Буынаяқтылар сыртқы және ішкі құрылысы

КІРІСПЕ

ӨЗЕН ШАЯНЫ
1.1 Тіршілігі және сыртқы құрылысы
1.2 Қоректенуі
1.3 Тыныс алуы
1.4 Қан айналымы
1.5 Зәр шығаруы
1.6 Жүйке жүйесі және сезім мүшелері
1.7 Көбеюі
1.8 Шаянтәрізділер түрінің сан алуандығы
1.9 Шаянтәрізділер класына жататын жәндіктердің үнегізгі ерекшеліктері

2.1 ШАРШЫЛЫ ӨРМЕКШІ
2.2 Қоректенуі
2.3 Тыныс алуы
2.4 Қан айналымы
2.5 Зәр шығаруы
2.6 Жүйке жүйесі және сезім мүшелері
2.7 Көбеюі
27. Өрмекшілер түрінің сан алуандығы.
Улы өрмекшілер және олардан сақтану шаралары
2.9 Өрмекшітәрізділер класына жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері

ҚОРЫТЫНДЫ

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Буынаяқтылар — омыртқа жотасы жоқ жәндіктер. Бұлардың аяқтары буын арқылы жақсы қимылдайтын бірнеше бунақтардан құралатындықтан, буынаяқтылар деп аталады
Буынаяқтылар — Жер шарыңца өте кеп таралған жәндіктер. Ғалымдардың есептеулеріне қарағанда буынаяқтылардың екі миллионнан астам түрі белгілі екен, ал жануарлар әлемінің қалған 15 типіндегі жануарлар түрі 200 мыңнан аспайтын көрінеді. Буынаяқты жәндіктер суда да (теңізде, түщы суда), құрлықта да мекендейді, олардың көпшілігі тіпті құрлықтағы жануарлардың денесінде де тіршілік етеді.
Буынаяқтылардың денесі негізінен алғанда үш бөліктен (бас, көкірек, құрсақ) құралғанымен де, барлығында бірдей айқын білінбейді. Олардың денесі әктенген тұздар сіңген органикалық заттармен — хитинді жабынмен қапталады. Хитинді жабын жәндіктің ішкі мүшелерін зақымданудан қорғайды. Жабынның ішкі жағына бұлшықеттер бекінеді. Кейбір буынаяқтылардың, мысалы шаянтәрізділердің жабыны денені қаптайтын нағыз сауыт тәрізді болады.
Буынаяқтылардың ішкі құрылысы буылтық құрттарға көбірек ұқсайды, сондықтан да олардың арғы тегі қарапайым теңіз буылтық құрттары деп есептеледі. Олардың дене қуысындағы мүшелерінің (асқорыту, тынысалу, қанайналым, зәршығару, жыныс, жүйке жүйелері, сезім мүшелері) одан әрі дамып, жетіле түскенін байқау қиын емес.
1. Аймағамбетова Қ., Махмұтов С. Табиғаттану кітабы. Алматы, «Мектеп», 1976.
2. Әлиев Ш., Бекенов А., Қыдырбаев X. Сирек кездесетін хайуа-наттарды қорғау. Алматы, «Қайнар», 1975.
3. Әмірғазиев Қ. Биологиялық жұмбақтар. Алматы, «Мектеп», 1972.
4. Бекенов А. Қазақстанның бағалы аңдары. Алматы, «Білім», 1979.
5. Жақыпов А. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі. Алматы, «Қайнар», 1989.
6. Жанәбілов Ш. Қазақша мал атаулары. Алматы, «Қайнар», 1982.
7. Жұмаділов Ә., Бекенов А., Қыдырбаев X. Қазақстан қо-рықтары. Алматы, «Қайнар», 1980.
8. И о п р и ш И. Бал — тағам, бал — шипа. Алматы, «Қазақстан», 1965.
9. Исмағұлов М. И., Бекенов А. Зорман — терісі бағалы аң. Алматы, «Қайнар», 1971.
10. Қайымов Қ. Аяулы хайуанатттар. Алматы, «Мектеп», 1979.
11. Қайымов Қ. Балықтар әлемінде. Алматы, «Қайнар», 1981.
12. Қайымов Қ. Биология және техника. Алматы, «Қайнар», 1985.
13. Қайымов Қ. Бионика — табиғат перзенті. Алматы, «Қайнар», 1977.
14. Қайымов Қ. Зоология жэне танымдық ойындар. Алматы, «Мектеп», 1973.
15. Қайымов Қ. Қызықты зоология. Алматы, «Мектеп», 1974.
16. Қайымов Қ. Суасты әлемінің айнасы. Алматы, «Қайнар», 1989.
17. Қыдырбаев X., Бекенов А., Қазақстанның хайуанаттар әлемі. Алматы, «Қазақстан», 1977.
18. Махмұтов С. Жаратылыстың құпия сырлары. Алматы, 1989.
19. Махмұтов С. М. Қазақстан қорықтары, Алматы, «Білім», 1981.
20. Молдабергенов. А. Атамекен. Алматы "Қайнар", 1983.
21. Нога Г. С. Зоологиядан жүргізілетін бақылаулар мен тэжірибелер. Алматы, «Мектеп», 1985.
22. Салғарин Қ. Қасапшылық. Алматы, 1991.
23. Суворова П. И., Арбузова 3. А., Эсмонт В. Н. Ағаш пен бұтада балатын пайдалы және зиянды насекомдар. Алматы, «Мектеп», 1985.
24. Хроков В. Қорғалжын. Алматы, «Қайнар», 1984.
25. Шайкенов Б. Табиғаттағы биологиялық тепе-теңдік. Алматы, «Қайнар», 1976.
26. Ысқақов С. Табиғатты қорғау дәстүріміз. Алматы, «Қайнар», 1973.
        
        ЖОСПАР

КІРІСПЕ

ӨЗЕН ШАЯНЫ
Тіршілігі және сыртқы құрылысы
1.2 Қоректенуі
1.3 Тыныс алуы
1.4 Қан айналымы
1.5 Зәр ... ... ... және ... ... Көбеюі
1.8 Шаянтәрізділер түрінің сан алуандығы
1.9 Шаянтәрізділер класына жататын жәндіктердің үнегізгі ерекшеліктері

2.1 ШАРШЫЛЫ ӨРМЕКШІ
2.2 Қоректенуі
2.3 Тыныс ... Қан ... Зәр ... ... ... және ... ... Көбеюі
27. Өрмекшілер түрінің сан алуандығы.
      Улы өрмекшілер және олардан сақтану шаралары
2.9 Өрмекшітәрізділер класына  ... ... ... ... ТІЗІМІ















                                   ...... ... жоқ ... Бұлардың  аяқтары  буын  арқылы
жақсы қимылдайтын  ...  ...  ...  ...  ...  —  Жер  ...  өте  кеп  таралған   жәндіктер.   ... ... ... екі ...  ...  түрі  белгілі
екен, ал жануарлар әлемінің қалған 15 ... ...  түрі  200  ...  ...  ...  жәндіктер  суда  да  (теңізде,  түщы  ... да ...  ...  ...  ...  ...  жануарлардың
денесінде де тіршілік етеді.
Буынаяқтылардың денесі негізінен алғанда үш бөліктен (бас, көкірек,  ...  де,  ...  ...  ...  білінбейді.   Олардың   ... ... ... ... ......  ...  қапталады.
Хитинді жабын жәндіктің ішкі мүшелерін зақымданудан қорғайды. Жабынның  ішкі
жағына    бұлшықеттер    ...    ...     ...     ... ... ... қаптайтын нағыз сауыт тәрізді болады.
Буынаяқтылардың ішкі құрылысы буылтық құрттарға көбірек  ...  ... ... арғы  тегі  қарапайым  теңіз  буылтық  құрттары  деп  есептеледі.
Олардың  дене  ...  ...  ...   ...   қанайналым,
зәршығару, жыныс, жүйке жүйелері, сезім мүшелері)  одан  әрі  дамып,  жетіле
түскенін байқау қиын ... ... ... және ішкі ... ... кезде  бұрын
оқып өткен жәндіктердің, әсіресе буылтық құрттар  мүшелерінің  ...  ... ... ... еске ... ... сонда  сендерге
эволюция барысында қандай өзгерістер болғанын, әр  түрлі  ...  ... ... ... мен мәнін түсіну оңайырақ болады.


                                 ӨЗЕН ...                     1.1 ... және ... ... ... өзен-көлдер мен ағынды тоғандарда мекендейді  (1  сурет).  Бұл  ... ... ... ... ...  ...  екі  ...  баскөкірек
және құрсақтан құралады. Баскөкірек бөлігінде бірі — ұзын, бірі — қысқа  екі
жұп бунақтанған мүртшалары, екі  көзі  мен  ауыз  ...  ...  ... Бұлардан сәл теменірек бес жұп бунақтанған аяқтар көрінеді,  олардың
алдыңғы екеуінің ұшында үлкен қысқышы  бар,  ал  ...  төрт  жұбы  ... ... ...   баскөкірегі   алты   бунақты   құрсақпен   ...   ... ... екі ... қысқа аяқшалар болады. Шаянның  құрсағы
жалпақтау келген қатты тақташадан тұратын құйрық  жүзбеқанатымен  аяқталады.
Құрсақтың ... ... ... ... ...  ...  қатты  хитинді  жабын  қаптағандықтан,  сілемейлі  кабықшамен
қапталған денені шүбалшаң тәрізді соза да, ... да  ...  ...  ... ... ... жүру  ...  арқылы  жүреді  де,  суда  бунақтанған
құрсағын  лезде  ...  ...  ...  қатты  серпу  арқылы  жүзеді.
Сөйтіп, су ... ... — алға ... суда ... ...  артқа  қарай
қозғалады. Бұл кезде хитинді жабынмен капталған аяқ ... ...  ... ішкі ... ...  ...  қимылдайды.  Сондықтан  шаянның
сауыты қорғаныш жабын ғана болып  ...  ішкі  ...  ...  ... буындасқан сүйектерді қимылға келтіріп, қызмет атқарады.


                    ... . Өзен ... ... ...                               1.2 ...  ...  айналасында  үш  жұп  жақ  және  ...  ...  үш  ... ... Шаян ... жақаяқтарымен қармап, жақтарымен  ұсақтайды.
Шаянның аузы хитинмен  қапталғандықтан,  ашылмайды  да,  ұсақталған  қоректі
бірден ...  (2  ...  ...  ...  ...  қысқа  өңешке,  одан  екі
бөліктен тұратын ... ... оның  ......  ...  ...  —
сүзгілі қарын.


     2 сурет. Өзен шаянының ішкі ... Ac ... ... және ...                                  ... қарында хитинді тісшелер болады, қарынның  қабырғасы  жиырылған  кезде
тісшелер ... ... ... ... одан әрі сүзгілі  қарынға  түсіп,
ондағы хитинді өскіншелер ... ... де, ... ... ...  ... ішекке асқорыту безі — бауырдың өзектері ашылады,  асқорыту  безінің
сөлі сол өзектер арқылы ішекке құйылады. Осы  сөлдің  ...  ...  ... ... ... айналады да, ішек қабырғасына және бауырға  сорылып,
қанға өтеді.
Қоректің ... ...  ...  артқы  ішекке  барады  да,  одан  ... ... ... ... ... ... еске ... көріңдер:  ауыз  жұтқыншақ,  өңеш,
жемсау,  ...  ...  ...  аналь  тесігі.  Жүйелер   бөліктерінде
жүретін әрекеттер шаянтәрізділердегідей болады.


                               1.3 ... ... ... екі ... екі ... қуысындағы нәзік  ескіншелер
—  желбезектер  арқылы  ...   ...   ...   астыңғы   жағындағы
саңылаудан су дене қуысына өтіп, желбезекке дейін  барады.  Желбезек  арқылы
канға ... ... ... көмірқышқыл газы суға бөлінеді.

                              1.4 Қан ... ... ... қан ...  арқа  жағын  ала  орналасқан  жүрек  пен
қантамырлар — ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... келеді,  сөйтіп,  қантамырлар  соғады.  ......  ... қалта, оған дене қуысындағы түссіз қан тікелей келіп  тұрады.  ... ... ... ... айдайды да, қан салатамырдан ішкі  мүшелер
аралығына барады. Қан ішекте қорытылған коректі, сондай-ақ  желбезек  арқылы
оттегін қабылдап, зәршығару ... ... ... ...  ...  мен  ... де,  ...  көмірқышқыл  ғазды  (желбезекке)  және  ... ... ... ... алып кетеді.

                               1.5 Зәр ... екі ... без ... зәр шығарады.  Жасыл  бездер  —  сыртқа  шығаратын
өзекшелері бар дөңгелек қалташалар. Осы ... ... ... өнім  ... ... ... сүзіледі де, еріген заттар сыртқа төгіледі.

                    1.6 ... ... және ... ... ... ... ... жүйке жүйесіне  ұқсас.  Өте  күшті  дамыған
жұтқыншақүсті  және  ...  ...   ...   ...   ...  Көз  және  ...  —  жұтқыншақүсті,   ал   ауыз   мүшелерін
жұтқыншақасты  ...  ...  ...  ...  ...  айналасындағы
сақинаға айналады. Жұптасқан ірі жүйке  түйіндерінен  құралған  ұзын  құрсақ
тізбекшесінен  таралатын  жүйкелер  шаян  ...  әр  ...   ... ...  мүшелері  күшті  дамыған  және  олар  ...  ...  ... ... ... ... сыртқы  орта  әрекетін  жүйке  түйіндеріне
жеткізіп,  соның  нәтижесінде  дене  тітіркенеді  де,  оған   ...   ... ... ... баскөкіректің алдыңғы бөлігінде жатады. Бұл  бөліктен
ең алдымен сипап сезу және иіс сезу ... ... ...  бір  ... ... мен тепе-теңдік, есту мүшелерінің қызметін атқаратын бір  жұп
қысқа  ...  ...  ...  мұртшалардың  сезімтал  талшықтары
жанасқан затты және иісті сезеді, мұның шаян  ...  ...  ... ... шаянында баскөкіректің алдыңғы бөлігінде қозғалмалы сабақшада  екі  көз
болады. Сондықтан шаян мойны жоқ ... да ... басы мен  ...  ... ... денесін бұрмай-ақ айналасындағыны толық көре алады.
Өзен шаяны — ...  ...  ...  ...  көз  —  ...  ... ... көздің ерекшелігі — әрбір көзше алдындағы заттың тек  өзіне
қараған бөлігін ғана көреді де,  күрделі  көз  ...  ...  ... ... ... көре алады. Сондықтан көрудің бұл тәсілі жинақтап  көру
деп аталады. ... ...  ...  саны  бірнеше  мыңға  дейін  жетеді,
мысалы шаянтәрізділерге жататын ... ... ... көзшелер саны  —
3020.

                                 1.7 ... ... — дара ... ... ... ...   ...    аталығының
   баскөкірек    бөлігі    жалпақ   болатындықтан,   ...   ... ... ... шаян қыс ... 60,  ...  500–600  жұмыртқа  салады,
шаянның жұмыртқасы уылдырық деп  аталады.  Ұрықтанған  ...  ... да, ... ... құрсақ бөлігіндегі аяқтарына жабысып,  жұмыртқадан
жаңа шыққан жас шаяндар да алғашқы кезде сонда ... ...  ...  ...  ...  ...  алмастырып,  түлейді.  Жаңа
түлеген жас шаянның хитині жұмсақ және түссіз болады.  Осы  кезде  шаян  ... де, ... әк ... қатаяды. Хитин әктенгенде шаян өсуін  тоқтатады,
өйткені хитинді жабын  өте  тығыз  және  ...  ...  ... ...                  1.8 ... ... сан ... табиғатта сан алуан түрлері кездеседі  200 миллион  жылдан
бері Жер бетінде келбетін өзгертпестен тіршілік етіп келе жатқан  дулығар  ... соң ... жол ... ... ... ... ... жері жоқ, олар тоқтау суларда да,  теңіз  бен
мұхитта да, арктикалық көлдерде де, суқоймалар мен ... ...  ... ... ... да, шабындықтарда да,  тіпті  үйде  де  тіршілік  етеді.
Олар судың тұздылығына, температурасына, қышқылдығына, судағы  газ  ... ... ... ... ең тұзды  бұғаз  —  Қарабұғаз  көлін
суында  ...  ...  ...  ...  етеді.  Ал  кейбір   ... суы ... ... үш жыл бойы тірші-лігін жоймайды.
Шаянтәрізділердің мөлшері де алуан түрлі — дафния және циклоптың  ...  ...  ал  ...  таңқышаянның  алдыңғы  аяқтарын  созғанда   қысқыштарының
аралығы  3  метрге  жетеді.  ...  ...  ...   реңі   бірін-бірі
қайталамайды,  кейбір  ...  ...  ...  мекен  еткен  жерінің
түсіне келтіріп, ... ...  ...  ...  жүріп,  жүзе  алатын  болса,  енді  біреуі
астындағы  заттарға  бекініп,  тапжылмай  ...  ...  ... ... ... қозғалмай  тіршілік  ететіндіктен,  олардың
денесі әктенген бақалшақпен қапталады.
Теңіз планктонының 90 процентке жуығы шаянтәрізділерден  құралады.  Планктон
дегеніміз — су ... ... ... ұсақ тірі ...  Олардың  кейбіреуі
— өсімдікпен, енді біреуі  жәндіктермен  қоректенеді.  Қалқыма  шаяншалардың
негізгі қорегі — ұсақ ...  Суда  да,  ...  ...  да  тіршілік
ететін жылбысқа  —  өсімдікпен  қоректенетін  шаянтәрізділердің  бірі,  оның
Өзбекстандағы түрі шабындықтағы ...  ...  ...  Ал  ... — өзен шаяны, қысқышсыз шаян, омар, таңқышаян —  жыртқыш  жәндіктер,
бұлардың кейбіреуі шіріген ...  және  ...  ...  ... ... тіршілік етеді.
Шаянтәрізділердің тіршілік ету  ұзақтығы  түрліше  болып  келеді.  Мұртаяқты
шаяншалар — 7 жыл, ал ... 30 ... ... ... ...  ...  және  адам  өміріндегі  маңызы  орасан  ...  ...  ...  ...  балықтардың,  мұртты   киттердің,
былқылдақ  денелілер   мен   ...   жемі   ...   ...   Көптеген
шаянтәрізділердің   кәсіптік   маңызы   бар.   Балтық   ...   ...  ...  ететін  жалпақ  саусақты  шаян  мен  Каспий   теңізі
алқабындағы суқоймаларда мекендейтін ... ...  ...  ...  ...  ...  КСРО-да  кәсіптік  жағынан  камчаткалық  таңқышаян
тиімді деп есептелді. Шетелдерде, әсіресе Қытай,  АҚШ,  ...  ... ... ...  ...  ...  ...  көптеген  жануарларға
қорек, адам үшін тағамға пайдаланылатын шаянтәрізділерді  қорғап,  өнеркәсіп
немесе ауылшаруашылық қалдықтарымен судың ластанбауына ат салысыңдар.

   1.9 ... ... ... жәндіктердің үнегізгі ерекшеліктері

Негізінен  алғанда  шаянтәрізділер  суда  тіршілік   ететіндіктен,   олардың
тынысалу мүшесі — ... ... ... ... ... ... хитинді жабын болады.
Шаянтәрізділердің  денесі  екі   бөліктен   ...   ...   ...   ... ... ...... құрсақ.
Өзен шаянының қаны түссіз, әрі жүректің әсерінен ашық  ...  ...  ... екі ... ... ... зәр шығарады.
Шаянтәрізділердің  жүйке  жүйесі  жақсы  жетілген.   Баскөкіректің   алдыңғы
жағындағы сояудың екі ... екі жұп ... ... бар.  Екі  ...... сезу және иіс сезу қызметін, ал екі қысқа мұртшалар  тепе-
теңдік және есту ... ... ... сабақшада орналасқан  көздері
де, сояудың екі жағында болады.
Өзен шаянының аузы баскөкіректің  астыңғы  жағында,  ауыз  ...  ... бар, ...... өзгерген түрі: олардың бірінші жұбы  —  үстіңгі
жақ, екінші және үшінші жұптары — астыңғы жақ.
Шаянның көкірегінде 8 жұп аяқ бар, ...  ...  3  ...  ... ...  ...  ...  ал  қалған  5  жұбының  бірінші  жұбы  ... ... төрт жұбы — ... ... ... арқылы көбейеді. Өзен шаяны — дара жынысты жәндік.
Шаянтәрізділердің  көзі  —  көптеген  көзшелерден  құралатын  ...   ... олар ... ... ...                             ... ...                             2.1 ... ... және ... ... «Түз тағысы —  табиғатпен  тілдес»  демекші,
табиғат аясына назар аударсаң, небір  ғажаптарға  тап  ...  ...  ... ... орманды немесе  шиі  қалың  өскен  алқаппен  жүгіріп  өтсең,
бетіңе,  ...  ...  жіп  ...  ...  ...  ағаш   ...  ...  керілген  өрмекау  ортасынан  аулағыш  торға  түскен
олжасын жәу-кемдеп отырған өрмекші де кезігіп  қалады.  ...  ...  ... ... оның ... айқын екі бөліктен құралғанын көресің:  бірінші
шағын ...... ... доп ...  екінші  үлкен  бөлігі  —
құрсақ.  Өрмекшінің  үстіңгі  жағынан  ...   ...   ... ақ ... анық көрінеді. Өрмекші  сондықтан  шаршылы  өрмекші  ...   ...   ...   және   ...   ...   ... Өрмекшінің баскөкірегінің алдыңғы бөлігінде сегіз  жай  көздері
болады. Олар әр  жаққа  бағыттала  ...  ...  ... ... көре ... ...  ...  жағында,  ауыздың  үстіне
қарай улы безді, ұшы  тырнақ  тәрізді  ...  ...  екі  ...  ... ... алдыңғы жағында екі тұтқыаяқ бірден  көзге  шалынады.
Өрмекшінің буылтықсыз құрсақ бөлігі, құрсақтың соңын  ала  өрмек  бездерінің
өзегі ... үш жұп ... ... ...                                    

              3 ... ... өрмекші және оның ішкі құрылысы



                               2.2 ... ... ... ... көбелек, өсімдік бітесімен,  сондай-ақ
әр түрлі қоңыздармен  қоректенетіндіктен,  жыртқыш  ...  ...  ... ... үшін өрмекші құрсағының ұшындағы  үш  жұп  өрмек  сүйелдерінен
бөлінетін жіп тәрізді бөлінді мен ...  ...  ...  сүйелдерінің  бір
жұбынан —  берік  те  жуантық  өрмек;  екінші  ......  ... өрмек; үшінші жұбынан пілдеге жұмсалатын нәзік  жіп  тәрізді  ... ... ... ... ... әзірлейді.  Өрмекші  ең  алдымен  жуантық
өрмектен көпбұрышты жақтау дайындап, одан аулауыш тордың тармақтарын  созып,
бірімен-бірін түйістіру ... ... ...  ...  Ауға  ...  қорегін
өрмекші өрмек-аудың ортасынан  созылған  хабаршы  жіптің  қимылынан  сезеді.
Өрмекауға түскен шыбын бұлқынған ... ...  жіп  ...  де,  өрмекші
жасырынып  жатқан  жерінен  қорегіне  қарай  ұмтылады.  Өрмекші  ... ... ... ... ... ... улы ... у  жібереді
де, өрмегімен шырмап тастайды. У қорегін тек ... қана  ...  ... ретінде әсер етіп, шыбынның ішкі  мүшелерін  ...  ...  ... ... ...  ...  қайта  оралып,  тұтқыаяқтарымен  езгілеу
арқылы  қорегінің  ішкі  ...  ...  ...  ...   ... арқылы қоймалжың затты  сорады.  Сөйтіп,  шыбын  ...  ... ... ... еш ... қалмайды.
Өрмекшінің аузы сорып алуға бейімделген, сондықтан ол қатты  қоректі  қорыта
алмайды, қоректенуден бұрын оған умен әсер ...  ...  ...  ... ... ...                               2.3 ... ...  ...  ...  ...  түрлі  (3  сурет).  Біреуі  —   ...   ......    ...  —  аталған  тынысалу
мүшелерінің екеуімен де, кейбіреулері тек терісі арқылы тыные  алады.  Бұлар
— құрлықта болсын, суда ...   ...   ...   да   ...   оттегімен
тыныс   алатын  жәндіктер.
Шаршылы өрмекшінің тынысалу мүшелері  —  ...  ...  ...  ... өкпе ... мен ... Қан өкпе қапшығының  қатпаршақтары
арқылы өткенде тазарып, оттегіне ... да, ... ...  ... өрмекшіде ауа тарататын демтүтіктер де болады, демтүтіктердің  екі
түйдегі топтаса келіп, алмасқан газды  бір  тесік  арқылы  ...  ... ... ... газ алмасу үздіксіз жүзеге асады.

                              2.4 Қан ... ... қан ...  ...  Қан  ...  арқа  ...  жатқан
бұлшықетті қантамыр — жүрек ар-қылы қозғалысқа келеді. ...                                    
                                   ... ... бар ... жұп ...  ...  болады,  сондай-ақ
қантамырлар әр  түрлі  мүшелерге  таралады.  Мүшелер  ...  ...  ... ... ... ... тесіктер арқылы жүрекке құйылады.

                               2.5 Зәр ... ... ... және  ... ... — 1—2 жұп  ... ... арқылы зәр шығарады.  Сатанбез — көкіректегі, ал  мальпигий
тамыршалары дененің құрсақ бөлігіндегі ыдыраған өнімдерді бөліп шығарады.

                    2.6 ... ... және ... ... де ... ... ... құрсақ  жүйке  тізбекшелері  болады.
Көкірек және құрсақ жүйке тізбекшелерінің түйіндері бірігіп, ...  ... ... ... түзеді.
Өрмекшінің 8 жай көздері болғанмен заттарды айқын ...  ...  ... ... екі ...  төңірегіндегі  бір  метр  қашықтықтағы  көріністі
ғана бағдарлайды.
Ғалымдар өрмекшінің есту мүшесін әзірге ... ... жоқ,  ...  кейбір
өрмекшілер  (мысалы,  кезеген  ермекшілер)  шыбынның   ызыңын,   шегірткенің
шырылын естиді, ал  ...  ...  ...  ...  беймәлім.  Өрмекші
тұтқыаяқтары және жүру аяқтарының ... ... сезе ...  сондықтан  бұлар
иіс сезу мушесі болып табылады. Жұтқыншақ — өрмекшінің дәм сезу ...                                 2.7 ... ... — дара  ...  жәндік,  оның  аталығы  аналығынан  кішкене
болады. Аналық өрмекші күзге қарай өрмектен сары  ...  ...  оған  ... ...  ...  құндақтайды  да,  қалқалы  жерлерге  салады.
Жұмыртқалар  қыс  бойы  жылы  ...  ...  ...   жас   өрмекшілерге
айналады. Өрмекшінің ... ... ... ...                   27.  ... ... сан ...                Улы ... және ... ... ... кездесетін  өрмекшілер.  Жер  бетінде  ...  20  ... түрі бар деп ... солардың 2 мыңы Бұрынғы КСРО  территорйясында
мекендейді. Қазақстанда да  өрмекшілердің  түрі  көп.  ...  ...  ... ... ... үй  ...  ...  мәлім.  Суқоймаларда
өрмектен  қоңырау  ...  ...  ...  алатын  мизан  –   су   өрмекшісін
кездестіруге  болады.  Қазақстанның  шөл  және   ...   ...   ... түрі өте көп.  Енді  ...  ...  жұртқа  мәлім  улы
өрмекшілерге жеке ... ...                                    

             5 ... ... ... ... — шөл  және  ...  аймақтың  өзен  аңғарлары  мен  ...  ... ... ... ...  Ол  кезбе  өрмекшілер  тұқымдасына  жатады.
Мұның  түкті  тұрқы  4  ...  ...  ...  ...  реңі   ... ... ... кейде  тіпті  қошқыл  түске  дейін  ...  ... жағы ... ... ... Ол ... тереңдігі 60  сантиметрдей  етіп
тік қазылған інде күндіз жасырынып, түнде  ...  ...  ...  ... айларында  аналық  бүйінің  уы  күшейеді,  алайда  ...  ... ... ... Қысқа қарай аналық бүйі бұрынғы інді  тереңдетіп,
жас дараларымен бірге қыстап  шығады.  Қысты  күні  ...  ...  ... ... Бүйі ... ... көбейеді. Бүйілер  тек  құрғақ  жерлерде
ғана емес су  ...  да  ...  ...  ...  маңындағы  көлдердің
жағалауында бүйілер өте көп кездеседі.
Қарақұрт. Бұл — ықтырмашы тұқымдастарға жататын улы өрмекші  V-  ... ... ірі ... — тұрқы 1—2 см, түсі — қара, құрсақ  бөлігінің
үстіңгі жағында қызыл ноқаттар көзге бірден шалынады.  Ноқаттар  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Жыныстық  жағынан   жетілген
қарақұрт аналығының улылығы ең қауіпті  күркіреуік  жыланның  ...  15  ... ... оның ... ... ... сиыр өліп ...  Дер  кезінде  емдеу
шарасы қолданылмай қалса, ... адам да ... ...  ...  ... шаққан жер қызарады да дереу жоғалып  кетеді.  10–15  минуттан  ... ... іш, ... бел ... ... да аяқ ... ...  адамның  өңі
көгілдірленіп, әлсірейді, түнгі ұйқысы бұзылады, тек  3–4  күннен  соң  ғана
денеге ерекше бөрткен шығып, ... беті  бері  ...  ...  ... медициналық жәрдем көрсетілмесе, адамның бір-екі күнде дүние  салуы
мүмкін.
Қарақұрт әсіресе жусанды тың жерлерде, бос ...  арық  ... ... ... ... онша  жақтырмайды.  Жыныстық  жағынан
жетілген  аналық  қарақұрттың  түсі  ...  ...  ...   ... мамыр — шілде айларында  көбірек  шағады.  ...  ...  ... ... ... ... ... аулауыш ықтырма  жасайды  да,
соңда  паналап,  пілдеге  салған   жұмыртқаларын   іліп   ...   ... ... ... одан көктемде жас қарақұрттар пайда болады.
Қарақұрт аулауыш ықтырманы ... ...  және  өзі  ...  үшін  ... ... жоқ өрмекау ықтырма деп аталады.
Серуенге шыққанда қарақұрт мекендейтін жерлерді мұқият қарап, тынығу  ... ... ... ... ... жату үшің қарақұрттың  жоқтығына  әбден  көз
жеткізіп алу қажет. Дәрігерлік жәрдем жасауға  мүмкіндік  болмаған  ... ... жете  ...  Қазақстан  ғалымы  Павел  ... ... ... ... ... уын ... ...  Ол
үшін шаққан бойда, әрі кеткенде екі минуттан асырмай, қарақұрт шаққан  жерді
дереу ... ... ... ... ... күйдіру  керек.  Денеге  толық
сіңіп үлгірмеген у сонда бұзылады да әсері ... ... Бұл — өзен ... ұқсас, өрмекші тәрізділер  класына  жататын  улы
жәндік (5 сурет). Қыршаяндардың 750-ге тарта түрі ...  ...  ... ... 13 түрі ... ...  да  ...  көп.  Қыршаянның
тұрқы 20 сантиметрге дейін жетеді.  ...  екі  ...  ...  ...  құралады.  Құрсақ  бөлігі  бунақталған  болады:  ...   ... та,  ...  ...  ...  ...  ...  созылыңқы  келеді.
Қалқанмен қапталған баскөкірегінде екі жұп ортаңғы  үлкен  көз  және  5  жұп
ұсақ қаптал ... ... ... ... ең ... ... екі  жұп  улы
бездің өзекшесі үшкір шаншарға ашылады. ... ... ...  ...  ... жемін (өрмекші, бунакдене) өлтіреді одан мал  (қой,  жылқы)  және
адам  ауыр  сырқаттанады,  кейде  тіпті  өліп  ...  де  ...  ... ... ... жөн.
Қыршаянның ауыз бөлігінде кішірек  қысқышты  күйісаяқ  және  үлкен  қысқышты
тұтқыаяқтар болады, ол солар арқылы қорегін аулап, ...  ...  ...  арқылы  тыныс  алады,  тірілей  ...  жас  ...   ... ... ... ...  ауа  райы  жылы  және  ...  елдерде,
сондай-ақ ылғалды орманда да, құмды  шөл  далада  да,  кез  ...  ... ете ...  2.9 ... ...  ... жәндіктердің негізгі ерекшеліктері

Өрмекшітәрізділер – көпшілігі құрлықта  мекендейтін,  өкпе  немесе  демтүтік
арқылы ауамен тыныс алатын дара жынысты буынаяқты ... ... ... ... –  өрмекшітәрізділерде
мұрт және құрсақ аяқтары болмайды, басында екі  жұп  ауыз  ...  ... ... төрт жұп жүретін аяқтары болады.
Өрмекшітәрізділердің денесі баскөкірек және құрсаққа  айқын  жіктеледі  (тек
кенелердің дене  бөліктері  ...  ...  ...  ...  тұтас
денелі жәндіктер делінеді). Бұлардың бас-көкірек бөлігі кішірек,  ал  құрсақ
бөлігі  үлкен  болып  келеді.   ...   мен   ...   ...   ...... ал қыршаян және отауықтың  қүрсақ  бөліктері  ... ... ... төрт  жүп,  бунақденелі  жәндіктерде  ... ... ... және ... ... ... зәр шығарады.
Өрмекшітәрізділердің қанайналымы мен жүйке  жүйесі  шаянтәрізділерге  ұқсас,
алайда иіс сезу  және  есту  ...  жоқ.  ...  ...  ... ... салады немесе тірілей туу арқылы көбейеді.
Кейбір өрмекшітәрізділерде өрмек  бездер  болады,  олар  ...  ... ...                                  ... дене бөліктері  айқын  білінбейтін,  желбезек  арқылы  тыныс
алып, суда (теңізде, мұхитта, тұщысулы ...  ...  ...  Шаянтәрізділердің   25–30   мың   түрі   бар   деп   ... ...  ...  ...  екі  жүп  ...  ... тыныс алуы және жұмыртқадан дамуы арқылы ерекшеленеді.
Өрмекшітәрізділер — дене бөліктері айқын ... өкпе  ...  ...  тыныс  алып,  басым  ...  ...   ...   жай   ...   ...   60   ...   ...   түрі   бар   деп    ... ... ... ... —  жай  ...  ... ... төрт жұп жүретін аяқтары  болады,  жұмыртқалау  ...  ... ... ... ... — дара ... ...                              ... ...    Қ.,    ...    С.    ...   кітабы.   Алматы,
«Мектеп», 1976.
Әлиев  Ш., Бекенов  А.,   ...  X.  ... ... ... Алматы, «Қайнар», 1975.
Әмірғазиев   Қ. Биологиялық жұмбақтар. Алматы, «Мектеп», 1972.
Бекенов  А. Қазақстанның бағалы аңдары. Алматы, «Білім», 1979.
Жақыпов  А. Түйе   ...   ...  ...   Алматы,   «Қайнар»,
1989.
Жанәбілов   Ш. Қазақша мал атаулары. Алматы, «Қайнар», 1982.
Жұмаділов   Ә.,    ...   А.,    ...    X. ...  ... «Қайнар», 1980.
И о п р и ш   И. Бал — тағам, бал — шипа. ... ... ...    М.     И.,     ...    А.    Зорман — ...   ... ... «Қайнар», 1971.
Қайымов  Қ. Аяулы хайуанатттар. Алматы, «Мектеп», ...  Қ. ... ... Алматы, «Қайнар», 1981.
Қайымов  Қ. Биология және техника. Алматы, ... ...  Қ. ......   ...   Алматы,   «Қайнар»,   1977.
Қайымов  Қ. Зоология  жэне танымдық  ойындар.  ...  ... ...   Қ. ... ... ... ... 1974.
Қайымов   Қ.   Суасты әлемінің айнасы. Алматы, «Қайнар», 1989.
Қыдырбаев    X.,   Бекенов    А.,   ...   ...   ... ... ...  С. Жаратылыстың құпия сырлары. Алматы, 1989.
Махмұтов  С. М. Қазақстан қорықтары, Алматы, «Білім», 1981.
Молдабергенов. А. ... ... ...  ...    Г.    С.    ...   жүргізілетін  бақылаулар   мен
тэжірибелер. Алматы, «Мектеп», 1985.
Салғарин   Қ. Қасапшылық. ... ...   П.  И.,    ...   3.  А.,  ...    В.  Н.  Ағаш  ... ... пайдалы және зиянды насекомдар. Алматы, «Мектеп», 1985.
Хроков   В. Қорғалжын. Алматы, «Қайнар», 1984.
Шайкенов Б. ... ... ... ... ... 1976.
Ысқақов   С.  Табиғатты  қорғау  дәстүріміз.  ...  ...   1973.  
        
      

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зоология сабағында жергілікті жердегі кейбір төменгі сатыдағы жануарларды оқушыларға таныстыру70 бет
Бизнесті модельдеу мен стратегиясы4 бет
Зоология пәнінен сабақтар жоспарлары76 бет
Төменгі сатыдағы жануарлар12 бет
Буынаяқтылар3 бет
Шаянтәрізділердің әр түрлі өкілдері22 бет
Буынаяқтылар типі12 бет
Буынаяқтылар типі. өрмекшітәрізділер класы. кенелер. жіктелуі және практикалық маңызы6 бет
Буынаяқтылар типіне жалпы сипаттама40 бет
Буынаяқтылар, Шаянтәрізділер,Өрмекшітәрізділер19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь