Бауырымен жорғалаушылар


КІРІСПЕ

1. Бауырымен жорғалаушылардың класификациясы
және оларға тән белгілер

1.1 Бауырымен жорғалаушылардың класификациясы
1.2 Бауырымен жорғалаушылардың дене құрылысы мен анатомиялық сипаттамасы

2. Бауырымен жорғалаушылардың шығу тегі мен эволюциясы
2.1 Бауырымен жорғалаушылардың эволюциясы
2.2 Қазіргі кездегі бауырмен жорғалаушылар систематилақ топтамасы

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
2.Кенжебаев С. Карашин Ө. Ізденіс жемісі « Вестник высшей школы № 6»
3. Зусман М. Биология развития м-1997
4.Moore RT. (1980). "Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts". Botanica Marine 23: 361–73.
5. Общий курс физиологии человека и животных /под редакцией А.Д. Ноздрачева-М: Высшая школа 1991
6..Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге


МАЗМҰНЫ
Кіріспе
1. Бауырымен жорғалаушылардың класификациясы
және оларға тән белгілер
1.1 Бауырымен жорғалаушылардың класификациясы
1.2 Бауырымен жорғалаушылардың дене құрылысы мен анатомиялық сипаттамасы
2. Бауырымен жорғалаушылардың шығу тегі мен эволюциясы
2.1 Бауырымен жорғалаушылардың эволюциясы
2.2 Қазіргі кездегі бауырмен жорғалаушылар систематилақ топтамасы
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Бауырымен жорғалаушылар жер бетінде тіршілік ететін, жоғарғы сатыдағы
омыртқалылар.
Дөңгелек ауыздылар, балықтар, амфибилер көбіне тіршілігі сумен тығыз
байланысты, төменгі сатыдағы омыртқалылар болса, рептилилер, кұстар және
сүт қоректі жануарлар құрлықта тіршілік ететін жоғарғы сатыдағы
омыртқалылар. Бұлардың ішінде тіршілігінің көп уақыты суда өтетін түрлері
де бар, бірақ ол су ортасында тіршілік етуге бейімделген екінші белгі болып
саналады. Оны палеонтологияның, эмбриологияның, және экологияның көптеген
мәліметтері дәлелдеп отыр.
Олар саусақ қанатты балықтардың жақын тегі стегоцефалдар, немесе
сауытты амфибилер еді. Олар көпшілік уақытын су қоймасында өткізген. Бірақ
тіршілік еткен су қоймасы құрғап калған жағдайда жақын жердегі басқа су
қоймасына жылжып бара алатын және құрлықта бірсыпыра уақыт бола алатын
қабілеті болған. Олардың бір мезгіл құрлықта болуына тас көмір дәуірінің
біркелкі жылы, дымқыл ауа райы әсер еткен. Тас көмір дәуірінің соңғы
кездерінде құрлықта ауа райы өзгерген. Тау пайда болу процестерінің көп
болуы климаттың, сонымен қатар өсімдіктердің алмасуына себепші болған.
Көпшілік жерлерде климат құрғақшылық, континентальды болды. Өсімдік
сабағындағы жылдық сақинаға қарағанда, қыс салқын болған. Осы кезде
өзендермен, балшықтарда өсетін қырықбуын мен папортниктер жойылып, шөл
далалар пайда болған. Сөйтіп, құрғақшылыққа төзімді қылқан жапырақты
өсімдіктер мен саговниктер көбейе бастаған. //Қазақ энцоклопедиясы, 7 том//
Стегоцефалдардың тіршілік етуіне бұл жағдай қолайсыз бола бастайды.
Құрғақшылық олардың денесін құрғатып, тері арқылы тыныс алуға кедергі
жасайды және денесін құрғап кетуден сақтап қала алмайды. Өйткені өкпесі
нашар дамыған, ол организмдегі газ алмасуды толық атқара алмайтын болған.
Стегоцефалдардың көпшілігі Перм дәуіріне жетпей-ақ кұрып біткен. Жер
бетіндегі тіршілік жағдайларының өзгеруі құрғақшылыққа әлде қайда төзімді
жаңа белгілердің пайда болуына себепші болған. Сөйтіп, жануарлар құрлықта
тіршілік етіп, көбеюге мүмкіндік алды.
Алғашқы рептилилер. Котилозаврлар — тас көмір дәуірінің үстіңгі
қабатынан белгілі болған ертеде тіршілік еткен рептилилер.
Мұның көптеген белгілері стегоцефалдарға жақын екенін көрсетеді.
Мысалы, көпшілігінде сегізкөз омыртқасы біреу ғана, мойын бөлімі нашар
жетілген, балықтарға тән иық белдеуінде тері тектес сүйек — клейтрум
болады. Ми сауыты сүйек қорабынан тұрады да онда көз, танау, төбе органының
ғана тесіктері болады. Аяқтары қысқа, маманданбаған. Котилозаврлардың
көпшілігі өсімдіктермен, кейбір түрлері моллюскалармен қоректенген.
//Кенжебаев С.,Карашин Ө.,Ізденіс демісі «Вестник высшей школы №6»//
Котилозаврлар перм дәуірінің орта кезінде жақсы дамып, оның аяқ
кезінде азайып, ал триас дәуірінде мүлдем құрып біткен. Бұлардың орнын
котилозаврлардың жоғары ұйымдасқан және маманданған группалары басқан.
Рептилилердің бұдан кейінгі эволюциялық дамуы өзін қоршаған ортаның
алуан түрлі жағдайына сәйкес бейімделіп қалыптасты. Көпшілік группаларының
скелеті берік, әрі жеңіл болумен қатар, қозғалғыш қасиет пайда болған. Олар
бірте-бірте түрлі қоректерді пайдалана бастайды. Осыған байланысты
аяқтарының, омыртқа жотасының және ми сауытының құрылысында өзгерістер
болған. //Қазақ энцеклопедиясы,7 том//
1. Бауырымен жорғалаушылардың класификациясы және оларға тән белгілер
Бауырымен жорғалаушылардың классификациясы
Бауырымен жорғалаушылар жер бетінде тіршілік ететін, жоғарғы
сатыдағы омыртқалылар.
Дөңгелек ауыздылар, балықтар, амфибилер көбіне тіршілігі сумен тығыз
байланысты, төменгі сатыдағы омыртқалылар болса, рептилилер, кұстар және
сүт қоректі жануарлар құрлықта тіршілік ететін жоғарғы сатыдағы
омыртқалылар. Бұлардың ішінде тіршілігінің көп уақыты суда өтетін түрлері
де бар, бірақ ол су ортасында тіршілік етуге бейімделген екінші белгі болып
саналады. Оны палеонтологияның, эмбриологияның, және экологияның көптеген
мәліметтері дәлелдеп отыр. //Қазақ энцеклопедиясы, 7 том//
Барлық жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ұрықтануы іште болады. Көбеюі
құрылықта, кейбір тірі туатын түрлері (мысалы, кит тәрізділер) суда
көбейеді. Жоғары сатыдағы омыртқалылардың эмбриональдық дамуындағы бір
ерекшелігі ерекше ұрық қабының пайда болуы. Жоғарғы сатыдағы сүт
қоректілерде ұрық қабы бала жататын орынды немесе плацента құрауға
қатысады. Оның өзі өсіп келе жатқан эмбрион мен аналық организмнің
арасындағы органикалық байланысты түзеді.
Бір ұрық қабының амниотикалық деп аталуына сәйкес жоғары сатыдағы
омыртқалылар амниота деп аталған. Ал төменгі сатыдағы омыртқалыларда ұрық
қабы пайда болмайды, сондықтан оларды анамниялар деп атайды. //Кенжебаев
С., Карашин Ө.,Ізденіс жемісі «Вестник высшей школы №6»//
Жер бетінде тіршілік ететін барлық жоғарғы сатыдағы омыртқалыларға тән
белгілер бауырымен жорғалаушылардан айқын байқалады. Олардың миы әлде кайда
жақсы жетілген. Сондықтан бауырымен жорғалаушылардың рефлекторлық әрекеті
күрделі болады. Құрлықта тіршілік етуіне байланысты бұлардың денесі
амфибилер мен балықтарға қарағанда жақсы жіктелген. Әсіресе, басын әр түрлі
бағытта қозғауына мүмкіндік беретін мойын бөлімінің болуы. Денесін құрғап
кетуден сақтайтын терісінде мүйізді эпидермис қабаты мен мүйізді
қабыршақтарының болуы. Өкпе арқылы тыныс алады. Жүрегі мен артериялық
доғасы жақсы жіктелген. Оң және сол қарыншаның арасында перде болады, осы
қарыншадан үш артерия қан тамыры шығады.
Әйткенмен рептилилер жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ішінде нашар
ұйымдасқан организм болып саналады. Аортаның екі системалы доғасына
байланысты, олардың тұлға бөлімінің артерия қаны аралас болады. Дене
жылуының реттелу қабілеті нашар. Дене температурасы тұрақты емес; мысалы
кейбір кесірткелердің актив қозғалысы кезіндегі дене температурасы 14— 32°
градустың арасында болады.
Амфибилерге қарағанда рептилилер көп алуан түрлі және кең таралған
класс. Қазір рептилилердің шамамен 5000—5500-дей түрі белгілі. Олар 4 класс
тармағына, 9 отрядқа бөлі-неді. //Кенжебаев С., Карашин Ө.,Ізденіс жемісі
«Вестник высшей школы №6»//
І-класс тармағы. Алғашқы кесірткелер немесе
Ящерогадылар (Ргоsаuгіа)
1-отряд Тұмсықбастылар (Rһуnсһосерһаlіа).
ІІ-класс тармағы. Қабыршақтылар (Squаmаtа).
2-отряд. Кесірткелер (Lасегtilіа).
3-отряд. Хамелеондар (Сһаmаеlеоntеs).
4-отряд. Жыландар (Орһіdіа).
ІІІ-класс тармағы. Крокодилдер (Сrосоdіlіа) .
5-отряд. Крокодилдер (Сrосоdilіа).
ІҮ-класс тармағы. Тасбақалар (Сһеlоnіа).
6-отряд. Жасырьш мойындылар (Сгурtоdіга) .
7-отряд. Бүйір мойындылар (РІеuгоdiга).
8-отряд. Теңіз тасбақалары (Сһеlоnііdеа).
9-отряд. Жұмсақ терілілер (Тгіоnусһоіdіае).
1.2 Бауырымен жорғалаушылардың дене құрылысы мен анатомиялық
сипаттамасы
Сыртқы көрінісі. Денесінің сыртқы көрінісіне қарай рептилилер үшке
бөледі.
1. Кесіртке тәрізділер. Бұлардың сыртқы құрылысы рептилилердің
көпшілігіне тән және біріне-бірі ұқсас деп айтуға болады. Олардың аяқтары
жақсы жетілген, құйрықтары ұзын, кейбір түрлерінде қармақ тәрізді болады.
Кесіртке тәрізділерге кесірткелер, хамелеондар, крокодилдер, ящерогадылар
жатады.
2. Жылан тәрізділер. Бүлардың денесі цилиндр пішінді, аяғы жоқ, мойыны
денесінен айқын бөлінбеген, көкірек бөлімі мен құйрық бөлімі айқын
ажыратылмай бір-бірімен жалғасып жатады. Бұларға: жыландар, аяқсыз
кесірткелер жатады. Алғашқы және соңғы типтің арасында аралық формалар бар.
Мысалы, амфисбен тұқымдасының кейбір түрлерінің тек қана алдыңғы аяқтары
болады, олардын басы денесінен айқын бөлінбеген, мойын бөлімі байқалмайды,
қысқа, жуан құйрығы да денесінен айқын бөлінбеген. Керісінше, жыландардан,
айдаһарлардан артқы аяқтың нұсқасын кездестіруге болады.
3. Тасбақа тәрізділер. Тасбақа тәрізділердің денесі арқасынан құрсағына
қарай қысыңқы болып, арқа және құрсақ сауытының арасына орналасқан. Аяқтары
көбінесе қысқа, құрлықтағы формаларында бағана тәрізді, теңіздегі
формаларында ескек тәрізді, мойыны ұзын, қозғалмалы. Бұған тасбақалар
жатады. //. Зусман М. Биология развития м-1997//
Тері жабындысы. Терісінің сыртқы қабатының эпидермисі мүйізденіп,
әрқашанда түлеп огырады. Оны төменгі жатқан қабаты қалпына келтіреді.
Денесі сыртынан мүйіз қабыршақпен қапталып жатады. Эпидермистің
мүйізденуі, мүйізді өсінділердің болуынын үлкен маңызы бар. Өйткені бұлар
жануарды құрғап кетуден сақтайды. Тері бездері болмайды. Кесірткелердің
санының ішкі бетінде тесікшелері болады, бұлардан көбею кезінде қоймалжың,
желім тәрізді жабысқақ заттар шығады, оның маңызы әлі анық-талмаған. Аздап
та болса тері бездері крокодилдерде, әсіресе жас крокодилдерде кездеседі.
Олар арқасында, төменгі жағында клоаканың маңында орналасқан. Жыландарда да
тері бездерінің нұсқасы болады.
Омыртқасы. Кесірткелердің көпшілігінің омыртқа жотасы, процельдік
омыртқалардан қалыптасқан. Төменгі сатыдағы формаларының омыртқа денесі
амфицельді, Омыртқа жотасы, амфибилерге қарағанда қозғалмалы болып, бес
бөлікке бөлінген: мойын, арқа, бел, сегізкөз, қүйрық.
Кесірткелердің мойын омыртқасыньщ саны . Рептилилердің мойын омыртқалары
амфибилердін, мойын омыртқаларынан көп және бұлардьң алғашқы екі
омыртқасының құрылысында өзіндік ерекшеліктері болады. Басқа амниоталардікі
сияқты бірінші мойын омыртқасын ауыз омыртқа, екіншісін — эпистрофея деп
атайды. Ауыз омыртқасы сақина пішінді, ол жоғарғы және төменгі жартыға
байланыс ткані арқылы бекінеді. Жоғарғы тесігі жұлынмен байланысады да,
төменгі тесігіне екінші мойын омыртқаның эпистрофеяның тіс тәрізді өсіндісі
еніп тұрады. Ауыз омыртқасы осы өсіндінің айналасында айналып тұрады.
Эмбриологиялық мәліметтерге қарағанда, эпистрофеяның бұл өсіндісі ауыз
омыртқасының денесі болып саналады. Мойынның мұндай құрылысы оның
қозғалмалы болуына әсерін тигізеді. // Зусман М. Биология развития м-
1997//
Бел — көкірек бөлімінің омыртқалары кесірткелерде 22 болады. Бұлардың
барлығына да қабырғалар бекиді, бірақ алдыңғы бес омыртқаның қабырғалары
төс сүйегіне барып бекиді. Соның нәтижесінде көптеген рептилилерге тән
нағыз көкірек қуысы пайда болған. Төс сүйегі болмайтын жыландарда көкірек
қуысы да болмайды. Кесірткелердің төсі шеміршекті болады. Ол ұрықтық даму
кезінде көкірек қабырғаларының иілген ұштарының өсуінің нәтижесінде пайда
болған.
Сегізкөз екі омыртқадан қалыптасады, бұлардың көлденең есінділеріне
жамбас сүйектері бекиді.
Құйрық бөлімі ондаған омыртқалардан тұрады. Оның ал- дыңғыларында
бүйір, өсінділері және қабырғалардын, да нұсқалары болады. Құйрық
омыртқаларының соңғы бөліктерінде өсінділері жойылып, таяқша тәрізді
сүйекке айналған. Әрбір омыртқа денесінің ортасында жігі болады. Егер әр
түрлі себептен құйрығы үзіліп қалса, онда омыртқа осы жігінен екіге
бөлінеді. Анығырақ айтқанда — бір омыртқамен екінші омыртқаның қосылған
буын аралығынан бөлінбейді. Құйрығындағы арнаулы еттердің жирылуының
нәтижесінде құйрығын үзіп, қалдырады.
Ми сауыты. Ми сауытының бір ерекшелігі ондағы алғашқы шеміршек сауыт
толық сүйектеніп, көптеген тері сүйектер дамып, төбе сүйегі, бүйір және ми
сауытынын, түбі негізделген. ////Кенжебаев С., Карашин Ө.,Ізденіс жемісі
«Вестник высшей школы №6»//
Бас сүйегінің шүйде бөлімі (хондральдық) шеміршек тектес төрт
сүйектен: жоғарғы шүйде, негізгі шүйде және екі бүйір шүйде сүйегінен
құралған. Бұл сүйектер қарақұс тесігінің айналасына орналасқан. Оның
астыңғы жағында бір ғана қарақұс өсіндісі болады. Оның қалыптасуына екі
бүйір және негізгі шүйде сүйек қатысады. Негізгі шүйде сүйегінің алдыңғы
жағында негізгі сына тәрізді сүйек орналасқан. Бұл ми сауытының түп жағын
құрауға қатысады. Парасфеноид сүйегі кішкене, ол негізгі сына тәрізді
сүйектің алдыңғы ұшына Жалғасып жатады. //. Зусман М. Биология развития
м-1997/
Есту капсуласының маңынан үш құлақ сүйегі пайда болады. Оның біреуі —
алдыңғы құлақ — бүкіл өмір бойы жеке қалып қояды, ал қалған екеуі — артқы
құлақ сүйегі; бүйір шүйде сүйекпен, үстіңгі құлақ сүйегі — жоғарғы шүйде
сүйегімен бірігіп кетеді.
Иіс бөліміндегі шеміршектер сүйектенбей, сол шеміршек күйінде қалып
қояды. Ми сауытының төбесі мынадай жұп сүйектерден: мұрын, маңдай алды ,
маңдай және маңдай артындағы , төбе және тақ төбе аралық сүйектерден
құралған.Төбе аралық сүйегінің ортасында төбе органының тесігі болады. Ми
сауытының бүйір жақтары мына сүйектерден тақ жақ-аралық, жұп жоғаргы жақ,
көз үсті, бет және бұдырбетті сүйектерден қалыптасады. Ми сауытының
төбесінің, астыңғы жағында, самай маңында, кесірткелерде — бүйір самай
шұңқыры деп аталатын едәуір таяз жері болады.Төменгі жағы Меккелев
шеміршегіне ұқсас, буындасқан сүйектен тұрады. Бұл шаршы сүйекпен ұштасады.
Тіс, бұрыш, және бұрыш үсті, садақша және тақташа сүйектерде жақ құрамына
енеді. //Зусман М. Биология развития м-1997//
Тіл асты доғасының үстіңгі бөлімі гиомандибулярға ұқсас, ол есіту
сүйегі — үзеңгі деп аталады. Висцеральдық скелеттің басқа элементтері
шеміршек пластинкаларынан және үш пар өсіндіден тұратын тіл асты аппаратын
құрайды.
Иық белдеуі. Амфибилердегідей негізінен үш сүйектен қалыптасады. Иық
белдеуінің құрсақ жағында тоқпан жіліктің басы еніп тұратын шұңқыры бар
коракоид болады. Иық белдеуінің арқа жағы — жауырыннан және жауырын үсті
шеміршегінен тұрады. Коракоид төспен байланысады, ал оның алдыңғы жағында
бұғана жатады. Крест тәрізді төстің сүріншегі бұғана мен коракоидтың арасын
жалғастырып тұрады.
Жамбас белдеуі. Жамбас белдеуі мықын сүйектен шонданай сүйегінен
және шап сүйегінен тұрады. Бұлардың бір жақ ұштары түйісіп келіп, ортан
жіліктің басы еніп тұратын шұңқырды құрайды. Мықын сүйегі екі жағынан да
сегізкөз омыртқаларының көлденең өсінділеріне бекінеді. Оң және сол жақ
мықын сүйегі мен шап сүйектері өз ара байланысады.
Аяқтарының құрылысы, бес саусақты организмдердің аяқтарының құрылысына
ұқсас. //Кенжебаев С., Карашин Ө.,Ізденіс жемісі «Вестник высшей школы
№6»//
Ет системасы. Рептилилерде төменгі сатыдағы организмдерге тән еттің
метомерлі орналасуы сақталмаған. Оларда мойын бөлімінің пайда болуы, бес
саусақты аяқтың дамуы, жалпы денесінің үлкен бөліктерге жіктелуі міне
осының барлығы ет системасының күрделі дифференциялануына себепші
болған.Әсіресе, тыныс алу процесін реттеуге қатысатын қабырға аралық
еттерінің пайда болуын ерекше атап өтуге болады.
Ас қорыту. Органдарының құрылысы амфибилердің ас қорыту органдарынан
әлдеқайда күрделі. Бұл ас қорыту жолының үлкен бөлімдерге бөлінуіне және
кейбір жаңа бөлімдердің пайда болуына байланысты ауыз қуысы жұтқыншақтан
айқын бөлінген. Тасбақа мен крокодилдердің мұрын жұтқыншақ жолы ауыз
қуысынан екінші таңдай сүйек арқылы бөлінген. Ауыз-қуысының түп жағында
орналасқан, атылып шығуға бейімделген, қозғалмалы, етті тілі болады.
Тілінің формасы түрліше болады. Жыландар мен кесірткёлердің көпшілігінің
тілі жіңішке, ұшы екі айыр болады. Хамелеондардың, керісінше тілінің ұшы
жалпақ. Тілдің формасының түрліше болуы қоректік заттарды ұстау тәсілі мен
пайдалану сипатына байланысты. . //. Зусман М. Биология развития м-
1997//
Рептилилердің көпшілігінің тісі болады. Тісі жоғарғы жақ, жақ аралық,
қанат тәрізді және төменгі жақ сүйектеріне орналасқан. Амфибилерден
айырмашылығы — гаттерилерден басқаларында, өре сүйегінде тісі болмайды.
Тістері көрсетілген сүйектердің жиектеріне бекиді. Тек қана крокодилдердің
тістері альвеолға орналасқан. Ауыз бездері амфибилерге қарағанда күшті
жетілген.
Етті қарыны басқа ас қорыту жолынан айқын ажыратылған. Аш ішек пен тоқ
ішектің қосылған жерінде соқыр ішектің нұсқасы болады. Тек қана шөппен
қоректенетін тасбақалардың соқыр ішегі (бүйені) жақсы жетілген .
Ұйқы безі он екі елі ішектің иініне орналасқан. Бауырында өт болады.
Өт жолы да ұйқы безінің ашылатын жеріне келіп ашылады. //Кенжебаев С.,
Карашин Ө.,Ізденіс жемісі «Вестник высшей школы №6»//
Тыныс органдары. Рептилилердің амфибилерден айырмашылығы, бұлардың
суда тіршілік ететін личинкалары болмайды. Ұрықтарының эмбриональдық даму
кезінде желбезек аппараты қалыптаспай, жұмыртқаның ішіндегі ұрықтың газ
алмасуы алантоис пен сары уыз қапшығы арқылы орындалады. Ересек рептилилер
тек қана өкпемен тыныс алады. Терісінде мүйізді қабаттың пайда болуына
байланысты тыныс алуға қатыспайды.
Өкпесінің пішіні қапшық тәрізді оның іші өте ұсақ ұяшықтарға бөлінген.
Тасбақа, крокодил сияқты жоғарғы сатыдағы рептилилерде бұл бөлімі өте жақсы
дамып, күрделене түскен. Осы кездегі өте қарапайым — гаттерилердің
өкпесінің ішкі қуысының өзі де үлкен болады. Кесірткелердің, әсіресе
хамелиондардың өкпесінің. астыңғы жағында ұяшықтар мен аралық перделері
болмай, саусақ тәрізді керегесі жұқа өсінділер — өкпе қапшықшалары болады.
Бұларда газ алмасу процесі орындалмайды.
Көмекей қуысы оймақ тәрізді және бір пар ожау тәрізді шеміршекпен
шектелген көмекей камерасына жалғасады. Көмекейден ұзын кеңірдек кетеді.
Қеңірдек екі бронхаға тарамдалып, өкпеге жалғасады. Тыныс алу және шығару
көкірек қуысының, кеңейіп, тарылуы нәтижесінде орындалады. Қан айналысы.
Көпшілік рептилилердің жүрегі амфибилердікі сияқты үш камералы болады,
бірақ жүрекшелерінің аралығындағы перделері толық жетіледі де
қарыншаларының арасындағы пердесі толық болмайды. Крокодилдерде бұл перде
толық жетілгендіктен қарыншаны толық екі бөлікке бөліп тұрады. Жүрек
қарыншасының. әр жерінен үш артерия кетеді. Оң қарыншадан өкпе қан тамыры
шығады да біраздан соң оң және сол өкпе артериясына бөлінеді. Қарыншанын,
сол жақ бөлімінен (ішінде артериялық қаны бар) аортаның оң жақ шеңбері
шығады. Одан ұйқы, бұғана асты артериялары кетеді. Ең соңында қарыншаның
ортасынан қолқаның сол жақ шеңбері кетеді. Ол жүрекке қарай иіліп, қолқаның
он жақ шеңберімен қосылып, арқа қолқасын құрайды. //Кенжебаев С., Карашин
Ө.,Ізденіс жемісі «Вестник высшей школы №6»//
Қан тамырының осындай жіктелуі нәтижесінде өкпё артерияларына тек қана
вена қаны құйылады да он, жақтағы қолқа доғасына, сол сияқты күре тамыр
және бұғана асты артерияларына — таза артериялық қан келеді. Тек қана сол
жақ колқа шеңберіне, арқа қолқасына аралас қан келеді, бірақ оттегіне бай
қан басым болады. Арқа қолқасы омыртқаның бойымен кетеді де, одан ішкі
органдарда, еттерге қан тамырытаралады. Арқа қолқасы жамбас тұсына келгенде
үлкен мықын артерияларына бөлініп, қанды артқы аяқтарға апарады.
Құйрық бөліміндегі вена қандары — құйрық венасына жиналады, ол
клоаканың маңына келгенде, екі жамбас венасына тарамдалады. Жамбас
веналарына артқы аяқтардың веналары жалғасады. Одан кейін бүйректің қақпа
венасын бөліп шығарып, олар құрсақ венасымен қосылады. Құрсақ венасы ішкі
органдардың көптеген веналарын қосып алып, бауырға еніп, бауырдың қақпа
венасын құрайды.
Бүйректен шыққан веналардан артқы қуыс веналрдан артқы қуыс вена
құралады.Артқы қуыс венасына омыртқаның астыңғы бетімен басқа қарай
көтеріліп, оң жүрекшеге келіп құяды. Артқы қуыс венасына — бауыр венасы да
құйылады. // Mre RT. (1980). "Taxonomic proposals for the classification
of marine yeasts//
Бас бөліміндегі вена қандары қос яремдык венаға жиналады. Олар қос
бұғана асты веналарымен қосылып, алдыңғы бір пар венаны құрап, оң жақ
жүрекшеге құяды. Сол жақ жүрекшеге өкпе веналарының. қаны кұйылады.
Зәр шығарү органдары. Рептилилердің ересектерінің зәр шығару органы
жамбас бүйректерінен тұрады. Метанефрос дене бойымен созылып жатқан — дене
бүйрегі бастамасының алдыңры жағынан дамиды. Дене бүйректері ұрықтың даму
кезеңінде болатын орган. Дене бүйректері ұрық жұмыртқадан шыққанша, кейде
жүмыртқадан шыққан соң біраз уақытқа дейін жұмыс істейді. Жамбас бүйрегі
жетілген соң, вольфов каналының артқы бөлімінен, бүйректің зәр шығару
түтігімен қосылатын канал шығады. Сөйтіп зәр шығару түтігі пайда болады. Оң
және сол зәр шығару түтіктері клоаканың арқа жарынан құйылады. Құрсақ
жағынан клоакаға қуық ашылады. Крокодилдердің, жыландардың, кесірткенің
кейбір түрлерінің қуығы жетілмеген. Мұндай жануарлардың зәр заты қоймалжың
болады да, негізінен несеп қышқылынан тұрады.
Жамбас бүйрек қалыптасқан соң, дене бүйрегі редукцияланады.
Ұрғашыларында алғашқы бүйрек толығымен редукцияланады да еркегінде оның
алдыңғы бөлігі қалып қояды. Оны ұрық безінің қосалқысын деп атайды. //
Mre RT. (1980). "Taxonomic proposals for the classification of marine
yeasts//.
Жыныс органдары. Жыныс бездері дене қуысының ішінде, омыртқа жотасының
екі жақ бүйіріне орналасқан. Ұрық безі, мезонефростың қалдығы, ұрық
қосалқысы екені айтылған болатын. Ұрық қосалқысының қаналы рептилилерде тек
қана ұрық өткізгіш болып саналатын вольфов каналына жалғасады. Гаттериден
басқа рептилилердің барлығында да шағылыс органы болады. Кесірткелерде,
жыландарда шағылыс органдары клоаканың арт жақ керегесінен өскен бір пар
өсінді болып есептеледі. Крокодилдер мен тасбақалардың шағылыс органдары
сыңар болады.
Ұрғашыларында вольфов каналы сақталмайды. Жұмыртқа жолының қызметін
мюллеров каналы атқарады. Мюллеров каналы қабырғасы жұқа қос түтіктен
тұрады, оның воронка тәрізді бір ұшы дене қуысына ашылады да екінші ұшы
клоакамен жалғасады. Тасбақалар мен крокодилдердің жұмыртқа жолының
ортасында жұмыртқаның белокты қабығын бөліп шығаратын безі болады. Жұмыртқа
жолының төменгі жағында пергамент тәрізді немесе жұмыртқаның известі сіңген
қабығы пайда болатьы безі бар.
Нерв системасы. Рептилилердің нерв системасы амфибилердікінен
анағұрлым жақсы жетілген. Ми жарты шарлары үлкен, олардың мидың сұр затынан
тұратын қыртысы болады. Әйткенімен бұл қыртысы әлі де жақсы жетілмеген,
сондықтан да алдыңғы мидың көпшілік бөлімі жолақты денеден тұрады. Алдыңғы
мидың үлкенірек болуы, аралық миды үстінен жауып қарағанда көрсетпейді.
Төбе органы мен эпифиз жақсы жетілген. Төбе органы өзінің құрылысына
қарағанда көзге ұқсайды. Бұл орган гаттерия және кесірткелерде жақсы
жетілген. Ол төбе сүйектерінің аралығындағы тесікке орналасып, жарықтың
әсерін өте жақсы қабылдайды.
Мишық өте жақсы дамыған. Басқа жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың миы
сияқты рептилилердің сопақша миы да вертикал бағытта айқын иін жасайды.
Сезім органдары. Механикалық қозуларды қабыршақтарының үстіне, эпидермистің
астындағы сезім клеткаларының жи-налған жеріне, сезім дақтарына орналасқан
сезгіш “түктері” арқылы қабылдайды. Бірақ суда тіршілік ететін төменгі саты-
дағы омыртқалыларда болатын бүйір сызықтарының органдары болмайды. // Mre
RT. (1980). "Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts//.
Иіс органының құрылысында оның иіс сезу жолының ортаңғы бөлімінің
төменгі — тыныс алу, жоғарғы нағыз иіс сезу бөліміне бөлінуінің үлкен
маңызы бар. Барлық иіс жолының бас жағында айқын бөлінген табалдырық бар,
ол оның жұтқыншаққа ашылатын төменгі бөлімі мұрын жұтқыншақ жолын құрады.
Бұған қосымша якобсонов органы болады. Бұл ауыз ішіндегі тамақтың иісін
айырады. Кесірткелер тілін аузынан шырарып, кейбір заттарға тигізеді. Тілін
шығарғанда иісі бар заттың ұсақ түйірі тіліне жабысады да, қайтадан тілін
аузына ендіргенде тілімен бірге енген заттан якобсонов мүшесі арқылы оның
иісін “аңғарады”, айыра біледі.
Дыбыс органдары. Рептилилерде қос мекенділер сияқты ішкі және ортаңры
құлақтан тұрады. Ортадғы құлақта бір ғана үзеңгі сүйегі болады. Жарғақты
лабиринт иірімдері жіктеліңкіреген, оның ішінде мүйіз тәрізді иірімді
байқауға болады, ол көпшілігінде қалта тәрізді өсінді түрінде болады.
Олардын, көздерінің қозғалымды қабақтары болады. Оның төменгісі жақсы
дамыған, тез қозғалады. Көзінің алдыңғы бұрышында көзін ашып, жұматын —
үшінші қабағы болады. Жылан мен гекконның төменгі және жоғарғы қабақтары
мөлдір болады және бірімен-бірі бірігіп кеткен. Көзінің құрылысында
заттарды әр түрлі қашықтықтан көруге бейімделушілік байқалады. //
Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық.//
2. Бауырмен жорғалаушылардың шығу тегі
Бауырмен жорғалаушылардың пайда болуы.
Алғашқы омыртқалы жануарлар девон дәуірінде пайда болған.
Олар саусақ қанатты балықтардың жақын тегі стегоцефалдар, немесе
сауытты амфибилер еді. Олар көпшілік уақытын су қоймасында өткізген. Бірақ
тіршілік еткен су қоймасы құрғап калған жағдайда жақын жердегі басқа су
қоймасына жылжып бара алатын және құрлықта бірсыпыра уақыт бола алатын
қабілеті болған. Олардың бір мезгіл құрлықта болуына тас көмір дәуірінің
біркелкі’ жылы, дымқыл ауа райы әсер еткен. Тас көмір дәуірінің соңғы
кездерінде құрлықта ауа райы өзгерген. Тау пайда болу процестерінің көп
болуы климаттың, сонымен қатар өсімдіктердің алмасуына себепші болған.
Көпшілік жерлерде климат құрғақшылық, континентальды болды. Өсімдік
сабағындағы жылдық сақинаға қарағанда, қыс салқын болған. Осы кезде
өзендермен, балшықтарда өсетін қырықбуын мен папортниктер жойылып, шөл
далалар пайда болған. Сөйтіп, құрғақшылыққа төзімді қылқан жапырақты
өсімдіктер мен саговниктер көбейе бастаған.
Стегоцефалдардың тіршілік етуіне бұл жағдай қолайсыз бола бастайды.
Құрғақшылық олардың денесін құрғатып, тері арқылы тыныс алуға кедергі
жасайды және денесін құрғап кетуден сақтап қала алмайды. Өйткені өкпесі
нашар дамыған, ол “организмдегі газ алмасуды толық атқара алмайтын болған.
Стегоцефалдардың көпшілігі Перм дәуіріне жетпей-ақ кұрып біткен. Жер
бетіндегі тіршілік жағдайларының өзгеруі құрғақшылыққа әлде қайда төзімді
жаңа белгілердің пайда болуына себепші болған. Сөйтіп, жануарлар құрлықта
тіршілік етіп, көбеюге мүмкіндік алды. // Биология:Жалпы білім беретін
мектептің 7-сыныбына арналған оқулық.//
Алғашқы рептилилер. Котилозаврлар — тас көмір дәуірінің үстіңгі
қабатынан белгілі болған ертеде тіршілік еткен рептилилер.Мұның көптеген
белгілері стегоцефалдарға жақын екенін көрсетеді. Мысалы, көпшілігінде
сегізкөз омыртқасы біреу ғана, мойын бөлімі нашар жетілген, балықтарға тән
иық белдеуінде тері тектес сүйек — клейтрум болады. Ми сауыты сүйек
қорабынан тұрады да онда көз, танау, төбе органының ғана тесіктері болады.
Аяқтары қысқа, маманданбаған. Котилозаврлардың көпшілігі өсімдіктермен,
кейбір түрлері моллюскалармен қоректенген.
Котилозаврлар перм дәуірінің орта кезінде жақсы дамып, оның аяқ
кезінде азайып, ал триас дәуірінде мүлдем құрып біткен. Бұлардың орнын
котилозаврлардың жоғары ұйымдасқан және маманданған группалары басқан. //
Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық.//
Рептилилердің бұдан кейінгі эволюциялық дамуы өзін қоршаған ортаның
алуан түрлі жағдайына сәйкес бейімделіп қалыптасты. Көпшілік группаларының
скелеті берік, әрі жеңіл болумен қатар, қозғалғыш қасиет пайда болған. Олар
бірте-бірте түрлі қоректерді пайдалана бастайды. Осыған байланысты
аяқтарының, омыртқа жотасының және ми сауытының құрылысында өзгерістер
болған. Көпшілігінің аяқтары ұзын, жамбас сүйегі екі және оданда көп
сегізкөз омыртқаларына бекіген. Иық белдеуіндегі клейтрум сүйегі жойылған.
Бүтін ми сауыты аздапта болса редукцияға ұшыраған.
Ал ғ а ш қ ы к е с і р т к е л е р (Ргоsаuгіа). Ми сауытында екі бет
доғасы болатын рептилилердін, өте қарапайым группасы. Тісі амфибилердің
тістері сияқты, тек қана жақ сүйегінде ғана емес таңдайында да болады.
Омыртқасы ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы45 бет
Білім берудің жаңа техналогияларын «Бауырымен жорғалаушылар» тарауын оқу процесінде қолданудың жолдарын анықтау13 бет
Бауырымен жорғалаушылар класы, жалпы сипаттамасы, жіктелуі және практикалық маңызы4 бет
Бауырымен жорғалаушылар туралы жалпы түсінік30 бет
Бауырымен жорғалаушылар туралы түсінік13 бет
Рептилиялар немесе бауырымен жорғалаушылар класы8 бет
Бунақденелілер класы6 бет
Жануарлар әлемі5 бет
Жануарлар әлемі туралы6 бет
Зоология5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь