Балұстаұлы Есбай

Музыканың тілі - дыбыс. Әрине, жай ғана дыбыстар жиынтығы емес, белгілі бір әлеуметтік ортаның талғам-танымында реттеліп, жүйеленген дыбыс, әуен-сазға айналған дыбыс. Олай болса, әсіресе, дәстүрлі музыканың мән-мағынасын (семантикасын) жоруда сол музыкалық мұраны дүниеге келтірген әлеуметтік ортаның талғам-танымы түпнұсқалық баға болып табылады. Ал, туасы бөлек былайғы жұрттың бағасында, сөз жоқ, субьективтілік бел алып жатады. Демек, музыканың тілі ортақ деп келетін алып-қашпа пікір ұшқарылау айтылған. Бір ұлттың (этностың) сөйлеу тілін екінші бір ұлт өкілінің түсіне бермейтіні сияқты, белгілі бір ұлт музыкасының «тілі» де өзгелер үшін бар бол мысы мен ішін аша бермейді. Белгілі бір ұлттың музыкасы туралы келесі бір ұлт өкілінің мүлде басқаша жорулар айтатыны әлемдік музыка тарихында жиі кездесетін құбылыс. Мұның негізгі сыр-себебі музыканың да этникалық тілінің болатындығында.
Сөйте тұра, белгілі бір ұлттың шын мәніндегі мазмұнды музыкасы өзгені де бейтарап қалдырмайтыны шындық. Нағыз шедевр музыканың эстетикалық-эмоциялық әсері этникалық шекараларды көктей өтіп, әрбір тыңдаушының талғам-танымымен тіл табысып жатады. Ал, әрбір тыңдаушының талғам-танымын қалыптастыратын әлеуметтік орта, түптеп келгенде, белгілі бір этникалық төлтүмалықпен сабақтас. Демек, өнер болмысында ғана емес, өнерді танып-түсінушінің де болмысында этникалық қасиет бел алып жатады. Себебі, кез-келген басы жұмыр пенде әкесі мен шешесінің перзенті болумен бірге, белгілі бір этностың да мүшесі болып табылады.
Сөз жоқ, этникалық шекараларды көктей өтіп, әр түрлі ұлт өкілдерінің талғамына татыған музыкалық шығарманың айтары айқын, тілі бай. Ондай музыканың өнбойынан әркім өзіне керегін тауып, рухына ләззат алып, сол музыкамен өзінің тағдырын сабақтастыра алады...
Осынау ойдың жосығы қазақтың әйгілі күйші-композиторы Балұстаұлы Есбайдың (1842-1910) музыкалық мұрасына ден қойғанда айқындала түседі.
        
        БАЛҰСТАҰЛЫ ЕСБАЙ
Музыканың тілі - дыбыс. Әрине, жай ғана дыбыстар жиынтығы емес, белгілі
бір әлеуметтік ортаның талғам-танымында реттеліп, жүйеленген дыбыс, ... ... ... Олай ... ... дәстүрлі музыканың мән-мағынасын
(семантикасын) жоруда сол музыкалық ... ... ... ... ... ... баға болып табылады. Ал, ... ... ... ... сөз жоқ, ... бел алып ... ... тілі ортақ деп келетін алып-қашпа пікір ұшқарылау айтылған. ... ... ... ... ... бір ұлт ... ... бермейтіні
сияқты, белгілі бір ұлт музыкасының «тілі» де өзгелер үшін бар бол мысы ... аша ... ... бір ұлттың музыкасы туралы ... бір ... ... ... ... ... әлемдік музыка тарихында жиі
кездесетін құбылыс. Мұның негізгі сыр-себебі музыканың да этникалық ... ... ... бір ұлттың шын мәніндегі мазмұнды музыкасы өзгені
де бейтарап қалдырмайтыны шындық. Нағыз ... ... ... ... ... ... көктей өтіп, әрбір тыңдаушының талғам-
танымымен тіл табысып жатады. Ал, әрбір тыңдаушының талғам-танымын
қалыптастыратын әлеуметтік ... ... ... ... бір ... ... ... өнер болмысында ғана емес, өнерді танып-
түсінушінің де болмысында ... ... бел алып ... Себебі, кез-
келген басы жұмыр пенде әкесі мен шешесінің ... ... ... ... ... да ... болып табылады.
Сөз жоқ, этникалық шекараларды көктей өтіп, әр түрлі ұлт өкілдерінің
талғамына татыған музыкалық шығарманың айтары айқын, тілі бай. ... ... ... өзіне керегін тауып, рухына ләззат алып, сол
музыкамен өзінің тағдырын сабақтастыра алады...
Осынау ойдың жосығы қазақтың ... ... ... ... музыкалық мұрасына ден қойғанда айқындала түседі.
Есбай күйлерінің әрін тайдырмай, нәрін жоғалтпай жеткізуші білікті
домбырашылардың бірі Алым Жаңбыршин былай дейді: «Күй ... ... ... өз ... тартады» деген. Мұндай сөздің қисыны Есбайға
жүрмейді. Есбай өзін ... ... ... ... ... адам. Сондықтан да,
оның күйлерінің түбі жеткізбейді. Қаншалықты ішіне түсіп, бойлап тартсаң,
сонша тереңдеп кете береді. Жер мен көктің ... ... ... ... ... бір керемет. Бәрін біліп, бәрін сезетін дана көкірек.
Ол қуанса шалқып кетпейді, ... ... ... ... ... ғой
сабаз».
Бұл — Есбаймен жаралған топырағы бір, күйді дәстүрлі табиғатымен
түсінетін жанның ... ... ... ... ... ... А.В. Затаевич Есбай
күйлері туралы былай дейді: «Керек десеңіз, мен ... ... ... да жасқанбаймын, мәселен, «Өтті-кетті» күйінің бастауына ден
қояйық - ... ... ... соң, ... классикалық
симфониясынан да құдіреттілеу» (А. В. Затаевич. 500 казахских ... ... ... 1931. ... әрі былай дейді: «Арттағы алыс өмірдің тілсіз аңыз-әңгімесі
сияқты осынау мәнді күйлердің басым көпшілігі, сөз жоқ, түз ... ... ... ... сияқты қатталып жатады. Ал,
біз сияқты «мәдениетті» концерт тыңдаушыларына оны бажайлап түсіну үшін ... ... ... ... ... ... жоқ, өз ... мұны талай рет жан-
жүрегіммен сезіндім және осынау ғажап құбылысқа ... ... ... ... ... өршіл күйлерді тындау арқылы көз жеткіздім» (А.
В. Затаевич. Көрсетілген еңбек. 7-бет).
Тағы да былай дейді: «Жалпы, бұл күй ... — А. С.) — ... ... ... ... биіктердің бірі. Сондықтан да, бұл
күйді жазып алу барысында ... ... ... де, менің әрі музыканттық,
әрі коллекционерлік сезімімді жігерлендіріп, көңілімді насаттандырды.
Бұл күйді тарту ... ... ... ... оның ... ... құлпыра түседі. Нақтылап айтар болсақ, күйдің ... ... ... ... ... да ... ... қызықты. Бұл жерде
А. Г. Рубинштейннің (!?) болмысымен үндес... ... ... ... боламыз. (Сұңқылдатып сүйрете қаққандағы (триоль) күй тілі ... ... ... ... бір ... ... келіп түйінделеді) (А.
В. Затаевич. Көрсетілген еңбек. 296—297-беттер).
Міне, таным-түсініктері екі басқа қайнардан бастау алған кісілердің бір
Есбай туралы ой-толғамдары ... ... ... ... еткен
Алым Жаңбыршин Есбайдың күйлерін экосистемамен шендестіріп елестетеді. Оның
түйсінуінде Есбай жер мен ... ... ... ... ... күй ... түсіреді. Яғни, күйдің айтары жалғыз сәттің немесе жалқы
бастың ахуалы емес, уақыт пен кеңістіктің, жалқы мен ... ... ... да, Алым ... ... ... ... өзіндей байтақ, уақыттың өзіндей шексіз.
Есбай күйлерінің осынау қасиетін А. В. Затаевич те ... ... ... ... тұрғысынан жориды. Оның жоруында Есбай күйлеріндегі
тегеурін, асқақтық, маңғаздық сияқты ... жеке ... ... ... ... күйдің табиғаты — индивид болмысының аясындағы
құбылыс. Содан да болар, тыңдаушы ретінде А. В. ... ... ... ... ... (концепция) ретінде қабылданады.
Қалай болғанда да, бір шындықтың басы ашық, күйші композитор ... ... ... да ... ... Әрбір тыңдаушы одан іздегенін
табады, қалағанын алады. ... ... де, ... да ... ... ... ... Есбайдың эпикасы, Есбайдың феномені дейтініміз ... ... ... ... Еуразияның жапсарында дүниеге келген, содан
оң құлағын өмір құбылыстарына еліктегіш ... ... ... ... ... өмір ... ... ой толғағыш Азия музыкасына түріп өскен
Есбай күйлерінің болмысы осындай.
Балұстаұлы Есбай ... ... ... ... болысының (қазіргі
Атырау облысы, Қызылқоға ауданы) жеріндегі Сарыкөл деген айдынның маңайында
1842 жылы дүниеге келіп, 68 жасында 1910 жылы ... ... ... ... ел ... ... деректер мен хатқа ... ... ... көз ... ... Ең ... мәнді дерек Ақтау
қаласында тұрып, 1975 жылы 81 жасында дүние салған Жанай Саламатұлы ... ... ... ... елі Кіші жүздің Байұлы тайпасы, оның
ішінде ... оның ... ... оның ішінде Бәйімбет атасы болып келеді.
Бұл кісі 1903 жылы ... төре ... ас ... Мұңал НұрымныңТауаны
деген байдың шұбар атына мініп бәйгеге шапқанын айтады. Бұл ... ... аты ... ... төре ... астың 1903 жылы болғанын білеміз.
Енді осы деректі толықтыратын, нақтылай түсетін әңгімені Есбай күйлерін
жеткізуші Мұрат Өскенбаев, Алым ... ... ... Сағын
Жалмышев сияқты күйші-домбырашылар айтады. Бұл кісілер бір ауыздан ... ... қоян жылы ... ... ... ас ... осы аста арнайы
бәйге тігіп, Кіші жүз құрамындағы Әлімұлы, Байұлы және ... ... сөз ... Осы айтыста Жетіру Науша қыздың 18 жаста, ... 40 ... ... ... аттай 61 мүшеліндс екені айтылады.
Әрине, мұндай деректен ... ... ... ... қиын ... ... ... асы қоян жылы берілсе, бұл 1903 жыл болады. Ал, 1903 жылғы
күй сайысына ... 61 ... ... ... онда 1842 жылы ... ... деректің қисынға келетінін тағы да ... ... ... Күй ... ... ... ... Абыл Тарақұлының 1820 жылы
туғаны, Есір Айшуақұлының 1840 жылы туғаны белгілі. Осы күйшілердің ... ... ... ... ... ... ... ұстаз
болғанын, ал Есірдіңжасы шамалас болғанын әңгіме етіп отырады. Яғни, ұстаз
Абылдың ... 22 жас ... ... да, ... ... Есір мен ... 2-
ақ жас айырмашылығының болуы да қисынға келіп-ақ тұр. ... ... ден қоя ... Есбайдың 1842 жылы туғанына табан тіреуге
болады.
Ал, енді, Есбайдың 1910 жылы дүние салғанына келетін болсақ, бұл ... ... ... ... (ДАТ) арқылы жеткен. Бірі ... ... енді бірі ... ... ... ... ... Шаңғұл, Сақтап,
Жүзбай сияқты зерделі домбырашылардың айтуында әйгілі күйші ит жылы қайтыс
болған. ... 1910 жыл. Бұл ... ... ... ... ... ... те қуаттайды (Т. Мерғалиев. Домбыра сазы. Алматы. 1972.289-
бет). Сондай-ақ, осынау деректің қисыны А. В. ... ... ... да орныға түседі. Есбай күйші «осыдан жиырма жыл ... орта ... ... ... болды» — дейді А. В. ... ... ... ... Бұл деректі Александр Викторович қазақтың ән-
күйін жинаумен айналысқан 1920-1936 жылдар аралығында жазған. Яғни, ... ... ... ... ала ... түсіріп, күйшінің өлген
кезі туралы мағлұматқа да мән бере кеткен. Осы ... ... ... ... ... болды» деген сөздің аңғартары мол. Әдетте, орта жас деп
алпыстың ішін айтады. Демек, ... 1842 жылы ... 68 ... 1910 ... ... ... ... керек.
Есбайдың шыққан тегі Кіші жүздің Байұлы тайпасы, оның ішінде Есентемір
атасы болып келеді. Ел ... ... ... деп те ... ... айтуында Есбай таз болмаған. Бала кезінде аттан құлап, шекесін
жаралап алады да, сол ... ... ақ шаш ... ... ... ... ... Есбайды жиенсініп «Тазбала» деп атап ... ... ... ... ... ... ... да, сұлулықтың парқын біліп,
өнерді тәу еткен. Есбайдың әкесі ... он ... ... төгілген ұста-
зергер, көкірегі күйге жұбанған домбырашы болған. «Әкеге қарап ұл өсер»
дегендей Есбайдың бала кезінен ... ... ... ... көңіл қойып
өсуіне әкесінің ықпалы айрықша болған.
Бірақ, бәрі де жазудан ғой, Есбай 10-11 жасқа іліккенде араларына ... ... ... ... ... ... үлкен әкесі Ерназар қолына
алады. Ол кезде, өзі ... ... өзі ... ... ондай балалардың
пешенесіне қозы жаю, одан әрі қой жаю ... ... ... ... да қашып құтыла алмайды. Ертелі-кеш қой ... ... ... ... қатпай жатып тәлкекке түскен тағдырына
налып, домбырасына мұңын шағады. Бара-бара домбыра жан ... ... ... ... ... ... Түс ... қойдың жусауында,
айлы түндегі қотан шетінде Есбайдың домбыраны сұңқылдатып, егіле тартатын
әдеті төңірегіне аңыз болып тарайды.
Осының бәрін бір сыр етіп ... ... ... ... қарт ... ... шақырып алып, батасын береді: «Шырағым, Есбай, ... ... ... ... жүрек беріп, көкірегінді күйге толтырған сыңайы бар.
Қойды екінің бірі жаяды. Күйді дыбыстың пірі ... ... әрі ... ... ... бірдің малын баққанша, мыңның бабын тап, бірыңғай
күйіңмен бол. Артыңа алаңдама. Елдің ішін ... ... ... ... ... ... ... қабыл болып, Есбай бар өмірін күйге арнады.
Өмірбойы домбырасын құшақтап ел алдында күй ... ... ғана ... ... ... соқа басы ... өтті. Халық арасына «Тазбала»
деген атпен белгілі болған Есбай ... ... ... Жем, ... ... мен ... алабында, Орынбор, Саратов, Самара, ... ... күй ... ... ... ... ... Халықтың
ықыласы оған не ішем, не кием дегізбеген. Қай ауылға ... де ... ... төңірегіне жұрт үйіріліп, оның сұңғыла күйлерін сағынышпен тыңдайтын
болған.
Әрине, Есбайдай дәулескер домбырашы ел ішін текке ... ... ... ... ... ... көкірегіне құйып, бойындағы Құдай
берген қабілетті ... ... Ол ... ... ... ... ... Абыл сияқты ұлы күйшілердің мұрасына ... ... ... қатар Арал, Есір, Алтынай сияқты ... ... Ал ... ... ... ... өкше басар ұрпаққа
бойындағы мол ... ... ... қол ... ... даласымен жапсарласып жатқан орыс қалаларын да көп аралап,
ондағы сауыққой орталарда өзінің қос ішекті ... ... ... ... ... ... ... «Ақыл — ауыс, ырыс —жұғыс»
дегендей, сырт елдің музыкасы да Есбайды бейтарап қалдырмаған. ... ... ... оны ұдайы қанаттандырып, шабытын жанып отырған.
Күйші-композитор ретінде Есбайға айырықша ықпал еткен адам ... ... ... ... Маңқыстаудыңкүйшілікдәсгүрінің, накхылап
зерделер болсақ, Абылдың күйшілік ... табы ... ... ... ... ... ... күйлерінің сырты сабырлы
көрінгенімен, іші ... ... ... ... ... ... ... мұңын мұңдап, жоғын жоқтауға үйір емес, жалпының арман-
аңсары туралы ой толғайды. ... ... ... ... ... ... ... емес, алыстан толғап, бір ғана сәттің емес, мәңгілікті
зерделеп, содан философиялық ой ... ... ... ... ... ... ... шыңырау шатқалдары, шаңытып
тұратын ақ мұнар ауасы, бейне бір дыбысқа айналып, ... ... ... ... сияқты. Осы дәстүрдің ұлы тұлғасы Абыл екені ден қойдырады.
Ал, Абылдың асқақ мұратын аласартпай, ізін ... ... алып ......... екі тармақты «Ақжеленді» қақтап сауғандай етіп тауысып
тартқан күйші. Сонымен бірге, «Ақжелеңдердің» салтанатты көшін ұзартып, ... ... ... ... ... ... ... Абылға лайықты
ізбасар болатыны, ең алдымен, осы дәстүрді игеріп, осы мектепті меңгерген.
Ол да алпыс екі ... ... ... ... Оның да ... Ақжелең», «Ілме Ақжелең», «Шидемелі Ақжелең», ... ... ... «Қыз Ақжелең», «Сылаң Ақжелең», «Бұлбұл Ақжелең» ... ... ұлы ... салтанатты көшін одан әрі ұзартқан. Және мұның
бәрі де жай еліктеу, жайдақ қайталау емес. ... ... ішкі ... ... ... ... ... отырып тіленіп шыққан тегеурінді
туындылар. Содан да болар, ... ... ... ... ... Абылынан, Есірінен, Өскенбайынан, Аралынан, Қартбайынан
әсте кем көрмейді. Мұның ... ... ... ... ... ең ... ... күнімізге жеткізген — Маңғыстау домбырашылары. Бұл ... ... ... ... ... әрідегі Назар, Арал, Сәулебай,
Қисық, Кәуен (Жұмағали) сияқты домбырашылардың, берідегі ... ... ... ... Қазтуғанов, Шамғұл Ибрагимов, Бекен Атанқұлов
сияқты домбырашылардың, одан да берідегі Сағын Жалмышев, ... ... ... Айтжан Есенұлы, Әлдеш Жәлекеев, Айтбай Қалдиев, Құмар
Хасенов, ... ... ... ... ... Дәненова, Қажымұрат
Қыдырбайұлы сияқты домбырашылардың есімін құрметпен атап өткен ... ... ... ізі ... жоқ. Есбай күйлері халыққа рухани қызмет
көрсетуде деп айтута негіз мол.
Ел арасында «Абылдан сөз ... ... күй ... деген сөз бар
(бұл мәтелде ауызға алынып отырған күйші Абыл емес, ақын Абыл Өтембетұлы).
Бар өмірін күйге арнаған Есбай, ең ... ... ... ғасырлар бойы
қатталған рухани мұраның түпсіз білгірі болған. Таңды таңға ұрып ... ... ... ... Есбай ел ішіндегі ақын жыраулардың төл
саздарын күйге ... етіп ... ... ... естелігінде
«Қашағанның той бастар ... ... ... ... ... «Түмен сазы», «Өришаның жыр сазы», «Әлдидің сазы», «Қарабай ... ... ... Есбай ет асым уақыт тартқанда таусылмайды ... ... тұяқ ... ... ... асып ... ... Ол
күйді жан ләззаты емес, ел мен жердің дыбысқа айналған киелі рухы ... ... да ... ... ... ... Есбай әулиелі
орындарға жиі түнеп, оларға тауап етіп, оңашада күй ... ... ... байырғы наным-сенімі бойынша күйді Тәңірдің тілдесі деп
түсінген. Күйді неғұрлым ... ... ... ... етіп ... аруақ риза болады деп білген. Маңқыстаудағы Қараман-ата, Масат-
ата, ... ... ... ... ... ... Қаңға-баба, Қошқар-ата сияқты әулиелі орындарды, ондағы ... ... ... күйлері талай-талай жаңғыртқан. А,
В. ... ... ... ... ... ... етіп, ағыл-тегіл күй тартатын болған» деп жазатыны сондықтан (А. В.
Затаевич. ... ... ... ... ... ... Есбай да тақуалық ғұмыр кешкен деп
қорытынды жасауға болмайды. Ол небір ... ... ел ... ... ... ... Маңқыстаудың «жеті қайқысы» атанған Мұңал Досат,
Қаржау Тұрсын, Майлан ... ... ... ... ... ... ... Жылкелді сияқты сал-серілердің ортасында небір қызықты күндерді
бастан кешкен. Ауыл-елдің, ру-атаның ... ... ... ... ... қатысып, талай рет жеңіс туын желбіреткен. Соның ... ... ... ... ... ... ... достар тауып отырған.
Есбайдың «Ел айырған», «Бөгелек» деп аталатын күйлерінің әйгілі ... ... ... жан досы ... ... ... «Шажда
қыз» күйінің Алтынайға арналып тартылуы оның азаматтық болмыс-тұлғасына
айғақ болса керек.
Бүгінгі күнімізге ... ... ... оның ... ... ... Есбайдың туған інісі Ізбасар — үш ұл, үш қыз сүйген
адам. Сол ... кіші қызы ... ... Есбайдың домбырасын
бойтұмардай сақтап келген. Музыкалық ... ... ... ... Қыдырбайұлы 1985 жылы Есбайдың домбырасын қалап алып, 1989 жылы
Алматыдағы Қазақтың республикалық халық саз ... ... ... ... қашалып, сүйектелген қоңыр домбыра асылдың көзіндей болып
музей төрінде тұр. Бір сәт ... ... ерік ... ... ... ... орны ... төрі ғана емес, халық жүрегінің төрі де.
ДЕРЕК: Балұстаұлы Есбайдың күйлері: «Ақжелең», «Ақілме», «Айда бұлбұл»,
«Айкербез», «Айша кербез», «Алшаң кер», «Әлейлім жалған» (екі түрі ... ... ақ ... «Бес ... бел шешпесі», «Бұлбұл» (екі
түрі бар), «Бөгелек» (екі түрі бар), ... ... ... қыз ... Күйшілерге Қаналы төренің өзі ... ... ... Қаналы төре сөз бастайды. — Үш ананың ... ... ... ... ... ... ... қара
тартысқа, қала берді, түре тартысқа салсақ, онда апталап тыңдауға тура
келеді. ... ... ... ... ... дәмі ... дегендей, төрелігімізді айтайық».
Отырғандар Қаналы төреніңуәжін қабыл алады. Сол жерде, «жолы жіңішке»
деп, бірінші күй тарту ... ... ... беріледі. Ол кезде тартар күйінің
бөгернайын танытып, мән-жайын айтып алатын дәстүр бар. «Бұл күйдің шығуына
себепші оқиға өз ... өтіп еді, — ... ... қыз. — ... айлы түнде
ауылдың қыз-бозбаласымен бірге ақсүйек ойнап ... ... ... ... ... ... бірге іздесіп жүрген жанымдағы жігіт
етігімнің өкшесін ай жарығына қаратып отырып, шимен шегелеп ... ... ... риза ... ... ... ... қыз осылай дейді де, «Шилеме-шегелеме» деген күйін тартып ... ... ... жолы ... деп, ... ... «Менің
күйіме де өз басымнан өткен бір оқиға себепші болып еді, - ... ... ... ... ... ... қыз ... Әзіліміз жарасып, сөзіміз үйлескен
жандар едік, ертелі-кеш бара қалсам ... ... иті ... ... ... Қабаған ит қызды ауылға жолатпай діңкемді құртты. Содан
бір күні ... таяқ ... ... шықтым. Әдеттегідей алдымнан үріп
шыққан итті ... ... ... ... ... Мен мұратыма жеттім. Сонда
көңілім өсіп қайтқан соң шығарған күйім еді».
Тоғызбай жорғадай сыдыртып күйін тартып ... ... әрі ... ... тиеді. Сонда Есбай: «Бұлар күйді оң қақты ғой, ... ... ... ... деп, сол ... ... ... күйді шығарып
тартады.
Күй біткен кезде тыңдаушылар ду ете қалады: «Ойпырмай-ай, бұл ... жоқ ... ... де, ... күй ... Табан астында тыңнан
шығарып тартты-ау» деседі. Көптің қолдауына Қаналы төре де ... иесі ... деп ... салады.
Сол жерде Науша қыз уәж айтады: «Қадірлі ... - ... - ... ... соң, қолым үйренген күйді тартқаным рас еді. Болмаса, ... ... де ... ... ... ... де, байрақтың да керегі жоқ.
Осынау асқа құрқол келмейін деп, құлағын ... ... жаңа ... бар ... ... ... рұқсат болса, сол күйімді тартып берейін».
Науша қыздың уәжін Қаналы төре бастаған жұрт қабыл алады. Іле ... тың, ... бір ... ... ... Отырғандар жаңа күйге
сүттей ұйып, құлақ түреді. Әсіресе, Қаналы төренің Күнтай атты ... ... ... ... ... ... ... көрініп қалғанын
аңғармайды. Күй делебе қоздыра құлдыраңдап барып бітеді. Күнтай бәйбіше
апыл-ғұпыл ... ... Мұны ... ... ... қыз ... «Менің
күйіме ең беріліп тыңдаған адам Күнтай апамыз сияқты, сондықтан, бұл күйдің
аты «Күнтай» болсын» — ... ... ... ... риза болған Қаналы
іөре қабақ серпіп, Науша қыздың алдына «зер бұйымыңды салып жүр» деп ... ... ... ... ... тіл ... «Апыр-ай, менен кейін күй
гартылмаушы еді, дәуренім өтейін деген екен-ау!» деп, сол ... ... ... ... ... Күй ... толғап, күңірене дөңбекшіп,
отырғандардың ойын сан-саққа жүгіртеді.
Сонда ... ... ... Есаға, сабыр! Өлмейтін өнердің ... ... ... ... ба еді. ... шүкірлік еткен жарасар» —
деп, сол жерде «Әләйлім жалған» деген күйін шертеді.
Күй біткен кезде ... ... ... ... сез ... ... осы біз мына Байұлының қолын олай-бұлай сермегеніне алданып қалған
жоқпыз ба?» дейді. Бірінен-бірі ... ... ... ... отырған жұрт
дабыр-дүбыр болып қалады. Бірі — «Наушаның қолы шебер екен», келесісі ... ... ... ... ... деседі.
Өршіп бара жатқан дауға Қаналы төре басу айтады: «Жә, ағайын, - ... бұл бір айта ... өнер ... ... Осы ... ... ... күй
жоқ, бәрі де кісіліктің сойылын соғып, жон-жобасымен ... ... сол ... ... ... кесім айтылып қойды. Енді мені ... ... ... ... ... туын ... Ал, Науша
мен Тоғызбай болса, олар да сый-құрметке әбден лайық ... Риза ... ... ... осынау күй сайысында тартылған күйлер ел ішінде «Үш ананың күйі»
деген атпен тарайды. Қазіргі ... ... ... «Бұлбұл» деп,
«Өттің, дүние!» күйін «Өтті-кетті» деп тартып жүр. Бұл да ... ... ... ... бір ... ... керек.
«Бұлды құс»
Атыраудағы Тайсойған құмының ішінде Ақкөл деп аталатын ботакөз ... ... ... шүйгін, қамыс-құрағы бітік, шаруаға қолайлы. Осы көлді
Рабай, Әбіт есімді екі кісі қатар жайлап жүреді. Қоңсылас болған соң, ... ... ... де ... ... ... ... тісіне ілесіп күн көру ата кәсіп болғанмен, Әбіттің
құс салатын да өнері бар екен. Бір-екі рет сәті ... ... ... құс ... ... ... ... қатты қызығады. «Шіркін-ай, осындай
бір құсым болса ғой» деп армандайды. Алайда, құрғақ арман құс бола ма, ... ... ... деп ... ... ... «Әй, Әбіт, сен құстың ... ғой, ... ... мына құсыңды маған бер, мен де қызықтайын.
Қарымтасына бір үйір жылқым ... ... ... Әбіт күліп: «Әй, Рабай-ай, қызықсың-ау, лашынды құсқа ... бір үйір ... емес пе!» деп кете ... ... бұл сөзін Рабай
кеңіліне алып, «қап, мынау мені келеке қылды-ау» деп ... ... ... Әбіт пен ... ... ... тартады.
Күндердің күнінде бұл оқиға Есбайдың құлағына шалынады. Есбай Әбітпен
де, Рабаймен де көңіл жарастырған дос ... ... ... бұлары жарамаған
екен» дейді де, бір орайлы кезде Ақкөлге ... Сол ... Әбіт ... ... ... отырып бір уәж айтады: «Бірің құсты сұрап ала алмай,
бірің бұлдап бере алмай жүргендеріңді естідім. Құс ... ... ... да,
бар болғаны екі қанат, бір құйрық қана. Мал ... ... ... мен сендерге
өлмейтін, тозбайтын бір күй әкелдім. Мына фәни жалғандағы достығымыздың ... ... — деп ... ... пен ... ... тыңдап, көздеріне жас алады. Өткінші мен
өміршеңнің парқын ... ... ... үшін ... ... күйі ел ... «Бұлды құс» деген атпен тарап кетеді.
«Бес қыздың бел ... сиыр жылы ... ... ... ... даңқын естіп, Орал
облысыныңТайпақ ауданының жеріндегі Қабыршықты деген ... ... ... ... ... той ... ... екен дейді. Ортадағы еңселілеу
үйден шырқалған ән, сыңғырлаған күлкі естіледі. Есбай атын ... ... үйге ... ... ... жарасқан жастардың ән айтып, күй тартып, ... мәз ... ... ... ... ... жаққа тізе бүгеді. Сонсоң, «бұлардың ішінде
Алтынай қайсысы болды екен» деп, бақылап отырады. Бір ... ... ... ... ... ... дауыс естіледі. Алтынайдың атын
естігенде үй ішіндегі жастар да ду етіп, ... ... ... ... орын
сайлайды.
Кешікпей-ақ киіз үйдің сықырлауығы айқара ашылып, ішке бірінен бірі
өткен сымбатты бес қыз ... «О, ... ... ... ... үй ... ... жік-жаппар болады.
Бірақ, Алтынай бастаған қыздар отыруға асықпайды. Қыздардың бірі тұрып:
«Жә, жоғары шық деп айту оңай, жалп етіп ... кету одан да ... ... біз ... «Бес қыз ... ... отыра қал» деп күй тартыңдар.
Күй ұнаса ... ... ... деп ... ... өнерге ғана бас игелі тұрған қыздың Алтынай екенін Есбай
жазбай таниды. Таниды да, тұғырда отырып ... ... бір ... ... ... ... сұратып алып, асықпай құлақ күйін
келтіріп, сұлу сырлы, сылқым күйді тайпалта жөнелді. Күй ... ... ... ... сыр айтқандай, енді бірде «отыра қал, ... деп ... қоя ... ... ... етеді.
Күй біткен кезде Алтынай риза көңілмен сыңғырлай күліп: «Бәрекелді,
алыстан келген қонақтың темен отырып ... ... деп, ... ... ... шығарды. Содан той тарқағанша Есбайды жанынан ұзатпай сый-
құрмет көрсетеді.
Есбайдың сондағы тартқан күйі ел ... "Бес ... бел ... " ... ... ... ӨСКЕНБАЙ
Бір туар дарынды тұлғаларда ғажайып бір қасиет болады. Ол-өткен мен
болашақ арасына ... ... ... ... ... ... ... өзіне
дейінгі жинақталған рухани дәстүрді тал бойына сіңіріп, оны жарқырата
танытып, ... ... ... шыңдап, келер ұрпаққа шығарып салады.
Бұл орайда, ... ... ... ... ... сабақтастықты сақтауда біртуар тұлғалардың тарихи қызметі айырықша.
Осынау ойдың ... ... ... Қалмамбетұлы Өскенбайға (1860-1925) теліп
айтуға әбден болады. Өскенбай туралы А.Жұбанов: «Құрманғазы, Дәулеткерей,
Абыл дәстүрлерінің ешқайсысына тікелей ... ... ... орындаушылық дәстүрде де өз алдына бір төбе ... ... ... ... ... бір ... жинаған Өскенбайдың біздің халықтың
аспап музыкасында ... орны ... ... ... ... 1962, ... Жұбанов Ахметтің «адайлық күйлер» деген сөзінің астарында
ұлттық музыка мәдениетіміздің құнарлы бір арнасын аңғартып өту ... да, ... ... өз ... өнегелі мектеп болғандай ғажайып
құбылыс. ... ... ... ситуация үстінде тууы, сонысына
байланысты күйдің әуендік тілмен ... ... ... алып ... ... ... мектептің төл қасиетіне айғақ. Мұндай
күйшілік мектептің табалдырығынан шын ... ... ... ... ... ғана аттай алады. Ол тұлғалардың бойындағы ең ... ... өмір ... ... Яғни, өнер деңгейінде өмір сүргенде ғана
кез келген сәтте асыл өнер қынаптан суырылған ... ... ... Одан да ... ... нағыз өнер өмірді реттеп отыруға қызмет етеді.
Шынайы өнер алдында ақылгөй дана да, ... ... да ... ... ... ... ... рухани дәстүрдің жарқырай ... ... ... алабын, Маңғыстау түбегін айтуға болады. Бір сәт көктей ... ... ... ... ... ... ... бастаған тегеурінді
жыраулық дәстүрдің екпіні тоқталмастан, өнегесі үзілместен берідегі Абыл
/Өтембетұлы/, Махамбет, ... ... ... ... Мұрын, Ьіғылман, Аралбай сияқты ақын-жыраулар арқылы ... ... ... ... ... Бақтыбай, ән-жырымен
тыңдаушысын тәнті еткен Аухат, Хиса, арқалы айтыстың ... ... ... қыз, міне ... ... да ... ... алуан тарап
өрістерін ұзартқан бұла дарындар, Әсіресе, Абыл /Тарақұлы/, Есір, Өришан,
Ақтан, ... ... ... мен ... ... ... әмбебап
өнерпаздар бұл өңірдегі қызу қанды, арқалы өнердің ұйытқысы болған. ... ... ат ... ... ... аяқ ... асыл ... төгіп-
төгіп тастайтын дәстүр бұл өңірдегі өнерпаздықтың ... өмір ... ... ... ... мінезі шалт өнерді дәстүр еткен думанды орта
Қалмамбетұлы ... да ... ... ... тал ... «Сегіз
жасынан Хиуа, Маңғыстау маңына танылған Лекер, Мылқайыр күйшілердің қасына
еріп, тәлім ... ел ... ... кездеседі. Өнер қуып, замандас
өнерпаздары - Тәңірберген, Жолды, Арал, Сәулебай, Жәкен, ... ... ... ... ... ... ... бір-бірінен жыр-
күй үйреніп репертуарларын байытады. Сол кезде жұрт ... ... ... ... ... Өтеулі, Досат, Тұрсын, Жылкелді сияқты әншілермен
бір жүріп ел аралап, өнер ... ... ... ... ... ішінде Өскенбайдың өзіндік шырқата шығындата салатын сазы
болды деседі» - деп ... ... ... ... ... /Сыдықов Қ.
Сегіз қырлы өнерпаз. «Коммунисгік еңбек». 1965. 30 маусым/.
Қалмамбетұлы ... ... жері ... ... ... қарасты Жетібай ауылы. Ертеректе бұл жерді Жетібай ... ... ... ... ... ... бұйырған жері Маңғыстаудағы
Қарақия жотасының Доңаза деп аталатын тұсы. Сөз ... ... ... ... аты ... ... айта кеткен жөн. Кейін ... деп ... ... ... ғылыми-зерттеу еңбектерде де
Өскенбай аты негізге алынып жүр.
Өскенбайдың ... тегі ... ... деген бұтағы. Әкесі Қалмамбет
дөңгелек қана шаруасы бар, момын адам болыпты. «Бойында қандай ... ... ... кейінгі ұрпақтары Қалмамбеттің қанжығысы құр
қайтпайтын мергендігін айтады. Сегіз қырлы, бір сырлы болып ... ... ... ... де ... меңгерген. Тіптен, бұл өнерді одан әрі
дамытып, төңірегін ... ... ... ... екен. Алайда,
Өскенбайдың даңқын шығарған оның күйшілігі мен әнші-ақындығы. Қалмамбеттен
Өскенбай, Үлкенбай атты екі ұл, ... ... ... атты үш қыз ... бес перзенті де бірімен-бірі тай-таласқан домбырашылар болыпты. Демек,
Өскенбайдың күйшілік өнерінің бастау қадамы өскен ... ... ... ... Қалмамбет шаңырағынан түлеп ұшып, өнерге біржолата беріле ден
қойғаны Өскенбай ... ... ... ... ... өнерді Өскенбай жеріне жеткізе меңгерген. Өзі сияқты өнерпаз
баласы Мұраттың айтуында Өскенбайдың ... екі ... күй ... ... ... ... тал бойына сіңіріп, әрін ... ... ... ... қол жалғау қашанда біртуар дарындардың еншісіндегі
іс дейтініміз сондықтан.
Өскенбай өзіне ... ... ... ... ... қана қоймаған.
Сол дәстүрге табан тірей отырып, ілгері дамытқан күйші. Өз төңірегіндегі
Лекер, Жоламан, ... ... ... ... домбырашылармен үзеңгі
қағыса жүріп, талай-талай додалы тартыстарға ... ... ... ... ... ... Сапар-Мамбет, Өдеулі сияқты әйгілі
күйшілермен араласып, небір шалт мінезді өнер сынына түскен. ... ... ... ... ... ... де мойын оздырып
отырған. Себебі нағыз шабыт буған өнер сайыстарында ... ... ... ән ... ... ... жеткізбей қалықтап кететін болған.Оның
Балқасым биді жеңетін өлеңі, ... пен ... ... ... кемшілігін бетіне басуы шын мәнінде суырып ... ... ... Дәл сол сияқты, шабыт буып, шамырқанған сәтте күйді де ... ... ... «Шоқай», «Кербез Айша», «Жирен
жорға», «Жеті бұлбұл», сияқты ... де дәл ... ... ... ... ... домбыра тартысына елтіген қыз қолындағы ыдысын
түсіріп алғанда шығарған күй ... ... деп ... ... ... Сәнкі бай өрмектің тұсынан өтіп бара ... ... ... ... қыздарымды күйге қосшы», -дегенде, сол жерде «Кербез
Айша» күйімен ... ... ... ... Сондай-ақ, Адайдың әйгілі «Жеті
қайқысы» атанып, сал-серілік құрған қызық күндерінің бір белгісі ... ... ... ... осы ... ... да ... өнерпаздық мінезі мен
күйшілік қарымы жай ғана жеке бастың қылық-қасиетін айғақтап қоймайды. Күй
тіліне көшкенде де қызуы суымастан әуен-нақысы ... ... ... ... тіл жетпеген сезімді одан әрі ұштайды. Сөз жоқ, бұл біртуар
дарындардың бойында ғана ... ... ... ... ... Оның ... мен ... кешкен ортасына айғақ
күйлерін шашау шығармай өзінің бел баласы ... ... ... ... мен ... ... Мұрат, Хамит, Ишан, Теңге деген
балалар туған. Осылардың ішінде ... ... мұра ... ... ... ... деп ... куй бар. Бұл күйлер «Қарт науайы»,
«Тамшы науайы», «Бала науайы», «Тел науайы», «Шер науайы», ... ... ... ... Ел ... ... ағасы Үлкенбайды,
қарындастары Көркей, Шырай, Ақжанды және ... ... ... үшін ... ... деп ... деген сөз бар. Демек,
Мұраттың күйшілік даңқы әкесімен қатар ... ... ... ... ... да осы бір ... өрбіген алты домбырашы болса керек.
Өскенбай 1925 жылы дүние салғанда Мұрат 21 жаста. Яғни, ... ... ... ... ... де ... ... кезі. Содан да болу керек,
Өскенбай күйлері қызуы басылмаған ... әрі ... күйі ... да ... ... ... келеді.
ДЕРЕК. Қалмамбетұлы Өскенбайдың күйлері: «Соқыр қыз», «Жаңылтпаш»,
«Қынжал», «Өрелі мая», «Шөлмек ... ... ... бұлбұл», «Бала
науайы», «Өмір күйі», «Ақ желеу», «Шоқай», «Кербез Айша», «Жирен жорға»
т.б.
« Жаңылтпаш »
Өскенбайдың ... ... ... ... ... ... ... да, дос көңілді аралас-құралас үзілмеген. Әсіресе, ... ... ... ... оның өзі ... ... ... айналған.
Ер жігіт елдің елдік дәстүрінен шет бола ма, Өскенбай күйшінің де
түрікмендер ішінде Құлбай, ... ... ... күйші достары, Сейіт-
Мұрат, Қош-Мұрат деген ағайынды біліш-тамыры бар екен. Бірде жанына ерткен
Сол жерде Өскенбай ... үнін де ... ... ... ... ... ... естімеген ойнақы сазды құйқылжыта
тартып шығады да, дутарды Құлыбай-бақшыға тастай салады.
Құлыбай-бақшы да кәнігі күйші ғой, ол да бір ... ... ... келеді де, дутарды Өскенбайдың алдына тастай салады.
Өскенбай да іркілмейді, тура ... өз ... ... құйтырқы
қағысы мол екінші күйін бұлыңдата қағып шығады.
Осы кезде Мәмбет-пана:
— Ал, ағайын, менен бір сауға болсын! Бұл жолы ... ... ... ... ... ... қоялық. Екеуі де шалғыш екен! Төрелік тең
болсын!- деп, күй айтысын тоқтатқан екен.
Өскенбайдың осы жолы ... екі күйі де ел ... ... ... тараған.
ДЕРЕК. Өскенбаев Мұрат, күйші-домбырашы, күйді тартушы, әрі аңызын
айтушы. Атырау облысы, Ералиев ауданынан.
Есжан бірбет, басынан сөз ... ... адам ... ... ... бір бай ... түсіпіжүріп, екі жылға соттатқан. «Бір
айналдырғанды шыр айналдырады» дегендей, Есжан жауапты болып жүргенде оның
көңіл ... ... ... ... ... ару ұзатылып
кетеді. Кейін Есжан бір жиын-тойда Ақбикешпен ұшырасып, іштегі мұң-сырларын
бір-біріне күй арқылы жеткізген. Бүгінгі домбырашылар ... сыры ... ... ... ... мұңы деп «Қош аман бол, ... күйін
шертеді.
Есжанның өмірінің айғағындай болып, керек ... ... ... ... ... ... ... Есжан» күйі жетті. Бұл қазақтың күй
өңіріне шырай беретін, мәңгі тозбас асыл мұра. «Соқыр Есжан» М.Төлебаевтың
«Біржан - ... ... ... ... ... XIX ғасырдың екінші жартысында Орал облысында омір сүрген
күйші. Бүгінгі ... оның «Түс ... атты ... ... Бұл күйді
белгілі онер зерттеушісі Т.Мерғалиев 1964 жылы ... ... ... ... ... сазы» атты кітабына (1972) енгізген.
БАҚТЫҒАЛИҰЛЫ ҚҰЛШАР
Құлшар Бақтығалиұлы Атырау, Маңғыстау аймағында XIX ғасырдың екінші
жартысында өмір ... ... ... күйлерінің ірі окілі. Ата қонысы Сам,
Ақжігіт, Сыңғырлау деп аталатын ... ... тегі Кіші ... ... оның ... Мал, Қырықмылтық, Есекей аталары болып келеді.
Құлшар күйлері әдетте өз басынан откен қызықты оқиғаға орай ... ... ... ... ... жауаптасу, күй өрелестіру, күймен
емеурін ету немесе сол оқиғаны күйге салу түрінде көрініс ... ... ... ... өткен мына оқиға Маңғыстауда жиі айтылады.
Бірде Құлшар жолаушылап келе жатып шеліркеген соң бір үйге ... мен қыз отыр ... ... ... шөліркеп келгенін айтады. Сонда
кемпір: «Кез келген квлденеңді кәк ... ... ... шай жоқ, ... ... көрсет!» - дейді. Құлшар болса: «Тыңдар құлақ болса, ... Онда ... ... бер. Мен күй тартқанда ауылымның ... ... еді. Сол «Қыз ... ... ... ... ... домбыра алады.
Құлшардың күй тартысы кемпірдің делебесін қоздырады. Күй тартылып біте
бергенде кемпір шыдай алмай: «Шырағым, ... сен ... ... күй
тартып отырғаныңды біліп ал. Бері бер ... ... ... ... ... қыз ... ... күй тартқанбыз!» - деп,
«Кербез Керік» күйін тартады.
Сол жерде қыздың делебесі қозады: «Шеше, домбыраны маған ... ... ... ... атын ... келіп, менімен күй тартысамын деп қашып
құтылып еді, бұл жігіт те зердесі ... ... ... деп, «Атжортақ»
күйін тартады. Қыз мұнан соң мысқылдай отырып: «Осы күйім мысын басқан әлгі
жігіт қош ... ... ... ... еді, ... ... жүріп кебісін
қалдырып кетіпті. Енді соны «Кебіс қалған» деп күйге салайын!»- дейді де,
тағы да бір күй ... ... екі ... шай ... ... шыққан кемпір қайтып кірсе, домбыра
кезегі Құлшарға ... ... бір ... сапырып отыр дейді. Сонда
кемпір «Апыр-ай, кезінде менен кейін күй ... еді, мына ... деп ... домбыраны қолына алып, білегін көстеңдете қағып,
қаққан сайын «әдірам қал!» деп қолын шығарып отырып «Сық-сақ» ... ... ... сияқты оқиғалы айтыс күйлері Құлшардың өзі өңдеп, өзі ... ... өзі ... ... ... ... екені аян.
Құлшар күйлері бүгінгі күнге Өскенбай, оның балсы ... ... ... өзінің «Төкпе», «Шелтіреш», «Жортақ» атты күйлерін ... ... ... ... ... ... ... пернесі. Ал.,
1975.242-бет). Т.Мерғалиевтің «Домбыра сазы» атты кітабына (1972) Құлшардың
«Қыз қамаған» ... ... ... ... күйлерін келістіріп тартатын
өнерпаз - Ізбасар Шыртанов.
ШӘЛЕКЕНҰЛЫ ҚАЙРАҚБАЙ
Қазақтың XIX ғасырда өмір сүрген ... ... ... ... ... күйшілік мектептің орнығып, қалыптасуына ықпал еткен
біртуар ... ... ... ... даңғыл сыбызғышы болған.
Домбыра мен сыбызғыда бірдей күй шығарған. Шыққан тегі - он екі ата ... ... ... руы, оның ... ... атасы. Топырақ бұйырған
жері - Тарбағатайдағы Дөрбілжін қорымы.
Қайрақбай ... ... ... ... өміріне
сергек араласқан адам. Бейсенбі Дөненбайұлы, Қожеке Назарұлы ... ... ... ... ... ... ... көрнектісі - күйшінің немересі
Заманбек күйші. Заманбек 1946 жылы жасы ... ... ... ... ... ... «Қайрақбай» атты күйі бар. Бұл күй Абақ Керейлердің
арасында Жұмажан ... ... ... күйі деп тартылады.
Қайрақбай Шәлекенұлының бүгінгі күнгежеткен күйлері: «Ақсақ марал»,
«Мергеннің мұңы», «Дайын ... ... ... т.б. ... күйі белгілі домбырашы Қабылхақ Барлықовтың орындауында күйтабаққа
жазылған.
ҚИТАР
Қитар - Атырау облысының Махамбет ауданындағы ел ішінде XIX ғасырдың
екінші ... өмір ... ... ... ... оның «Той бастар
Ақжелең» атты күйі жеткен. Той - ... ... күй ... ... ... ... етіп тартады екен.
Бұлай болуы заңды да. Арал өзіне дейінгі күйшілік дәстүрді ... ... ... Есбай, Құлшар сияқты әйгілі күйшілердің күйлерін
жеріне жеткізе тартатын болған. Олардың ... жай ғана ... ... сол ұлы ... ... ... Содан да болар, Аралдың күйлері екі-үш
ұрпақтың қолынан қолына көшіп, көкірегінен көкірекке қонып ... ... ... ретте Аралдың төл шәкірттері ретінде Ә.Құлшарұлы, Ш.Еділұлы,
Ш.Ыбырайымұлы, Б.Кендірбайұлы, ... ... ... күйші-домбырашыларды атауға болады. Бұл лектен кейін Арал күйлеріне
қол жалғаған күйші-домбырашылар: С.Ордабаев, ... ... ... ... ... ... Маңғыстаудағы Мақан-ата қорымынан топырақ бұйырған.
АЙШУАҚҰЛЫ ЕСІР
Әрісі Атырау алабының, берісі Маңғыстау өңірінің күйшілік мектебін
қалыптастырушылырдың ... ... бірі Есір ... Маңғыстау
облысының Маңғыстау ауданында 1840 жылы дүниеге ... осы ... ... ... ... атындағы кеңшар) 1904 жылы дүние салып,
«Сартөбе» қорымынан топырақ бұйырған. Шыққан тегі Кіші жүз ... ... оның ... ... ... ... келеді. Шоңайдан Қожакелді, Мырзат,
Жарық, Монша, Даң есімді бес бала туған. Даңның бәйбішесінен Бәйсеу, Барық,
Раш, ... ... ... ... алты бала туады. Құнаннан Манату, Беген,
Айшуақ ... үш бала ... ... - Есір ... ... ... ... Есіл деген бір ұл, бәйбішесі қайтыс болған соң үйленген
Қазына есімді екінші әйелінен Ырыс ... бір қыз ... Бұл екі ... да
6-7 жас шамасында шетінеп, Есір перзетсіз өткен.
Маңғыстаудың көне көз ... ... ... ... Шоңай мектебінің
дәулескер домбырашысы деп отырады. Соған қарағанда Шоңай әулеті күйшілік-
домбырашылық дәстүрден қол ... болу ... ... өзі ... шаруа
адамы болған. Өмір бойы ұсталық, зергерлік өнерді кәсіп етіп, ауыл маңына
егін егумен айналысқан. Ол тартқан ... ... ескі көң ... әлі ... ... өмір бойы ... жан ... етіп өтсе де, сыбанып топқа түсіп,
өзгемен күй өрелестірген адам емес. Алайда, бір қуаныш, бір өкінішсіз ... соң, ... ... сезім-әсерін күй ... ... ... өткен. Бұл ретте, Есірді өзінің ... ... ... өнерпаз деуге болады. Оның «Әлди бөпем» күйін Ырыс есімді
қызын жұбату үшін тартса, «Жалдықара» күйі қойға да, ... да ... да, ... да ... қара ... ... табылғанда тартса керек.
Ал «Күнтай» күйі немере ағасы Сам Даңұлының ... ... ... ... ... «Шоңай төре» күйі өзінің бірге өскен
құрдасы әрі ағайыны Назарға қатысты дүниеге ... ... ... ешкі ... ... ... сындырып алады да, содан шойтып басатын сылтыма болады.
Шертіп қағу арқылы тартылатын ырғақты ... ... ... ... ... қиын емес.
Есірдің «Шалқыма» күйі сахара жұртының ит ... құс ... ... ... алатын сері салтына арналған. Күйдің бір деммен тартылатын
жүрдек ырғағы, домбыра мойнын құлдыраңдай ... ... ерке ... ... ... ... ... алатын сері көңіліне айғақ. Сондай-ақ
сұлулыққа іңкәр көңілдің айғағы сияқты күйлерінің санатына ... ... ... де жатқызуға болады.
Есір бір жылы ықтасын болсын деп, киіз үйін тау ... ... ... ... ... ... кеуек құлап, бірінші әйелі Сауыт
мерт болады. Бұл оқиға үшін ... ... ... ... ... ... Оның «Сайға бұқтым»күйі осы оқиғаға орай шығып еді дейді.
Ресей империясының Орта Азияны отарлауы, әсіресе, XIX ғасырда ... аян. ... Хиуа ... 1714-17 ... ... ... одан кейін 1839-40 жылдары генерал-адьютант
В.А.Перовский жасаған жорықтың ... 1873 жылы ... ... ... ... ... белгілі. К.П.Кауфманның әскері
Маңғыстаудың Қаратау болысында ... ... ... ... Бұл
жерден қосымша 51 түйе алып, оларға бас-көз болып жүру үшін 9 ... Сол 9 ... бірі Есір ... ... жорықтың аты жорық. Елден
бөлініп, қосын айырып, қауып-қатері мол сапарға аттанып бара ... ... ... ... ... «Қос айырған» күйлерін тартқан.
Орыс әскері қанша өңмеңдегенмен бола ма, хиуалықтар табан тіреп қар-
сылық көрсетеді. Әсіресе, Көктөбе бекінісЗн ... ... ... ... ... Есір ... атты ... бедерлеген.
Хиуа орыс әскеріне берілген соң, Маңғыстаудың 9 жігіті азаттық алады.
Туған жерге ... жету үшін ... ... ... ... ... деп, ... бөліседі. Есірдің «Ақжарма» күйі осынау қанышты
көңіл-күйдің ... Бұл ... үш түрі ... ... Есір ... ... ... дүние салғанын естиді. Бұл
хабар Есірді қатты қайғыртады. Әкесі Айшуақ ертерек қайтыс болып, ... ... ... ... көп көріп өссе керек. Әке орнына әке
болған қимас ... ... ... ... ... Есір ... осы Хиуа сапарымен орайлас туындаған ... ... ... Бұл күйлер өзінің әлеуметтік үнінің айқындығымен ғана
назар аударып ... ... ... ... ... қолтаңбасын
біржолата даралап, оны қазақ күйшілерінің ... ... ... мүрасының бүгінгі күнге жетуіне адалдықпен қол ... ... Арал ... ... ... ... Өскенбаев, Алым Жолдасбаев,
Сержан Шәкіратов, Ізбасар Шыртанов, Исладин Шамғұлов, Төлемұрат Қожабеков,
Аман Жүнібеков, Роза ... ... ... ... айырықша атап
өткен абзал.
Сөз орайында, өнер зерттеуші Т.Мерғалиевтің «Домбыра сазы» (1972) атты
кітабында келтірілген «Бұлбұл» ... ... ел ... ... ... ... тартатынын, сондай-ақ «Жалдықара» күйін Есбайдың күйі ... ... деп ... ескерте кетуді парыз деп білдік.
ШӨМЕНОВ АМАН
Шөменов Аман 1902 жылы Қарағанды облысының Ақтоғай ауданына қарасты
Жәмші ауылында ... ... ... ... маңындағы Бектау-Ата елді
мекенінде 1984 жылы дүние салған. Аман ... бойы ... ... ... ... күй ... ... Ахметжан Сармантайұлы, Әбди
Рысбекұлы, Мақаш Сәдуақасұлы, ... ... ... ... ... ықпал-әсерімен меңгерген. Репертуарында Тәттімбет,
Тоқа, Манас, Итаяқ, Қыздарбек қатарлы күйшілердің шығармалары мол болған.
Аман тұрмыс жағдайымен ұзақ жылдар ... ... ... ... ... ... ... өнерін қақас қалдырмаған.
Аман Шөменов 1965 жылы Алматыда өткен ... ... ... ... ... оның орындауында 13 күй Қазақ
радиосының алтын қорына жазылып алынады. Бұл ... ... ... ... жел», «Сары жорға», «Жастарға тарту», «Тракторшы қыз»
деп аталатын ... де ... ... ... ... ... ... дәулескер домбырашы, дәстүрлі
күй өнерін насихаттауға зор үлес қосқан өнерпаз. ... ... ... деп ... ... 1904 жылы ... келіп, сол ата
мекенінен 1979 жылы топырақ бұйырған. Өнер ... 1934 жылы ... ... театрында домбырашылар үйірмесін басқарудан бастаған.
Сонсоң 1938-1948 жылдар ... ... ... ... ... ... басқарады. 1954 жылы Ахмет Жұбановтың шақыруымен
Алматыға көшіп келіп, 1965 жылы ... ... ... ... Қазақ
филормониясында, «Қазақконцертте» домбырашы-солист болып қызмет атқарды.
Мұраттың репертуарында алуан тақырыпты қамтитын, ... ... ... 300-ге жуық күй ... Ол ... ... ... Есбай, Сәулебай, өз
әкесі Мұрат сияқты әйгілі күйшілердің мұрасын еркін ... сол ... ... ... ... сүбелі үлес қосқан өнерпаз. Бойындағы
аста-төк мол өнерді Е.Өмірзақов, Б.Бисенов, А.Қожабергенов, ... ... мұра ... Оның ... ... (1986) ... енген
жыр-толғаулары жұртшылыққа кеңінен таныс.
Мұрат күйші ретінде «Аттаныс», «Алпыс жылдық», ... ... ... «Жан ... «Жарыс», «Жеңіс», «Жирен жорға», «Кең жайлау»,
«Қазақстан», «Күй басы», «Космонавт», ... ... ... ... «Ыңғайтөк», «Өрен», «Өрлеу», «Тың жерге»,»Өмір өтті»,

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маңғыстау өңіріің күйшілік дәстүрі4 бет
Баймырзаұлы Балуан Шолақ 7 бет
Балуан Шолақтың ән мен өлеңін өрбітуге ықпалы4 бет
Балуанның техникалық дайындығының міндеті, әдісі, тәсілдері29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь