Плазмалық мембрана

Кіріспе
Негізгі бөлім
І. Плазмалық мембрана
1.1 Гиалоплазма
1.2 Клеткалық мембраналар
1.3 Клетка бетінің мамандалған құрылымдары
1.4 Клеткааралық байланыстар

ІІ. Клетканың негізгі органоидтары
2.1 Эндоплазмалық тор
2.2 Гольджи кешені
2.3 Лизосомалар
2.4 Пероксисомалар (микроденешіктер)
2.5 Рибосомалар
2.6 Митохоңдриялар
2.7 Хлоропластлар

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі
Цитология жеке ғылым ретінде өткен ғасырдың соңғы ширегінде пайда болған. Бірақ клетка жөніңдегі ілім XVII ғасырдан басталады, оның тарихы үш ғасырды камтиды. Организмнің клеткалық құрылысының ашылуы микроскоптың шығуьша байланысты.
Микроскоптың шығу тарихы толық анық емес. Бірақ та микроскопты жасап шығаруца көзілдірік өндірісінің кейбір әсерінің болғаны күмәнсіз. Көзілдірік 1285 жьшы Италияда шыққан. Кейбір аңыздарға карағанда алғашқы микроскопты голландиялық оптиктер Янсендер 15.90 жылы жасап шығарған. 1612 жылы Галлилей де микроскопты құрастырған. Алғашқы микроскоп ғылыми зерттеу құралы болмаған, оған ойыншық ретінде қараған. Ағылшын математигі, физигі және механигі Роберт Гук 1665 жылы өзі жасаған микроскоп арқылы тығынның құрылысын қарап, оньщ ұяшықтардан тұратынын анықтаған. Осы ұяшықтарды клетка деп атаған. Сонымен Р.Гук "клетка" деген терминді қалдырған. Бұл қазіргі түсініктегі клетканың ашылуы емес. Кейінірек, осы XVII ғасырда Грю мен Мальпиги микроскопты қолдана отырып өсімдіктердің құрылысын зерттеген.
Чех ғалымы Пуркинье 1840 жылы клетканың ішкі құрамын белгілеу үшін «протоплазма» деген терминді ұсынған болатын. Протоплазма — клетканы құрайтын тірі зат — кариотазма (ядро деген мағынада) мен цитоплазмаға бөлінеді. Бұл екі терминді ғылымға енгізген 1882 жылы полыналық ботаник Страсбургер. Ядродан басқа клетканың барлық ішкі құрамды бөлігін цитоплазма деп атайды.
1. Нұрышев М. Гистология және эмбриология негіздері. Оқулық. Алматы: Қарасай, 2007.
2. Де Робертис Э., Новинский В., Саэс Ф. Биология клетки. М., Мир, 1971.
3. Заварзин А.А., Харазова А.Д. Основы общей щггологии. Л., изд-во Ленингр. университета, 1982.
4. Леви А., Сикевиц Ф. Структура и функции клетки. М., Мир, 1971.
5. Ленинджер А. Митохондрия. М., изд-во Мир, 1966.
6. Мэзия Д. Митоз и физиология клеточного деления. М., ИЛ, 1963.
7. Покровский А.А., Тутельян В.А. Лизосомы. М., Наука, 1976.
8. Ролан Ж.К., Селоши А., Селоіни Д. Атлас по биологий клетки. М., Мир, 1978.
9. Сапаров К. Жалпы цитология негіздері. Алматы, "Санат", 1994.
10. Свенсон К., Уэбстер П. Клетка. М., Мир, 1989.
11. Уиклин Б. Электронная микроскогшя для начинающих. М., Мир, 1975.
12. Уэйли У. Агшарат Гольджи. М., Мир, 1978.
13. Фрей-Висслинг А. Сравнительная органеллография цитоплазмы. М., Мир, 1976.
14. Хэм, Кормак. Гистология, т.І. М., Мир, 1989.
15. Ченцов Ю.С. Общая цитология. М., изд-во Московского университета, 1984.
16. Ченцов Ю.С., Поляков В.Ю. Улътраструктруа клеточного ядра. М., Наука, 1974.
17. Миронов А.А. и др. Совремекные представления о структуре и функции пластинчатого комнлекса. Цитология, т. 40 № 6, 1998
        
        ЖОСПАР


Кіріспе                                                                 ... ...      І. ... ...      1.1 ...                                                    5
      1.2 ... мембраналар                                          6
      1.3 ... ... ... ...                         8
      1.4 ... байланыстар                                       9


      ІІ. ... ... ...      2.1                        ...                         ...      2.2                          ...                          ...      2.3                                                      ...      2.4                 ...                 ...      2.5 ...      2.6 Митохоңдриялар
19
      2.7 ...                                                          ... ... ...                                   ...      ... жеке ғылым ретінде  өткен  ғасырдың  соңғы  ширегінде  ... ... ... ... ілім XVII ... ... оның тарихы  үш
ғасырды  камтиды.  ...  ...  ...  ...  ... ...      Микроскоптың шығу тарихы толық анық емес. Бірақ та  ...  ...  ...   ...   кейбір   әсерінің   болғаны   күмәнсіз.
Көзілдірік 1285 жьшы ... ...  ...  ...  карағанда  алғашқы
микроскопты голландиялық оптиктер Янсендер 15.90 жылы жасап  шығарған.  1612
жылы Галлилей де микроскопты құрастырған. Алғашқы микроскоп  ...  ... ... оған ... ... ...  ...  математигі,  физигі
және механигі Роберт Гук 1665 жылы өзі  ...  ...  ...  ...  ...  оньщ  ...  ...  анықтаған.  Осы  ұяшықтарды
клетка деп атаған. ... ...  ...  ...  ...  қалдырған.  Бұл
қазіргі түсініктегі клетканың ашылуы емес. Кейінірек, осы XVII  ғасырда  Грю
мен Мальпиги микроскопты қолдана отырып өсімдіктердің ... ...      Чех ... Пуркинье 1840 жылы клетканың  ішкі  құрамын  белгілеу  үшін
«протоплазма»  деген  терминді  ұсынған  болатын.  ...... тірі зат  —  ...  ...  ...  ...  мен  цитоплазмаға
бөлінеді. Бұл екі терминді ғылымға  енгізген  1882  жылы  полыналық  ... ... ... ... ... ішкі ... ...  цитоплазма
деп атайды.














































      І. Плазмалық  мембрана


      ... ... ... ... ... plasma — ...  lemma
- кабықша)  мембраналардың  ішінде  ерекше  орын  алады;  ...  ...  оның  ...  ...   тікелей   байланысуын   ...   ... ... 7,5 нм. ...  ...  ...  қабілеті  кем
болғандықтан,  плазмалық  мембрана  электрондық  микроскоп  пен  электрондық
микроскопиялық зерттеулерге материалды  ...  ...  ...  ... ...      Плазмалық мембрананың негізгі  ...  ...  ...  (40%  ...  (60%  ...  және  көмірсулар  (10%   жуық).   Плазмалемма   басқа
мембраналарға  ...  ...  бай  ...  оның   ...  май  ...  ...  болады.  Плазмалық  мембрананың   құрамына
кіретін  белоктардың  құрамы  ...  ...  көп  ...   ... ... түрлі болады. Плазмалық мембрананың  құрамында  30-ға  жуық
түрлі ферменттер анықталған, ал жиі ... Na+  және  К+  ... ...  Mg-re  тәуелді  АТФ-аза,  5ä-нуклеотидаза,  сілтілі
және қышқыл ... ...  ...  ...  ...   ...   ...   алу   тізбектерінің   фермеиттері    ... ... ... ал  ...  ...  ...  мен  ...  тасымалдаушы  тізбектің  элементтері   плазмалық
мембранасында ... ...  ...  ...  ең  маңыздысы  Na+
және К+ иондарымен белсенділігін артыратын  Mg-re  тәуелді  ...  ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарады.
      Плазмалемманың сыртқы бетінде мембрананың кұрамына кіретін белоктармен
байланысқан  ...  ...  -  ...  мен  ...  ...  молекулалары   болады.   Бұл   мембрана   үстіндегі
комплекс, немесе гликокаликс (грекше kalyx - ... бір және  ...  ...  жақсы  жетілген.   Сол   сияқты   өсімдіктердің
клеткаларында да ... ...  ...  ...  ...  ...  клеткалардың  беткі  аппаратының   рецепциялық   ... рөл ... ... мембрананың  бос  беттерінде  гликокаликстің
көмірсу  ...  ...  ...  антенналарға  ұқсас  тармақталған
олигосахаридтік  тізбектер  ...  ...  ...  ...   ... ...  Гликокаликс  деген  терминді  1963  жылы  Беннет  ұсынған
болатын.
      ... ... ... диффузиясының  жылдамдығы  кемиді.  Са++
немесе  Mg+  иондарының   ...   ...   ...   ... ... ферменттер болуы мүмкін. Бұл ферменттер  түрлі  заттардың
(полисахаридтердің, белоктардың, майлардың тағы ...  ...  ...  ...  Осы  ...  ...  ...  күйінде   плазмалық
мембрана арқылы өтіп, клеткаға сіңеді.
      ... ... ... ішкі  кұрылымының  құрамын  да  ... ... ... ... ... отырады.  Плазмалемманың  ішкі
бетіне жанасып, цитоплазманың беткі бөлігі немесе кортикалық (грекше  cortex
— қабық)  қабат  жатады.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  элементтері  —   микрофиламенттер   ...  көп  ...  ...  ...  ...  фибриллалық
компоненті  актиндік  микрофибриллалардың  торы.  Кортикалық  қабат   клетка
бетінің  түрлі  өсінділерін  ...  ...   ...   тегіс   болып
көрінетін  клеткалардың  бос   беті   ...   ...   ...   ...  ...  саңылау  мен  ойыстар,  екіншілерінде  псевдоподиялар
(жалған  аяқтар)  деп  ...  ...  ...  ...  ... ... Бетінде катпарлар болатын клеткалар да  кездеседі.  Тірі
клеткалардың беті ... ... ... ... ... ...  сияқты
болып байқалады. Плазмалық мембрана көптеген маңызды биологиялық  функциялар
атқарады. Олардың ішіндегі ең бастылары — қорғау  функциясы  мен  ... ... ... су мен ... және  төменгі  молекулалық
заттары  пассивті  ...  ...  мен   осы   ...   ...  ...  белсенді  түрде  өткізу   және   жоғары   молекулалық
қосылыстар мен комплекстерді тасымалдаудың түрлі формалары ...  ... ...  ...  плазмалық  мембрана  клеткалардан  сыртқа  шығаруға
қатысады. Сонымен бірге биополимерлердің клетка ... ...  ...  ... ...  ...  клетканың  ішіне  хабар  өткізетін  түрлі
рецепторлар орналасқан.


      1.1 ...      ...  ...  hyaline  —  ...  негізгі   плазма,   немесе
цитоплазманың матриксі, клетканың маңызды  ...  оның  шын  ...  ...  ...  ...  ...  ...   гомогенді
немесе электрондық тығыздығы төмен ұсақ дәнді зат болып байқалады.
      Гиалоплазманың құрамында ... ... ...  мен  ... ферменттері  болады.  Бұлар  эукариондық  ...  ...  ...   ...   ...   ...   ...   ферменттеріне
гликолиздің     ферменттері,      ...      ...      ...   ...   және    ...    ...    қосылыстардың
метаболизмінін ферменттері жатады. Матриксте РНҚ  мен  ...  ...   ...   белсенділігін   арттыратын    ферменттер    де
орналасқан. Клетканың ... және ... ...  де  ... мен ... ...      ...  барлық  клеткалық  құрылымдарды  біріктіріп  ...  ...    ...    ...    ...     қамтамасыз     етеді.
Аминқышқылдарының, май  қышқылдарының,  нуклеотидтердің,  қанттардың  ... ... да іске ... ...  ...  ... онан ... митохондрияларға, ядро  мен  вакуольдарға,  иондардың  ағысы
үнемі жүріп отырады.  Гиалоплазма  АТФ  ...  ...  ... ... май ... сияқты қоректік заттар  да  жиналады.  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... өзінде әркелкі ғана емес, бір клетканың өзінде де  ... ...      1.2 ... ...      1955 ... ... клетканы коршаушы мембраналардан басқа  эукариондық
клеткалардың бәрінде клетканың ... ...  ...  ... ... анықталды.
      Цитомембраналар  ...  ...  ...  компоненттерінін  бірі.
Цитомембраналар жеке элементтерден тұратын,  бір-бірімен  өзара  әрекеттесіп
біртұтас  күрделі  жүйе  ...  ...   ...   ...   ... құрылым.
      Шығу тегіне, құрылысына және атқаратын қызметіне  қарай  мембраналарды
бірнеше түрлі  топтарға  ...  ...  ...  мембрана,  сыртқы
клеткалық мембрана), ядролық мембрана (ядро қабықшасы),  миелин  қабықшалары
— мембраналары,  вирустар  мен  ...  ...  ... митохондриялар мен хлоропласидтердің мембраналары.
      Құрылысы мен құрамы  ...  ...  ...  ...  ... болады: олардың  орташа  қалыңдығы  7  ...  тең,  ...  ...  ...  және  олар  ...  ...  ...   ұштары   ұштасып   көпіршіктер   құрайды.   ...   ...  ...  ...   белгілі   айырмашылықтары   да   ...  ...  ...  рөл  ...  ...   (шар)   ...  және  ...  интегралдық   белоктар.   Белоктардың   мөлшері
мембраналардың  типіне  байланысты  айнымалы  болады.  ...  ... аз, ал ... ... ... ет талшықтарында 65% белоктар  және  15%
липидтер  болады.  Бауыр  клеткаларының  мембраналарының   85%   ... ал ... мен ... 10% ...      ... ... ... гликолипидтер  мен  стеролдар.
Фосфолипидтердің  молекулалары   полярлы   ...   және   екі   ... ... ... ... мен  көмірсудың  қосылысы  болып
есептеледі. Фосфолипидтер ... ... басы  мен  ...  ... ... ... ... жататын спирттер. Бұлардың ішіндегі  ең
көп тарағаны холестерол. Бұның молекуласы толықтай бейполярлы;  осы  белгісі
жағынан фосфолипидтер мен гликолипидтерден өзге ...  ...  ...  саны  әркелкі,  олардың   түрліше   болуы   мембраналардың
кұрылысына әсерін ... ... ... құрамының маңызы  зор,
әдетте олар  фосфатидилхолинге  бай  келеді.  Сонымен  бірге  ... ... ... саны ...      Белоктар  өзіндік  табиғат  туғызады,  ал   ерекшелік   өз   ...  ...  ...   ...   Клеткалық   мембраналарда
мыңдаған  түрлі  белоктар  кездеседі.  Бұлардың   ішінде   таза   ...  ...  ...  ...  ...  ...  да   ...  әр  түрлі  заттарды  тасымалдап  ...  ...  ...  ...  я  ...   ...   ... гидрофильді каналдар, немесе поралар болады деп  жорамалдайды.  ... ... ... өтіп ...      ...   ферменттік   белоктар,   ...    ... т.т. ... ...  ...  мембраналарда  гликопротеиндер
де  болады.  Белоктар  липидтермен  қосылып  комплекстер  кұрайды.  ... ... ...  ...  ...  өткізгіштіктіңбарьері
(тосқауылы)   пайда   болады;   өткізгіштік   барьерінің   болуы   ... ...  ...  ...  ...  белоктар  өздеріне  тән
молекулалық  конфигурациясының  ...  ...   ...   ...      Биологиялық  мембраналардың   кейбір   ...   ...   ... ... ... Олардың бірі мембраналардың  қозғалмалығы,
оның шегінде молекулалар биқабат жазықтығында  еркін  қозғалып  жүре  ... ... тағы да бір  ...  суда  ерігіш  молекулалар  олар
арқылы өте алмайды.
      Мембраналар  ...  ...  деп  ...  ...   түйық
бөлмелерге бөледі.  Цитомембранамен  шектелген  клеткалық  бөлмелер  әркелкі
пішінді болады - ... ... ... ... ...  ... ... мембраналар жалпы есеп бойынша клетканың  барлық  массасының
үштен бірін немесе тең жартысын құрайды.  Клеткалық  мембраналардың  негізін
қос  ...  ...  ...  ...   ...   ...   есімімен
байланысты.
      1895 жылы Овертон молекулалардың клетка ішіне өту ...  ... ... ... ... Осы ...  ...  ол
мембраналарда липидтік  қабаттың  болатындығы  жөнінде  анатомиялық  тұжырым
жасаған.  30  ...  ...  1927  жылы  ...  ...  мен  ... мембранасын зерттеп бұл түсінікті  қуаттаған  болатын.  1935
жылы Давсон-Даниелли гипотезасы шыққан. Бұл гипотеза бойынша плазмалық  ... ... ... ... бір-бірінің үстінде  орналасқан
екі қабатынан  тұрады.  Осы  күрделі  липидтік  ...  ... ...  ерігіш  полярлы)  және  гидрофобты  топтар  болады.  Бір
қабаттың  гидрофобты   беті   ...   ...   ...   ... полярлы  топтар  осы  екі  қабаттың  бетін  ...  Олар  ... ... ...      ...  бұл  гипотеза  бойынша  клеткалық   мембрана   үш   қабаттан:
фосфолипидтік  қабаттардан  ...  бір  ...  ...   және   ... ... екі ... орналасқан екі белоктық кабаттан  тұрады.  Бұл
гипотеза мембраналарды электрондық микроскоппен зерттеген кездегі  көріністі
түсіндіреді.
      ... мен ... ... ...  ...  ...  түсіндіргенмен,  белоктардың   орналасуын   түсіндірмейді.   Белоктар
липидтердің бетінде қабат құрап орналасады деп жорамалдаған ...  ...  ...   ...   байқауларға   сәйкес   ...   ...  ...  ...  липидтермен  мықты  байланыста  болады.
Мембрана көптеген заттарға ...  ...  ...  ...  ... ... жылдамдығы су ерітіндісіне қарағанда 108-109 есе  төмен.
Мембрана  арқылы  кедергісіз  өтетін  молекулалар  мен  ...   ... ... ... ... ...  заттар)  бұл  молекулалар
мен иондардың мембрана арқылы етуіне әсер етпейді. Осы фактілерді  түсіндіру
үшін Давсон мен Даниелли 1955 жылы ...  ...  ...  ... деген жорамал жасаған. Бірақ бұл модель  мембраналар  туралы  ... ... ... ... ...      ... ...  клеткалық  мембрана  екі  сыртқы  электрондарға
тығыз қабаттар мен ... ... ... тұратын үш қабатты  құрылым  екенін
көрсетті. Үш қабатты клеткалық мембрана элементарлық (жабайы)  мембрана  деп
аталды. Бұл  құрылым  ...  мен  ...  ...  (белок-липид-белок)
моделіне сәйкес келеді.


      1.3  ... ... ... ...      ... ... және оған жанаса  орналасқан  цитоплазманың  қабаты
кейбір клеткаларда түрлі мамандалған құрылымдар ...  ...  ... ... ...  жанасу  беттерінде  (десмосомалар,  синапстар
т.б.) ... ... бос ...  (мысалы,  микробүрлер,  кірпікшелер  мен
талшықтар) жиі байқалады.
      ...  ...   ...   ...   бетінің   мамандалған
құрылымдарын клетканың бос  (апикальдық)  бетіндегі,  жанасқан  клеткалардың
бетіндегі және клеткалардың  ...  ...  ...  ... ...      Жануарлардың клеткаларының  көпшілігінің  плазмалық  мембранасы  түрлі
құрылымдық өсімділер  құрайды.  Солардың  бірі  —  ...  ...  ...  ...  плазмалық   мембранамен   шектелген
цитоплазманың өсінділері екенін анықтады. Бұл құрылымдар  әртүрлі  қызметтер
атқарады. ... ... ... - ...  ...  ... да ... алмасуға  белсенді  қатысатын  клеткалардың  бетінде  көп
болады. Мысалы, асқорыту жолының кілегейлі ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Дәнекер   ұлпалық
клеткаларда   да   байқалады   (фибробласттарда,   лейкоциттерде).   ...  ...  ...  ...   калыңдығы   100   нм
шамасында. Саны мен ... ... ...  ...  түрліше.  Әсіресе,
ішек және бүйрек эпителийінің тарақша көмкермесінде  (щеточная  ...  ... ... ... ... дегеніміз, клетканың апикальдік  бетіндегі
микробүрлердің  жиынтығы.  Ішек  эпителийінің  бір  клеткасында  3000  ... ... ... 1 мм2 ... ... саны  ...  ...  Микробүрлердің  аралығында   гликокаликстің   қалың   қабаты
орналасқан.   Бұл   ...   ...    ...    ...    ...  ...  ...  дисахарозалар)  болады.  Микробүрлердің
жиырыла алатын қабілеті бар. Микробүрлер  аз  болса  да  клеткалардың  ... де ... ...  ...  клеткаларында,  өт  қабының,
жатырдың, сары уыз қапшығының, бауыр клеткаларының т.т. эпителийінде.
      ... ... ... тағы да бір типі  ...  мен
талшықтар. Бұлардың жуандығы (диаметрі  0,2  мкм  жуық)  мен  ...  ...  ...  органеллаларының  осы   екі   типін   біріктіріп
ундулиподия деп ...  ...  мен  ...  ...  мембранамен
қапталған, базальдық  денешікпен  байланысқан  микротүтікшелердің  ... ...  мен  ...  ...  клеткаларында  кең  тараған;
өсімдіктерде аталық жыныс клеткаларында кездеседі;  жалаңаш  тұқымдылар  мен
жабық  тұқымдыларда  бұлар  ...  ...   ...   ... мыңдаған кірпікше болады.
      Кірпікшелер  мен  талшықтар  ұзындығы  және  ...  саны  ... ... ... 5-10 мкм, ... 150 мкм және  ... артады.


      1.4 Клеткааралық ...      ...  ...  ...  ...   мен   ...  ...  өзара  байланысы  клеткааралық  ...   ... ... ... ... ...      Клеткааралық байланыстардың бірнеше  ...  ...  ...  жай
клеткааралық   байланыс   (құлып   және   саусақ    тәрізді    ...  ...  ...  ...  тәрізді   десмосомалар,   санылау
тәрізді байланыс (1-сурет).
      Жай   ...   ...   ...   ...   ...   ерекше
құрылымдарды құрамастан өзара байланысады.  Бұндағы  клеткалардың  байланысы
жай байланыс арқылы камтамасыз  етіледі.  Екі  ...  ... 15-20  нм  ...  ...  болады.  Жай  байланыстан  басқа
клеткаларды  өзара  байланыстырып  бекітетін  арнаулы  ...  ...  ... деп ... құрылым.
      Тығыз  ...  Екі  ...  ...  ...  ... ... ... жабысып, қалындығы  2-3  нм  бір  жалпы  қабат
кұрайды. Байланыстың аймағы ... мен ... ...  ... ми ... ... ми клеткаларына қаннан заттардың  еркін
диффузиялануына кедергі болып  гематө-энцефальдық  тосқауыл  ...  ... ... ... ... болады.
      Десмосомалар — эпителийлік клеткалардың көбіне тән. Десмосома  (грекше
desmos — байланыс, soma — ... ара  ...  30-50  мкм  екі  ... ... ... диаметрі  0,5  мкм-ден  екі  дөңгелек
немесе сопақша ... ... ... ... ...  ... тоно-фибриллалар бекитін тығыз пластинка болады.
      ...  ...  ...  ...  ...   ...   ... заттарды  тікелей  жеткізуге  қатысатын  құрылым.  Байланыстың  бұл
түрінде екі көршілес клеткалардың плазмалық мембраналарының  арақашыктықтары
2-3 ... ...      ...   клеткалардың   мембраналары   коннексондар   деп   аталатын
құрылымдармен ... ...  -  ...  ені  2  нм  каналы  бар,
молекулалық массасы 20 мындай коннектин белогінен  тұратын  ...  ...      ...  ...  ...  ...   клеткалардың   функциялық
ерекшелігіне байланысты ... ... ... ...  ...  мембрананы
тесіп  өтетін   коннексондар   болады.   ...   ...   ... ... ... дәл ...  орналасып  біртұтас  жүйе
құрайды.
      ...  ...  ...   бұл   типі   ... Бұл ... ... рет И. Н. ... (1881)  жазған  болатын.
Плазмодесмалар кершілес екі клетканы байланыстыратын жіңішке  түтік  тәрізді
цитоплазмалық  ...  Осы   ...   ...   ...   кершілес
клеткалардың  плазмалық  мембраналарына  ...  ...   ... ... ...  ...  ...  өтеді.  Сонымен,  кейбір  өсімдік
клеткаларында   ...   ...   ...    гиалоплазмасын
байланыстырып тұрады. Плазмодесмалардың маңызы зор. Қүрамында ...  ... ... және ... ...  бар  ...  ...  ағысын
камтамасыз етеді. Сонымен бірге плазмодесма аркылы  клет-каларға  өсімдіктер
вирустары да таралады.










                                    






   ... ... ... ... ... (Ю. ...          - жай байланыс; 2 - кұлып; 3 - тығыз ... ...                4 - ... 5 - саңылау тәрізді байланыс.






      ІІ. Клетканың негізгі органоидтары


      2.1 ... ...      1945  жылы  ...  Клод  және  Фуллман  фибробластлердің  өте   жұқа
кесіндісін  электрондық  ...  ...  ...  ...  ...   ... атау үшін эргастоплазма (Дальтон және басқалар),  вакуольдық  жүйе
(Де  Робертс),  α  және  β  -  ...  ...  ...  ... 1953 жылы Портер оны эндоплазмалықтор  (эндоплазмалық  ретикулум)
деп  атаған.  Кейін  эритроциттер  мен  бактериялардан  ...   ...  де  ...  Бұлшық  ет  клеткаларыңдағы   эндоплазмалық   торды
саркоплазмалықтор деп атайды, ол  ...  ...  ...  ... ... ... бар.
      Эндоплазмалықтордың ... мен  ...  ...  ...  ... ... Эндоплазмалық тор  белоктық  алмасуы  жоғары  ...  ... ... ... ... безінің ацинустарының клеткаларында,  бауыр
клеткаларында).   Сперматоциттерде,   лейкоциттерде,   ішек    крипталарының
эпителийінде, бүйрекүсті бездің ... ... ...  эндоплазмалық
тор нашар жетілген. Көптеген байқаулар  бойынша  эндоплазмалықтордың  жетілу
жеделдігі клетканың жіктелу дәрежесіне  ...  ...  да  ...  ...  Эндоплазмалық  тордың  жіктелу  жеделділігі  мен  ...   ... ... байланысты өзгереді.
      Эндоплазмалық  тордың  клеткалық  кабырғасы,  ...   және   ...  ...  сияқты,  липопротеиндік  мембранадан  тұрады.  Бірақ
эндоплазмалықтордың  мембранасы  жұқа  (5-6  нм),  ...  және  ... ... ал  ...  ...  ...  ...  ал  олармен
байланысты холестерин жоктың қасында, сол сияқты белоктарда ...      ...  тор  мен  ядро   ...   ...   ... ядро ... ...  деп  аталатын  тесіктердің  болуы.
Эндоплазмалық ... ... ... ...      ... екі түрін ажыратады:
      1) ... ... ...      2) тегіс, немесе агранулалық.
      ...  ...  ...  ...  ...   ... . ... эндоплазмалық тор кейде  эргастоплазма  деп  аталатын
цитоплазманың  базофильдік  учаскесіне  сәйкес  келеді.   Бұл   ... ... ... РНК көп ... байланысты.
      Эндоплазмалық тордың мембраналарымен байланыскан рибосомалар клеткадан
шығарылатын белоктарды синтездеуге қатысады. Сонымен бірге  клетка  ... ... ... ......  синтездейді.  Эндоплазмалық
тордың  қуыстарында  жиналған  белоктар  Гольджи  аппаратының  ...  онан  олар  ...  ...   ...   ...   ...      Гранулалық эндоплазмалық, торда триглицеридтер синтезінің  ферменттері
де   кездеседі.   ...   ...   тор   ...    жүйесінің
мембраналары мен плазмалық мембрананың  түзілетін  ...  ...  ... ... ... синтезделеді.
      Агранулалық,, немесе тегіс, эндоплазмалық.  тор  үсақ  вакуольдар  ...  ...  ...  мембраналардан   түрады.   Стероидтарды
бөлуші клеткаларда агранулалық эндоплазмалық  тор  ...  ...  ... бездердің кабық затының клет- каларында.
      Эндоплазмалықтордың  аталған  екі  түрі  ...  ...  ...  ...  ...   бір-бірінен   үлкен   өзгешелікті   ...  ...  ...  ...   ...   ...  оның  белоктар  синтезіне  қатыспайтынын   көрсетеді.   Агранулалық
эндоплазмалық  тордың  ...  ...  мен   ...   ...   ...   ...    торды    қоршаған    ...   ...   ...   ...    ететін    клетканың
циркуляциялық жүйесі деп те қарастырады.
      ... ... тор ... ... биохимиялық. процестерге  —
белоктардың,    май    ...    ...     ...  ...  ...  процестері  мен   қаңқа   бұлшық
еттерінің жиырылуына қатысатын мультифункциялық ... - көп) ...      ...   ...   ...    ...    ... өсімдіктердің вакуольдері,  немесе  тонопласт,  пероксисомалар,
немесе микроденешіктер және ядроның мембранасы.


      2.2 ... ...      Бұл ... ... рет ... невропатолог Камилло  Гольджи  1898
ж. ашқан. Осы органелла  жануарлардың  ...  ...  ... Көп ... ... ... болуы  әдеттегі  микротехниканың
әдістерімен  анықталмаған.   Электрондық   микроскопия   ...   ... ... да ... ... Гольджи кешені  эукариондық
клеткалардың бәрінде болатын мембраналар жүйесі (2 ...      ... ... ... ... екі ...  ажыратады:  тор  тәрізді
және диктиосомалық. Диктиосоманың аудармасы «торлы дене» (гректің диктион  -
тор және сома - дене ... ... ... ... бұл ...  ... ұқсастығы жоқ. Диктиосомалар  тордың  жеке  ...  ...   ...    ...    клеткаларында,    эмбриондар    ұлпаларының
клеткаларының көпшілігінде оның  диктиосомалық  формасы  жиі  ...  ... ... ... тор  ...  ...  ...  клеткаларына
тән.









        2-сурет. Бақаның ащы ішегінің клеткаларындағы Гольджи ...                 (Ю. ... 1. ... 2. ... кешені.




















 3-сурет. Теңіз шошқасының жұлын ганглийінің клеткаларындағы Гольджи кешені
  (Ю. ... 1 — ... 2 — ... 3 — ... кешені; 4 — клеткалар
                             ... ...      ...  ...  зерттеулер  Гольджи   кешенінің   төменгі
бөлімдерді құрайтынын анықтады:
      1) жұп, ... ... ... жалпақ цистерналар  жүйесі;  2)
қысыңқы  келген  цистерналардың  ұштарында  жайғасқан  ...  ...  ... 3) ірі ...  ...  үлкендігі  0,2-0,3  мкм
жетеді. Гольджи кешенінің компоненттері  өзара  байланысты  және  бір-біріне
айналуы ...      ... ... мембраналары клетканын басқа органоидтарындағыдай үш
қабаттан  тұрады.  Гольджи   кешенінің   ішінде   ...   ...  және  оның  ...   ...   ...   жүйесінің
болатыны байкалған.
      Гольджи  кешенінің  ультракұрылымы   ...   ...   ... мен ... да ... болады.
      Цистерналар текшесінің дөңес және ойыс беттерін ажыратады. Дөнес ... ... ... ал ойыс аймағы секреттің бөлінетін  орны  деп
қарастырады (4  ...  ...  ...  ...  ...  секрет
гранулаларының қалыптасуымен  байланысты  екенін  ...  ...  ... мен микрокөпіршіктерге жиналады, бірте-бірте пісіп  жетіліп  ірі
вакуольдерге келеді.
      ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... қосылып кетеді де, секрет сыртқа шығарылады.  Клетканың  секрет
бөлу  процесі  ...  ...  ...  ...  ...  байқалады.
Секрет  бөлінгеннен  кейін  Гольджи  кешені  редукцияға  ұшырайды.   Гольджи
кешенінің  қызметі  ...  ...   ...   ...     ...     ...     полисахаридтердің     ... ...  ...  соғатын  полисахаридтердің  белоктармен
өзара  байланысы  ...  ...  ...  ...  ...   ...  бөлу  ...  қатысады.  Сонымен  бірге  лизосомалардың
қалыптасуы да жүреді.


      2.3 ...      ...  1955  жылы  швед  ...  Де   Дюв   дифференциалдық
центрифугалау әдісінің көмегімен ашқан. Лизосомалар (гректің lisis -  ...  -  ...  ...  және  ...   ...   ...  мен  ...   клеткаларына   тән.   ...   ... ... ... ... ... арқылы  көруге  болады.
Лизосомалардың   тығыз   денешік,   ...   ...   ...   ...  денешік,   цитосомалар,   цитосегресомалар   т.б.   ... ...  бар.  Бір  ...  ...  саны  ...  ...  Лизосомалар  үлкендігі  100  нм-дей  бір   қабатты   ...  ...  ...  ...   ...   толы   ...                                    

           ... ... ... ... (Ю. ...  ... ... Д - дистальдік бөлігі; В - вакуольдар; Ц – ...     ... ... A – ... ... (Ю. Ченцовтан).


































      2.4 Пероксисомалар (микроденешіктер)


      Пероксисомалар  ...  ...  бар  бір  ...  ... ... ... нуклеоид деп аталатын,  бірақ  бактериялардың
нуклеоидтарына ... ... ... ... ...      ...  карапайымдарда,  төменгі  сатыдағы  ...   ...   ...   ...   ...   ...    ... кабілеті бар жасыл бөліктерінде байқалған.  Жоғарғы  сатыдағы
омыртқалы  жануарлардың  бауыры  мен  бүйректерінде   ...   ...  ...  ...  тордың  цистерналарының   маңында
жайғасады;  осы  жүйеден  пайда  болады.  Сүт   ...   ...   ... ...  диоксидының  метаболизмімен  байланысты  ферменттер
(оксидаза, ура-токсидаза, Д-аминқышқылдарының  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сутегінің  қос  тотығын  (Н202)
түзетін  болса,  каталаза  оны  ыдыратады.  Н202  ...  ұшын  улы   ... ... каталазасы маңызды корғаныш  рөлін  атқарады.
Сүтқоректілер  мен  инфузория  Jetrahymena  —   да   ...   ... ... қатысады.
      Жапырақ клеткаларындағы пероксисоманың маңызды  қызметі  фотосинтездің
қараңғылық ... ... ...  өнімдерін  тотықтыру;  жапырақтың
пероксисомалары мен хлоропластлардың арасында тығыз байланыстың барлығы  жиі
кездеседі.


      2.5 ...      ...  ...  ...   ...   ...   бірі
рибосомалар — тығыз бөлшектер, Паладтың гракулалары деп аталады.
      ... - ... мен  ...  ...  ... 15-25  нм  өте  ұсақ  ...  ...  Эукариоттар  клеткаларында
рибосомалардың екі популяциясы байқалады:  гранулалық  ...  ... ... ... және ... бос орналасқан.
      Гранулалық эндоплазмалық торы нашар жетілген клеткаларда (эпидермистің
базальдық клеткаларында, кек ... мен ... ...  плазматоциттерінде)
көбінесе  цитоплазмада  бос  ...  ...  ...  Гранулалық
эндоплазмалық  торы  жақсы   жетілген   клеткаларда   рибосомалар   көбінесе
мембраналармен  ...  ...  ...  ...  ядро   қабықшасының
сыртқы бетіне бекіп тұруы да ... ... ...  өздерінің  физика-
химиялық   және   ...    ...    ...    ...  ...  ...  ...  мен  хлоропластларда  да
болады. Аталған бұл  органоидтардағы  рибосомалар  ұсақ  ...  ...  ... ... ... ... ...      Биохимиялық  талдау  рибосомалардың  белок   пен   РНҚ-дан   ...  ...  РНҚ  ...  ...  8О%-90%  құрайды.   Түрлі
клеткалардың белоктарының аминқышқылдық құрамы ұқсас ...      ...   Mg++,   ...   ...   дезоксирибонуклеаза,
лейцинаминопептидаза, Р-галактозидаза, қышқыл және  сілтілі  фосфатазалардың
болатыны жөнінде мәліметтер де бар. ...  ...  ...  ...  РНҚ  ...  көмегімен  өзара   сутегі   байланысымен   ...  ...  мен  ...   түрі   ...   ...   мен   ...  ...  Рибосомалар   клетка   ...   ...  ...   ...   ...   ...   синтездеу   процесінде
рибосомалардың бәрі бірдей белсенділік көрсете бермейді.  Белокты  синтездеу
процесіне  ...  ...  10%-не  ...   бір   мезгілде   ғана
қатысады. Зерттеушілердің көпшілігінің мәліметтері бойынша ...  ... ... гөрі ... немесе полисомалар,  деп  аталатын
рибосомалар   ...   ...   ...   Полисомалар    өзара    ... ... ... ... 5-70 ... тұрады.
      Рибосомалар үнемі қозғалыста  болады.  Рибосомалар  митохондриялардың,
Гольджи   ...   ...   ...   мембранаға    бекімейді,
лизосомалардың мембраналарына да ...      2.6 ...      Тірі ...  ...  бір  түрін  екінші  түріне  айналдыратын
күрделі және ұтымды жүйелер болады.
      ... ... ... екі ... ... Оның бірі ... болатын хлоропластлар, екіншісі өсімдіктер  клеткаларында  және
сол сияқты жануарлар клеткаларында болатын митохондриялар.
      ...  ...  ...   ...   ...   ...  ...   тотыктырып,   олардың   ыдырауының   нәтижесінде
бөлінген энергияны пайдалануға  байланысты.  Осы  ...  еске  алып  ...  ...  ...  ...  —  деп  атаған.   Клеткалық
тыныстың органелласы деп ... да ...      ...   бактериялар   мен   көк-жасыл   балдырлардан    басқа
клеткалардың бәрінде де болады. Атап ...  ...  ... ... өсімдіктерде, балдырларда және қарапайымдарда.
      Митохондриялардың ... ... ... бірақ  көбінесе  жіп  немесе
гранула тәрізді ... ... ... де кездеседі: жұмыр, сопақша,  таяқ,
сақина, жұлдыз — спираль тәрізді формалары.
      Митохондриялардың  үлкендігі  де  ...  ...  ...   ... ...  ...  мен  саны  сол  ...  энергияны
қажет етуіне тәуелді.
      Клеткадағы митохондриялардың орналасуы әр түрлі болуы мүмкін. ... ... ...  ...  Әдетте  АТФ  көп  жұмсалатын
учаскелерге  жиналады.  ...  ...  ...   ...  25%-30%  липидтерден  тұратынын  анықтады.  ...   ...  ...  мен  ...  холестерин  және  басқа  липидтер  аз
мөлшерде кездеседі.  РНК  митохондрияның  ...  ...  0,5%  ... жеке алып ... ... оның құрамында  Кребс  циклы  мен
клеткалық тыныс циклының барлық ферменттерінің және  АТФ  ...    ...    ...    ...    ...    анықталды.
Митохондрияларда   табылған   ферменттер    жиынтығының    ...    ...   ...   тотығу   процесінде   маңызды   рөл   атқаратын
цитохромоксидаза  мен  сукцинатдегидрогеназа.  ...  ...  ...  ...  Әрбір  жеке  митохондрияда   жүретін   ... көп саны мен  ...  ...  еске  алмағанда,  70  астам
ферменттер мен ...  ...  ...  ...  мәліметтері
митохондрияларда сутегін тасымалдаушылардың - а3, а, с, е, в, в5,  үш  түрлі
флавопротеиндердің,  ...  (ДПН)   пен   ...   ... ... ... ДНК мен РНК болады.  Ірі  митохондрияларды
кәдімгі  микроскоппен  көруге  болады,  ...   оның   ішкі   ...   ...    ...    арқылы    көрінеді.    ...    ... бір ... ... ... екі ...  ... мембранасы тегіс,  қалындығы  7  нм.  ...  ...  ...  және   ...   ...   мембраналарымен   жалғаспайды.   Ішкі
мембранасының қалыңдығы да 7 нм, митохондрияның ішкі құрамын қоршап  тұрады.
Ішкі ... ...  ...  ...  шын  ...  жүрегі,
оның  энергия  генераторы.  Ішкі  мембранада  ...  ...   және   ...  ...  жүйесі  болады.  Мембраналар  арасында  ені  6-8  нм.
мембраналар аралық кеңістік болады. Ішкі ... ...  тісі  ... ... Оларды кристлар дейді. Кристлардың арақашықтығы 10-20  нм
(5-сурет).




















                                    

       ... ... ... ... (х70.000)
                              (К. ...      ... саны ... ... болмайды, олардың жетілу  дәрежесі
ұлпаның функциялық  белсенділігіне  тәуелді.  Митхондриялардағы  кристлардың
саны клетканың  ...  ...  ...  ...  көп  ...  ... (мысалы, бұлшық ет  клеткаларында)  митохондриялар  кристларының
саны,  энергияны,  аз  қажет  ...  ...  ...  көп   ... өз ...  митохондрия  матриксі  деп  аталатын  сұйық  зат
болады. ... ... ... ... ...  ...  ... мен  май  кышқылдарының  цикліне  қатысатын  ферменттердін  көпшілігі,
нуклеотидтер,  нуклеотидтік  ...  және  ...  ... ... S042) болады. Кейде матриксте электрондарды  өткізбейтін  шар
немесе жұмыртқа тәрізді гранулалар ... Бұл ... Са2+, Mg2+  ...  ...  ...  ...  митохондриялардың   катиондарды   жинай
алатындығының куәсі.  Осы  ...  ...  ...  ... үшін ...      ...   ...    мембранасы    эндоплазмалық    ретикулумның
мембранасына ұқсас.
      ... ... ... де ...  ...  Сыртқы
мембрана электролиттерді, суды, қантты және  ...  ...  ... Ішкі мембрана иондар (Н+, OH-,  N+,  CI-,  K+,  Mg2+)  мен  қантты
өткізбейді. АДФ, АТФ және ... ... ...  заттары  өту  үшін  арнаулы
тасымалдау механизмі қажет ... ... ... бұл ...  ... ...      Себебі,  цитоплазмада  пайда   болған   метаболиттер   ...   ... және  ...  ...  ...  митохондриялар  матриксіне
өтуі керек. АДФ пен фосфат митохондрияның  ішіне  өтуге,  ...  ...  ...   ...   ...   ...   функциясы   клетканы
энергиямен  қамтамасыз  етумен  шектелмейді,   ...   ...   ... ... ...  ...  алмасуында  да  маңызды  ...      ... ... ... затты сіңіру және бөліп шығаруда  митохондрияның
маңызы үлкен;  катиондарды  ...  ...  де  ...  ...  ...  оның  ішкі   мембранасының   молекулалық   ... ... ... ...  ...  мембранада  тәртіпсіз
жатпай, белгілі тәртіппен мембрана ішінде көлденең орналасқан.
      Митохондриялық ДНК ...  ...  ...  ядролық  ДНК-дан  өзге.
Митохондриялық  ДНК-ның  молекуласындағы  гендік  информацияның  мөлшері  ... осы  ...  ...  ...  ферменттер  мен  белоктардың
синтезін   ...   ...   ...   ...    ...  ...  қарағанда  ұсақ,   екінші   сөзбен   айтқанда,
бактериялық рибосомаларға ұқсас.
      ... ДНК  ...  ...  ...  үш  түрін  де  кодтайды:
информациялық,   тасымалдаушы,   рибосомалық.   Ішкі   ...    ... ...  ...  ...  ...  ...  айтқанда,  цитохромоксвдаза,  в-с  ...  ...  мен  ... комплекс.
      Митохондриялардың ДНК-сына барлық гендік қызметтер тән, атап айтқанда,
мутация,  рекомбинация,  ...  ...  т.  б.   ... ... - ... ... камтамасыз ету.

      2.7 Хлоропластлар

      ... ... ... ...  жатады.  Тікелей  аудар-масы
«өзін-өзі  коректеңдіруші  ...  ...  өмір   сүру   ... ... ... кұрушы бөліктерінің  табиғатынан  көрінеді.
СО2,  Н2О,  NO-3,  SО2-4  және  басқа  заттарды  ...   ...   және   ...   ...   ...   ...    ... көп мөлшері керек.
      Жабайы жүйелерде аутотрофтық тотықсыздандыру  НАДФ  ...  ... ... ... ... мен ... ...  осы
жолмен  жүреді.  Биологиялық  тотықсыздандыруға  табиғат  ерекше   кофермент
жасаған,  осымен  анаболизмді  ...  ...  ...  фосфорланған
туындысы  болып   саналатын   осы   коферментті   НАДФ   (никотинамидаденин-
динуклеотид фосфат) деп ...      НАДФ  ...  ...  ...  ...  ...  Қазіргі  аутотрофтык,
бактериялардың көпшілігі тиобактериялар (гректің  theion  —  күкірт)  тобына
жатады.
      ... ... ... ...  қызметі  энергиясы  аз
донорлардан  электрондарды  қабылдап,  оларды  ...   ...   ... ... ... және ...  ...  тапсыру.  Хлорофиллге
тәуелді  жабайы  комплекстер  фотосинтездеуші  қызыл   және   ...   ...  да  ...  Бұл  ...   күкірттік   компоненттер
жинағын электрондар донорлары ретінде пайдаланады. Сонымен бірге I  фотожүйе
деп аталатын фотохимиялық аппаратқа тәуелді.  ...  ...  ...  ...  өмір   сүру   ...   шыңы   деп   ...   ... жүйе II ... ...  электрондардың  доноры  ретінде  суды
пайдалану  тән.  Суды  ол  молекулалық  ...  ...  ...  ...  бар  ...  энергиялық  автономияның  ең  жоғарғы   шыңына
жеткен. Олардың жұмысы үшін су мен күн ... ... Осы ...  ... ... ... ...  Фотожүйелерді  1956  ж.  Эмерсон
байқаған болатын.
      II  ...  ...  ...  судан  НАДН-қа  дейін   көтере
алмайды. Оларды I фотожүйеге  табыстайды.  I  фотожүйе  электрондарды  ... ... ...  ...  ...   ...   ... көптеген қосылыстар қатысатын өте күрделі  процесс.  Фотосинтезде
басты ...  ...  ...  Хлорофилдер  көк  және  қызыл  сәулелерді
сіңіреді, сондықтан да олар жасыл болып көрінеді.  Табиғатта  ... типі ... ... a — ... ... ... мен  балдырларда
және қарапайымдарда болады; хлорофилл b —  жоғары  сатыдағы  өсімдіктер  ...  ...  с  —   ...   ...   мен   ...   ... хлорофилл d — қызыл балдырларда,  ал  бактерио-хлорофилл
—   ...   ...   ...    ...    ...  ...  жүйесі  митохондрияларда   орналасатын   болса,
өсімдіктер  ...  ...  ...  ...  жүйе  —
хлоропластының   мембраналық   кұрылымдарында   ...   ...  ...  қос  қабатты  мембранадан   -   сыртқы   және   ...  ...   ...   ...   ДНК,   ...   ... орналасқан матрикстен (немесе стромадан)  тұрады.  Сонымен  ... ... ... thylacos —  ...  деп  аталатын  бір
мембранамен қоршалған жалпақ қапшықтар - ... ...  ...   ...   ішкі   ...    ...    эквиваленті.
Тилакоидтардың  мембраналарында  АТФ-синтетаза  орналасқан.   ...  ...   ...   ...   ...   ...   бірнеше
тилакоидтар жиылып грана деп аталатын цилиндр тәрізді  ...  ...  ...   Грананың   мембраналарында   екі   ...   ...    ... ... 18 нм ірі және диаметрі 11,5  нм  ...  ... ... ... Фотожүйенің белсенділігі ұсақ  бөлшектерге,
ал ірі суббірліктер II фотожүйеге қатынасы болу керек деген мәліметтер  бар.
Хлорофилл ... ...  және  ...  реакциялар  осы  граналарда
жүреді.  Түрлі  клеткалардың  граналарындағы  тилако-идтардың  саны   ...  сол  ...  ...  ...  саны  да  әр  ... ...  хлоропластларда  (қоңыр  балдырларда)  граналар  болмайды,
олардың орнында граналардың қызметін атқаратын мембраналық жүйе болады. Көк-
жасыл балдырларда ...  ...  де  ...  ... ... ... мембраналардың босаң торында  орналасқан.
Хлоропластлардың құрылымы жарыққа, минералдық қорекке,  ...  ...  ...  және   жыл   ...   ...   Тилакоидтардың
мембраналарын  да  фотосинтездеуші  тізбектің  барлық  компоненттері,   атап
айтқанда, жарық ...  ...  ...  ...  ...  онымен  байланысты  фосфорлау   ферменттері   болады.   ... ...  ...  ...  фиксациялайтын  ферменттер,  фотосинтездің
қараңғылық  фазасына  қажет   Кальвин   ...   ...   ...  фосфорлау   процесі   митохондрияларда   ...   ... ... ... ... ... келеді.
                                    


   ... Арпа ... ... ... (х 40.000) (Добычана
  бойынша): 1 — қос қабықша; 2 - ... 3 — ... 4 — ... 5 —
                              ... ...      ...  ...  ...  процесінің  бір  бөлігі,   атап
айтқанда, ... ...  ...  бөлігі;  екінші  бөлігі  жарыққа
тәуелсіз   қараңғылық   реакциялары.   ...   ...   ...   ...  ...  ...  сутегінің  атомдары  көмір  қышқыл   газының
көмірсуларға  дейін  тотықсыздануы  үшін  ...  ...  ... 6СО2 + 12Н2О → С6Н12О6 + 6О2 + 6Н2О
      Бұл ... ... ... ... молына 672000  кал  энергия
жиналады.
      Хлоропластының   мембраналық    ...    ...    ... ... және АТФ пен ... түзіледі.  Хлоропластының  стромасында
көміртегінің  тотықсыздану  циклының   ферменттері,   порфириндер,   майлар,
каротиноидтар және  ...  ...  ...  ...  ...      Егер  ...  жарықта  болса,  онда  оның  хлоропластларында  крахмал
жиылады,  ал  егер  де  ...  ...  ...  онда  жиналған   крахмал
сахарозаға  дейін  ыдырайды.  Хлоропластлар  жоқ  митохондриялы  эукариондық
клеткалар  ...  да,  ...  жоқ  ...  бар   ...    Хлоропластларда,    митохондриялардағы    сияқты,    ...  ...  ...  ...  ...  тіршілігін  қамтамасыз
ететін екі «қуат станцияларының» құрылысында айқын ұқсастықтардың бар  екені
байқалады, оның бірі күн  ...  АТФ  ...  ...  ...  ...  —  коректік  заттардағы  энергияны   АТФ-тын   энергиясына
айналдырады.
      ... ... ... ... ... ...  ... corata) деп аталатын сары, қызылсары немесе қоңыр пигменттер  болады.
Әдетте  жасыл  ...  ...  ...  ...  ал   күз   ... бұзылғаннан кейін түсті пигменттер көріне бастайды.  Каротиноидтар
күзгі  жапырақтарға  ...  ...  түс  ...  қызыл  түс  өсімдіктер
клеткаларының   ірі   вакуольдарында   болатын   антоциандарға   ... ... ...  ...  ...  езге  ...  Мысалы,  лейкопластар   мен   ...   ...   ...  ...   ...   ...   ...   пигменттері
синтезделетін және жиналатын орны. Лейкопластлардың пішіні әр түрлі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...   нашар
жетілген.  Хлоролпастлар  гүлдер,  ...  ...   ...   ... бірен-саран тилакоидтар кездеседі.
      Хлоропластлар, басқа  ...  ...  ...  ...  қос  мембранамен  қапталған  құрылым  —  пропластидтерден,  ... ... ... ...  ішкі  ...  өсінділері
мен тилакоидтар пайда болады, кейін олар ...  ...  ...  ...  хлорофилдің  синтезі  жүреді  және  ...  ...  ... ... ...                                  ...      ... орталығын 1875 ж. Гертвиг ашқан. Екінші жылы 1876 ж. Эдуард ван
Бенеден аскарида  жұмырткаларының  митоз  ...  ...  ...  бөліну
фигурасының жиегінде кішкене жұмыр  денешіктерді  байқап,  оларды  «полярлы,
немесе ... ... деп ...  ...  Э.  ван  Бенеден  мен  Бовери
клеткалар бөлінген кезде орталық денешіктің бөлінетінін  және  пайда  ... ... ... ... ...  ...  аныктаған.  Клетка
орталығы барлық жануарлар клеткаларына тән. Жоғары сатыдағы  өсімдіктер  мен
төменгі сатыдағы саңыраукұлақтарда және кейбір қарапайымдарда болмайды.
      ...  ...   ...   ...   ...   ... анықтады.
      Центриольдар функциясының бірі кірпікшелер мен талшықтардын  негізінде
орналасатын ... ...  ...  және  ...  ...  ... ... қалыптастыруға қатысады.
      Цитоплазмада  органоидтардан  басқа  клетканың   ...   ... ... ... ...  ...  ...  Олардың  химиялық
құрамы  алуан  түрлі.   ...   ...   ...   ... секреттер мен экскреттер деп ажыратады.














































      ... ... ... 1. ... М.  ...  және  эмбриология  негіздері.  Оқулық.  Алматы:
    ... 2007.
 2. Де ... Э., ... В., Саэс Ф. ... ... М., Мир, 1971.
 3. ... А.А., Харазова А.Д. Основы общей щггологии. Л., изд-во
    Ленингр. университета, 1982.
 4. Леви А., ... Ф. ... и ... ... М., Мир, 1971.
 5. ... А. ... М., ... Мир, 1966.
 6. Мэзия Д. Митоз и физиология клеточного деления. М., ИЛ, 1963.
 7. ... А.А., ... В.А. ... М., Наука, 1976.
 8. Ролан Ж.К., Селоши А., Селоіни Д. Атлас по биологий ... М., Мир,
    1978.
 9. ... К. ... цитология негіздері. Алматы, "Санат", 1994.
10. Свенсон К., Уэбстер П. Клетка. М., Мир, 1989.
11. Уиклин Б. ... ... для ... М., Мир, 1975.
12. Уэйли У. Агшарат Гольджи. М., Мир, ... ... А. ... органеллография цитоплазмы. М., Мир,
    1976.
14. Хэм, Кормак. Гистология, т.І. М., Мир, ... ... Ю.С. ... ... М., изд-во Московского университета, 1984.
16. Ченцов Ю.С., Поляков В.Ю. Улътраструктруа клеточного ядра. М., Наука,
    1974.
17. ... А.А. и др. ... ... о ... и ...    пластинчатого комнлекса. Цитология, т. 40 № 6, 1998  
        
      

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биологиялық мембраналар өтімділігі механизмдері8 бет
Биомембраналар: құрылысы, қызметі10 бет
Гольджи аппараты3 бет
Жасуша туралы13 бет
Клетка қабығының құрылысы9 бет
Клетканың морфологиялық құрылысы24 бет
Цитология лекция тест және бақылау сұрақтары глоссарий оқу құралы46 бет
Бидайдың плазматикалық мембранасындағы Н+АТФ-азаның активтілігін анықтау29 бет
Микроскопирлеудің негізі. өсімдік жасушасының плазматикалық мембранасының құрылысы мен қызметтері4 бет
Балықтардың эритроциттерінің осмостық тұрақтылығына 1,1-диметилгидразиннің әсері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь