Бауырымен жорғалаушылар

КІРІСПЕ

1. Бауырымен жорғалаушылардың класификациясы
және оларға тән белгілер

1.1 Бауырымен жорғалаушылардың класификациясы
1.2 Бауырымен жорғалаушылардың дене құрылысы мен анатомиялық сипаттамасы

2. Бауырымен жорғалаушылардың шығу тегі мен эволюциясы
2.1 Бауырымен жорғалаушылардың эволюциясы
2.2 Қазіргі кездегі бауырмен жорғалаушылар систематилақ топтамасы

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Бауырымен жорғалаушылар жер бетінде тіршілік ететін, жоғарғы сатыдағы омыртқалылар.
Дөңгелек ауыздылар, балықтар, амфибилер көбіне тіршілігі сумен тығыз байланысты, төменгі сатыдағы омыртқалылар болса, рептилилер, кұстар және сүт қоректі жануарлар құрлықта тіршілік ететін жоғарғы сатыдағы омыртқалылар. Бұлардың ішінде тіршілігінің көп уақыты суда өтетін түрлері де бар, бірақ ол су ортасында тіршілік етуге бейімделген екінші белгі болып саналады. Оны палеонтологияның, эмбриологияның, және экологияның көптеген мәліметтері дәлелдеп отыр.
Олар саусақ қанатты балықтардың жақын тегі стегоцефалдар, немесе сауытты амфибилер еді. Олар көпшілік уақытын су қоймасында өткізген. Бірақ тіршілік еткен су қоймасы құрғап калған жағдайда жақын жердегі басқа су қоймасына жылжып бара алатын және құрлықта бірсыпыра уақыт бола алатын қабілеті болған. Олардың бір мезгіл құрлықта болуына тас көмір дәуірінің біркелкі жылы, дымқыл ауа райы әсер еткен. Тас көмір дәуірінің соңғы кездерінде құрлықта ауа райы өзгерген. Тау пайда болу процестерінің көп болуы климаттың, сонымен қатар өсімдіктердің алмасуына себепші болған. Көпшілік жерлерде климат құрғақшылық, континентальды болды. Өсімдік сабағындағы жылдық сақинаға қарағанда, қыс салқын болған. Осы кезде өзендермен, балшықтарда өсетін қырықбуын мен папортниктер жойылып, шөл далалар пайда болған. Сөйтіп, құрғақшылыққа төзімді қылқан жапырақты өсімдіктер мен саговниктер көбейе бастаған. //Қазақ энцоклопедиясы, 7 том//
Стегоцефалдардың тіршілік етуіне бұл жағдай қолайсыз бола бастайды. Құрғақшылық олардың денесін құрғатып, тері арқылы тыныс алуға кедергі жасайды және денесін құрғап кетуден сақтап қала алмайды. Өйткені өкпесі нашар дамыған, ол организмдегі газ алмасуды толық атқара алмайтын болған. Стегоцефалдардың көпшілігі Перм дәуіріне жетпей-ақ кұрып біткен. Жер бетіндегі тіршілік жағдайларының өзгеруі құрғақшылыққа әлде қайда төзімді жаңа белгілердің пайда болуына себепші болған. Сөйтіп, жануарлар құрлықта тіршілік етіп, көбеюге мүмкіндік алды.
1. Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
2.Кенжебаев С. Карашин Ө. Ізденіс жемісі « Вестник высшей школы № 6»
3. Зусман М. Биология развития м-1997
4.Moore RT. (1980). "Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts". Botanica Marine 23: 361–73.
5. Общий курс физиологии человека и животных /под редакцией А.Д. Ноздрачева-М: Высшая школа 1991
6..Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0
        
        МАЗМҰНЫ

Кіріспе

1. Бауырымен жорғалаушылардың класификациясы
және оларға тән белгілер

1.1 Бауырымен жорғалаушылардың класификациясы
1.2  Бауырымен жорғалаушылардың дене құрылысы мен анатомиялық сипаттамасы

2. Бауырымен жорғалаушылардың шығу тегі мен ... ... ... ... ... ... ... жорғалаушылар систематилақ топтамасы

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі




























                                   ...      ... ... жер бетінде тіршілік ететін, жоғарғы  сатыдағы
омыртқалылар.
      ... ... ... ... көбіне тіршілігі  сумен  тығыз
байланысты, төменгі сатыдағы омыртқалылар  болса,  ...  ...  ...  қоректі   жануарлар   құрлықта   тіршілік   ететін   жоғарғы   ... ... ... ... көп уақыты  суда  өтетін  түрлері
де бар, бірақ ол су ортасында тіршілік етуге ... ... ...  болып
саналады. Оны палеонтологияның, эмбриологияның,  және  экологияның  көптеген
мәліметтері дәлелдеп отыр.
      Олар ...  ...  ...  ...  тегі  ...  немесе
сауытты амфибилер еді. Олар көпшілік уақытын су қоймасында  өткізген.  Бірақ
тіршілік еткен су қоймасы құрғап калған  жағдайда  ...  ...  ...  ... ... бара ...  және  ...  бірсыпыра  уақыт  бола  алатын
қабілеті болған. Олардың бір мезгіл құрлықта  болуына  тас  ...  ... ... ...  ауа  райы  әсер  ...  Тас  ...  ...  соңғы
кездерінде құрлықта ауа райы өзгерген.  Тау  пайда  болу  ...  ... ...  ...  ...  өсімдіктердің  алмасуына  себепші  болған.
Көпшілік  жерлерде  климат  құрғақшылық,   ...   ...   ...  жылдық  сақинаға  қарағанда,  қыс  салқын  болған.  Осы   кезде
өзендермен, ...  ...  ...  мен  ...  ...  шөл
далалар  пайда  болған.  Сөйтіп,  ...  ...  ...   ... мен саговниктер көбейе бастаған. //Қазақ энцоклопедиясы, 7 том//
      Стегоцефалдардың тіршілік етуіне бұл жағдай  қолайсыз  бола  ... ...  ...  ...  тері  ...  ...  алуға  кедергі
жасайды және денесін құрғап кетуден  сақтап  қала  ...  ...  ... ... ол ... газ алмасуды толық  атқара  алмайтын  болған.
Стегоцефалдардың  көпшілігі  Перм  дәуіріне  жетпей-ақ  ...  ...   ... ... жағдайларының өзгеруі құрғақшылыққа  әлде  қайда  ... ... ... болуына себепші болған.  Сөйтіп,  жануарлар  құрлықта
тіршілік етіп, көбеюге мүмкіндік алды.
      ...  ...  ...  —  тас  ...  ...  ... белгілі болған ертеде тіршілік еткен рептилилер.
      Мұның  көптеген  белгілері  стегоцефалдарға  ...  ...  ... ... ...  омыртқасы  біреу  ғана,  мойын  бөлімі  нашар
жетілген, балықтарға  тән  иық  белдеуінде  тері  ...  ...... Ми ... ... ... ... да онда көз, танау, төбе  органының
ғана  ...  ...  ...  ...  ...   ...  ...   кейбір   түрлері   моллюскалармен   ... ... ... ... «Вестник высшей школы №6»//
      Котилозаврлар перм  дәуірінің  орта  кезінде  ...  ...  оның  ... ... ал ...  ...  мүлдем  құрып  біткен.  Бұлардың  орнын
котилозаврлардың жоғары ұйымдасқан және маманданған группалары басқан.
      ... ... ... ... дамуы  өзін  қоршаған  ортаның
алуан түрлі жағдайына сәйкес бейімделіп қалыптасты.  ...  ... ... әрі ... ... ... ... қасиет пайда болған.  Олар
бірте-бірте  түрлі  қоректерді   пайдалана   ...   ...   ... ...  жотасының  және  ми  сауытының  құрылысында  өзгерістер
болған.   ... ... ...   1. ... ... класификациясы және оларға тән белгілер


Бауырымен жорғалаушылардың классификациясы


      Бауырымен жорғалаушылар жер бетінде тіршілік ететін, жоғарғы
сатыдағы ...      ... ... ... ... көбіне тіршілігі  сумен  тығыз
байланысты, төменгі сатыдағы омыртқалылар  болса,  рептилилер,  кұстар  және
сүт  ...   ...   ...   тіршілік   ететін   жоғарғы   ... ... ... ... көп уақыты  суда  өтетін  түрлері
де бар, бірақ ол су ортасында тіршілік етуге ... ... ...  ... Оны ... ...  және  экологияның  көптеген
мәліметтері дәлелдеп отыр.  //Қазақ энцеклопедиясы, 7 том//
      Барлық ... ... ... ұрықтануы іште болады.  Көбеюі
құрылықта,  кейбір  тірі  ...  ...  ...  кит  ...   ...  ...  сатыдағы  омыртқалылардың  эмбриональдық  дамуындағы  бір
ерекшелігі  ...  ұрық  ...  ...   ...   ...   ...   сүт
қоректілерде  ұрық  қабы  бала  ...  ...  ...   ...   ...  Оның  өзі  өсіп  келе  ...  ...  мен  аналық   организмнің
арасындағы органикалық байланысты түзеді.
      Бір ұрық ... ...  деп  ...  сәйкес  жоғары  сатыдағы
омыртқалылар амниота деп аталған. Ал төменгі  сатыдағы  омыртқалыларда  ұрық
қабы ... ... ... ... ... деп  ...    //Кенжебаев
С., Карашин Ө.,Ізденіс жемісі «Вестник ... ... ...      Жер ... тіршілік ететін барлық жоғарғы сатыдағы омыртқалыларға тән
белгілер бауырымен жорғалаушылардан айқын байқалады. Олардың миы әлде  ... ... ... ...  ...  рефлекторлық  әрекеті
күрделі  болады.  Құрлықта  тіршілік  етуіне  ...   ...   ... мен ... ... ... жіктелген. Әсіресе, басын әр  түрлі
бағытта қозғауына мүмкіндік беретін мойын ...  ...  ...  құрғап
кетуден  сақтайтын  терісінде   ...   ...   ...   мен   ... ...  Өкпе  арқылы  тыныс  алады.  Жүрегі  мен  артериялық
доғасы жақсы жіктелген. Оң және сол ... ...  ...  ...  осы
қарыншадан үш артерия қан тамыры шығады.
      Әйткенмен ... ...  ...  ...  ...  ...  организм  болып  саналады.  Аортаның  екі   системалы   доғасына
байланысты,  ...  ...  ...  ...  қаны  ...  болады.  Дене
жылуының реттелу қабілеті нашар. Дене  температурасы  ...  ...  ... ... ... қозғалысы кезіндегі дене температурасы  14—  32°
градустың арасында болады.
      ... ... ... көп ...  ...  және  кең  таралған
класс. Қазір рептилилердің шамамен 5000—5500-дей түрі белгілі. Олар 4  класс
тармағына, 9 отрядқа ... ... С.,  ...  ...  жемісі
«Вестник высшей школы №6»//
      І-класс тармағы. Алғашқы ... ...      ... ...      ... Тұмсықбастылар (Rһуnсһосерһаlіа).
      ІІ-класс тармағы. Қабыршақтылар (Squаmаtа).
      ... ... ...      ... Хамелеондар (Сһаmаеlеоntеs).
      4-отряд. Жыландар ...      ... ... ... ... .
      ... ... (Сrосоdilіа).
      ІҮ-класс тармағы. Тасбақалар ...      ... ... мойындылар (Сгурtоdіга) .
      7-отряд. Бүйір мойындылар (РІеuгоdiга).
      8-отряд. ... ... ...      ... Жұмсақ терілілер (Тгіоnусһоіdіае).




      1.2 Бауырымен жорғалаушылардың дене құрылысы мен анатомиялық
      ...      ... ... ... ...  көрінісіне  қарай  рептилилер  үшке
бөледі.
      1.  ...  ...  ...  ...   құрылысы   рептилилердің
көпшілігіне тән және біріне-бірі ұқсас деп айтуға  болады.  Олардың  аяқтары
жақсы ... ... ... ... ...  ...  ...  болады.
Кесіртке тәрізділерге кесірткелер,  хамелеондар,  крокодилдер,  ящерогадылар
жатады.
      2. Жылан тәрізділер. Бүлардың ... ... ... аяғы жоқ, ...  ...  ...  көкірек  бөлімі  мен  құйрық   бөлімі   ...  ...  ...   жатады.   Бұларға:   жыландар,   аяқсыз
кесірткелер жатады. Алғашқы және соңғы типтің арасында ... ...  ... амфисбен тұқымдасының кейбір түрлерінің  тек  қана  алдыңғы  аяқтары
болады, олардын басы денесінен айқын бөлінбеген, мойын  бөлімі  ... жуан ... да ... айқын бөлінбеген.  Керісінше,  жыландардан,
айдаһарлардан артқы аяқтың нұсқасын кездестіруге ... ... ... ... ... ... арқасынан құрсағына
қарай қысыңқы болып, арқа және құрсақ сауытының арасына ... ... ... ... ... ... тәрізді, теңіздегі
формаларында ескек тәрізді, мойыны ұзын, қозғалмалы. Бұған тасбақалар
жатады.  //. Зусман М. Биология ... ...      Тері ...  ...  ...  ...  ...  мүйізденіп,
әрқашанда түлеп огырады. Оны төменгі жатқан қабаты қалпына келтіреді.
      ...  ...  ...  ...  ...  жатады.   Эпидермистің
мүйізденуі, мүйізді өсінділердің болуынын үлкен ...  бар.  ...  ... құрғап кетуден  сақтайды.  Тері  бездері  ...  ... ішкі ... ... ... бұлардан көбею  кезінде  қоймалжың,
желім тәрізді жабысқақ заттар шығады, оның маңызы әлі  анық-талмаған.  Аздап
та болса тері бездері ... ...  жас  ...  ... ... төменгі жағында клоаканың маңында орналасқан. Жыландарда  да
тері бездерінің ... ...      ...  ...  ...  ...  ...  процельдік
омыртқалардан қалыптасқан.  Төменгі  сатыдағы  ...  ...  ... ... ...  ...  ...  қозғалмалы  болып,  бес
бөлікке бөлінген: мойын, арқа, бел, сегізкөз, ... ... ... саны . ... ... омыртқалары
амфибилердін, мойын омыртқаларынан көп және бұлардьң алғашқы екі
омыртқасының құрылысында өзіндік ерекшеліктері болады. ... ... ... ... ... ауыз омыртқа, екіншісін — эпистрофея деп
атайды. Ауыз омыртқасы сақина пішінді, ол ... және ... ... ... арқылы бекінеді. Жоғарғы тесігі жұлынмен байланысады да,
төменгі тесігіне екінші мойын омыртқаның эпистрофеяның тіс тәрізді ... ... Ауыз ... осы ... ... ... ... мәліметтерге қарағанда, эпистрофеяның бұл өсіндісі ауыз
омыртқасының денесі болып саналады. Мойынның мұндай құрылысы оның
қозғалмалы болуына әсерін тигізеді.    // ... М. ... ... м-
1997//
      Бел — көкірек бөлімінің омыртқалары кесірткелерде 22 болады.  Бұлардың
барлығына да қабырғалар бекиді, ...  ...  бес  ...  ... ... ...  бекиді.  Соның  нәтижесінде  көптеген  рептилилерге  тән
нағыз көкірек қуысы пайда болған. Төс сүйегі  болмайтын  ...  ... да ... ... төсі ... ...  Ол  ...  даму
кезінде көкірек қабырғаларының иілген ұштарының  ...  ...  ...      ... екі ... ...  бұлардың  көлденең  есінділеріне
жамбас сүйектері бекиді.
      ... ... ...  ...  ...  Оның  ал-  ...  өсінділері  және  қабырғалардын,   да   нұсқалары   ...   ...  ...  ...  ...  ...   таяқша   тәрізді
сүйекке айналған. Әрбір омыртқа денесінің ортасында  жігі  болады.  Егер  ...  ...  ...  ...  ...  онда  омыртқа  осы  жігінен  екіге
бөлінеді. Анығырақ айтқанда —  бір  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  арнаулы   еттердің   жирылуының
нәтижесінде құйрығын үзіп, қалдырады.
      Ми ... Ми ... бір ... ... алғашқы  шеміршек  сауыт
толық сүйектеніп, көптеген тері сүйектер дамып, төбе ... ...  және  ... түбі ...   ////Кенжебаев С., Карашин  Ө.,Ізденіс  ... ... ... №6»//
          Бас ... ... ... ... шеміршек тектес төрт
сүйектен: жоғарғы шүйде, негізгі шүйде және екі ... ... ... Бұл ... қарақұс тесігінің айналасына орналасқан. Оның
астыңғы жағында бір ғана қарақұс өсіндісі болады. Оның қалыптасуына екі
бүйір және негізгі шүйде сүйек ... ... ... ... алдыңғы
жағында негізгі сына тәрізді сүйек орналасқан. Бұл ми сауытының түп жағын
құрауға қатысады. Парасфеноид сүйегі ... ол ... сына ... ... ... Жалғасып жатады.    //. Зусман М. ... ...      Есту ... ... үш ... ... ... болады. Оның біреуі  —
алдыңғы құлақ — бүкіл өмір бойы жеке қалып қояды, ал қалған  екеуі  —  ... ... ... ... ... үстіңгі құлақ  сүйегі  —  жоғарғы  шүйде
сүйегімен бірігіп кетеді.
      Иіс бөліміндегі ... ... сол  ...  ...  ... Ми сауытының төбесі мынадай жұп сүйектерден:  мұрын,  маңдай  алды  ,
маңдай және маңдай  артындағы  ,  төбе  және  тақ  төбе  ...  ... ... ... ортасында төбе органының  тесігі  болады.  Ми
сауытының бүйір жақтары мына сүйектерден тақ жақ-аралық,  жұп  ...  ...  ...  бет  және  ...  ...  ...  Ми   ... астыңғы жағында,  самай  маңында,  кесірткелерде  —  бүйір  самай
шұңқыры  деп  аталатын  едәуір  таяз  жері  ...   жағы   ... ... ... ... ... Бұл шаршы сүйекпен  ұштасады.
Тіс, бұрыш, және ... ... ... және ...  ...  жақ  құрамына
енеді.   //Зусман М. Биология развития м-1997//
      Тіл асты ... ...  ...  ...  ...  ол  ......  деп  аталады.  Висцеральдық  скелеттің  ...  ... ... және үш пар ... ... тіл  асты  ...      Иық белдеуі. Амфибилердегідей негізінен үш сүйектен  қалыптасады.  ... ... ... ... ...  басы  еніп  ...  ...  бар
коракоид болады. Иық белдеуінің арқа жағы —  жауырыннан  және  ...  ... ... ... ... байланысады, ал  оның  алдыңғы  жағында
бұғана жатады. Крест тәрізді төстің сүріншегі бұғана мен ...  ... ...      ... белдеуі. Жамбас  белдеуі  мықын  сүйектен   шонданай  сүйегінен
және шап сүйегінен тұрады. ... бір  жақ  ...  ...  ...  ... басы еніп тұратын шұңқырды құрайды. Мықын  сүйегі  екі  жағынан  да
сегізкөз омыртқаларының көлденең өсінділеріне  ...  Оң  және  сол  ... ... мен шап сүйектері өз ара байланысады.
      ... ... бес ... ... ... ...  ... С., Карашин  Ө.,Ізденіс  жемісі  «Вестник  высшей  школы
№6»//
      Ет ... ... ... сатыдағы  организмдерге  тән  еттің
метомерлі орналасуы сақталмаған. ... ...  ...  ...  ...  бес
саусақты аяқтың  дамуы,  жалпы  ...  ...  ...  ...  ...  барлығы   ет   системасының   күрделі   дифференциялануына   себепші
болған.Әсіресе,  тыныс  алу  ...  ...  ...  ...   ... пайда болуын ерекше атап өтуге болады.
Ас қорыту. Органдарының құрылысы амфибилердің ас қорыту органдарынан
әлдеқайда күрделі. Бұл ас қорыту жолының ... ... ... ... жаңа ... ... ... байланысты ауыз қуысы жұтқыншақтан
айқын бөлінген. Тасбақа мен крокодилдердің мұрын жұтқыншақ жолы ауыз
қуысынан екінші таңдай сүйек арқылы бөлінген. ... түп ... ... ... бейімделген, қозғалмалы, етті тілі болады.
Тілінің формасы түрліше болады. Жыландар мен кесірткёлердің көпшілігінің
тілі жіңішке, ұшы екі айыр ... ... ... ... ... ... ... түрліше болуы қоректік заттарды ұстау тәсілі мен
пайдалану сипатына байланысты.  .    //. ... М. ... ... ...      ... көпшілігінің тісі болады. Тісі жоғарғы жақ, жақ  аралық,
қанат  тәрізді  және  төменгі  жақ  ...   ...   ......  ...  өре  ...  тісі  болмайды.
Тістері көрсетілген сүйектердің жиектеріне бекиді. Тек  қана  крокодилдердің
тістері альвеолға  ...  Ауыз  ...  ...  ...  ...      Етті ... ... ас қорыту жолынан айқын ажыратылған. Аш ішек пен тоқ
ішектің қосылған жерінде соқыр  ішектің  нұсқасы  болады.  Тек  қана  ... ... ... ... ... жақсы жетілген .
      Ұйқы безі он екі елі ... ... ... ...  өт  болады.
Өт жолы да ұйқы безінің ашылатын жеріне  келіп  ашылады.    ...  ... ... ... ... ... ... №6»//
      Тыныс органдары.  ...  ...  ...  ... ... ... личинкалары болмайды.  Ұрықтарының  эмбриональдық  даму
кезінде желбезек аппараты  қалыптаспай,  жұмыртқаның  ішіндегі  ұрықтың  ... ... пен сары уыз ... ... ...  ...  рептилилер
тек қана өкпемен тыныс  алады.  ...  ...  ...  ...  болуына
байланысты тыныс алуға қатыспайды.
      ... ... ... ... оның іші өте ұсақ ... ... ... сияқты жоғарғы сатыдағы рептилилерде бұл бөлімі өте  жақсы
дамып,  күрделене  түскен.  Осы  ...  өте  ......  ішкі  ...  өзі  де  ...  болады.  Кесірткелердің,  әсіресе
хамелиондардың өкпесінің. астыңғы  жағында  ұяшықтар  мен  ...  ... ... ... керегесі жұқа өсінділер — өкпе  қапшықшалары  болады.
Бұларда газ ... ... ...      ... қуысы оймақ тәрізді және  бір  пар  ожау  тәрізді  шеміршекпен
шектелген көмекей камерасына жалғасады.  ...  ұзын  ...  ... екі бронхаға тарамдалып, өкпеге жалғасады. Тыныс  алу  және  шығару
көкірек қуысының, кеңейіп, тарылуы  нәтижесінде  орындалады.  Қан  ... ...  ...  ...  ...  үш  ...  болады,
бірақ   жүрекшелерінің   аралығындағы   перделері    ...    ...    ... ... пердесі толық болмайды.  Крокодилдерде  бұл  ...  ...  ...  ...  екі  ...  ...  тұрады.  Жүрек
қарыншасының. әр жерінен үш артерия кетеді. Оң ...  өкпе  қан  ... да ... соң оң және сол өкпе  артериясына  ...  ... жақ ... ... артериялық  қаны  бар)  аортаның  оң  жақ  шеңбері
шығады. Одан ұйқы, бұғана асты ...  ...  Ең  ...  ... қолқаның сол жақ шеңбері кетеді. Ол жүрекке қарай иіліп,  қолқаның
он жақ ... ... арқа ... ...   //Кенжебаев С.,  Карашин
Ө.,Ізденіс жемісі «Вестник высшей школы №6»//
      Қан ... ... ... ... өкпё артерияларына тек қана
вена қаны құйылады да он, ... ...  ...  сол  ...  күре  тамыр
және бұғана асты артерияларына — таза артериялық қан ...  Тек  қана  ... ... шеңберіне, арқа қолқасына аралас қан келеді,  бірақ  оттегіне  ... ... ... Арқа ...  ...  ...  кетеді  де,  одан  ішкі
органдарда, еттерге қан тамырытаралады. Арқа қолқасы жамбас тұсына  келгенде
үлкен ... ... ... қанды артқы аяқтарға апарады.
      ...  ...  вена  ...  —  құйрық  венасына  жиналады,  ол
клоаканың  маңына  келгенде,  екі  жамбас   ...   ...   ... ... ... ... жалғасады. Одан  кейін  бүйректің  қақпа
венасын бөліп шығарып, олар құрсақ венасымен қосылады.  ...  ...  ... ... ... ...  ...  бауырға  еніп,  бауырдың  қақпа
венасын құрайды.
      Бүйректен шыққан веналардан  артқы  қуыс  ...  ...  қуыс  ...  қуыс  венасына  омыртқаның  астыңғы  бетімен   басқа   ... оң ... ... ... Артқы қуыс венасына — бауыр  венасы  да
құйылады.  // Mre RT. (1980). ... ... for the  ... marine ...      Бас ... вена ... қос ...  венаға  жиналады.  Олар  қос
бұғана асты веналарымен ...  ...  бір  пар  ...  ...  оң  жақ
жүрекшеге құяды. Сол жақ жүрекшеге өкпе веналарының. қаны кұйылады.
      Зәр ... ... ... ...  зәр  ...  органы
жамбас бүйректерінен тұрады. Метанефрос дене бойымен созылып жатқан  —  дене
бүйрегі бастамасының алдыңры жағынан дамиды. Дене  ...  ...  ... болатын орган. Дене бүйректері ұрық  жұмыртқадан  ...  ... ... соң ... ... ...  жұмыс  істейді.  Жамбас  бүйрегі
жетілген соң,  вольфов  ...  ...  ...  ...  зәр  ... ... ... шығады. Сөйтіп зәр шығару түтігі пайда болады.  Оң
және сол зәр  ...  ...  ...  арқа  ...  ...  Құрсақ
жағынан клоакаға  қуық  ашылады.  Крокодилдердің,  жыландардың,  кесірткенің
кейбір түрлерінің қуығы жетілмеген. Мұндай ... зәр  заты  ... да, ... ... ... тұрады.
      Жамбас  бүйрек   қалыптасқан   соң,   дене   ...   ... ... ...  ...  ...  да  еркегінде  оның
алдыңғы бөлігі қалып қояды. Оны ұрық ...  ...  деп  ...    //
Mre RT. (1980). ... proposals  for  the  classification  of  marine
yeasts//.
      ... ... ... ... дене ... ... омыртқа жотасының
екі  жақ  бүйіріне  ...  Ұрық  ...  ...  ...   ... екені айтылған болатын. Ұрық қосалқысының қаналы рептилилерде  тек
қана ұрық өткізгіш болып саналатын вольфов  ...  ...  ... ... ...  да  шағылыс  органы  болады.  ... ... ... клоаканың арт жақ  керегесінен  өскен  бір  пар
өсінді болып есептеледі. Крокодилдер  мен  тасбақалардың  ...  ... ...      ... вольфов каналы сақталмайды.  Жұмыртқа  жолының  қызметін
мюллеров каналы  атқарады.  ...  ...  ...  жұқа  қос  ... оның ... тәрізді бір ұшы дене  қуысына  ашылады  да  ...  ...  ...  ...  мен   ...   ...   ... жұмыртқаның белокты қабығын бөліп шығаратын безі болады.  ... ... ... пергамент тәрізді немесе жұмыртқаның известі  сіңген
қабығы пайда болатьы безі бар.
      Нерв  ...   ...   нерв   ...   ... жақсы жетілген. Ми жарты шарлары үлкен, олардың мидың сұр  затынан
тұратын қыртысы болады. Әйткенімен бұл  ...  әлі  де  ...  ... да ... ... көпшілік бөлімі жолақты денеден  тұрады.  Алдыңғы
мидың үлкенірек болуы, аралық  миды  үстінен  жауып  ...  ... ...  мен  ...  ...  жетілген.  Төбе  органы  өзінің  құрылысына
қарағанда  ...  ...  Бұл  ...  ...  және  кесірткелерде  жақсы
жетілген. Ол төбе  сүйектерінің  аралығындағы  ...  ...  ... өте ... ...      ... өте жақсы дамыған. Басқа жоғарғы  сатыдағы  омыртқалылардың  ... ... ... миы да  ...  бағытта  айқын  иін  жасайды.
Сезім органдары. Механикалық қозуларды қабыршақтарының үстіне,  эпидермистің
астындағы ... ... ... жеріне, сезім  дақтарына  орналасқан
сезгіш “түктері” арқылы қабылдайды. Бірақ суда тіршілік ететін төменгі саты-
дағы ... ... ... ... ... ... //  Mre
RT. (1980). "Taxonomic proposals for the classification of marine ...      Иіс ... ... оның  иіс  сезу  ...  ...  ...... алу,  жоғарғы  нағыз  иіс  сезу  бөліміне  ...  ... бар. ... иіс жолының бас жағында айқын  бөлінген  табалдырық  ... оның ... ... ... ... ...  жұтқыншақ  жолын  құрады.
Бұған қосымша якобсонов органы болады.  Бұл  ауыз  ...  ...  ... ... тілін аузынан шырарып, кейбір заттарға тигізеді.  Тілін
шығарғанда иісі бар заттың ұсақ түйірі тіліне жабысады  да,  қайтадан  ... ... ... бірге енген заттан якобсонов  мүшесі  арқылы  оның
иісін “аңғарады”, айыра біледі.
      Дыбыс органдары. ... қос ... ... ішкі және  ... ... ... ... бір ғана  үзеңгі  сүйегі  болады.  Жарғақты
лабиринт  ...  ...  оның  ...  ...  ...  иірімді
байқауға болады, ол көпшілігінде қалта тәрізді өсінді ... ...      ... ... ... ... ... Оның төменгісі  жақсы
дамыған, тез қозғалады. Көзінің алдыңғы  бұрышында  көзін  ашып,  жұматын  ... ... ... ... мен ...  ...  және  ...  қабақтары
мөлдір  болады  және  бірімен-бірі  бірігіп  кеткен.   Көзінің   құрылысында
заттарды  әр  ...  ...  ...  бейімделушілік   байқалады.     //
Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық.//























   2. ... ... шығу ... ... пайда болуы.


      Алғашқы омыртқалы жануарлар девон ... ... ...      Олар ...  ...  ...  жақын  тегі  стегоцефалдар,  немесе
сауытты амфибилер еді. Олар көпшілік уақытын су қоймасында  өткізген.  ... ... су ... ... ...  ...  жақын  жердегі  басқа  су
қоймасына жылжып бара алатын  және  ...  ...  ...  бола  ... болған. Олардың бір мезгіл құрлықта  болуына  тас  ...  ... ... ... ауа  райы  әсер  ...  Тас  көмір  дәуірінің  соңғы
кездерінде құрлықта ауа райы өзгерген.  Тау  пайда  болу  ...  ... ...  ...  ...  ...  алмасуына  себепші  болған.
Көпшілік  жерлерде  климат  құрғақшылық,   континентальды   ...   ...  ...  ...  ...  қыс  салқын  болған.  Осы   кезде
өзендермен, балшықтарда  өсетін  ...  мен  ...  ...  шөл
далалар  пайда  болған.  Сөйтіп,  құрғақшылыққа  төзімді  қылқан   жапырақты
өсімдіктер мен саговниктер ... ...      ... ... ... бұл ...  қолайсыз  бола  бастайды.
Құрғақшылық олардың  денесін  құрғатып,  тері  арқылы  тыныс  ...  ... және ... ... кетуден  сақтап  қала  алмайды.  Өйткені  өкпесі
нашар дамыған, ол “организмдегі газ ... ... ...  ...  ...  ...  Перм  дәуіріне  жетпей-ақ  ...  ...   ... ... ... ... ...  әлде  қайда  төзімді
жаңа белгілердің пайда болуына себепші ...  ...  ...  ... ... ... ... алды.    //  Биология:Жалпы  ...  ... ... ... ...      ...  рептилилер.  Котилозаврлар  —  тас  ...  ...  ... ... ... ...  тіршілік  еткен  рептилилер.Мұның  көптеген
белгілері  стегоцефалдарға  жақын  екенін  ...  ...  ... ... біреу ғана, мойын бөлімі нашар жетілген,  балықтарға  ... ...  тері  ...  ......  ...  Ми  ...  сүйек
қорабынан тұрады да онда көз, танау, төбе органының ғана  ...  ...  ...  ...  ...  ...  өсімдіктермен,
кейбір түрлері моллюскалармен қоректенген.

      ... перм  ...  орта  ...  ...  дамып,  оның  аяқ
кезінде азайып, ал триас  дәуірінде  мүлдем  ...  ...  ...  ... ... ... және ... группалары  басқан.   //
Биология:Жалпы білім беретін ... ... ... оқулық.//

      Рептилилердің бұдан кейінгі эволюциялық дамуы  өзін  қоршаған  ... ... ... ... бейімделіп қалыптасты.  Көпшілік  группаларының
скелеті берік, әрі жеңіл болумен қатар, қозғалғыш қасиет пайда болған.  Олар
бірте-бірте  ...  ...   ...   бастайды.   Осыған   байланысты
аяқтарының, ...  ...  және  ми  ...  ...  ... Көпшілігінің  аяқтары  ұзын,  жамбас  сүйегі  екі  және  оданда  ... ... ... Иық ... ...  сүйегі  жойылған.
Бүтін ми сауыты аздапта болса редукцияға ұшыраған.

      Ал ғ а ш қ ы к е с і р т к е л е р ... Ми ...  екі  ... ... рептилилердін,  өте  қарапайым  группасы.  Тісі  амфибилердің
тістері сияқты, тек қана жақ  ...  ғана  емес  ...  да  ... ... ... сырт ... ірі кесірткеге  ұқсайды.  Алғашқы
кесірткілердің қалдықтары перм дәуірінен табылған.  Триас  дәуірінде  тұмсық
бастылар (Rhуnсһосерһаlіа) пайда болған. Оның ... ... түрі осы  ... ... ...  // ...  білім  беретін  мектептің  7-
сыныбына арналған оқулық.//

      П с е в д о з у х и л е р ... ...  ...  ... тараған болу керек. Олар триастың  басында  пайда  ...  ... ... ... ...  аяғы  ...  аяғынан  жақсы  жетілген.
Осының салдарынан жамбас Сүйегі  және  артқы  аяқтарының  ...  ... ... Көпшілігі ормандарда тіршілік еткен.

      Мысалы,  орнитозухилар,  крокодилдер,  динозаврлар  ...  ... ... осы ... ... ...      К р о к о д и л д е р ... Триас дәуірінің аяқ кезінде  пайда
болған.    Юра    ...    ...    ...    ... ... кәдімгі сүйекті  таңдайы  болмаған  және  ішкі  танау
тесіктері  таңдай  сүйектерінің  ...  ...  ...   әлі   ... болған. Бор дәуірінде екінші ретте пайда болған таңдай  сүйектері
бар  және  омыртқалары  процельді  ...  ...   ...   ... тұщы ... ...  еткен,  ал  юра  дәуірінде  ...  ... ... ... ... ... формалары да бар екені  белгілі
болған.  //  Биология:Жалпы  білім  ...  ...  ...  арналған
оқулық.//

      Қ а н а т т ы к е с і р т к е л е р ... ... ... заманындағы рептилилердің  ішіндегі  ұшуға  бейімделген  ...  ...  ...  ...  ұзын  ...   екі   ... үшу ... атқарған. Жалпақ төсінде  құстардағыдай  қырлы  төсі
болады, бас сүйектері жас кезінде-ақ бірігіп ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жақтарында  тістері  болған.Құйрығының
ұзындыры мен қанатының формасы алуан  түрлі.Кейбір  түрлерінің  ғана  қанаты
ұзын, жіңішке ... ұзын ... ... түрлерінің  құйрығы  қысқа,  қанаты
жалпак  болған.  ...  ...  ...  ...  су  қоймаларының
орнынан табылуы, олардың су жиектерінде тіршілік  еткенін  ...  ... ...  ...  аулап,  қоректенуі  мүмкін.  Дене  мөлшері  бірнеше
сантиметрден бір метрге дейін, одан да ірі ...      ... ... ... ... ... бор ... соңына
дейін  тіршілік  еткен  динозаврлар  псевдозухилардың  соңғы  бұтағы   ...      ... ...  ұзындығы  бір  метрден  кемірек  және  30  метр
болатын алып түрлері де  болған.  ...  бір  түрі  тек  кана  ...  ... ... ал ... бір түрі  төрт  ...  жәрдемімен  қозғалған.
Денесіне қарағанда басы әлде қайда кішірек  болған,  ал  жұлынының  сегізкөз
маңындағы  бөлімі  ...  оның  ...  ...  аумағынан  артып   кеткен.
// Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық.//

      ... ... ... олар  ...  өз  ...  ...  екі  тарамға   бөлінген.   Олардың   ...   ...   ... ... ерекшеліктерінде. Осыған сәйкес оларды:  кесіртке
жамбастылар  және құсжамбастылар деп ...      ... ... ... ... ... ... қозғалатын  ұсақ
организмдер болған. Денесіне ұзын құйрығы  ...  ...  ...  ... төрт  ...  ...  ірі  формалары  пайда  болған.  Оған
денесінің ... 26 м ......  20  м  ...  ...  ...   кесіртке   жамбасты   ...   ...   ...   ... ... ... суда ... етуі  мүмкін.  Динозаврлар
бүкіл жер шарына тараған. Олар ... ... ... ал кейбір  түрлері
(траходонттар) суда тіршілік  еткен.  Мезозой  ...  ...  ... рептилилердің  көпшілігі  динозаврлар  болған.  Олар  триас  дәуіріңде
пайда болып, бор ... аса ... ... Бор ...  соңғы  кезінде
динозаврлар өліп біткен .   // Биология:Жалпы  білім  беретін  мектептің  7-
сыныбына арналған ...      ... ... өте ... тіршілік еткен түрінің қалдығы перм
дәуіріндегі жер қыртысының арасынан  табылған.  Кесірткелер  жоғарыда  пайда
болды

      ... ... ... ... ...  мүмкін.  Олардың
тегі перм дәуіріндегі  еунотосаурус  деп  ...  Олар  ...  ... ... әрі ... арқа ... сияқтыны  құрайды.  Құрсақ  сауыты
болмаған. Тістері жақсы жетілген. Нағыз сауыты бар нағыз тасбақалар  ... ...      ... ... басы мен  аяғы  толығынан  сауытының  ішіне  ... ... ... мүйізді қабы, таңдайында  тісі  болған.  Мезозой
заманыидағы  тасбақалар  құрлықта  жер  қазып  ...  ...  ... Бері  келе  ...  ...  суда  тіршілік  етуге  көшіп,  мүйізді
сауыттарының жойылуына себепші болған.

Тасбақалар триас дәуірінен біздің заманымызға дейін табиғаттың ... ... ... оған ... ... ...  // ... физиологии человека и животных /под редакцией А.Д. Ноздрачева-М:
Высшая школа 1991//.
      И х т и о з а в р л а р ... ... суда ... ...  ...  жорғалаушылар.  Ихтиозаврлар  ұзын  тұмсықты  денесі
ұршық  тәрізді  организмдер.  Олардың  аяқтары   ...   ...   ... ... ... жетілмеген. Терісі жалаңаш, денесінің ұзындығы  1—
14  метрге  дейін  болған.  Ихтиозаврлар  тек  кана   суда   ...   ... ... ... ...  ...  тірі  туатындығы
анықталған. Триас дәуірінде пайда болып, бор дәуірінде өліп біткен.  Туыстық
жөнінен қандай ... ... ... ...      П л е з и о з а в р л а р  ...  Теңіздерде  тіршілік  етуге
бейімделген рептилилердің  екінші  түрі.  Плезиозаврлар  денесі  кең,  ... ... Басы ... мойыны жақсы жетілген. Дене  мөлшері  50
сантиметрден 15 метрге дейін болады. Су жиегінде  ...  ...  ... ... ... ... бас ... пайда болып, бор дәуірінің соңғы
кезінде өліп біткен.   // Общий курс физиологии ... и ... ... А.Д. ... ... школа 1991//.
      А ң т ә р і з д і к е с і р т к е л  е  р  ...  Аң  ... сүт ... ... өкілдері шыққан. Аң тәрізділер  тас
көмір дәуірінің соңында пайда  болып,  перм  дәуірінде  ...  ...  ... еткен. Отряд  болып  бөлінген,  қарапайым  құрылысты  пеликозаврлар
(Реlусоsаигіа) котилозаврларға өте жақын болған. Өйткені ... де  ... екі ...  ...  және  кұрсақ  қабырғалары  сақталған.  Тістері
альвеолда  орналасқан.  Басқа  рептилилерде  ...  ...  ... ...  Сырт  ...  кесірткелерге  ұқсас,  дене  ұзындығы  1—2  м
болатын организмдер.

      Перм ... орта ... ... орнына олардан гөрі жақсы
дамыған,  аңтістілер  (Тһегіоdоntіа)  пайда  ...  ...  ...  ... шошоқ тістерге жіктелген, екінші реттегі сүйекті таңдай  қалыптасқан.
Шүйде сүйегі ... ... ... жағы ... ...  ...  сүйекке
айналған. Шынтақтары артына қарай иілсе,  тізелері  денесінің  алдына  қарай
иілген.  Мұның  өзі  аяқтарын  ...  ...  ...   ...   ...  ...  рептилилерде   мұндай   ерекшелік   кездеспейді.   Сөйтіп,
скелетінде сүт қоректілерге ұқсас ... ... ... ... ... ... ... мысалы иносгранцевия). Ал, кейбір
түрлері өсімдіктермен және жануар тектес ... ... ... деген түрлерінің денесінде бірнеше прогрессивті белгілер
болған. Триас дәуірінде аңтістілер көп тараған, бірақ жыртқыш динозаврлар
оларды қырып жіберген.   // ... курс ... ... и ... /под
редакцией А.Д. Ноздрачева-М: Высшая школа 1991//.





















 Қазіргі кездегі бауырмен жоргалаушылар систематилақ топтамасы


      Жыландар  ...  ...  ...  ...   ...   көлемді
заттарды тұтасымен жұтуға бейімделген жануарлар.
      Сыртқы  пішініне  қарағанда  ...  ...  ...  ... ... ... ... жақ аппаратының оң  және  сол
жақ бөлімі жылжымалы ...  ...  ...  ...  ...  ... Сол сияқты жыландардың иық белдеуі де болмайды.
Жыландардың бірқатарында ғана мойын бөлімі байқалады. Көпшілігінің ... ... дене және ... ... ... ... ... және
олардың скелеттері жүруге жарамайды. Тек қана айдаһарларда ғана ... ... ... сүйегі мен ортан жіліктің қалдығы сақталған. Соқыр
(Турһlорidае) жыланында да жамбас сүйегінің қалдығы болады.  //Общий курс
физиологии человека и ... /под ... А.Д. ... Высшая
школа 1991//
      ... ... ... ... қапталған.  Сарбас  жыланның
кейбір  түрлерінде  ғана  тері  безі  ...  ...  ...  тері  ... ... ... алдымен  терінің  үстіңгі  қабатының  жаққа  бекіген
жері ажырайды да, ...  ...  ...  ...  ...  сияқты  сыпырылып
түсіп қалады. Бұл  кезде  көздерінің  үстін  жауып  тұрған  ...  ... ... да ... ... ...      Қозғалу  ерекшеліктеріне   байланысты   жыландардың   ...   ...  ...  ...  омыртқадан  тұрады.  Омыртқаларында   әдетте
болатын өсінділерінен  басқа  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  құрылысы,  омыртқа  тізбегіне  ерекше  мықтылық
беріп, ирелеңдеп қозғалғанда, оның тез ... ... ... ... ... және онымен байланысатын тандай, қанат тәрізді
және бұдыр бетті сүйектер ... ... ... орналасқан. Мұндай
ерекшелік ірі жануарларды түгелімен жұтып қоюына мүмкіндік береді. Ірі
қоректерін жұту механизмі төменгі жағының оң және сол ... ... ... ... ... ірі ... ... сілекей безінен
бөлінетін сөл жеңілдетіп отырады. Жыландардың көпшілігі улы болмайды,
сондықтан олар жануарларды тістелеп ... оны ... орап ... ... Улы ... алдыңғы бірнеше тістері ірі болады да онда у
құйылатын сайша немесе канал болады.  //Общий курс физиологии человека ... /под ... А.Д. ... Высшая школа 1991//.
      Оң жақ өкпесі жақсы жетілген, сол жақ бөлімі  болса  ...  ... ... ...  ...  ...  мен  ...  күшті  созылған.
Жыныс бездері бүйректерінің алдыңғы жарында орналасқан.
      Жыландардың  ...  ...   жуық   түрі   ...   Олар   ... ... ... ...  ыстық  жерлерде  көптеп  кездеседі.
Солтүстікте полярлық шеңберге  дейін  еніп  жатады.  ...... ... ...  Отты  ...  Жаңа  Зеландияда  және  Полинезияның
көптеген  аралында  жыландар  болмайды.  Жыландар  ...   ...   ... ... ... ... жер ... тіршілік етеді.
      Олар жұмыртқа немесе тірі жұмыртқа салып  көбейеді.  Тек  қана  ... ... ... Жыландар ұсақ  насекомдар  мен  кемірушілерден
бастап,  бұғының  бұзауына  дейінгі  әр  түрлі  ...  ... ... ... тез шабуыл жасап, ұстайды. Бұған қосымша  улы
жылан адамды тек қана ... ... ... ...      Жыландарды бірнеше систематикалық топтарға бөлуге болады.
Соқырлар (Турһlоріdае) тұқымдасына жер астында тіршілік ететін, жер
құрттарына ұқсас, залалсыз ұсақ ... 150-ге ... түрі ... ... ... басымен құйрығы денесінен бөлінбеген және денесі
балық қабыршақ-тарына ұқсас тегіс қабыршақпен қапталған организм. Көзі
әдетте терісінің астына ... Ауыз ... кең ... ... ... ғана ...  // Mre RT. (1980). ... for the classification of marine yeasts and other yeast-like
fungi including the smuts". Botanica Marine 23: ...      ...  ...  ...  ...  және  ...   тропикалық
бөлімдеріне  тараған.   Бізде   ...   ...   ... ... ... ... бір ғана  түрі  тараған.  Олар
бақшақ,  жүзім  еккен  жерлерде   мекендейді.   ...   ...  ... 30 см ... ... ... аяқтылар (Воіdае). Бұл тұқымдасқа ең ірі түрлері
жатады. Сонымен катар ұзындығы 1 м ... ұсақ ... де ... бас ... ... ... ... мойнынан айқын
ажыратуға болады. Клоаканың екі жағында екі өсінді түрінде орналасқан,
артқы аяқтарының нұсқасы болады. Түсі көбінесе шұбар болады. Айдаһарлардың
барлығы дерлік ... және ... ... ... тропикалық облыстарында
кездеседі. Біраз ғана түрлері Орта Азияда, Кавказда және Қазақстанда
кездеседі. Тропиктік ... мен көлі көп ... ... ... ашық жерлерде тіршілік ететіндері, түнде активті әрекет етеді.
Қалың орманда тіршілік ететіндері күндіз де ... ... ... өте ... ... жасырынып келіп, жақын жерден атылып барып
ұстайды. Ұстаған ... ... ... ... қысып, тұншықтырып
өлтіреді.     // Mre RT. (1980). ... ... for ... of marine yeasts and other ... fungi ... ... Botanica Marine 23: ...      Бұлардың  ...  өте   ...   ...   торлы   питон   (Руtһоn
геtiсulаtus) ұзындығы 5—6 метрден  10  метрге  ...  ...  Олар  ... және Үнді-Малай архипелагасына  тараған.  Кәдімгі  айдаһар  (Воа
сопstrісtог) үзындығы 5—6  метрге  жетеді.  Оңтүстік  ...  ... Орта ... Кавказда және Қазақстанда бұл тұқымдастың ең кіші түрі  —
дала  айдаһары  ...  ...  ...  ...  ұзындығы  1  метрден
аспайды. Бұл құмды шөлдерді,  далалы  жерлерді  мекендейді.  ...  ... ... ... ініне,  немесе  құмға  еніп  жасырынып  жатады.
Ұсақ ... ... ... ...      ...  жылан  тұқымдасына  жыландардың  1000-ға  жуық  түрі  ... ... ... да, өте улы ... де ...  Бұл  ... ... ерекшелігі  улы  тістері  және  оның  каналы  болмайды,  улы
тісінің ... жақ ... ... ... құйылады.
Көбірек тараған түріне кәдімгі сарбас жылан (Nаtгіх pаtгіх) жатады. Түсі
қоңыр, тіпті қара деуге де болады. Самайының арт ... ... екі ... жолағы болады. Сондықтан да бұларды сарбас жылан деп
атаған. Кейбір ... сары ... ... СССР-дің Европалық бөліміне
Сибирьге, шығыста Забайкальеге дейін және Орта Азияның кейбір жерлеріне
тараған. Батпақтың, өзеннің және тоспанын, жағасын ... ... ... ... ... та ... насекомдармен, өте сирек
балықтармен қоректенеді. Жүмыртқа салып көбейеді. Жұмыртқаларын
шірінділердің арасына салады. Біздің елдің оңтүстігінде су сарбас жыланы
мекендейді. Кәдімгі ... ... ... түсі ашық сүр, қара дақты
болады. Көбінесе суда тіршілік етеді. ... ...   // Mre
RT. (1980). ... proposals for the classification of marine yeasts
and other yeast-like fungi including the smuts". Botanica Marine 23:
361–73.//
      ... ... ... ... ... 2 м болатын  жыландар.  Улы
тістері болмайды. Егер адам қуса қарсыласып,  тістуге  ұмтылады,  өте  ...      ...  ... ... 75 ... ... жыландар.  Түсі  қызыл
бурыл денесінде  қара  сұр  дақтары  болады.  СССР-дің  Европалық  ... және ... ... ...  ...  ...  ...  жерлерді
мекендейді. Дымқыл  жерлерде  болмайды,  уы  жоқ.  Негізінен  кесірткелермен
қоректенеді.
Орта Азияның шөл далаларында оқ ... көп ... ... жіңішке,
ұзындығы 1 метр ден аспайды. Түсі сары, сұр түсті, денесінің ұзын бойына
созылған ... ... ... ... ... Өте тез қозғалады. Қауіп
төнгенде мүмкіндік болса ағаштың бұтағына шығып, немесе бұтаның түбіне
тығылып құтылады. Негізінен кесірткелермен қоректенеді. Қесірткені тістеп,
денесімен ... ... ...   // ... ... ... мектептің
7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0//
      ... ... ... ...  ...  ...  ...  улы
жыландар да жатады. Бізде Түрікменияның оңтүстігінде сұр  кобра  деген  ... ... ... сұр ... дағы болмайды.  Аңғарларда  және  адам
мекеніне жақын жерлерде тіршілік етеді. Шаққаны  өте  қауіпті.  Қөзілдірікті
жыланның мойынының ... ... ... ...  екі  дағы  болады.  Олар
Оңтүстік Азияны мекендейді. Кобраларға тән бір ерекшелік айбат шеккен  кезде
мойын омыртқаларындағы ... ... ...  ...  ...      Сұр жыландар (Vіреridае) улы аппараттары жақсы дамыған  улы  жыландар.
Улы тістерінің,  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ... улы тістері алға қарай бағытталады.
Кәдімгі сұр жылан (Vіреrа bеrиs) біздің еліміздін, Европалық бөлігінде және
Сибирьде тараған. Түсі сұр, қара ... ... ... қара болады. Олар
көбінесе тоғайлы жерде болады, ал батпақты жерлерден кездеспейді. Бұларды
күндіз үйінділердің, ағаш түбірінін, ... ... ... ... ... болады, қорегін аулауға түнде шығады. Негізінен
тышқандармен, дала тышқандарымен, сирек болса да құстармен, кесірткелермен,
бақалармен және насекомдармен қоректенеді. Тірі жұмыртқа туып көбейеді.
Қысқа ... ... ... ағаш тамырынын, астында, терең індерде
қыстап шығады. Сұр жыланның шаққанынан денсаулығы ... ауру ... өліп ... ... ... ... үшін аса қауіпті болмағанмен
көп азап шегеді.  // Биология:Жалпы ... ... ... ... ... Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0//
      Орта Азия мен ... сұр ...  ...  қара  ...  ...  ... кездеседі. Оның ұзындығы 2 м болады. Олар шөл  даланы  және  аласа
таулы жерлерді  мекендейді.  Шаққаны  өте  ...  Орта  ...  ... ... және Аравияда  қүм  эфасы.  (Есһіs  сагіпаtus)  тараған.
Оның  ұзындығы  70  ...  ...  түсі  ...  ...  құм  ... да ... өте ...  Қалқантұмсық  (Аnсіstгоdоn  һаluz)  —  улы
жылан, өзіне тән ерекшеліктері —  құйрығы  ...  мен  ...  ... шұнқыры болады. Денесінің жалпы  ұзындығы  75  ...  ... ... ... ...  Орта  Азияға,  оңтүстік  Сибирьге,  Қиыр
Шығысқа дейін тараған және Закавказяда да  кездеседі.
      Сұр ... ... ... ... да ... Бұл жыландарды
сылдырмақты  жыландар  деп  атауының  себебі,   олардың   құйрығында   дыбыс
шығаратын қозғалмалы ...  ...  ...  ...  ... ... ...  құйрығын  қозғалтып  сылдырлаған  ...  ...  ... улы ... кесіртке
Бұл класс тармарына ертеде тіршілік еткен рептилилер жатады. Олардан ... ... ... ...... ... рuсtаtus) деп
аталатын бір түрі белгілі.   // Биология:Жалпы ... ... ... ... ... ... Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0//.
      Гаттерия  сырт  ...  ...  ...  ...  ұқсайды.  Демек
олардың құрылысындағы көпшілік белгілері күрделі  емес  екендігін  аңғарады.
Бұлардың ұзындығы  50  ...  ...  ...  ...  кәрі  ... 70—75 сантиметрдей болады. Басы мен кеуде бөлімі ұсақ  дән  тәрізді
қабыршақпен қапталған. Арқасында  үшбұрышты  мүйізді  пластинкалары  ...  ...  ...   мен   ...   сатыдағы   амфибилердің
омыртқалары сияқты амфицельді болады.  Омыртқа  денелерінің  ...  ... ... ... деп  ...  тері  ...  ұсақ  сүйекшелері
болады. Бұл қабырғалары денесінің құрсақ бөлімінде тері  астына  орналасқан.
Ол жер бетінде ... ...  ...  арғы  тегі  —  ... ... қалдығы болуы  мүмкін.  Жастарының  тістері  жақтарымен,
таңдай  сүйектеріне  ғана  емес  ...  ...  өре  ...  де
орналасады.  Ересектерінің  тісі  қажалып  мұқалған.  Төбе  көзі  өте  жақсы
дамыған. Дабыл қуысы, ... ... және ... ... ... ... кезде тек қана Жаңа Зеландияның солтүстік бөліміндегі
кішірек аралдарда кездеседі.    // Зусман М. Биология развития м-1997//
      ... ... ... түнде тіршілік  ететін  жануар.  Оларды
альбатростар мен басқа мұхит  ...  ...  жиі  ...  ... бір інде ... ... кездесетін жағдайлар  жиі  кездеседі,  бірақ
гаттерилер  құстың  жұмыртқасына  да,  ...  да  ...   ... құрттармен және ұлулармен қоректенеді. Көктемде  және  ноябрь
— декабрь айларында көбейеді. ...  ...  ...  ...  салып,
оның  бетін  топырақпен  жауып  тастайды.  8—17-ге  дейін  ...  ...  ...  ...   ...   ұзақ   ...   созылады.   Жалпы
жұмыртқаның дамуы 12—14 ... ... ... Жас ...  өсуі  өте  баяу
болады да жыныстық жетілуі 20 жылға созылады.Алғашқы ... ... ... ... тіршілік еткен рептилилер жатады. Олардан қазір
тұмсық бастылар отрядына жататын — ... деп ... бір түрі ... // ... М. ... ... м-1997//
Гаттерия сырт жағынан қарағанда үлкен кесірткеге ұқсайды. Демек олардың
құрылысындағы ... ... ... емес ... аңғарады. Бұлардың
ұзындығы 50 сантиметр жетеді, бірақ кейбір кәрі еркектерінің ұзындығы ... ... Басы мен ... ... ұсақ дән ... ... Арқасында үшбұрышты мүйізді пластинкалары болады. Гаттерилердің
омыртқасы балықтар мен ... ... ... ... ... ... ... денелерінің арасында хорда сақталған. Құрсақ
қабырғалары деп аталатын тері тектес ұсақ сүйекшелері болады. Бұл
қабырғалары денесінің құрсақ ... тері ... ... Ол ... ... ... ... арғы тегі — стегоцефалдардың құрсақ
сауыттарының қалдығы болуы ... ... ... ... таңдай
сүйектеріне ғана емес амфибилердікі сияқты өре сүйектеріне де ... тісі ... ... Төбе көзі өте жақсы дамыған. Дабыл
қуысы, дабыл жарғағы және шағылыс органдары болмайды.    // Зусман М.
Биология развития ...      ...  ...  ...  тек  қана   Жаңа   ...   ... кішірек аралдарда кездеседі.
      Гаттери—аз қозғалатын көбінесе түнде тіршілік  ...  ...  ... мен басқа мұхит  құстарының  інінен  жиі  кездестіруге  болады.
Әдетте бір інде ... ... ... ...  жиі  ...  ...  құстың  жұмыртқасына  да,  балапанына  да  тимейді.   Гаттерилер
насекомдармен, ... және ... ... ...  және  ноябрь
— декабрь айларында көбейеді. Жұмыртқаларын  жерді  қазып,  шұндырға  салып,
оның  бетін  топырақпен  ...  ...  ...  ...  жұмыртқа  салады.
Жұмыртқанын,  дамуы  біркелкі   болмай,   ұзақ   ...   ...   ... ... 12—14 ... ... өтеді. Жас организмнің  өсуі  өте  баяу
болады да жыныстық жетілуі 20 жылға созылады.
// Зусман М. Биология развития ...                                  ...      ...  ...  ...  тіршілік  ететін  жоғарғы  сатыдағы
омыртқалылар. Бұлардың ішінде тіршілігінің көп уақыты  суда  өтетін  түрлері
де бар, ... ол су ... ... ... ... ... ...  болып
саналады. Оны палеонтологияның, эмбриологияның,  және  экологияның  көптеген
мәліметтері дәлелдеп отыр.  //Қазақ энцеклопедиясы, 7 том//
      ... ... ... ... ұрықтануы іште болады.  Көбеюі
құрылықта,  кейбір  тірі  туатын  түрлері  (мысалы,  кит  ...   ...  ...  сатыдағы  омыртқалылардың  эмбриональдық  дамуындағы  бір
ерекшелігі  ...  ұрық  ...  ...   ...   ...   сатыдағы   сүт
қоректілерде  ұрық  қабы  бала  ...  ...  ...   плацента   құрауға
қатысады.  Оның  өзі  өсіп  келе  ...  ...  мен  ...   ... ... ... түзеді.
      Бір ұрық қабының амниотикалық  деп  аталуына  ...  ...  ... ... деп аталған. Ал төменгі  сатыдағы  омыртқалыларда  ұрық
қабы пайда болмайды, сондықтан оларды анамниялар деп  атайды.    ... ... ... ... ... ... ... №6»//
      Жер ... ... ... ... ... сатыдағы омыртқалыларға тән
белгілер бауырымен жорғалаушылардан айқын байқалады. Олардың миы әлде  кайда
жақсы жетілген. Сондықтан бауырымен  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ...  байлднысты   бұлардың   денесі
амфибилер мен балықтарға қарағанда жақсы жіктелген. Әсіресе, басын әр  түрлі
бағытта қозғауына ... ... ... ...  ...  ...  ...  сақтайтын  терісінде   мүйізді   эпидермис   ...   мен   ... ...  Өкпе  ...  тыныс  алады.  Жүрегі  мен  ... ... ... Оң және сол ... ...  ...  болады,  осы
қарыншадан үш артерия қан тамыры шығады.
      ... ... ...  ...  ...  ішінде  нашар
ұйымдасқан  организм  болып  саналады.  Аортаның  екі   ...   ...  ...  тұлға  бөлімінің  артерия  қаны  ...  ...  ... ... қабілеті нашар.  //Кенжебаев С., Карашин Ө.,Ізденіс  ... ... ... ...      Жер ... тіршілік жағдайларының өзгеруі құрғақшылыққа әлде  қайда
төзімді жаңа белгілердің пайда болуына  себепші  болған.  Сөйтіп,  жануарлар
құрлықта ... ... ... мүмкіндік алды.
      Алғашқы  рептилилер.  Котилозаврлар  —  тас  көмір  ...  ... ... болған ертеде тіршілік еткен рептилилер.

      //  Биология:Жалпы  білім  ...   ...   ...   ...      ...  ...  ...  стегоцефалдарға  жақын  екенін  көрсетеді.
Мысалы, көпшілігінде сегізкөз  омыртқасы  біреу  ғана,  мойын  ...  ... ...  тән  иық  ...  тері  ...  ...  —  клейтрум
болады. Ми сауыты сүйек қорабынан тұрады да онда көз, ... төбе  ...  ...  ...  Аяқтары  қысқа,  маманданбаған.   Котилозаврлардың
көпшілігі өсімдіктермен, кейбір түрлері моллюскалармен қоректенген.
      Котилозаврлар перм  ...  орта  ...  ...  ...  оның  ... ... ал триас  дәуірінде  мүлдем  құрып  біткен.  Бұлардың  ... ... ... және ... ... ...      Рептилилердің бұдан кейінгі эволюциялық дамуы  өзін  қоршаған  ... ... ... ... бейімделіп қалыптасты.  Көпшілік  группаларының
скелеті берік, әрі жеңіл болумен қатар, қозғалғыш ... ... ...  ...  ...  ...   ...   бастайды.   Осыған   байланысты
аяқтарының, омыртқа  ...  және  ми  ...  ...  ... ...  аяқтары  ұзын,  жамбас  сүйегі  екі  және  оданда  көп
сегізкөз омыртқаларына бекіген. Иық ... ...  ...  ... ми ... ... болса редукцияға ұшыраған.  // Биология:Жалпы  білім
беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық.//



























                        ... ... ... ... Энциклопедиясы, 7 том
2.Кенжебаев С. Карашин Ө. Ізденіс жемісі « Вестник высшей школы № 6»
3. ... М. ... ... ... RT. (1980). "Taxonomic proposals for the classification of marine
yeasts and other yeast-like fungi including the smuts". Botanica Marine ... ... курс ... человека и животных /под редакцией А.Д. Ноздрачева-
М: Высшая школа 1991
6..Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына ... ... ... 2007. ISBN ...  
        
      

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы45 бет
Білім берудің жаңа техналогияларын «Бауырымен жорғалаушылар» тарауын оқу процесінде қолданудың жолдарын анықтау13 бет
Бауырымен жорғалаушылар класы, жалпы сипаттамасы, жіктелуі және практикалық маңызы4 бет
Бауырымен жорғалаушылар туралы жалпы түсінік30 бет
Бауырымен жорғалаушылар туралы түсінік13 бет
Рептилиялар немесе бауырымен жорғалаушылар класы8 бет
Бунақденелілер класы6 бет
Жануарлар әлемі5 бет
Жануарлар әлемі туралы6 бет
Зоология5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь