматы, 1998 – 50 бет.
4. Қазақ тілі энциклопедия. – Алматы, 2004 – 1367 бет.
5. Қабышұлы И. Қазақ қауымы / И. Қабышұлы. – Алматы, 1996 – 524 бет.
6. Гумелев Л. Қиял патшалығын іздеу / Л.Гумелев. – Алматы, 1992 – 982 бет.
7. Нұрғалымова Г. Шығыс Қазақстанның көне тарихы мен мәдениеті
/ Г.Нұрғалымова. – Алматы: Арыс, 2002 – 42 бет.
8. Әбдірахманов А. Қазақстанның жер-су аттары / А.Әбдірахманов. – Алматы, 1959 – 400 бет.
9. Бияров Б.Н. Өр Алтайдың жер-су аттары / Б.Н.Бияров. – Алматы, 2002 – 455 бет.
10. Жолдасбеков М. (аударма) Йоллығтегін. Күлтегін. Көне түрік жазба ескерткіштері / М.Жолдасбеков. – Алматы: Білім, 1994 – 420 бет.
11. Қазақстанның көне тарихы. – Алматы: Жалын, 1993 – 234 бет.
12. Келімбаев Е.А. Лексико-семантическая типология оронима Казахстана / Е.А. Келімбаев Автореф.дисс.канд. фил.наук. – Алма-Ата, 1988 – 25 бет.
13. Гумелев Л. Көне түркілер / Л.Гумелев. – Алматы: Білім, 1994 – 342 бет.
14. Иллич-Свитыч В.М. Опыт сравнения ностратических языков / В.М.Иллич-Свитыч. Т.І-ІІ Москва, 1971 – 1002 бет, 1976 – 961 бет.
15. Викторова Л.Л. К вопросу о найманах / Л.Л. Викторова //Ученые записки ЛГУ. – 1961. - №30 – 134 бет.
16. Д’Оссон К. История монголов от чингизхана до Темирлана / К. Д’Оссон. – Алматы: Санат, 1996 – 872 бет.
17. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология / А. Әбдірахманов. – Алматы: Ғылым, 1975 – 340 бет.
18. Мусатаева М.,Шеляховская Л. Словообразовательный словарь тюркизмов / М.Мусатаева., Л.Шеляхов. – Алматы, 1995 – 234 бет.
19. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка / С.Аманжолов. – Алматы: Санат, 1997 – 535 бет.
20. Черников С.С. Наскальные изображения верховий Иртыша /
21. С.С.Черников. // Совецкая археология. – 1947. - №9 – 172бет.
22. Кастанье И.А. Древности Киргизской степи и Оренбургского края / И.А.Кастанье. – Оренбург, 1910 – 231 бет.
23. Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы / А.Аманжолов. – Алматы: Санат, 1996 – 111 бет.
24. Едилхн Х.Эртний овог аймгийн үнэт дүрсгал Алтайн уулархаг бүс нутгийн нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлууд / Х.Едилхн // Ғылыми мақалалар жинағы. – 2004. – 126 бет.
25. Салғараұлы Қ. Таңба /Қ.Салғараұлы //Парасат. – 1991. -№10 – 129 бет.
26. Қабышұлы И. Қазақ қауымы / И. Қабышұлы. - Алматы, 1996 – 435бет.
27. Гумелев Л. Қиял патшалығын іздеу / Л. Гумелев - Алматы, 1992 – 902 бет.
28. Нұрғалымова Г. Шығыс-Қазақстанның көне тарихы мен мәдениеті / Г.Нұрғалымова - Алматы: Арыс, 2002 – 602 бет.
29. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк). Алматы:Дәуір, 1994 – 980бет.
30. Әбдірахманов А. Қазақстанның ер-су аттары / А.Әбдрахманов. - Алматы, 1959 – 420 бет.
31. Бияров Б.Н. Өр Алтайдың ер-су аттары / Бияров Б.Н.- Алматы, 2002 –202 бет.
32. Жолдасбеков М. (аударма) Йоллығтегін. Күлтегін. Көне түрік жазба ескерткіштері / М.Жолдасбеков.- Алматы: Білім, 1994 – 420 бет.
33. Қазақстанның көне тарихы. - Алматы: Жалын, 1993 – 660 бет.
34. Келімбаев Е.А. Лексико-семантическая типология оронима Казахстана / Е.А. Келімбаев // Автореф.дисс.канд. фил.наук. Алма-Ата, 1988 – 325 бет.
35. Гумелев Л. Көне түркілер Алматы: Білім, 1994 – 151 бет.
36. Викторова Л.Л. К вопросу о найманах Л.Л. Викторова //Ученые записки ЛГУ, 1961.№30 – 126 с.
37. Д’Оссон К. История монголов от чингизхана до Темирлана / К.Д’Оссон. -Алматы: Санат, 1996 – 345 бет.
38. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология / А. Әбдірахманов.- Алматы: Ғылым, 1975 – 505 бет.
39. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка / С.Аманжолов.- Алматы: Санат, 1997 – 550 бет.
40. Салғараұлы Қ. Таңба /Қ.Салғараұлы//Парасат -1991.-№10 – 124 бет.
41. Иллич – Свитыч В.М. Опыт сравнения нострических языков / В.М. Иллич – Свитыч. Т.I – II М., 1971, 1976 – 268c.
42. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк). – Алматы: Дәуір, 1994 – 674 бет.
        
        СОДЕРЖАНИЕ
1 ЖАЗУДЫҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ ТУРАЛЫ ТЕОРИЯЛЫҚ 5
МӘЛІМЕТТЕР 5
1.1Жазу және жазба тіл 5
1.2.1 Пиктографиялық жазулар ... Буын ... ... ... немесе дыбыстық жазу және әліпби 21
2КАТОНҚАРАҒАЙ АУДАНЫНЫҢ ... ... ... ... ... географиялық жағдайы 33
3 КАТОНҚАРАҒАЙ АУДАНЫНДА КЕЗДЕСЕТІН СУРЕТТІ ЖАЗУЛАРДЫҢ МӘНІ ... ... ... кездесетін петроглифтер 40
3.1.1 Қалба тауында кездесетіннелері 40
3.1.2 Буырлыбұлақ ескерткіштері ... ... ... ... ойы ... Жармадағы таңбалы тастар 44
3.1.5 Ұлан ауданында кездесетін таңбалар ... ... ... ... ... ... суретті жазулар 47
3.2.1Қайыңдыбұлақ петроглифтері 47
3.2.2 Науа елді мекенінен табылған пиктограммалар 50
3.2.3 Қаратау ... ... ... 52
3.2.4 Көбен тауындағы суретті жазулар 55
ҚОРЫТЫНДЫ 57
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... №1 ... ... ... ғылыми нәтижелерді филология, тарих және география
факультетінің студенттері, мектеп оқушылары, ... ... ... әдістері
Бітіру жұмысында материалды табу, оны жүйелеп талдау, картотекаға
түсіру тәсілдері және сипаттамалы - салыстырмалы, ой ... ... ... әдістері қолданылды.
Жұмыстың сыннан өтуі
Осы тақырып бойынша 2003, 2004, 2005, 2006 жылдары ҚАЕУ өткізген
студенттік – іс-тәжірибелік ... «I ... ... ... ... ... ... дипломдармен
марапатталып, Қазақстан – Американдық еркін университетінің «Хабаршысында»
жарық көрді. Бітіру жұмысымыз алдын ала қорғаудан өтті.
Жұмыстың құрылымы
Бітіру ... ... үш ... ... ... ... тұрады.
1 ЖАЗУДЫҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ ТУРАЛЫ ТЕОРИЯЛЫҚ
МӘЛІМЕТТЕР
1.1Жазу және жазба тіл
Тіл өзінің қатынас ... ... ... ... түрде де, жазбаша
түрде де атқара алады. Дыбыстық тіл жазу ... ... ... оның ... ... ретінде қолдану шеңбері кеңееді. Жазу
(жазба тіл) – адамдардың кеңістік пен уақытқа ... ... ... ... кең ... қарым-қатынас жасауына мүмкіндік беретін құрал.
Ал ауызекі тіл жайында мұны айта алмаймыз. Ауызекі ... ... ... ... ... ... ... сөйлесуші мен
тыңдаушының арасындағы кеңістікке байланысты болады да, оның ... кете ... Ол ... ... ... ... ... өлшенеді де, адамдар ауызекі тіл арқылы ... ... ... ... ... ... алады. Алайда мұндай салыстыру ауызекі
тілдің қызметі мен құндылығын ешбір төмендете ... ... ... ... өмірде ауызба-ауыз сөйлесіп, қарым-қатынас жасауда, тікелей
өзара пікір ... ... ... ... ... ... тілден (устная речь) кейін пайда болғаны, оның
(жазба тілдің) жазудың шығып жасалуымен ... ... ... ... ... ... сай жазба тілдің жасалуының күллі мәдениет
атаулының тарихында орасан зор маңызы болды және болып та ... ... ... ... атаулыны көзге елестетудің өзі мүмкін емес.
Көрнекті жазушы Леонид Леонов жазудың ... ... ... дейді:
«Адамдардың тегін қорлық жағдайдан ... алып ... ... ... ұлы ... ішінде жазу өте-мөте үлкен рөл ... ... ... ... ... ... ұғынуындағы дәуір деп
елестетуге болады, осыдан кітап басу станогының пайда ... тура ... Адам ... ... ... нақ ... арқылы баспалдақпен
көтерілгендей көтерілді» [1,252б.].
Адам білімді негізінен, жазба тіл арқылы, жазылғанды оқу арқылы ... ... көне ... ... біздің заманымызға дейінгі ... ... ... мен ... ... пен өнер ... жасаған күллі
мәдени байлығын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген де – ... ... ... өте ерте ... басталады. Көне жазуды да,
қазіргі жазуды да зерттеп білудің әрі ... әрі ... ... мәні
бар.
Көне жазу нұсқаларын талдап оқи білу ерте заманда өмір сүріп, қазір де
өлі тілдерге аналған тілдермен танысуға және оны білуге ... ... тіл ... ... ... зор ... ... тарихын зерттеп
білу тіл білімі үшін ғана емес, сонымен қатар ... ... үшін ... мен ... үшін де айырықша маңызды.
Халықтардың қазіргі жазуларын ... ... ... ... ... зерттей білу сол тілдің жазуларының ғылыми тұрғыдан дәлелді
ережелерін ... үшін ... ... ... ... және оның даму ... біз жазба тіллді ауызша тілдегі сөздердің ... ... ... ... деп түсінеміз. Бірақ алғашында бұлай
болмаған. Жазудың тарихына көз жіберсек, ... ... ... болғанын көреміз. Жазу өте ерте заманда жасалып, мыңдаған жылдар ... ... ... ... ... жыл ... дамып жетілуімен бірге,
оның принцыптері де өзгеріп отырды.
Жазудың жүйесі таңбалардың жиынтығынан құралады. Ол таңбалар бүтіндей
сөзді, не ... ... ... ... Әрбір жазбаша таңбаның
графикалық формасы, белгілі бір ... ... Жазу ... не ... ... не жеке сөзді, не буынды, не дыбысты
белгілеуіне қарай жазудың төрт түрі көрсетіліп жүр. Ол 1) ... ... ... 3) буын жазуы, 4) әріптік немесе дыбыстық ... ... ... ... тоқталайық.
1.2.1 Пиктографиялық жазулар
Бұл – жазудың ең алғашқы ... ... жазу - ... ... Сондықтан оны кейде сурет жазуы (рисуночное письмо) деп
те атайды. Пиктографиялық жазудың ... әр ... ... ... ... сурет (пиктограмма) өздігінен бүтіндей хабарды
(сообщение) білдіре алады. Ол ... ... ... жеке ... ... орай пиктограмма тілдік формаларды емес, оның
мазмұнын бейнелейді. Осылай болғандықтан пиктограммалардың ... ... ... ... ... ... алатын болған. Пиктографиялық
жазуға таңба ретінде адамның, қайықтың, малдың, тоғайдың тағы ... ... ... ... ... нені ... ... соның суретін салған. Мысалы, «мен аң ... ... ... үшін адамның суретіне қатарластырылып тоғайдың және аңның ... өнер ... мен жазу бір - ... ажырамай,
синкретикалық қалыпта болды. Суретті - синкретикалық жазу шығу тегі жағынан
ең алғашқы көне ... ... ... ... ... ... ... рет шыққан мерзімі ең алғашқы сурет ... әр ... ... қызметінен бірдеме жайында хабарлау ... ... ... ... ... жазу ең ... суретті жазудың
таңбалары – пиктограммаларға айналу кезінен басталады. Мұның өзі өте көне
дәуірге барып ... ... ...... жазу ең алғаш рет ... ... ... ... ... [2,59-60б.].
Пиктографиялық жазуды аң аулайтын және балық ... ... ... болған. Пиктографиялық жазу басқа ... ... ... бір ... ... болды. Жоғарыда атап
өткеніміздей, пиктограммалар бүтіндей хабарды білдіретін, бөлшектеп ажырата
беруге келе ... ... ... ... ... мұңдай сипаты полисинкретикалық тілдерге үйлесімдірек
болғандықтан, ... ... ... ... ... сөйлейтін халықтар (ацтектер, америкалық
индеецтер, мысалы, прокездер, Қиыр Солтүстіктің ... ... ... басқалары) кең түрде қолданатын болған. Алайда бұған қарап, ... ... ... ... ... ... ... деп
санауға болмайды. Пиктографиялық жазу ... ... ... ... да болған. Бұл жерде әңгіме тілдердің полисинкретикалық
құрылысы осы ... ... ... ... ... ... ... жағдайлардың бірі екендігі жайында болып отыр.
Пиктографиялық жазу өте жабайы жазу болды, оның кең ... ... ... ... ... болмады. Пиктографиялық жазудың
тәсілін қазірде де кездестіруге болады. Мысалы, көшеде ... ... әр ... ... ... мен ... бас киімнің, аяқ киімнің түрлерінің суреттері, сағаттың,
примустың және тағы ... ... ... ... бар.
1.2.2 Идеографиялық немесе логографиялық жазулар Пиктографиялық
жазудың ... даму ... ... жазу ... ... ... ... идеограммалар деп аталады. Пиктографиядан
идеографияға көшу өте баяу ... және ... ... болған
идеограммалардың алғашында пәлендей айырмашылығы да болмады. Идеографиялық
жазудың даму барысында идеограммалар ... ... ... олар ... ... ... ... формасына дәлме-дәл
негізделуден қалып, ... ... ... ... бастаған.
Идеографияның пиктографиядан ең басты ... ... ... ... ... ... ... ( идеограмма) не жеке сөзді
немесе оның атауыш бөлшегін (мысалы, қытай тілінде бір ... ... ... ... ... ... жапон және корей тілдеріндегі
грамматикалық жақтан ... ... ... ... ... ... өте ертедегі қытай жазуы мен
шумер жазуынан (древнейшее шумерское ... ... ... ... ... ... осыдан төрт мың жыл бұрын жасалған болатын. Қытайдың
жазу жүйесі әрбір таңбаның дыбыстық тілдегі белгілі бір ... ... ... ... негізделген. Қытай жазуындағы таңбалар біртіндеп өзгеріп,
жетіліп, ... ... мен ... ... ... ... жазудағы графикалық таңбалар цифрлар тәрізді; олар
сөздің ... ... ... білдіреді. Сондықтан омонимдер әртүрлі
иероглифтермен белгіленеді, ... ... ... мен ... ... ... Жазудың идеографиялық принципін ... ... ... ... да ... ... ... «5»
деген цифрды алалық. Бұл цифрды сандық мағынасын орыс та, ... та, ... да ... да ... ... ... ... Бірақ бұл цифрдың
атының дыбысталуы әр тілде әр түрлі: орысша-пять, ... ... ... бір ... ... таңбасы ретінде көрсетеді, бірақ ол
таңбаның цифр атының дыбысталуына (дыбыстық жағына) ешбір қатысы болмайды.
Осы ...... мен ... ... да тән ... ... ... таңбалар деп түсіну керек.
Қазіргі кездегі идеограммалар (математикалық, ... ... тағы ... ... ... жеке ... немесе сөз
тіркестерімен ... ... ... ... ... о-
«кислород»,√-«түбір», - «Атом ядросы», һ- ... ... ... ... ... болған ұғым, ең алдымен, сөз тіркесімен айтылады
да, осыдан кейін барып ол ... ... ... белгіленеді.
Пиктографиялық жазуға қарағанда, ... ... ... ... ... ... дәлірек бейнелейді.
Идеографиялық жазу сөйлеудің мазмұнын білдірумен бірге, оның ... ... ... ... орын ... кейбір жағдайда сөйлеудің
фонетикалық жағынан да ажыратып бере алады.
Лингвистикалық ... ... ... жазу ... ... жазу ... ... деп, ал
идеографияны логографиялық жазу, осыған орай ... ... ... ... ... ... ... сөздерді белгілейтін таңбалар ретінде екі түрге бөліп
қарауға болады. Логограммалардың ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты болса,
қайсыбіреулері (мысалы, қытайдың ... ... ... ... ... ... ... Бұл логограммалардың бір-
бірінен айырмашылығы ... ашық ... ... ... біріншілері
бірнеше синонимдерді белгілеу үшін қолданылса, екінші түрі ... ... үшін ... ... Логографиялық жазу бойынша
сөздерді дәлме-дәл белгілеу үшін логограммалардың бұл екі түрі ... ... және оның ... ... ... ... бұл
екі түріне қатысты түрліше ... ... жүр. ... бірінші түрі (сөздің мағынасымен тікелей байланысты түрі)
«идеограммалар»(сөздің тар ... ... ... ... («смысловые определители»), ... ал ... түрі ... ... ... ... байланысты
түрі) «фонограммалар», «фонетикалық иероглифтер» делініп әр түрлі терминдер
мен аталып жүр. Логограммаларға терминологияны бір ізге ... ... ... ... еді. В.А. Истрин идеограмма деген терминді логограмма
деген терминмен ауыстырғанда, логограммалардың бірініш түрін идеографиялық
логограммалар деп атау ... ... ... қоса ол идеографиялық логограмма
және фонетикалық логограмма деген терминдермен бірге, ... ... ... ... де ... ... айтады [2,31-32б.].
Бұл термин тар мағынасында, яғни логограммалар сөздердің дербес таңбалары
қызметінде ... ... ... ... ... ... ... қызметінде жұмсалғанда қолданылады. Мысалы, қытай тілінде
gan деген фонетикалық ... ... ... ... ... күйінде «төбе, төбешік» дегенді білдіреді. Бұл фонетикалық
логограмм (gan) «металл» ... ... ... ... ... ... дегенді, «пышақ» деген мағынадағы айқындаушы сөзбен
тіркескенде, «қатты» (твердый) ... ... де, ... ... ... тіркескенде, «аудың (тордың) негізі» дегенді білдіреді. Қытай
тіліндегі та деген фонетикалық ... да осы ... Бұл ... «ат» дегенді білдірсе, «әйел» деген мағынадағы ... ... ... ... « екі ... деген мағынадағы
айқындаушымен тіркескеенде, «ұрсысу» дегенді ... ... ... ... ... ... ... мағынасындағы логограммалар болудан қалып ... ... ... дәлдей түсетін идеографиялық көмекші
таңбаларға айналады [3, ... ... ... ... түрі – ... - логографиялық
жазу. Бұл жазудың таңбалары (белгілері) бүтіндей сөзді емес,күрделі сөздің
құрамына енетін жеке ... ... ... орай морфемаларды
белгілейтін таңбалар морфемограммалар деп аталады. ... ... ...... жазу ... ... Қазіргі қытай
тіліндегі көп буынды сөздердің көпшілігіалғашқы бір буынды ... ... ... бір ... сөздер көп буынды сөздердің түбір
морфемаларына айналып кеткен. Осыған орай алғашында бір ... ... ... ... көп ... ... ... енген түбір
морфемаларды белгілейтін болды.
Қазіргі ғылыми таңбаларды (научные знаки) логографияның айырықша бір
түрі ... ... ... Бұл ... ... сөздерді емес,
терминдерді белгілейді, ... ... ... ... ... айырықша біртүрі болып саналатыны сияқты, ғылыми
таңбалар да огографиялардың бір түрі ... ... ... ... ... ... деп ... және оның тарихы туралы еңбектерде ... ... ... ... ... ... де ... Алғашында бір
тілдегі белгілі бір сөзді белгілеу үшін ... соол ... ... ... ... басқа бір тілдегі сөзді белгілей ... ... ... буын ... ... ... дыбыс
таңбаларының комплексі) гетерограммалар деп ... ... ... ... мен ... ... тілі болмаған,оларды басқа елдерден
(халықтардан) қабылдаған ақырында ол ... ... тілі үшін ... ... ... ... қытай жазуын қабылдап оны өз ... ... ... ... ... «адам» дегенді білдіретін
иероглифтер қытайша (жэнь) ... ... ... ... ... . ... фарсылар арамей жазуын қабылдап, «патша» дегенді арамейше жазғанмен
(m-l-k) фарсыша оқитын болған (sah). Арамейше ... ... ... ... (m-l-k) ... sah түрінде оқылуы бұл ... ... ... идеографиялық логограмма тәрізді қызмет
атқаратындығын ... Бұл ... ... ... ... ... деп аталуы да осыдан. Гетерограммалар әсіресе
хетт сына жазуында, фарсы-арамей ... және ... ... ... ... жазу ... ... даму барысында пайда болды
дедік. Пиктографиялық жазуда бүтіндей бір хабарды білдіретін сурет-бейнелер
логографиялық жазуға біртіндеп көшу ... ... ... ... ... жеке сөздерді белгілей бастайды да, осыдан логограммалар пайда
болады.
Логографиялық жазу ... қай ... ... ... ... ... пайда болуын құл иелену
құрылысының пайда ... ... ... ... ... ... орай ... түрде қарым-қатынас жасау қажетілігінің ... ... ... және тағы ... ... ... ең ... құл иелену мемлекеттерінің құралып жасалған кезінде
солармен бір мезгілде пайда болған [2,78б.].
Пикотграфиялық ... ... ... ... және оның
қалыптасып орнығуына қоғамдық себептермен бірге тілдің ... ... ... ... Ондай ерекшеліктер деп мыналарды атауға болады: 1)
сөйлеудің жігі ... одан ... ... ... ... ... арқылы белгіленген сөздердің грамматикалық жақтан
өзгерілмейтіні және ... ... ... ... ... ... көмегінсіз білдіре алмайтындығы. Түрлі тілдердің
ішінде логографиялық ... ... және ... орнығуына қолайлы
тілдер делініп, әдетте, түбір тілдер аталады. Түбір ... ... ... ... түсе ... де, ... фонетикалық (буын
немесе дыбыстық) таңбалардың болуын әрдайым қажет етпейді. ... ... ... ... ... арқылы таңбалануға икемді келеді. Түбір
тілдерге қарағанда, агглютинативті тілдердің логографиялық ... ... ... кемдеу. Агглютинативті тілдерде форма
тудырушы аффикстер қосымша ... ... ... дыбыстық) таңбалардың
болуын қажететеді. Мұның есесіне аглютинативті тілдерде сөзің ... ... оңай ... ... да, ... ... ... мұнымен бірге, аглютинативті тілдерде сөздің ... ... ... ... фонетикалық таңбалармен емін-еркін
тіркесіп, айтыла алады. Ал ... ... ... ... ... тіптен жанаспайды, өйткені бұл тілдерде әсіресе
полисинкретикалық тілдерде сөздің сөйлемнен жігі ажырап бөлінуге ... ... ... ... ... ... ... сөздің
түбір мен аффикстерге аырауы ... ... ... бәрі ... мен полисинкретикалық тілдер үшін логографияның жанасымсыз екендігін
көрсетеді. Логографиялық жазудың қытайда дамып қалыптасуы оның ... ... ( ... тілі ... ... қатарына жатады)
жанасымдылығымен байланысты болса, шумер ... ... ... буында (логографически-слоговой) жолмен дамып қалыптасуы бұл
тілдердің ... ... ... тілдер болуымен ... ... ... ... ... логографиялық жазу болды.
Логографиялық жазу жүйелерінің барлығында да нақтылы мағынасы бар ... мен ... ... ... ... түрінде беріледі. Мысалы,
жазуында үкі, көкаршын, арыстан, ... аяқ ... ... ... ... ... су дегендер бейнелі – схемалы түрде берілген.
| |үкі | | ... | ... |
| | | | | ... |
| |көкаршын | ... | | |
| | | | | |үй |
| ... | ... | |тау |
| | | | | |су |
| ... | |қол | ... |
| | | ... | ... |
| ... | ... | | |
| | | | | ... |
| ... | |аяқ | ... ... ... ... ... ... бейнелеуші (1-2 бағана) және
бейнелеуші схемалы түрдегі
(3-бағана) логограммалар
Ертедегі шумер жазуында көз, ағаш, тау, сабақ деген сөздер, ... ... тау, ат, ауыз ... ... де осы ... немесе схема түріндегі
тәсілдермен берілген.
| ... ... ... ... бар сөздерді белгілейтін бейнелеуіш
логограммалар
| ... ... ... ... ... ... |ктегі | | ... ... | | |
| ... | | | ... | | |
| ... ... идиографиялық логограммалар фонетикалық логограммалар
кісі аттарын, әсіресе шетелдік кісі аттарын немесе ... ... ... ... ... ... ... үстіне шумер тілінің
құрылысы да буын ... ... ... ... ... ... ... тілі агглютинативті тілдерге жақын. Бұл тілде сөздің
түбіріне аффикстер ... ... ... ... ... логограммалар арқылы таңбалау қиын ... олар ... ... ... ... буын ... ... тағы бір
мынадай қолайлы жағдай болды: шумер тілінде бір буынды сөздер көп болған
да, олар 1) ... ... ( ... ... е-«үй»), 2) дауыссыз
бен ... ... ... ... ... мен дауыссыздан (as-
«бір», an-«көкаспан»), 4) дауыссыз бен дауысты және дауыссыздан ... бір ... ... белгілеген логограммалардан буын таңбаларына
айналуы оңай болған.
Шумер буын жазуын ассириялықтар мен вавилондықтар қабылдайды.бұл ... мен ... және ... да ... Крит ... да ... логограммалардың буын таңбаларына айналуынан жасалған. Ал
кипр азуы осы аталған крит жазуынан пайда ... Кипр ... ... 55 таңбасы бар. Оның ішінде бесеуі жеке-дара дауыстыны таңбалайды
да қалған елуі дауыссыз бен ... ... ... ... ... ... пайда болған буын жүйелі екінші бір
жазу – индиялық брахми, кхарошти жазулары мен ... ... ... ... және ... жазуы. Бұл жазулар логографияның негізінде емес,
консонантты- дыбыстық жазудың ... ... ... ... ... ... ... Индияның қазіргі
мемлекеттік жазуы – девонаггри жазуына дейін ... ... кең ... ... ... әліпбиінде жеке-дара дауыстыны (әдетте, сөз ... ... төрт ... ... ... ... дауысты а
дыбысы) белгілейтін отыз бір таңба және анусвара деп ... ... ... ... ... жолды болып айтылатын көрсететін таңба) болған.
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... бір ... атап ... а ... ... ... буындарды белгілеу үшін буын таңбасының астынан ... ... ... ... ... ... қосақталғын ( мысалы: ta(буын-
таңбасы)+і (арнаулы қосымша белгі) = ti.
Буын жүйелі жазудың жоғарыда ... екі ... ... болған үшінші бір түрі - жапонның кано деп аталатын
буын жүйелі жазуы мен корейдің ... деп ... ... ... ... жазуында сөздің түбірі ... ... де, ... ... ... ... ... белгіленеді.
1.2.4 Әріптік немесе дыбыстық жазу және әліпби
Әріп ... буын ... ... буын ... ... ... пайда болды. Таза
күйінде консонантты – дыбыстық жазу ІІ мың жылдықтың ... ... ... ... ... жазу ... ... письмо)
біздің дәуіріміздің І мың жылдығының басында пайда болған.
Әріп жазуының пайда болуының ... ... ... ... маңызы болды. Жазу жүйелерінің ішінде әріп жазуы ең қолайлысы. Әр
түрлі ... буын саны мен ... ... ... саны әлде қайда аз.
Осыған орай дыбыстырды таңбалау үшін, әдетте ... ... ... саны ... өзі ... ... Әріп жазуындағы таңбалардың
мұндай шағын ... ... ... ... ... ... жазуы – сөздерді ғана емес, сонымен бірге, олардың дыбыстық жағы мен
грамматикалық формаларын да ... ... үшін ... ... ... әріп ... (финский жазуы, ежелгі еврей жазуы, арамей жазуы
және т.б.) консонантты жазу болды. Ондағы таңбалар тек ... ... ... болған. Жазудың бұл жүйесі дауыстыларға қарағанда
дауыссыздардың қызметі мен мәні басым ... ... ... ... ... ... (ішінара хамттілдерінде) сөздің түбірі дауыссыз
дыбыстардың тіркесінен құралады да, ... ... ... ... ... отырып туынды сөздің әртүрлі грамматикалық формаларын
біллдіреді.
Консонантты-дыбыстық таңдалар ... рет ... ... ... ... ... ... семит тілдерімен (ассиро-вавилон,финикий,ежелгі еврей
тілдері және т.б.) бірсыпыра жақтары болған. ... ... ... ... мәні басым. Бұл тілде де сөздің түбірі
дауыссыздардан құралады. Мысыр жазуы таза ... жазу ... Бұл ... ... жазу ... болды да, онда ... мен ... ... екі немесе үш консонантты
таңбалар мен консонантты-дыбыстық таңбалар қабаттаса қолданылған.
Зерттеушілер ең ... таза ... жазу мен ... ... ... ... ... пікірі бойынша, финикий жазуының ескерткіштері
(Ахирам, Аструбаал, Абибаал, Элибаал жазба ескерткіштері және т.б.) біздің
заманымызға дейінгі Х-ХІ ғасырларда ... ... ... жиырма екі таңба бар.
Олардың әрқайсысы жеке дыбысты таңбалаған. Финикий жазуындағы ... да ... мен ... ... ... де ... w
(waw), j (jod)], дауыстылар жазуда түсіріліп, ешбір әріппен ... ... ... ... ... аты бар және әріптің дыбыстық аты
әрқашан әріп атының бірінші дыбысына сәйкес ... ... b-bet, ... |Әріптің |Атаудың |Әріптің |Әріптің ... ... ... ... ... ... ... | | | | | | | |
| ... ... |, | ... |бізгек |өл |
| | | | | | | | |
| | | | | |мем |су |м |
| |бет |(үй) |б | | | | |
| | | | | | | | |
| ... ... |г | |ну ... |н |
| | | | | | | | |
| ... |(есік) |д | ... ... |с |
| | | | | | | | |
| |хе ... | ... |көз |, |
| | ... | | | | |
| |вав ... |в | |пе ... |п |
| | | | | | | | |
| ... ... |з | ... |мағынасы|ц |
| | | | | | ... |
| |хет ... |х | |коф | | |
| | | | | | ... |к |
| |тет |жүк |т | |реш | | |
| | | | | | |бас |р |
| |йод |қол |й | | | | |
| | | | | |шин | | |
| |каф ... | | |тіс |ш |
| | | | | |тав | | |
| | | | | | ...... әліпбиі (жақшада көрсетілген атаулар күмән тудырады)
Финикий әріптерінің аты әріптің дыбыстық мағынасымен ғана ... ... оның ... ... де ... ... Мысалы: waw
(вав) деп аталатын әріп (семитше waw «шеге» дегенді ... w ... ... ... сонымен бірге формасы жағынан шегені еске түсіреді
(көзге елестетеді).
Ертедегі консонантты-дыбыстық жазудың ... ... ... протохонаан, протосинай, угарит жазулары енеді. Финикий жазуымен қтар
Аравия жарты аралындаоңтүстік семит жазу жүйелері болған. Батыс семит ... ... ... ... протоханаан, протосинай жазулары) жойылып
кеткен. Ал финикий алфавиті ... ... - ... (буквенно-
звуковое) жазу жүйелерінің жасалуына ... ... жазу мен буын ... ... ... әріп ... ... екінші елге ауысуға икемді болды. әріп жазуының ... ... ... жанасымдылығы, халықтардың арасындағы
сауда қатынасы мен мәдени ... және тағы ... ... ...
осының бәрі әріп жазуының дүниежүзіне кең тарауына мүмкіндік берген қолайлы
жағдайлар болып саналады. Кейбір ... ... әріп ... ... оның ... ... өз ... дыбыстық жүйесіне икемдеп
өзгерткен. Мысалы, финикий әліпбиінің негізінде грек жазуын жасауда, ... ... ... грек ... жасауда, ал грек әліпбиінің негізінде
славян жазуын жасауда осылай болды (В.А. Истрин).
Әріп жазуының ... ... ... ... І мың жылдықтың
алғашқы ғасырларынан басталады. Әріп жазуы ... екі ... ... ... ... ... ... пайда болған арамей жазуынан
Азия халықтарының әріп жазу жүйелері жасалып ... ... ... ... ... ... грек ... Европа халықтарынан әріп жазу
жүйелері жасалып таралады. Шығыстағы әріп жазуы ... ... ... ... ... принцип сақталса, батыста грек
жазуынан бастап, барлық жазулар вокалданған-дыбыстық жолмен дамыды.
Шығыстағы әріп жазуы ... ... да ... еврей жазуынан
басқалары) шығу тегі жағынан арамей әріп жазуына барып тіреледі дедік.
Алғашында ... ... ... ... ... айырмашылығы
болмаған. Кейіннен арамейліктер жазуға өзгерістер еңгізеді, жеке әріптердің
таңбаларын оңтайлатады. Арамей жазуын ежелгі семит халықтары – ... ... және ... ... бастайды. Арамей жазуы
персиялық сына жазуымен (персидская ... ... ... мемлекеттік
жазу жүйелерінің біріне айналады. ... тілі мен ... ... ... ... арамейліктердің оңтүстіктен қоныс аударған
арабтардың ассимиляциялануының нәтижесінде жойылып кетеді.
Арамей жазуынан тараған ... төрт ... ... бар. ... ... ... иран жазуы, сирия жазуы және араб жазуы. ... ... ... ... жасалып дамыған.
Семит тілдерінің бірі – араб тілінде ... ... ... Олар ... ... негізін құрайды. Араб әліпбиі дауыссыздар
мен жартылай дауысты әріптерден ... ... ең ... ... ... -дәл емес, шамамен белгіленген ( мысалы, «әліп» кейде
әртүрлі дауыстылардың бірнешеуін белгілеу үшін ... ... ... дауыстыларды таңбалау үшін жазудың ... ... ... ... ... ... Араб ... әріптер жеке –дара
тұрғандағы қалпы, сөз басында келуін немесе сөз ... мен сөз ... ... төрт ... графикалық формаға ие болады. Араб жазуы құрылысы
жағынан флективті, сөздерінің түбір құрамыконсонантты ... ... ... үшін ... ... басқа тілдер үшін жанасымды бола ... ... ... ... ... ... ... тараған
болатын. Араб жазуы түркі тілдерінің дыбыстық құрамына да, агглютинативті
сипатына да сай келмейді. Сондықтан оны ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне ыңғайластырып өзгертті, қосынша
әріптер мен ... ... ... ... араб жазуының
консонантты сипаты, графикалық жағынан күрделілігі ... ... үшін ... ... ... Түркі тілдерінде сөйлейтін Кеңес Одағындағы
халықтар латын әліпбиі, кейінірек орыс әліпбиін қабылдады. ... ... араб ... ... ... ... Араб жазуы араб елдерінен басқа ,
Иранда, Ауғанстанда, Пакистанда, Малаяда тағы ... ... ... ... ... ... өзгерістер енгізіп,оның дамуына
атсалысты. Олар дауыссыздарды ғана емес, ... ... ... ... ... үшін ... әріптерді енгізді. Грек жазуы финикий жазуынан
шыққан ... ... ... ... бар: 1) ... жазуы сияқты, грек
жазуы да араб ... ... 2) ... ... мағынасы және графикалық
формасы жағынан грек әріптерінің ... ... ... сәйкес
келеді; 3) грек әріптерінің аттары да ... ... ... ... ... ... (әріп аттары) – формасы жағынан ... ... ... ... атаулары; ал грек әліпбиіндегі әріп
аттарының грек тілімен ешқандай ... жоқ; 4) ... ... ... грек ... нұсқаларындағы жазудың бағыты да бірдей (оңнан солға
қарай) болған.грек жазуының бағыта ... ... ... оңға ... әліпбиінің классикалық деп аталатын вариантында 24 әріп бар ... ... ал ... ... 22 әріп болған. Гректер финикий
әріптерінің графикалық формасына кейбір өзгерістер енгізген; ... ... ... ... сақтай отырып, гректер олардың
атының ... а ... ... ... ... bet-beta және тағы
басқалары).
Грек жазуынан барлық европа әліпбилері жасалып таралады. Мысалы,
батыс грек жазуы негізінде этрус, копт және ... ... ... латын
алфавитінен күллі батыс европа халықтарының алфавиттері таралып дамыды.
Финикий әліпбиінің негізінде финикийлермен ... да ... ... ... сызықты (курсив) арамей (көне семит тілі) әліпбиі ... Орта ... ... ... ... ... Біздің заманымызға дейін
алтыншы VІІ-ІV ғасырларда Кіші Азиядан Үндістанға дейінгі билік ... ... ... қолданылған парсы-арамей жазуы (парфян,
соғды, ... ... ... ... ... ... ... сирия-
арамей жазуы (манихей несториан, яковит жазуларына негіз болған), жол асты,
жол үсті дәйекшелерімен толықтырған араб ... тағы ... ... ... ... жатады.
Түзу сызықты финикий әліпбиі бастапқы түрінде Кіші Азия, Греция,
Италия тағы басқа ... ... Ал көне грек ... ... ... негіз болды. Бұлар жазу-сызу ... ... деп ... әріп ... әріп |Аты ... ...... альфа |[а] (қысқа немесе |
|Β |β ... бета ... ...... гамма |[б] ...... ... |[г] ... |ε |έ ... э псилон |[д] ...... ... |[е] ... ... |η |ήτα эта ... ...... тета |[дз] ...... иота |[е] ... ...... ... ... |
|Λ |λ ... ... |[т] |
| | |μΰ ми |[и] ... ... ... |μ |νΰ ни ... ... |ν |ξί кси |[к] ... |ξ |ό ... о ... ... ... |ο |πϊ пи ... ... |π |ρώ ро ... ...... ... |[м] ... |σς |ταϋ тау |[н] ...... и ... |[кс] ... |υ |φϊ фи |[о] ... |
| | | ... |
| | | |[п] ... |φ |χϊ хи |[р] ... |χ |φϊ пси |[с] ...... омега |[т] ... |ω | |[и] ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | | |
| | | |[ф] |
| | | |[х] |
| | | |[пс] |
| | | |[о] ... |
| | | ... ... грек ... грек ... Византия жазуы, копт (христиан египеттікер),
гот, славян ... көне грек ... ... ... ... Ал ... көне ... руникалық жазуы тағы басқалары батыс грек әліпбиінің
тармақтары болып саналады. Бұлардың ішінде ... ... ... әліпбиіне
негіз болған. VІІІ-ХІІІ ғасырларда орта азиядағы түркілердің арамей-сирия
тармағынан тараған несториан, ... ... ... ... болды. Сондай-ақ парсы-арамей тармағына жататын соғды әліпбиі
Шығыс Түркістандағы кеңінен қолданылған ескі ... ... ... ... ескі ... әліпбиі негізінде ХІІІ ғасырдан кейін тұңғыс-манчжұр жазулары
қалыптасты. Түркі халықтарының ... ... ... ... ... ... болған деген де пікір бар [4,5б.]. ... мен ... орта ... ... ... ... ... Діни уағыздарды
таратуда жазу-сызу кеңінен қолданылды. Арамей жазуы ... ... ... ... ... ... жазуы) иудаизм, сирия-арамей
жазулары яковит, несториян (христиан секталары), ... ... ... Араб ... ... дінінің, ислам мәдениетінің
кеңінен таралуына байланысты көптеген түркі халықтарының жазу-сызуына негіз
болды. Алайда қоғамдағы әртүрлі ... ... ... халқы
араб әліпбиінен латынға (1929-1940), ал 1940 жылдан бастап орыс әліпбиіне
көшті. Грек әліпбиіне ... ... ... ... ... ... (№ ... қараңыз). Грек әліпбиіндегі кейбір ... ... ... ... ... ... ... қайсыбіреулері (мысалы,
«ипсилон», «ро», «хи») дыбыстық мағынасан ... ... ... ... ... ... енгенде, мағынасын сақтап, формасын өзгертті
(мысалы, «ламбда»). Көне дәуірдегі грек жазуы мен ... ... ... ... ... және кіші әріптер (строчные) болып ажыратылмаған
да, бас әріптің ... ғана ... Кіші әріп ... орта ғасыр
дәуірінде ғана жасалған.
Латын әліпбиі француздар, ... ... ... ... шведтер, датчандар, финдер, венгерлер, чехтар,
словактар, поляктарға ... ... мен ... жазу ... ... жазу жүйелерінің көпшілігі және ... ... ... ... ... ... ... Латын әліпбиіне
негізделген европа халықтарының және тағы ... ... ... ... грек әліпбиіне (жазуына) негізделген славян жазуына,
әсіресе орыс әліпбиіне негізделген. КСРО халықтарының жазу ... ... ... болды. Грек жазуының негізінде славян тілі
үшін айрықша әліпби жасалды да, ол көне ... ... ... славянский
язык) өзіндік ерекшелігі бар дыбыстық құрамын дұрыс көрсете алды. Орыс
жазуына негізделген КСРО халықтарының ... ... ... дыбыстық
ерекшеліктері таңбалайтын қосымша әріптер алынып, ол әліпбилер еліміздегі
тілдердің әрқайсысының дыбыстық құрамын түгел қамтып белгілей алатын ... мұны ... ... ... латынға негізделген әліпбилері жайында
айта алмаймыз. Батыс европа халықтарының жазу ... ... ... әр түрлі болуына қарамастан, біркелкі дерлік әліпбилер
қолданылады.оларда байырғы ... ... ... ... енгізілмеген.
Бұл әлипбидің құрамындағы 23 әріпке орта ғасыр ... ... ... (w,j) қосылған. Мұнан басқа ... ... ... бірі ... ... у немесе в әрпінің мағынасын білдіру ... ... ... ... (начертание) қолданылатын болды. Сөйтіп, батыс европа
халықтарының жазу жүйелерінде латын әліпбиі елеулі ... ... ... ... да, өзгеріс те еңгізбей, әліпбиді жай қабылдай
салудың салдарынан батыс европа тілдернің ... ... мен ... ... келіп туды. Мысалы, француз тілінде 17 ... ... ... тілінде 16 дауысты, 21 дауыссыз; ... ... ... 15 дауысты, 15 дауыссыз дыбыс бар. Ал ... ... ... ... ... мол ... белгілейтін 26
ғана әріп бар ... ... ... ... ... Осыдан батыс европа жазу жүйелерінде ... ... ... ... ... мен ... жетіге дейін
әріптердің тіркестері қолданылатын болды. Мысалы, х,ч,ш,щ дауыссыздарды
батыс ... жазу ... ... ... тіркестерімен беріледі:
|Тілдер |Х |Ч |Ш |Щ ... |ch |tszh |sch ... ... |kh |tch |sz |stch ... |kh |tch |sh |szcz ... |ch |cz | |sch ... мен ... ... үлкен алшақтық батыс европа халықтарының
жазу жүйелерінде көптеген замандар бойы елеулі реформаның ... ... ... фрацнуз жазуында ХІІІ ғасырдан, ағылшын жазуында ХІV ғасырдан
бері ірі ... ... ... ... ... бұрын қабылданып, елеулі
өзгеріске түспеген жазу жүйелері тілдердің жүздеген жылдардың ... ... ... ... ... ... ... өзі, әсіресе
ағылшың тілі мен француз тілінде дәл осылай болып ... ... ... ... ... қатарына неміс голланд, венгер,
швед, норвеж тілдері және жазуында реформа жасалған тағы басқалары ... ... ... әліппесі (азбука) ІХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... Бұл ... ... ... ... ағасы
Мефодиймен Моравияға сапар шегудің алдында (863 жылы) жасайды. Біздің
еліміз 1963 жылы ... ... 1100 ... ... атап ... жазуының графикалық екі түрі ... 1) ... ... ... аты – ... дегеннен алынған), 2) глаголица (көне
славян тілінің «сөз»деген мағынаны ... ... ... ... ... 43 әріп ... оның 24-і ... устав жазуынан
(византиское уставное письмо) алынған да, ... 19-ы ... ... көрсететін әріптер ретінде жасалған. Бұл 19 әріп грек-
византия жазуында болмаған. Демек славяндықтар ... ... ... ... ... оны өз ... ыңғайлап, соны (оригенальный) әліпби
жасаған. Орыс әліпбиі осы аталған ... ... ... ... ... әліпбиі славян тілдерінің, соның ішінде орыс тілінің,
дыбыстық құрамына сайма-сай келетіндей етіліп жасалған. Бұл ... ... ... де ... Кеңес Одағындағы халықтардың орыс графикасына
негізделген жаңа әліпбилерінің жасалып қалыптасуы ... жазу ... ... роль ... ... ... ... және оның біртіндеп дамып, осы ... ... ұзақ ... бар. Әр ... жазу ... ... ... жүйесі жеңіл және өте-мөте қолайлы.
Жазулар таңбалардың орналасу бағытына қарай да ... ... ... ... жоғарыдан төмен қарай
орналасады. Орыс, грузин, армян, өзбек, қазақ ... тағы ... оңға ... ... араб жазуы, керісінше, оңнан солға ... ...... ... ... ... бойынша орналасқан жиынтығы.бұл сөз араб әліпбиінің алғашқы екі әрпі
алиф және ба атауының бірігуінен жасалған. ... ... ... рет ... ... де ... ... белгілейтін жазу-
идеограммдан, сөзді бейнелейтін жазу-логограммадан әліпбилік жазудың жүйесі
мүлде бөлек. ... ... жазу - жеке ... ... және сол ... ... ... сөздердің дыбыстық мағынасын
беретін жазба таңбалар жүйесі. Әліпби ... яғни ... бір ... ... сәйкес келуін бүгінгі таңда ғалымдар «біздің заманымызға
дейін 3 мыңыншы жылдардың орта шеңіндебатыс семит халықтары ойлап тапқан»
деген ... ... ... Сына жазудағы таңбаларды пайдалана отырып,
дауыссызыды дауыстылармен тіркесуіне ... үш ... ... берген
(мысалы, т дауыссызын та, те, ти), ... ... ... үш- ақ ... бар. Ал екі ... жылдың алғашқы жартысында консонанттық буын
жазуының жаңа түрі пайда болып, кез ... ... ... ... айтылған сына жазуындағыдай әр түрлі таңбамен емес, бір ғана
таңбамен берілетін ... ... ... ... екі ... бір
мыңыншы жылдары қалыптасқан финикий (семит тілдерінің бірі, өлі тіл) әріпті
жазу ... ... және ... ... деп ... әліпбилерге негіз
болған [5,49-50б.].
Финикий әліпбиінің негізінде финикийлермен ... да ... ... ... ... (курсив) арамей (көне семит тілі) әліпбиі ... Орта ... ... ... ... ... Біздің заманымызға дейін
алтынш VІІ-ІV ғасырларда Кіші Азиядан Үндістанға ... ... ... ... ... ... ... жазуы (парфян,
соғды, хорезім жазуларына негіз болған) еврейлердің шаршы ... ... ... ... ... яковит жазуларына негіз болған), жол асты,
жол үсті ... ... араб ... тағы басқа арамей жазуының
жергілікті тармақтарына жатады. Түзу ... ... ... ... Кіші ... ... ... тағы басқа елдерде қолданылды. Ал көне
грек әліпбиі бірнеше тілдердің жазу-сызуына негіз болды. Бұлар ... ... ... деп ... ... грек ... Византия
жазуы, копт (христиан египеттікер), гот, ... ... көне ... ... ... ... Ал ... этрус, көне гермеан руникалық
жазуы тағы басқалары батыс грек әліпбиінің ... ... ... ... ... ... ... әліпбиіне негіз болған. VІІІ-ХІІІ
ғасырларда орта азийдағы түркілердің арамей-сирия тармағынан ... ... ... жазған жазба ескерткіштері болды.сондай-ақ
парсы-арамей тармағына жататын соғды әліпбиі Шығыс ... ... ескі ... ... ... ... Ал ескі ұйғыр әліпбиі
негізінде ХІІІ ғасырдан
|Баспа әрпі |Әріп |Баспа ... ... әрпі ... ... ... |
| |аттары ... ... | ... ... ... ... |өа |Зз |зэ |Пп |өпэ |Цц |өцэ ... |ә |Ии |и |Рр |эр |Чч |чэ ... |бэ |й ... и|Сс |эс |Шш |ша ... |вэ |Кк |ка |Тт |тэ |Щщ |ща ... |гэ |Ққ |қа |Уу |у |ь ... ... |ғэ |Лл |эл |Үү |ү |Ыы ... |дэ |Мм |эм |Ұұ |ұ |Іі |ы ... |е |Нн |эн |Фф |ф |ъ |і ... |йо |Ңң |эң |Хх |ха |Ээ ... |жэ |Оо |о |һ |һа |Юю |лік |
| | |Өө |ө | | | ... | | | | | |Яя |э |
| | | | | | | |ю |
| | | | | | | | |
| | | | | | | |я ... ... ... ... ... ... ... әйгілі
Орхон-Енисей әліпбиіне соғды жазуы негіз болған ... де ... ... ... мен ... әсіресе орта ғасырда дінмен тығыз
байланысты болды. Діни уағыздарды таратуда жазу-сызу ... ... ... зороастризм, шаршы қаріп жазуы (израильдегі иврит тілінің
Орыс әліпбиі негізінде жасалған қазақ әліпби
жазуы) иудаизм, ... ... ... ... ... манихей діндерімен байланыста тарады. Араб ... ... ... ... ... таралуына байланысты көптеген түркі
халықтарының жазу-сыуына негіз ... ... ... ... саяси-
әлеуметтік байланысты қазақ халқы араб әліпбиінен латынға (1929-1940), ... ... ... орыс әліпбиіне көшті.
2КАТОНҚАРАҒАЙ АУДАНЫНЫҢ ТАРИХИ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Алтай тауының географиялық ... мен ... ... ... ... ... ... жазуды пайдаланған қоғамның өмір сүрген жері мен тарихына көз
жүгіртпей ... ... ... ... көше ... тауы ... ... 480 және 530 аралығында орналасқан. Оның
оңтүстік-батыс бөлігі біздің республикамызда ... ... ... ... деп ... Алтайдың қазақстанға қараған бөлігі бүкіл
республика жер көлемінің оннан бірін алып жатыр. Бұл – әз ... ... ... ... табиғаты алуан түрлі болып келетін, ... ... ... ... ... алды ... бастап, басын мәңгі
қар жапқан шың-құздарға дейін кездеседі. Құмды тақыр ойпаңдардан бастап, ит
тұмсығы өтпейтін ... ... ... тауы сансыз ұсақ салаларын есептемегенде ірі-ірі бірнеше тау
жоталарынан құрылған. Солтүстігінен ... ... ... ... ... ... жүргенде де тау жоталары бірте-бірте көтеріле
түсіп, Қатын-Шүй тау ... ... ... ең биік ... ... аруы ... Мұзтау (Белуха) осында орналасқан. В.В.Сапожников
оның биіктігі 4620м. деп ... ... ... ғылыми зерттеудің
нәтижесінде, ресми карталарда 4506 м. делініп жүр. Тау ... ... ... ... ... ... жатыр. Олардың негізгілері мыналар:
Қалба(1658 м.),Нарын (2080 м.), Сарымсақты (3436 м.), ... (3441 ... 3295 м.), ... Алтай (3400 м.), Үкөк үстірті (3052 м.),
Шүй (3958), Қатын (4504 м.), Ульбинский (1831 м.), ... ... ... ... ... тағы басқалары.
Алтай тауының мұздақтары талай өзендерді қоректендіріп тұрады. Бұл өзендер
орта есеппен теңіз деңгейінен 2600 метр биіктіктен ... ... ... ... ... ... ... Көгілдір Алтай деп те атайды.
Оңтүстік Алтайда бұқтырма, Нарын, Күршім, Ақ ... Қара Қаба ... ... ... ... ... Ақсу, Қалғұты тағы басқа өзендер
бастау алады. Шағын ... мен әр ... ағып ... ... ... ... ... тауы аймағында ірілі-кесекті 3500 көл кездеседі ... ... ... ... ... өңіріндегі Телецкое/Теле көлі мен Оңтүстік Алтайдағы
Марқакөл. Оңтүстік Алтайдың інжу маржаны аталған Марқакөл теңіз деңгейінен
1449 м. ... ... ... 455км2. В.В. Сапожниковтың өлшеуінше
ұзындығы 37 км., ені 16 ... ... ... ... ... ... жақсы естеліктер қалдырған.
2.2 Алтай тауын мекендеген көне тайпалардың тарихы
Шығыс Қазақстанның таулы белдеуінде ... ... ... ... Алтай тауларында аримаспа, аргипей тайпаларының өмір сүргенін ал
антик ... ... ... ... ... кеніштері бар деген
жазба деректері ( Геродоттағы «Алтын қорғаған ... тағы ... ... ... ... қазба мәліметтері Алтайдағы,
Пазырықтағы, ... ... ... ... ... ... тарихшылары біздің дәуірімізге дейін ... ... ... ... ... ... ... мәдени бірлігіне кіретін дайларды – аримаспалар деп атаған ... ... [6,61, ... ... ... бөлігі «aspа» сөзі иран тілінде – ат,
жылқы (конь) деген мағына беретіні, «аrumaspа» - ... ...... ... «ат ... ойнайтындар» деген мағына беретіні айтылып
жүр [7,100б.].
Біздің заманымызға дейін VІІ ғасырларда-ақ Алтайды «Рипей» деп атап,
аримаспалар мекені, «жалғызкөзділер елі», ... ... ... ... неше ... аңыз-әңгімелер шығарған [8,68б.]. Онда Қазақстанның
солтүстік-шығысын ... ... ... ірі қара және ... көп болғаны, өздері ат құлағында ойнайтын жауынгер ... ... ... ... ... ... шығыстағы мекені ретінде Алтынтағ,
Мастағ деген ... ... ... ...... ...
Мұзтау болуы әбден мүмкін. Өйткені Алтай аясында сақтардың қыруар мол
қорымдары ... ... ... ... ... «Шығыс
Қазақстанда «грифтер (құзғындар) ... ... ... тұрған
секілді», - деп жазған [10,35б.].
Мұзтау атауы көне әдеби ескерткіш «Оғыз-наме» эпосында да ... ... ... соң ... ... ... ... келді.... шатырларын
түсіріп, шөк болып ұйықтап кетті. Таңертең болғанда, оғыз қағанның ... бір ... ... ... көк ... көк ... бір ... бөрі
шықты». Осы көк бөрі оғызды ... ... ... ... ... сталу себебі жайлы: «Ұша-қырқасы тоң және мұз болатын. Оның басы
суықтан аппақ. Сол үшін оның аты ... ... - ... ... ... ... ... жылдары Италия, Франция және
қазақстан археологтары бірлесіп ... ... ... аса ... 13 тұлпарымен бірге жерленген сақ ханының мүрдесі табылды. Ғалымдар
оны біздің заманымызға дейіннгі ІV-ғасырға жатқызып, жаңалығы ... ... ... ... Қолдан жасаған мәңгі тоң астында жақсы сақталған
ат денелері,ер-тұрман, қару-жарақ сақтар өмірінен мол ... ... ... ... көне ... грек ... ... жерленген аңғар (Долина царей) осы жер ... ... ... ... Бұл жерде әлі ашылмаған отыздай қорым бар[11,10б.].
Сақтардан кейін ... ... ... ... да ... соқпай кете
алмады. Тарихта жиырма төрт тайпадан біріккенкөшпенді хұндар ... ... ІІ ... ... заманымыздың І ғасырында ыдыраған.
Өз ішінен екіге ыдыраған бұл одақтың ... ... ... ... ... алабы,Жетісу мен Сырдария бойына келіп, жергілікті тайпаларға
араласып, сіңіп кеткен.
Алтай тауының атын ... ... тағы бір ...... ... атының қытай жылнамаларында көрініс берген 542 ... ... ... хұн ... бірі деп ... ... Шығыс Түрік
қағанатынан қалған асыл мұра Орхон-Енисей тас ... «Ол ... ... Алтун йышыг тоға, Ертіс үгүзік кече йордымыз» («Сол жылы түргешке
қарсы Алтын қойнауынан аса, Ертіс ... кеше ...... жолдар
бар [12,35б.]. Бұдан Түрік қағанаты өмір сүрген VІ- VІІ ... ... ... ... тау) аталғанын көреміз. Сонау Геродот заманындағы
Алтынтағ өз мәнін өзгертпей келген деп тұжырым жасауға болады.
«Қазақстанның көне тарихында» араб ... ... ... ... ... ... Тулис тауын (Алтайды) мекендеп, тоғыз-
оғыздарға тәуелді болған. Кейін олардың үстемдігіне қарсы ... ... соң ... елін ... алды да,мұсылман елдеріне жорық жасады»
[13,135б.].
Бұдан Алтай тауының көне бір аты ... ...... Б.Н.) болғанын
байқаймыз. Қазақстан оронимдерін зерттеген Е.Келімбаевтың ғылыми еңбегінде
В.Ф.Мнорский айтқан Алтай тауының ертедегі бір ... ... ... жорамал бар [14,14б.] . Көне түркі тіліндегі әскери терминдерді
талдаған И.Н.Клюкиннің айтуынша, Тюлес//Төлес «шығыс ... ... ... ... ... ... Араб авторы Алтайды батыс түркілердің
тілімен Төлес тауы (шығыстағы тау) деп ... ... ... ... телес/теле тайпасының аты оронимге ауысып тұр.
Жалпы қарлықтың әуелде мекендеген ... ... ... ... ... ... ... «Қарлық» деп аталуы Оңтүстік ... ... ... ... ... байланысты болуы мүмкін. Ташлы тайпасы Қалба,
Өскемен ... ... ... ... ... ... жағынан
В.И.Иллич-Свитычтің қар, кер, қр формасы ... ... ... «шың» мағынасын береді дегенді ескерсек, араб саяхатшысы ... ... ... деп ... ... ... этнонимі
«таулық» мағынасын да береді [16,62б.].
Біз талдап отырған Оңтүстік Алтай өңірінің тарихы найман тайпасының
тарихымен ... ... Көне ... жазуларында айтылған «сегіз-
оғыздарды зерттеушілер наймандармен теңестіреді. Оған басты себеп – ... ... ... ... ... Қара ... дейінгі жерді
алып жатқаны. Кейінірек (Лиуа патшалығы кезінде) дәл осы ... ... ... деп ... ... Зерттеушілер найман –
«сегіз тайпа» деп ... ... ... атап кеткен дейді [17,31б.].
«Л.Л. Виктороавның бұл пікірін ... та ... ... ... ... ... «сегіз» дегенді білдіреді
деп талдайды. Ғылымда ... деп ... бұл ... біз де ... ... ... ашуда әлі де тілдік ... ... ... Ол ... тұрған нәрсе – сегіз оғыз атауын қидандар калькалап
алғанда көнеден келе жатқан оғыз тұлғасын ... ... ... сұраққа
жауап. Оқ - тайпа+з – жинақтық сан есім екені, оғыз ... ... ... мән беретіні ғылымда дәлелденген» деп жазады Бияров Б.Н.
өзінің «Өр ... ... ... атты ... сыңарын араб, соғды жағынан шығарып сол кезде (Х ғ.) тарала
бастаған ман «ел» сөзі ... ... Араб ... Шарафаддин
жазбаларында «сегізман», «қыпшақман», «қаңлыман» түрінде, М.Қашқариде
«түрікмен» ... ... бұл ... сол ... кең тарағанын
дәлелдейді. Бұлардан басқа ... -ой елі, ... – дала (қу ... елі ... де ... Олай ... найман әуел баста найм+ман
түбірлерінен біріккен. Сонда сегіз оғыз-найм ман ... ... ... болады. Наймман //найман болып қысқаруы – тілге тән құбылыс.
ХІІғасырдың аяғы мен ХІІІ ғасырдың басында асқан ... ... жоқ ... мен наймандарды жеке-жеке жаулап алды. Шыңғысханның
жеңісіне саяси арандатушы, тұрақты бетұстасы жоқ, екіжүзді Жамұха шешеннің
көп пайдасы ... ... «ат ... моңғолдардан жеңілуі – осы
себептерге қоса, ... Таян мен ... ... елді ... ... ... деп ұғу керек.
Алайда наймандардың күресі толастамай, Таян ханның баласы Күшілік
сұлтанның басшылығымен ... ... Одан ... ... ... ... көп әскермен 1205 жылдың көктемінде Оңтүстік ... ... ... ... ... пен ... Тоқтабектің біріккен қолын
талқандайды.К.Д’Оссон бұл қақтығысты Жем өзенінің бойында болған ... қай Жем ... ... ... ... ... өзенінің
көне аты «Жем» деген деректер тағы жоқ» ... ... пен ... ... ... ... бұқ –
ертістік, - тыр - өзгелік етіс жұрнағы, -маетістіктен зат есім тудыратын
жұрнақ деп талдайды да, ... суға ... ... ... ... ... ... шығарады[19,84б.]. М.Мұсатаева мен
Л.Шеляховскаяның сөздігінде:»Бахтарма – ... ... ... ... ... телу ... деген түсініктеме бар[20,47б.].
Осы көнерген сөздердің өзенге атау болып берілген себебі – жаңа ... ... ... ... қан ... ізі ... болып
көрініп тұрады. Бұқтырма өзені дәл солай ... ... ... тарамдала
ағады. Атау түбірі бұқ/бүк «ішкі жағы», «ішке қарай» деген мағына беретіні
бүктеу, бүктүсу, бүкшию ... ... ... ... ... ауданындағы Тайбұға деген жерді Вельяминов-
зернов жазған сібір хандарының атасы Тайбұға емес пе екен ... ... ... ... ... ... ... ұқсайды [21,72б.].
Материал жинау барысында бұл ... ... өмір ... ... руынан
шыққан Жәнібек батырдың баласы болып шықты. Қалмақтар қапыда өлтіріп кеткен
жер Тайбұға аталған.
Қазақтың іргелі бір тайпасы ... ... ... ... ... ... ... енген де, Алтай тауының батысы мен
оңтүстігінде, Нарын жотасында Зайсан-Ертіс жүйесі бойында көшіп ... ... бір ... ... мен ... ... ... қарай ауған.
Бұл босқынға ұшыраған бөлігі ХVІІІ ғасырда ғана атамекен жері ... ... ... ... ... ... бір ... наймандардың
ұрпағы еді.
Осы наймандардаң арғы бабалары бізге тек тарихи-мәдени ... ... ... арғы ... ... ... ... танымал. Ол тасқа қашалып салынған суретті таңбалар.
3 КАТОНҚАРАҒАЙ АУДАНЫНДА КЕЗДЕСЕТІН СУРЕТТІ ЖАЗУЛАРДЫҢ МӘНІ
3.1 Шығыс ... ... ... Қалба тауында кездесетіннелері
Шығыс Қазақстанда Зайсан көлінен солтүстікке қараған Ертістің сол жақ
жағасын бойлаған Қалба тау ... ... ... ... ең бір ... ... саналады. Қалбадағы көне тіршіліктің болғанын алғашқы адамның
қоныс орындары мен қола дәуірі адамдарының кен шығарған көптеген ... ... ... ... ... мен таңба белгілері
дәлелдейді. Бұл кескіндер ертедегі аң аулап, мал баққан ... ... мен ... жазу ... ... ... туралы аса маңызды
мәлімет береді.
Қалба жартастарындағы жабайы аңдар мен үй хайуанаттары, салт атты мен
жаяу адамдар бейнелерін он шақты ... ... ... ... С.С. ... олардың көпшілігін қола дәуірінің соңын
ала алғашқы көшпелілер дәуіріне (біздің жыл санауымызға ... VІ – ... ) ... ... ... ... назар аударарлықтай маңызды ... ... ... ... таутеке мен ешкінің «айшықты бейнесі» көрінген
жартастар мен құздарда ұшырайтынын қоспағанда).
Көптеген кескінді бейнелер Ұлан ауданына қарасты ... ... ... ... ... ... 4-5 ... қашықтықта) және
Сарыбұлақ өзені бойынан (Никитинка селосынан оңтүстік-батысқа қарай шамасы
7 шақырым ... ... ... ... ... ... ағып ... өзені көрінеді. Сол жақ тұсыта тік жартасқа ... ... ... түседі. Аққан өзенді суретпен бейнелеген иір-иір сызық,
оның екі жағын ... ... ... ...... ... мен
түйелер суреті салынған(олардың бірі кәдімгідей ... ... ... қарай
мойнын созып тұр). Сібір бейнелерірде де өзендер осындай иір сызық ... Бұл ... - ... су ... ... ... көрінісі – таза
бейнелеу өнерінің өрнегі ме, әлде бұл ... ... ... ... өзені мен ондағы жануарлар әлемін және алғашқы аңшылардың ... ... ... ... «географиялық карта» ма?
Тағай құзының төңірегінде барыс, қасқыр мен таутекелердің бейнелері
және таутекенің схемалы кескінінің үстінде руникалық көне ... ... ... РТ таңбасы, яғни арт «арқа; бел; асу» сөзі жартасқа
ойылған. Соңғысы Қалбаның ежелгі тұрғындарының ... ... ... бел ... ... ... дерек [21,97-100].
3.1.2 ... ... бір ... ... сай бойын қуалай орналасқан
20-30 қойтастардың беті көне суреттерге, ... ... ... ... ... уақыт табы өткендіктен қарайып, кейбіреуі мүжіле
бастаған. Бұл суреттерде аң ... ... баян ... ... ... қос өркешті жабайы түйе, таутеке, бұғы сияқты аңдар бейнеленген.
Сонымен бірге аңшылардың ... ... ... мен ... ( ... ... тас ... найза, тас лақтыратын соқпақ, сойыл)
көрсетілген. Бұл тастардағы суреттердің ... ...... жабайы
аңдарды үйрете бастаған кезі. ... бұл ... ... сүйенсек жаңа тас дәуірі немесе неолит кезі деп білуіміз керек.
Бұлайша айтқанда осыдан 7-5 мың жыл ... ... ... Мұнда ат мінген
адам немесе ерттеулі ... ... Сол ... сипатына тән тек
ұсталған жабайы жылқыны шідерлеу мен ноқталау сәттері ... екі кісі ... мен ... ... үркіте қуып
кел ежатқанда тосқауылда тұрған аңшы ... ... шыға ... Ол
қолындағы садағын жебей тартқанда жылқының қыл ... дәл ... ... ... тұтас еті төменірек бейнеленген ісбетті.
Садақ кезенген екі аңшы қарсы ... ... ... тұр. ... ... ... Айнала толған аң. Мүйізі қарағайдай ... ... ... көз ... ... ... ..... Ал осы ... екінші жағында қашып бара жатқан қоянды алқымдай қуып келе ... ... ... ... ... ойды ... ... алтын діңгектегі
өрнегі, бастан кештен оқиғалардың тасқа қашалған мәңгілік іздері, жаңа
рауандап келе жатқан көне ... ескі ... оны паш ... алғашқы
тұтқасының бірі, бұлайша айтқанда арғы бабаларымыздың жазып кеткен ... ... ... ... ... ... ойы
Халқымыздың материалдық әрі рухани байлығының бір саласы болып
табылатын бұл көне ... ... ... ... бір ... ... Қазақтың тарих және мәдениет ескерткіштерін ... ... ... орай ... ... ... ... келеді. Тасқа
қашалған көне жазулардың молырақ тараған жерлері Оңтүстік атырабы, Жетісу
өңірі, ... және ... ... аймағы деп танылып, оны зерттеу жоспары
жасалап, экспедициялар белгіленеді.
Шығыс Қазақстан жағын этнолингвистикалық ... ... ... ... және ... ... облыстарының біраз жерін аралап, тасқа
кеаскінделген әр ... ... мен ... ... белгілерді
анықтап тауып, зерттеп, тас мүсіндер мен қорымдарға зер ... ... ... ... ... ... ... Арласаң
қойнауындағы, Тарбағатай мен Қалба жоталарында тасқа қашалған ... ... ... ... есебін жүргіздік.
К.Х.Шабанов қарияның бастауымен Көкпекті селосының батысындағы Биғаш
елді мекеніне 7-8 шақырымдай жерде Қаракезең күнгейіндегі ... ... ... көруге болады. Мұнда қашалған әр түрлі қимыл-әрекет
кезіндегі таутекелер, қасқыр, жабайы сиыр, ... ... ... ... ... ... ... бейненің өзіндік
өзгешеліктері мен ерекшеліктері бар. Әр жартасқа белгілі мөлшерде, ... ... ... ... ... ... жалы ... үйірлі
жылқы, түйе мінген кісі, салт атты адам және бала ... әйел ... Бұл ... бір ...... ... қару-
жарақсыз кескінделген.
Кіндікті селосының батыс жағындағы бес шақырымдай жердегі жылтыр қара
түсті қойтастағы сурет ... ... ... ... ... тарих пәнінің мұғалімі ... ... ... ... ... ... ... бұғы, барыс,
түйе, жылқы, қасқыр, әртүрлі ... адам ... ... Жемін
аңдыған жыртқыш аңдардың, қимыл әрекеті адамның кәсіби әрекеті – ... ... екі ат ... қос ... ... ешкі ... ... жанында лақ ұстаған адам, салт атты және жаяу ... ... ... ... аударыңыз) [21,100-102б.].
3.1.4 Жармадағы таңбалы тастар
Алтайдың батысында жота-жота болып созылған ... ... ... ... солтүстік-шығысықа 8 км-дей қашықтағы «Таңбалы
тас» дейтін жерді көруге ... Оның ... ... 2км –ге ... ... қашалған көне бейнелер бар.
Жармада табылған петроглифтердің
галереясы
Онда жылқы, қос өркешті түйе, таутеке,марал, бұлан, ақбөкен, ... ... ... аң аулау сәтіндегі түрлі көріністер бейнеленген.
Жармада табылған петроглифтердің галереясы
3.1.5 Ұлан ауданында кездесетін таңбалар
Бірінші суретте таутекелер, қос ... ... мен қола ... ... түрлі таңбалар, баспана кескіні мен ... бас ... ... ... ... таутеке, кісінеген айғыр және
адам ... ... ... қос өркешті түйелер мен адам бейнесін
көреміз. Төртінші суреттен жеке адамдар мен салт атты ... ... бара ... байқауға болады.
Мұнда бұлан мен бұғының суреттері шебер кескінделген. ... ... ... ... ... көру қиын ... бесінші суретте аңға шыққан салт атты адам , көптеген таутеке және
тұсалған аңның кескіні бейнеленген. Ескі қола заманының бейнелерінің ... ... ... ... ... пен ... ... және
өзіндік стилімен салынғандүлдүл бейнесіндегі айшылық жерді алты-ақ аттайтын
сәгүліктер қиял-ғажайып аңыздарға арқау боларлық ... ... ... ... ... селосына ұрымтал
Көшербастау жанындағы жартастағы суреттер.
3.1.6 Қызылту петроглифтері
Теріскейіндегі Ақшоқы, ... ... ... ... Қоңырәулие үңгірі
бар.
Бұл үңгір ғылым әлемінде бұрыннан-ақ ... ... ... белгілі археолог И.А.Кастанье осы ғасырдың басында Орынбордан
шығарған кітабында үңгірді өзі ... ... мен ... ... ... еді [23, ... ... аңыздар мен лақаптар, ертегілер мен жырлар,
тарихи оқиғалардың сан алуан сырын шертуі де негізсіз емес ... ... ... қойтастар мен жалпақ тастарға қола заманында
қашалған бейнелер мен таңбаларға тап боласыз. Онда ... ... ... ... ... ... жылқы және оны ұстау көріністері, таутекелер,
барыстар, ... адам ... ... күн таңбасы, тай тұяқтар тағы
басқалары ойылған. Тасты қашау мәнері, сурет кескіні, оның сыр-сипаты ... ... ... айқындап тұр.
Кеңкөгалдан Сыбанбайға қарай жүргенде екі тас мүсін ... ... ... ... ... ... ер адамның
келбетінде бейнеленген. ... ... ... құлақтарында үлкен сырғасы,
оң қолындағы шарасы сол қолындағы алдаспаны ... ... Тас ... ... ... ... қорымның біреуі қаз қалпында да,екіншісі
әлдекімнің суық қолы сұғылғандықтан құлап қалыпты. әрине сырғалы аталардың
сырын ... әлі де ашар сыр көп ... ... ой ... ... ... ... кейін, тиісті дәуір келбетін кейінгі ұрпаққа паш ететін
мұражайдың құнды да көрікті экспонатына айналар кез де туар [24,97-119б.].
3.2 ... ... ... ... ... ... Майеммер, Берел сияқты елді мекендерге
археологиялық экспедициялар жіберіліп, сол тұстағы көне қорымдар мен ... ... ... ... ... ... бөлінп келген.
Сіздердің назарларыңызға біздің Катонқарағай ауданынң ... ... ... ... ... ... ... (көнекөз қариялардың айтуына қарағанда бұрынғы аты Талдыбұлақ
болыпты) маңындағы Қайыңдыбұлақ сайынан табылған пиктограммалық ... ... ... тырыстық.
Бұл жазуларға бүгінгі күнге шейін көп көңіл бөлінбеген. 1997 жылдың ... ... бір топ ... ауыл ... бірі ... ... көрсетуімен таудағы көне галереяға ... ... ... ... өздеріне түсіріп алып кетеді. Сондағы экспедиция
басшысы Садыков К.М. бұл бейнелердің жастарын айтып кетіпті.
Содан араға алты жыл ... ... сол ... тастарға мені 2003-
жылдың күзінде Садыков К.М. апарды. Бейнелі тас Солдатово ауылынан оңтүстік-
шығысқа ... ... ... ... сайдың күнгей беткейінде шамасы
ауылдан 12 ... ... ... ... ... 83 ... 50-55 см. болатын қызыл тасқа шекіліп салынған. Суретке назар
аударсақ аң ... ... ... ... бар ... ... тазы
иттер мен адамдардың қамауында қалған буаз ана ... ... ... ... ана бұғы деп ... ... ... қарасақ бұғының
ішінде кішкене аңның бейнесін байқаймыз, яғни бұл бұғы ... ... ... білуімізше аңшылар буаз дала аңына оқ салмайды. Мүмкін олар
оны атып алмақшы ... ... ... ... қолға үйретпекші шығар.
1997-жылы келген археологтар пікіріне сүйенсек бұл сурет ... ... ... 2 мың жыл ... ... ... биіктігі 2метр жалпақтығы 3метрдей көк тасқа өте
ертеде шекілген деуге болады . себебі тасқа салынған ... ... ... ... жыл ... салынған қасиетті белгі.
Түркілер бәйтеректі аса қадірлеп, қасиетті ағаш деп ... одан ... ... ... жасаған. Бұл бағана көктегі Тәңір мен жердегі ... ... ... байланыстырушы болып саналып қадірленген. Сол
себепті түркілер күні бүгінге ... ат ... ... сол нанымның
қалдығы деп есептейді. ... ... бұл ... тұсында таутекелер,
еліктер, белгісіз құбыжық аңдардың бейнесі салынған. Ал тастың оң ... ... ... ... ... «от» ... ... деп
пайымдауға болатын таңбалар бар.
Бұл тас бірінші тасқа тұспа-тұс шамамен одан ... ... ... жерде орналасқан.
Солдатово ауылынан шығысқа қарай Толовка өзенінің бойымен 3-4 км. жол
жүріп өткен кезде, суреті жағы оңтүстікке бұрылған көк ... ... ... ең ірі ... табылса да бейнелері анық емес, сабебі ауылға ақын
орналасып, көне ... ... ... ... өз аттарын жазып тастаған.
Тасқа аңдар суреті үш ... ... ... ... ... ... әсерінен мүжілгендіктен онда салынған белгі анық байқалмайды.
Бұл соқа болуы да ешкінің бейнесі ... да ... ... орта ... ... ... таутекелер бастарын шығыс
пен батысқа ... ... тұр. ... ... тек ... бөлігінде ғана
анық архарлар суреті сақталған ... ... ... ... өшіп ... сақталғаны үшінші бағана. Жоғарыдан төмен қарай бұғы, таутеке, ... ... Науа елді ... ... ... ... ... краймен) шекараласып жатқан Қазақстанның
шығысындағы Алтай тауларында Науа елді ... бар. Сол елді ... ... ... ... ... табылған. Төрт үлкен
блокқа тайпа өкілдері питктограммалар үстіне ... ... ... көне Нөкүр руының бұндай таңбасы моңғолша «шулдан нум» [26;80-
86б.]. деп аталады. ... қол ... ... ... ... Ал ... сол таңбаның күрделенген түрі бейнеленген.
Кейбір зерттеулер – таңба, әріп, малға басылатын ... мөр ... ... ... орнына да жүрген деген пікір айтады. Койшығара
Салғараұлының пайымдауынша таңба әуелі малға ... ... ... өмірге
келген секілді [27,22б.]. Таңба басу нақты қай ... ... ... ... ... ауыздарындағы атақты хандардың таңба үлестіреді
дегеніне ... ... ... ірі ... ... бірлесіп келісуімен
бәріне ортақ бір билеушінің атынан берілгенін аңғаруға болады. Қазіргі
ғылымға белгілі ... ... зер ... алғаш ірі тайпалардың
таңбасы белгіленіп, ... осы ... ... ... ... өз
тайпасының таңбасы негізінде өздеріне жеке рулық таңбаларды жасап алғанын
көреміз.
Н.А. ... В.В. ... ... М. ... С.Аманжолов
секілді ғалымдардың қазақ халқының этникалық құрамына кірген ру-тайпаладың
түпкі негізінің ... ... ... ... бұл ... дұрыстығына
кепілдік берегендей.
Профессор Сәрсен Аманжолов пен тарихшы Мұхамеджан Тынышбаевтар ұсынған
қазақ руларының ... ... ... бір ... ... ... Әр таңбаға зер салып, оларды бір-бірімен салыстыра қарасақ,
осындағы ... ... ... бәрі ... ... ... көруге болар еді. Оның біріншісі – қысқа таяқша, шағын сызық та
екіншісі – ... ... Осы екі ... ... ... фрагменттерін
пайдаланып бүкіл қазақ рулары ... ... ... ... ... ... Қаратау жоталарында кездескен петроглифтер
Қаратау тауы Солдатово ауылының солтүстік-шығысында орналасқан. Бұл
таудағы суреттерге бізді ауыл тұрғыны ... К.М. алып ... ... ... ... дара және ... ойды ... күрделі
компазицияларды кездестірдік. Мысалы, дара ұшырасатын таутекелердің,
бұғылардың, түйнің ... бар. ... (бұл ... ... әлі ... ... ... кезде саынуы мүмкін. Бұлар әр
шалынған құрбандықты бейнелеген немесе ... ... дала ... ... ... ... ... ақпараты беретін тастар болуы мүмкін.
Келесі кездестірген бейнелі тас Елікті сайының теріскей ... ... ... ... 2-3 ... ... ... Бұнда жас еліктердің
тобы бейнеленген. Біздің пайымдауымызша алғашқы аңшылар дәл осы ... ... ... ... ... «бұл ... елікті олжа қыларсың»
деген хабар қалдыру мақсатында тасқа жас ... ... ... ... ... ... аударсақ, (ересек еліктердегідей
мүйіздері жоқ) лақтар салынғанын ... ... ... бірі ... аңға ... баян етеді.
Қалған суреттерге қарағанда ерекше стильде тасқа шекілген. Бұл бейнелі тас
Елікті сайының оңтүстігінде көршілес ... сай. ... ... 2,5-2,8
метр, жалпақтығы 2 метр. Табиғат жағдайларынан тас дифирмацияланған. Сонда
да сурет анық сақталған. Бейнелі тастан келесідей ... ала ... ... ... ... ... аңға ... - дейді суретші -
өзімізбен ... ... алып ... ... ... ... кездесті соларды атып алуды мақсаттадық».
Ендігі бейнелі тастың биіктігі 1,5метр де жалпақтығы 0,8 ... ... ... ... ... 14 адам ... мен 3 еліктің
бейнелері қашалған. Бір қарағанда адамдар төбелесіп жүр деп ... ... ... орын ... ... ... ... дау негізінде
туындаған тайпалар қақтығысы болмаса жайдан жай оны ... ... ... ... еді. Бұл ... ... ... дала аңдары неге бейнеленген
деген өте ... ... тууы ... ... бейнеленген деген оймен қатар
тасқа белгісіз рәсім шекілнген деген пікір қалыптасады. Она ол ... ... ... бұл ... шалу ... биленетін би болуы
әбден мүмкін.
3.2.4 Көбен тауындағы суретті жазулар
Катонқарағай ауданындағы Шыңғыстай ауылынан оңтүстікке (Алтай тауына) ... ... жер ... ... ... ... ... жеп атайтын тауға
кез боласыс. ... ... ... ... 2 ... ... ... 43 таңба бейнеленген суретті галлереяға тап боласыздар. Тас
бетінде таутекелер, ... ... және ... ... ... ... құрбандық шалғаннан кейін ... олжа ... ... ... деп болжамдаймыз. Құрбандық шалғандықтың белгісіне қолын жайып
тәнірден тілеу тілеп тұрған адамның тұлғасы ... бола ... ... алға қойған мақсатқа жетті деп ойлаймыз. Бұрын зерттелмеген
тың сала ... ... мол ... мен ... жасалды. Атап
айтқанда:
1. Бірінші тарауда алдымен жазу ... ... ... ... ... туып, В.А.Истрин, Л.Леонов, К.Аханов,
А.Хасенов еңбектеріне сілтеме жасалып, интернеттен деректер алынды.
2. Катонқарағай ауданына арнайы ... ... ... белгісіз болған
суретті жазулары бар төрт ескерткіш анықталды.
3. Екінші тарауда Катоонқарағай ауданының географиялық жағдайы мен ... ... ... ... жазу ... сол ... ... тарихымен, өмір сүрген ортасымен тығыз байланысты
қаралу керек.
4. Катонқарағай ауданынан ... ... ... ... ... ... құрдас жазуларға ұқсас болып келеді. Бұдан
біз адамның ақыл-ойын әуел ... ... ... болғанын байқаймыз.
Сондықтан табылған таңбалы тастар Шығыс-Қазақстандағы басқа ескерткіштермен
салыстырыла ... ... ... еңбектеріне сүйендік.
5. Қорыта келгенде Катонқарағай ауданында кездесетін суретті жазулар
мынандай ... ... деп ... Бұл суреттер салынған тастар көбінесе құрбандық шалу орны ... ... аң және ... суреттері мен қатар алқалай салынған әлде бір
биді ... ... ... ... ... ... аң аулау процесі бейнеленген. Біздің
ойымызша тастағы аңдардың суреті аулаған жануар санын білдіретін ... ... ол ... дене ... жынысын тағы басқаларын дәл көрсетуге
тырысқан.
5.3. Аңдар мен бірге алғашқы үй хайуанаттарының бейнелері де ... ... жазу ... ... ... ... шешуге атсалысты
деуімізге болады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Леонов Л. Литература и время /Л.Леонов. – ... ... ... – 360 ... ... А. Тіл ... ... / А.Хасенов. – Алматы, 2000 – 673
бет.
3. Уәлиұлы Н. Қазақ тілі / Н. ...... 1998 – 50 ... ... тілі ...... 2004 – 1367 бет.
5. Қабышұлы И. Қазақ қауымы / И. Қабышұлы. – Алматы, 1996 – 524 бет.
6. Гумелев Л. Қиял ... ... / ...... 1992 – 982
бет.
7. Нұрғалымова Г. Шығыс Қазақстанның көне тарихы мен ... ...... Арыс, 2002 – 42 бет.
8. Әбдірахманов А. Қазақстанның жер-су ... / ...... – 400 ... ... Б.Н. Өр ... ... аттары / Б.Н.Бияров. – Алматы, 2002 –
455 бет.
10. Жолдасбеков М. (аударма) Йоллығтегін. ... Көне ... ... / ...... ... 1994 – 420 бет.
11. Қазақстанның көне тарихы. – ... ... 1993 – 234 ... ... Е.А. ... ... ... Казахстана /
Е.А. Келімбаев Автореф.дисс.канд. фил.наук. – Алма-Ата, 1988 – 25 бет.
13. ... Л. Көне ... / ...... ... 1994 – 342
бет.
14. Иллич-Свитыч В.М. Опыт ... ... ... / В.М.Иллич-
Свитыч. Т.І-ІІ Москва, 1971 – 1002 бет, 1976 – 961 бет.
15. ... Л.Л. К ... о ... / Л.Л. ... //Ученые записки
ЛГУ. – 1961. - №30 – 134 бет.
16. ... К. ... ... от ... до ... / К. Д’Оссон.
– Алматы: Санат, 1996 – 872 бет.
17. ... А. ... және ... / А. ... ... ... 1975 – 340 ... Мусатаева М.,Шеляховская Л. Словообразовательный словарь тюркизмов ... ...... 1995 – 234 бет.
19. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и ... ... ... ...... ... 1997 – 535 бет.
20. Черников С.С. Наскальные изображения ... ... ... ... // ... археология. – 1947. - №9 – 172бет.
22. Кастанье И.А. Древности Киргизской степи и ... края ...... 1910 – 231 ... ... А. ... филологиясы және жазу тарихы / А.Аманжолов. –
Алматы: Санат, 1996 – 111 бет.
24. ... ... овог ... үнэт ... ... ... бүс ... эдийн засгийн тулгамдсан асуудлууд / Х.Едилхн // ... ... – 2004. – 126 ... ... Қ. ... ... //Парасат. – 1991. -№10 – 129 бет.
26. ... И. ... ... / И. Қабышұлы. - Алматы, 1996 – 435бет.
27. Гумелев Л. Қиял патшалығын іздеу / Л. Гумелев - Алматы, 1992 ... ... ... Г. ... көне ... мен ... ... - Алматы: Арыс, 2002 – 602 бет.
29. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк). Алматы:Дәуір,
1994 – 980бет.
30. ... А. ... ... ... / ... - ... – 420 ... Бияров Б.Н. Өр Алтайдың ер-су аттары / Бияров Б.Н.- ... ... ... Жолдасбеков М. (аударма) Йоллығтегін. Күлтегін. Көне түрік жазба
ескерткіштері / М.Жолдасбеков.- Алматы: Білім, 1994 – 420 бет.
33. ... көне ... - ... ... 1993 – 660 ... ... Е.А. ... типология оронима Казахстана /
Е.А. Келімбаев // Автореф.дисс.канд. фил.наук. Алма-Ата, 1988 –
325 бет.
35. Гумелев Л. Көне ... ... ... 1994 – 151 ... ... Л.Л. К ... о найманах Л.Л. Викторова //Ученые записки
ЛГУ, 1961.№30 – 126 ... ... К. ... ... от ... до ... /
К.Д’Оссон. -Алматы: Санат, 1996 – 345 бет.
38. Әбдірахманов А. Топонимика және ... / А. ... ... 1975 – 505 ... ... С. ... ... и истории казахского языка /
С.Аманжолов.- Алматы: Санат, 1997 – 550 бет.
40. Салғараұлы Қ. Таңба /Қ.Салғараұлы//Парасат -1991.-№10 – 124 бет.
41. ...... В.М. Опыт ... нострических языков /
В.М. Иллич – Свитыч. Т.I – II М., 1971, 1976 – ... ... ... көне ... ... ... ... – Алматы:
Дәуір, 1994 – 674 бет.
ҚОСЫМША №1
ТЕРМИНДЕР СӨЗДІГІ
1 Аглютинативті тіл – (лат.agglutinatio – жабыстырушы) сөз жасау мен сөз
түрлендіру
сонымен ... ... ... ... арқылы жасалатын тілдер.
2 әліпби - жазу-сызуда қолданылатын әріптердің белгіленген тәртіп бойынша
орналасқан
жиынтығы.
3 грамматикалық форма – жеке ... мән ... тек ... ... қана ... (сөзге
жұрнақтардың қосылуы арқылы жаңа
мағынаға айналуы)
не не грамматикалық мағына үстейтін
тұлға
4 детерминатив – уақиғаның себебі мен заңдылығын ... ...... ... ... бейнелейтін жазу белгісі
6 иероглиф –көне, түсініксіз жазу түрі (гр. hieros – қасиетті, gluphe –
қиып ... ... ... ... ...... жалпы көрінісі немесе жер бетінің көрінісі
9 лигатура – лат.ligare «байланыстыру» деген сөзінен алынған
10 метонимия – екі нәрсенің арасындағы байланысты пайдалана ... ... ... қолдану
11 морфема – сөздің ең кішкентай, бөлшектенбейтін мағыналық бөлшегі
12 ороним -
13 полисинкретикалық тіл
14 сақ - Қазақстан ... ... ... көне ... ... – бүтіннің орнына бөлшекті бөлшектің орнына бүтінді қолданатын
стилистикалық тәсіл түрі
16 топоним
17 форма тудырушы аффикстер
18 флективті ...... ... ... ... ... бір түрі
19 эникматикалық тәсіл – аңыздарға негізделіп ... ... ... этноним

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жазудың шығуы және оның даму кезеңдері10 бет
Ежелгі қосеөзен мәдениеті15 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихи дамуына үлес қосқан ғалымдар еңбектерінің орны33 бет
BIOS19 бет
Turbo pascal жайлы мәліметтер17 бет
Ежелгі Қытай мәдениетіндегі қолданылған цифрлар57 бет
Жүсіпбек Аймауытов өмірі8 бет
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Мәдениет – ұлт-тіл тұтастығы34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь