Философия тарихында рух мәселесінің қойылуы


Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3

І. Философия тарихында рух мәселесінің қойылуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.13

1.1 Рух, жан түсінігі мен рухани құндылықтар ұғымының философиядағы орны . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.9

1.2 Құндылықтар құрылымы мен типологиясы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.13

ІІ. Қазіргі қоғамдағы рухани құндылықтардың дамуы мен қалыптасуы . 14.25

2.1 Құндылықтар әлеміндегі дін мен отаншылдықтың рөлі . . . . . . . . . . . .14.21

2.2 Ұлттық өзіндік сана . ұлттық өркениет негізі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21.25

Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Тақырыптың өзектілігі: Қазақтың халықтық ділінде ұлттылық құбылысы қалыптасу, нығаю үстінде. Бұл процесстердің оңды бағытта өрбуі үшін халықтың ішкі этникалық біртұтастығын күшейтетін факторларға көңіл бөлінгені жөн. Солардың қатарына діни құндылықтар мен ұлттық құндылықтардың үйлесімді қарым-қатынастары, сабақтастығы жатады. Соңғы кезде дінге деген көзқарас демократияланып, бұрынғы бұқаралық атеизм көзқарастары қайта қаралып, жаңа қатынастарға көшіп жатқанымыз белгілі. Соның айғағындай жаңа мешіттер саны жылдан жылға көбейіп, жастар ішінен діни білім алушылар артып отыр. Бұл құбылыстар – дінилік пен ұлттылық арасындағы өзара қарым-қатынасты өзіндік тарихи-табиғи байланысқа келуіне мүмкіндіктер ашары сөзсіз. Халықтағы ұрпақтан ұрпаққа сабақтастық арқылы беріліп келе жатқан рухани-этникалық құндылықтарды зерттеу, оның сан қырлы сырын ашуға тырысу тек сол ұлттың өзі үшін ғана емес, жалпы адамзат мәдени байлығына қосылған үлес болып табылады. Өйткені әр халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан тілі, мәдениеті, ұстанған діні, өмірді түсіну, бейнелеу рәсімдері болады.
Мәдени құндылықтарды бағалау жүйесі ғасырлар бойы қалыптасқан және олардың (құндылықтардың) иерархиясы нақты тарихи кезеңде өз бейнесін айшықтай түседі. Қазіргі XXI ғасырға келіп қалған биіктіктен тарихтағы құндылықтар жүйелеріне (әр түрлі өркениеттегі) үстірт баға беру мардымды іс емес. Өйткені, тарих қойнауындағы әрбір іс-әрекеттің, әрбір қатынастың, әрбір ой-талғамдардың рухы өз күшін жоғалтқан жоқ, оның бәрі
әрқайсымыздың түпкі санамызда орналасқан, оның көріністері бейсаналық іс-қимылдар түрінде байқалып отырылады.
Сондықтан әрбір халықтың мәдениетінің әлеуметтік портретін анықтау үшін - олардың құндылықтар жүйесін зерттеу қажет. Сол құндылықтар жүйесінде адамсүйгіштік, ізгілікті нормалар басымдық танытса, онда рухани құндылықтар әлемінің қалыптаса бастағаны, ал оның орнына өзімшілдік, өзгеге деген қаскөйлік етек алса, онда бұндай қоғамның "белді құндылықтар жүйесі" осы әлеуметтік-этникалық ортаның түбіне жетеді, әр түрлі жанжалдар мен кикілжіңдер туындауына себепкер болады. Мәселен, кезіндегі жоңғарлардың құрып кетуіне себепкер болған факторға - олардың жаугершілік менталитетін, құндылықтық бағдарларын жатқызуға болатын сияқты. Ал енді тікелей соғысқа қатыспай-ақ, іштей іріп-шіріп, құлдырауға "жол ашылуы" мүмкін. Мәселен, маскүнемдік пен нашақорлық жайлаған жерде осындай құндылықтар жүйесінің деградациялану үрдісі жүруі заңды құбылыс. Қазіргі Америка жеріндегі "құндылықтар жүйесі" әлемге тасымалдануда, сол бұқаралық мәдениеттің элементтері әлемнің әр түкпірінен табылады. Бұл адамзаттың технократиялық дамуды пір тұтқан, сырты жылтыраққа әуестенген уақытша кезеңі деген ойдамыз. Өйткені, адамның шынайы мәні оның өз бойындағы руханилығын ашқанда ғана байқалады, ол өзінің негізгі байлығы етіп рухани құндылықтарды атағанда көрінеді деген ойдамыз.
1. Нұрғалиев Р. Н., Ақмамбетов Ғ. Ғ, Әбділдин Ж. Ж. Философиялық сөздік – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1996-525 б.

2. Сейтбеков С. Иман негіздері – Алматы Көкжиек баспасы 2008-376 б.

3. Нысанбаев Ә. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы.Он томдық; 3-том. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2001-720 б.
4. Мырзалы С. Философия тарихы. – Алматы:

5. Әлемдік философиялық мұра. Жиырма томдық, 17-том. – Астана: Аударма, 2006 - 480б
6. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
7. Орынбеков М.С. Идейные основания казахстанской цивилизации // «Өркениеттік сананы қалыптстыру мәселелері» халықаралық ғылыми конференция материалдары. – Алматы. – 2004. 27-31 бб.
8. Бромлей Ю.В. К разработке понятийно-терминологических аспектов национальной проблематики // Советская этнография. – 1987. – № 3. – С. 22-33.
9.Ахиезер А. Культурные основы этнических конфликтов // Общественные науки и современность. – 1994. – № 4. – C. 115-125.
10. Бердяев Н.А. Философия неравенства. – М., 1990. – 214 с.
11. Бердяев Н.А. Русская идея. Судьба России. – М., 1997. – 540 с.
12. Дробижева Л.М. Культура и национальное самосознание // Советская культура: 70 лет развития. – М., 1987. – С. 54-56.
13. Евдокимов П.Г. Проблемы национального самосознания в исторической общественной мысли. – Волгоград. – 1990. – 144 с.
14. Нуржанов Б.Г. Концепция национализма и национальная идея // ҚазҰУ Хабаршы. Философия. Мәдениеттану. Саясаттану сериясы. – 2007. – №3 (29).– С. 70-74.
15. Баргесов Ю.Г. Обязательная сила права народов на самоопределение. –М., 1993. – 167 с.
16. Ғабитов Т.Х. Қазақ философиясы: ұлттық идея кеңмәтінінде. (Оқу құралы). – Алматы: Раритет, 2008. – 232 б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 27 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар

Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2-3

І. Философия тарихында рух мәселесінің қойылуы . . . . . . . . . . . . . .
. . . . 4-13

1. Рух, жан түсінігі мен рухани құндылықтар ұғымының философиядағы орны . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . 4-9

2. Құндылықтар құрылымы мен типологиясы . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . 9-13

ІІ. Қазіргі қоғамдағы рухани құндылықтардың дамуы мен қалыптасуы . 14-25

2.1 Құндылықтар әлеміндегі дін мен отаншылдықтың рөлі . . . . . . . . . . .
.14-21

2.2 Ұлттық өзіндік сана – ұлттық өркениет негізі . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . .21-25

Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .
. . . . . . . . . . . . . . 27

Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Қазақтың халықтық ділінде ұлттылық құбылысы
қалыптасу, нығаю үстінде. Бұл процесстердің оңды бағытта өрбуі үшін
халықтың ішкі этникалық біртұтастығын күшейтетін факторларға көңіл
бөлінгені жөн. Солардың қатарына діни құндылықтар мен ұлттық құндылықтардың
үйлесімді қарым-қатынастары, сабақтастығы жатады. Соңғы кезде дінге деген
көзқарас демократияланып, бұрынғы бұқаралық атеизм көзқарастары қайта
қаралып, жаңа қатынастарға көшіп жатқанымыз белгілі. Соның айғағындай жаңа
мешіттер саны жылдан жылға көбейіп, жастар ішінен діни білім алушылар артып
отыр. Бұл құбылыстар – дінилік пен ұлттылық арасындағы өзара қарым-
қатынасты өзіндік тарихи-табиғи байланысқа келуіне мүмкіндіктер ашары
сөзсіз. Халықтағы ұрпақтан ұрпаққа сабақтастық арқылы беріліп келе жатқан
рухани-этникалық құндылықтарды зерттеу, оның сан қырлы сырын ашуға тырысу
тек сол ұлттың өзі үшін ғана емес, жалпы адамзат мәдени байлығына қосылған
үлес болып табылады. Өйткені әр халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан тілі,
мәдениеті, ұстанған діні, өмірді түсіну, бейнелеу рәсімдері болады.
Мәдени құндылықтарды бағалау жүйесі ғасырлар бойы қалыптасқан және
олардың (құндылықтардың) иерархиясы нақты тарихи кезеңде өз бейнесін
айшықтай түседі. Қазіргі XXI ғасырға келіп қалған биіктіктен тарихтағы
құндылықтар жүйелеріне (әр түрлі өркениеттегі) үстірт баға беру мардымды іс
емес. Өйткені, тарих қойнауындағы әрбір іс-әрекеттің, әрбір қатынастың,
әрбір ой-талғамдардың рухы өз күшін жоғалтқан жоқ, оның бәрі
әрқайсымыздың түпкі санамызда орналасқан, оның көріністері бейсаналық іс-
қимылдар түрінде байқалып отырылады.
Сондықтан әрбір халықтың мәдениетінің әлеуметтік портретін анықтау үшін -
олардың құндылықтар жүйесін зерттеу қажет. Сол құндылықтар жүйесінде
адамсүйгіштік, ізгілікті нормалар басымдық танытса, онда рухани құндылықтар
әлемінің қалыптаса бастағаны, ал оның орнына өзімшілдік, өзгеге деген
қаскөйлік етек алса, онда бұндай қоғамның "белді құндылықтар жүйесі" осы
әлеуметтік-этникалық ортаның түбіне жетеді, әр түрлі жанжалдар мен
кикілжіңдер туындауына себепкер болады. Мәселен, кезіндегі жоңғарлардың
құрып кетуіне себепкер болған факторға - олардың жаугершілік менталитетін,
құндылықтық бағдарларын жатқызуға болатын сияқты. Ал енді тікелей соғысқа
қатыспай-ақ, іштей іріп-шіріп, құлдырауға "жол ашылуы" мүмкін. Мәселен,
маскүнемдік пен нашақорлық жайлаған жерде осындай құндылықтар жүйесінің
деградациялану үрдісі жүруі заңды құбылыс. Қазіргі Америка жеріндегі
"құндылықтар жүйесі" әлемге тасымалдануда, сол бұқаралық мәдениеттің
элементтері әлемнің әр түкпірінен табылады. Бұл адамзаттың технократиялық
дамуды пір тұтқан, сырты жылтыраққа әуестенген уақытша кезеңі деген
ойдамыз. Өйткені, адамның шынайы мәні оның өз бойындағы руханилығын ашқанда
ғана байқалады, ол өзінің негізгі байлығы етіп рухани құндылықтарды
атағанда көрінеді деген ойдамыз.
Ал енді жоғарыда атап өткен "құндылықтар жүйесінің" адамның рухани мәніне
сәйкес келмейтін, оны адасуға, ауытқуға бейімдейтін түрлерінің, типтерінің
көпшілікке сіңімді болуы, әлеуметтік кеңістікте кең таралуы неліктен?
Г.Ақмамбетов атап өткендей, әлеуметтік ортада әр түрлі адамгершіліктік
қайшылықтар белең алуы мүмкін: адам мен қоғам арасында, тіптен адамның
рухани, адам мен қоғамдық топтың, қоғамдық пікірдің арасында, әлемінде де
моральді сананың қайшылығы құндылықтық бағдардың өзгеруінен туындауы
мүмкін. Құндылықтар қайшылығынан шығудың осындай алдамшы түрі де болуы
ғажап емес. Сөйтіп, адам әлеміндегі қайшылықтардың түпкі тамыры сол әрбір
пенденің ішкі рухани әлемінде жатқаны белгілі болып отыр.
Ғылыми жұмыстың зерттелу деңгейі: Бұл салада жазылған зерттеулер мен
пікірлер аз емес. Әсіресе, А. В. Сагадеев, Бахманияр әл-Әзербайджани, В.
Овернский, А. Гэльский, Жан де ля-рошель, Р. Гроссетес, Д. Пеккам, Г.
Кремонский т. б. ғалымдардың аудармаларында, қойын кітаптарында,
еңбектерінде құнды пікірлер кездеседі. Сонымен қатар, В. В. Соколов, М. М.
Диноршоев пікірлері орнықты.
Жұмыстың міндеті мен мақсаты:
- Философия тарихында рух мәселесінің қойылуы
- Рух, жан түсінігі мен рухани құндылықтар ұғымының философиядағы орны -
Құндылықтар құрылымы мен типологиясы
- Қазіргі қоғамдағы рухани құндылықтардың дамуы мен қалыптасуы
- Құндылықтар әлеміндегі дін мен отаншылдықтың рөлі
- Ұлттық өзіндік сана – ұлттық өркениет негізі
Қазақтың халықтық ділінде ұлттылық құбылысы қалыптасу, нығаю үстінде. Бұл
процесстердің оңды бағытта өрбуі үшін халықтың ішкі этникалық біртұтастығын
күшейтетін факторларға көңіл бөлінгені жөн. Солардың қатарына діни
құндылықтар мен ұлттық құндылықтардың үйлесімді қарым-қатынастары,
сабақтастығы жатады. Соңғы кезде дінге деген көзқарас демократияланып,
бұрынғы бұқаралық атеизм көзқарастары қайта қаралып, жаңа қатынастарға
көшіп жатқанымыз белгілі. Соның айғағындай жаңа мешіттер саны жылдан жылға
көбейіп, жастар ішінен діни білім алушылар артып отыр. Бұл құбылыстар –
дінилік пен ұлттылық арасындағы өзара қарым-қатынасты өзіндік тарихи-табиғи
байланысқа келуіне мүмкіндіктер ашары сөзсіз. Халықтағы ұрпақтан ұрпаққа
сабақтастық арқылы беріліп келе жатқан рухани-этникалық құндылықтарды
зерттеу, оның сан қырлы сырын ашуға тырысу тек сол ұлттың өзі үшін ғана
емес, жалпы адамзат мәдени байлығына қосылған үлес болып табылады. Өйткені
әр халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан тілі, мәдениеті, ұстанған діні,
өмірді түсіну, бейнелеу рәсімдері болады.
Жұмыстың құрылымы: Бұл жұмыс кіріспеден, екі тараудан, тараудың әр қайсысы
екі бөлімшеден, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
құрылған. Бөлімшелер жоспар бойынша айшықталған.

І. ФИЛОСОФИЯ ТАРИХЫНДАҒЫ РУХ МӘСЕЛЕСІНІҢ ҚОЙЫЛУЫ.
1.1 Рух, жан түсінігі мен рухани құндылықтар ұғымының философиядағы орны.
Рух (лат.spiritus – леп, дем, иіс) – сөздің кең мағынасында –
материалды бастамаға қарағанда идеалдыққа, санаға барабар ұғым: тар
мағынасында – ойлау ұғымымен деңгейлес. Философиядағы әртүрлі ағымдардың
өкілдері тек субьективтік рух (субьектікті, жеке адамды, индивидті) бөліп
алып, оларды басымды деп қарастырғанда субьективтік идеализмге әкеліп
соқтырады да, тек обьективтік рухты адамнан ажыратып алынған және
мистикалық тұрғыдан өзіндік күш ретінде қарастыратын сананы алғашқы деп
мойындаушылық обьективтік идеализмге ұрындырады. Антикалық философия рухты
теориялық қызмет ретінде қарастырды (мыс., Аристотель үшін рух қызметтің
жоғарғы формасы – ойлау туралы ойлау, теорияға рахаттану болып табылады ).
Дегенмен, рух ақыл-ойдан жоғары, тікелей интуитивтік танылатын бастама деп
те танылды (Плотин). Бұндай көзқарас сырттай қарағанда рух – құдай, тек
нанымның ғана ісі бола алатын, жаратылыстан жоғары ғажайып мән деп
түсінетін діни идеологияға жақын. Неміс классикалық философияның өкілдері
рухты өзіндік сананың қызметі тұрғысынан қарастырып, оның белсенділігін
ерекше атап көрсеткен. Мыс., Гегель рухты тәжірибелік және теориялық
қызметтің тұтастығы ретінде зердеде іске асатын өзіндік сана мен сананың
бірлігі деп түйді. Рух болмысы оның өз іс-әрекеті, бірақ бұл іс-әрекеттің
өзін Гегель тек таным ғана деп түсінді. Гегель бойынша өзіндік таным
процесінде рух табиғилықтан, сезімнен өтіп, өзін өзі тануға дейін
көтеріледі. Материалистік философия табиғатқа қарағанда рухты екінші деп
қарастырады. Антикалық материалистер үшін рух бүкіл денені кернеп тұрған
жанның нағыз зерделі бөлігі. XVII-XVIII ғғ. материалистері (Гоббс, Лонж,
Ламетри) рухты түйсіктердің комбинациясы ғана, не жалпы сезім, тұтас
алғанда – сезімдік танымның бір түрі деп түсіндірді. Диалектикалық
материализм руханилықты түйсіктердің қарапайым қосындысына теңгермейді оны
адам қызметінің процестерімен, рухани өмірімен байланыстырады. Руханилық
адамдардың материалдық, қоғамдық-тарихи практикасының жоғарғы нәтижесі;
Энгельстің сөзімен айтқанда, ойшыл рух – материяның ``жоғарғы көркі``.
Қоғамның рухани өмірі – қоғамдық сана – қоғамдық болмыстың бейнесі болып
табылады. Сонымен қатар ол қоғамдық болмысқа, адамзаттың практикалық
қызметіне өзінің белсенді ықпалын тигізеді. [1; 367-368 бб.].
Рух сөзінің мағынасы жан, күш деген ұғым, түсініктерге келеді.
Көпше түрі әруақ. Әрбір мұсылманның рухтың бар екендігіне сенуі шарт.
Өйткені Құран аяттары рухтың бар екендігі мен оның Аллаһ Тағаланыңәмірінде
болатынын, өлгеннен соң басқа бір әлемге баратынын хабар береді. Ислами
жүйе бойынша тартып айтсақ, рух сөзі көбіне үш мағынада қолданылады:
1) Жәбірейіл періштенің аты ретінде
2) Уахи мағынасында
3)Жандыларда тіршілік көзі болып табылатын күш мағынасында.
Рух жайындағы тартыстар мен түрлі пікір қайшылықтары ғасырдан ғасырға
жылжып жалғасып келеді. Солардың бірі исламның бастапқы кезеңіндегі
ғалымдардың айтуынша, рух Тәңірі жағынан бір құпия және адам оны жетік
меңгере алмайды.
Рух – тірі, ақылсыз, ажалсыз жан. Бұл адам ұғымы бойынша
кісілепмен анық және айқын бағаланатын, бөлудің нәтижесінде алынған
анықтамадан шығады. Ол бойынша, адам тірі, ақылды, ажалды жан болып
табылады. Сонымен, тірі жан ұғымы ақылдыға және ажалдыға бөлінеді, бұл –
адам; және де ақылды мен ажалсызға, бұл – перішие; сосын – ақылсызбен
ажалдыға, бұл - жануар; және де ақылсыз бен ажалсызға, бұл – рух. [2; 113
б.].
Жан – адамның, жан-жануарлардың (кейде өсімдіктердің де) бойындағы
тіршілік қуаты туралы түсінік. Жанның заттық қасиеттері жоқ болғандықтан,
оны ғылым жолымен тану мүмкіндігі шекткулі. Сондықтан жан туралы дінде,
мифологияда, философияда әр түрлі түсініктер қалыптасқан. Діни дүниетанымда
адамдарға жан беруші және оны алушы – Құдай. Бұл барлық діндерге ортақ
түсінік. Демек жан иесі – Құдай. Ислам философиясында жан – Алланың нұры
немесе Алланың нұрынан жан пайда болады. Қалай болғанда да жан адамға
қатысты емес, ол Алла әмірімен болатын іс. Жанның тәнге тұрақтаған кезі
жалған өмір болса, тәннен бөлініп ұшып кеткен соң, ол мәңгілік. О
дүниеде жаратушы сұрақтарына жауап беретін де жан. Философия тарихында жан
туралы көптеген ғұламалар пікір айтқан. Аристотель жан тәннің формасы
деген. Грек философы Плотин жан тәннің формасы емес, ол – ақыл иесі дейді.
Оның айтуынша ақыл тәнде емес, жанда. Ибн Сина өсімдіктер жаны, хайуанаттар
жаны және адамдар жаны деп жіктеген. Ибн Сина дүниетанымында ақылсыз жан
деген – түйсік, яғни хайуандар жаны, ал ақылды жан иесі – адам. Мұндай
жағдайда өсімдік жанының хайуан жанына, одан адам жанына өтуі, немесе
керісінше болуы мүмкін емес. Жанның бір денеден екінші денеге ауысуы будда
дініндегі түсінік. Жан мифологияда, көркем өнерде түрлі образдарға негіз
болған. Жанға қатысты философия тарихындағы негізгі проблемалар мынадай: 1)
жанның растығы. Плотин жан субстанция деген. Жанның растығын Платон,
Аристотель, Ибн Сина т.б. мойындаған; 2) жан жаратылмаған жан жаратылған
болса, оның өлімі мойындалуы керек. Жан өлімі деген дінде, мифологияда жоқ;
3) жанның мәңгілігі; 4) жанның даралығы. Жан туралы жазушылар оның
даралығын мойындайды. әрбір тәннің жеке жаны бар. Жан жеке дара
болғандықтан, ол қайталанбайды. Ол айналып келіп жаңа тәнге қонбайды, әрбір
тән өзіне тиісті жанды қабылдайды. Жанның даралығы туралы Абайда айтқан, ол
жан мен ақылды қосып айтады, яғни адам дүниеден қайтқанда оның тәнінен
жанымен бірге ақыл ұшып кетпек. Ал, ақыл амалы даралық сипатта. Жанның
тәнге қатынасы туралы Шәкерім жан ақылмен бірігіп, нәпсіге қызмет атқару
үшін қулық-сұмдыққа, зұлымдыққа барады деген. Сондықтан, жан күнәсіз таза
емес, ол күнә арқалап кетпек. Жан тәннен арылған соң, тазарып рухтанбақ.
Тірі адамның жаны егер ол адам ізгі ниетті, ыстық жүректі болса ғана таза.
Жанның ұялайтын жері – жүрек. Жүректің тоқтауымен кеудеден жан шықпақ.
Тәнмен жан бір-бірімен ажырағанда тәннің сезілетін, сезетін қасиеттері
жойылып, өзге күйге өтеді, бірақ жан өлмейді, өзінің тұрағына кетеді.
Жанның тәннен айрылғаннан кейінгі тұрағы адам баласына құпия. [3; 524 б.].
Жан – кейде психика терминінің синонимі ретінде қолданылатын сөз. Бұл
ұғым философия тарихында, идеализмде ерекше биматериалдық субстанциямен
барабарландырылған, адамның ішкі жан дүниесі туралы көзқарасты білдіреді.
Алғашқы адамдардың түсінігінде жан материалдық бірдеме (қан, дем және т.
б.) сияқты ұғым берді. Дінде жан өз бетінше, денеден тәуелсіз, о дүниеде
тіршілік ететін денесіз бірдеме, мәңгі өлмейтін биматериалдық күш деп
ұғындырылды. Идеалистік философияда жан сананың әр-қилы элементтерімен
барабарландырылады. Платон философиясында –бұл мәңгілік идея, Гегельде –
материямен байланысын білдіретін (сезілетін, түрткі болатын ) рухтың
төменгі, сезім-түйсіктің көрінісі. Дуалистік ілімдерде жан денемен
қатарласа өмір сүретін, бастапқы бірдеме ретінде қаралады. (Декарт,
Спенсер, Вундт, Джемс). Материализмде (Демокрит, метафиз. материализм) жан
денеге тәуелді, екінші, туынды нәрсе ретінде қаралса да, сонымен қатар
психикалық іс-әрекет механикалық жүйе физика-химиялық процестермен
теңестірілген. Ал, кейбір жекелеген философ-материалистер дүние заттарының
жалпы бәрінде де болатындығы туралы (Гилозоизм) ұйғарым жасаған. Қазіргі
жаратылыстану ғылымдарының жетістіктеріне сүйене отырып, жан туралы ғылымға
жат, идеалистік түсініктердің жалғандығын әшкерлей алатын, адам психикасы
туралы шынайы ғылыми тұжырым жасалуда. Жанды табиғи, органикалық,
потенциалды тірі дене үшін бірінші энтелехия (түпкі мақсат) ретінде
анықтады.
Жан дегеніміз - өзін-өзі қозғалысқа келтіретін сандар, немесе жан дегеніміз
– ең алғашқы қозғаушы күш деген тұжырымдармен өздерінің келісетіндігін
білдіреді. Ал бұл өмірдің мәнін түсініп-білуге болмайды деп санайтындардың
арасында жан дегеніміз –суық, өйткені жан дем алыстың табиғи нәтижесі, ал
дем алудың өзі салқындатылған зат деп түсінетіндер де баршылық. Олай болса,
жанның субстанциясының сақталып қалуы үшін, дем алудың нәтижесінде
салқындатылған жан деп атаған. Кейбіреулер, тіпті, жан дегеніміз – қан
дегенге дейін барады, өйткені қан денеден ағып кетсе-ақ болды, өмір сүру
мүлде тоқталады. Кейбіреулер жан дегеніміз, ең бірінші кезекте
элементтердің арасындағы күрделілік пен қатынастар болып табылады деген
тұжырым жасайды және оның мәнісі тірі организмнің элементтерден туындауы
үшін белгілі бір күрделілікті қажет ететіндігімен байланыстырады.
Адамның денесі болғанымен, ол ең алдымен – рух. Өткен замандағы
және қазіргі ойшылдардың бәрі де адамның рухани пенде екенін қажымай айтып
келеді. Кең түрде алғанда, рух деп біз адамның психикалық өмірінің ең биік,
санамен байланысты, оны жетілдіруге, кемеліне келуге итермелейтін, дүние
мен қоғамды бірлікке, үндестікке шақырып, осы жолда оны өзгертуге
бағытталған көріністерін айтамыз. Рухтың қайнар көзі материалдық дүниенің
терең қабаттарына кетеді. Ол – заттардың біртұтастығын және бір-бірімен
байланыстарын камтамасыз етіп, оларды жетілуге итермелейтін күш. Уақытында
П.Т. де Шарден айтқандай, оны біз молекуланың өз ішкі тартуынан-ақ
байқауымызға болады. Оны Платон морфе (заттың болмыс формасы), Аристотель
қайсыбір дененің энтелехиясы (оның болсмысын анықтайтын ішкі мақсат-
мұраты), В.Г.Лейбниц монада (көзге көрінбейтін рухани күш), - деп атап
кеткен болатын.
Егер өлі және тірі табиғатта оның осы ішкі күштері денесінен
бөлінбей өмір сүрсе, адам дүниеге келіп, абстрактілік ойлау мүмкіндіктері
пайда болысымен-ақ, олар оның санасында бейнеленіп, неше түрлі
категориялар, принциптер, нормалар, идеялар т.с.с. құндылықтарды тудырады.
Аса ескеруге алатын нәрсе – адам Дүниенің заңдылықтарын өз санасында
тек бейнелеп қана қоймай, оны өзгертуге, жетілдіруге, кемеліне келген
модельдерді қалыптастыруға, бүгінгі өмірде жоқ, бірақ болуға тиістіні ойлап
шығаруға тырысады. Оны философия тілінде қол астындағы болмыстың
щеңберінен шығу, трансценділеу дейді. Міне, осының арқасында қоғам
өмірінде тиістілік, болуға тиіс, яғни құндылықтар әлемі дүниеге келеді. Ол
– Ізгілік пен Әсемдік, Ақиқат пен Шындық, Әділеттілік, Еркіндік пен Теңдік,
Сүйіспеншілік, т.с.с құндылықтар. Мұны рухтың ең биік қызметі деп айтсақ та
болады. Ол тұлға өмірінің мән-мағынасын құрап, соны өмірге енгізуге
бағытталған күш-жігерді тудырады.
Алайда негізгі өмір қайшылығы мынада: ешбір рухани құндылық, идеал,
т.с.с. ешқашанда толығынан өмірде іске аспайды. Оны ойшылдар сонау көне
заманда байқап: Бәрі де әбігерлік, әбігерліктің әбігерлігі, - деген
болатын. Сондықтан ол рухтың шынайы дүниедегі адамдар пендешілігіне қарап
зарығып, зұлымдыққа былғанып жатқан дүниеге қарсы шығып, оқтын-оқтын
көтеруіліне әкеледі. Осы тұрғыдан алғанда, адамзат тарихында өткен барлық
ұлы революциялар рухтың өмір алдына қойған талаптары мен шынайы өмірде
қалыптасқан жағдайдың арасындағы қайшылықтың шегіне жетіп өршіген кезде
пайда болатынын біз жақсы білуіміз керек. Бірақ бірде-бір тарихта болған
революция өзінің алдына қойған мақсат-мұратына толығынан жете алған жоқ.
Көп жағдщайда ол қантөгіске, зардап шегуге, сәтсіздікке әкеліп, зұлымдықтың
кейбір өршіп кеткен түрлерін жойғанмен, олардың орнына оның жаңа түрлерін
дүниеге әкелді.
Бұл арада біздің зұлымдық мәселесіне тоқтала кеткеніміз жөн болар.
Өлі табиғат пен жануарлар өміріне, әрине, зұлымдық ұғымын қолдану мүмкін
емес. Ол – қоғам өмірінде пайда болатын құбылыс. Ұлы Гегельдің ойынша, оның
қайнар көзі - өмірде болып жатқан мен болуға тиістінің арасындағы қайшылық.
Тек қана адам өмірінде шынайы өмірде жоқ, бірақ болуға тиістіні қажет ету
бар. Ал орындалмаған бұл қажеттілік адамның зардаптануына, қайғы-қасіретіне
әкеледі.
Қарапайым сана деңгейінде көп жағдайда жан мен рухты бір
мағынада пайдалананады. Алайда олар әртүрлі ұғымдар. Жан (псюхе, анима)
деп біз адамның ішкі әлеміндегі өмірге деген іңкәрлігін, оның күнбе-күнгі
қуанышы мен зардабын, оның жарқын, я болмаса күңгірт ұмтылуларын, жалпы
алғанда, өмір сүруге (витальдық) бағытталған күш-қуатын айтамыз. Яғни оны
адамның дене құрылысымен өте тығыз байланысты сезімдік-психикалық
құбылыстардың жиынтығы деуге де болар еді. Тарихи жан адаммен бірге дүниеге
келеді. Ал рухқа келер болсақ, ол адам психикасы дамуының соңғы жетілген
сатыларымен байланысты. Неміс философы К.Ясперстің ойынша, рухтың дүниеге
келген уақыты – кіндікті заманда (осевое время), шамамен б.з.д VIII- II ғғ.
болса керек. Осы кезде адамның абстрактілік ойлау қабілеті жетіліп,
мифологиялық дүниетүсіну философиялық пайымдауға ауысып, көпқұдайлықтан
бірқұдайлыққа діндер дүниеге келеді. Міне, осы уақытта жан-дүниенің үстінде
рух пайда болады.
Енді жеке адамның өмір сатыларына келер болсақ, онда да рух жаннан
кейін қалыптаса бастайды. Егер жан деп біз адамның организм ретіндегі
өмірге деген интенциясын (ұмтылысын) айтсақ, рухтың өмір сүруі тікелей
адамның дене құрылысымен байланысиы емес. Мысалы, әйгілі философ И.Канттың
әлсіз денесінде күшті рух болды емес пе? Рух өз қалыптасу заңдылықтарына
сүйенеді, өз-өзін адам шеңберінің аяғына дейін дамытып, кейбір кезде тіпті
адамның дене ахуалын ауырлатып та жіберуі мүмкін.
Негізіне, адамның өмір сатысын үшке бөлуге болады. Бірінші – жастық
шақты эстетикалық, я болмаса романтикалық саты дейміз. Өйткені жастық
гүлденген шақта адам әсемдікке ұмтылады, өмір жаңа ғана басталып жатыр,
алда мәңгілік жатқандай болып сезіледі. Адам мейлінше өмірден сезімдік
ләззат алсам дейді. Бұл жолға түскен адамның сезімі бірте-бірте жұқара
түсіп, ақырында оның шектелгенін сезеді. Өмірдің сыртқы және ішкі жағына
келер болсақ, оның екеуі де жеңіл сияқты көрінеді. Екінші сатысында адам
есейген, естияр езінде прагматикалық (бейімделу, пайда табу) кезден өтеді.
Адам сыртқы өмірге аса көп ойланбай бейімделіп, балалы-шағалы болып, ішкі
өміріне де көбірек үңіле бастайды. Сыртқы өмір ауыр болғанымен, ішкі өмір
әлі де болса жеңілірек. Жасы келе, адам өмірдің соңғы – үшінші – сатысына
аяқ басады. Оны пуристік (таза), я болмаса діни, адам дінге сенбесе,
руханияттық саты деп атауға болар еді. Өйткені адам өз өмірінің
күнбатысымен кез болады.. Бұл шақта адамның рухы кемеліне келіп, оған көп
сұрақтар қойып, мазалай бастайды. Адамның сыртқы өмірі жеңіл (күнкөріс,
бақталастық т.с.с. күйбіңнен адам алшақтайды) болып, ішкі рухани өмірі
үлкен тебіреністерге, ауыр жүкке толып, оны күнбе-күн үлкен ойға қалдырады.
Ондағы негізгі сұрақ өмірдің мән-мағынасы, мазмұндылығы, өмір соңындағы
қалдырған із болса керек.
Енді рухтың өмір сүру формаларына келер болсақ, уақытында оны
Г.Гегель егжей-тегжейлі талдаған болатын. Ол оны субъективті, объективті
және абсолютті рухқа бөледі.
Субъективті рух деп біз тарих сахнасында өмір сүріп жатқан тірі
өзіндік сана-сезімі бар адамды айтамыз. Рух жеке адамның психикалық
ерекшеліктеріне сай қалыптасып, дамиды. Адам өзінің саналы іс-әрекетінің
негізінде тұлғаға айналып, қоғам өміріндегі құндылықтарды игеріп, өзіндік
сана-сезімін қалыптыстырады.
Объктивті рухқа біз белгілі бір әлеуметтік қауымның мойындаған ортақ
құндылықтар әлемін жатқызамыз. Оған оның дүниесезімі, көзқарасы, этикалық,
эстетикалық, саяси-құқтық, философиялық т.с.с. түсініктері, көңіл күйі,
идеялары жатады. Негізінен алғанда, объективті рух – ол белгілі бір тарих
сахнасында өмір сүріп жатқан халықтың рухы, ең алдымен оның тудырған тілі,
жасаған өнер әлемі, әдет-ғұрпы, тәлім-тәрбие әдістері, құқтық жән моральдық
құндылықтары, менталитеті (ділі) т.с.с.
Гегельдің уақытында айтқан абсолюттік рухы – ол кемеліне келіп жетіліп,
өзінің шеңберіне қайта оралған абсолюттік идеяның (Құдайдың) жердегі
өмірмен ешқандай байланысы жоқ рухы. Мұндай көзқарас бүгінгі әдебиетте көп
жағдайда мойындалмайды. Сондықтан Гегельдің көрсеткен абсолюттік рухтың
сатыларын: өнер, дін, философияны объективті рухтың ішіне кіргізуге болады.
[4; 571-576]

1.2 Құндылықтар құрылымы мен типологиясы.
Рух, руханият ұғымдарын нақтылай келе, біз құндылықтар әлеміне келіп
тірелеміз. Оны зерттейтін философия саласын аксиология (aksios- құнды,
logos - ілім) дейді. Жалпы алғанда, құндылықтар дегенде адам өмірінің
бағытын анықтайтын, оған керек, мәнді, оның құрмет тұтатын, керек болса,
бас иетіннің бәрін жатқызуға болады. Құндылықтар әлемінің өмір сүруінің
терең себептері адамның өзінде, оның саналы пенделігінде, өмірдің мән-
мағнасын іздеуінде жатса керек. Өйткені адам - ерікті пенде, ол өз тағдырын
өзі күнделікті өмірге келетін мүмкіндіктерді таңдау арқылы жасайды.
Дүниенің екі жағын - материя мен рухты бір-бірінен ажыратып, бөлек қарауға
болмайды, біз оны жоғарғы тарауларда керсетуге тырысқан болатынбыз. Адамның
өзі, бір жағынан, дене болса, екінші жағынан, рух емес пе? Дегенмен де
құндылықтар әлемін, негізінен, екіге белуге болады. Олар материалдық және
рухани құндылықтар. Қайсыбір рухани құбылыс өмірге келу үшін заттанса, яғни
материалдық қабыққа ие болса, онда шынайы өмірде материалдық және рухани
құндылықтарды бір-бірінен қалайша айырып алуға болады? Оларды бөлудің
негізінде адамдардың саналуан қажеттіліктері жатса керек. Қажеттілік деп
адамның емір сүруіне, оның жан-жақты дамуына керектінің бәрін айтуға
болады.
Бүгінгі қоғамдағы адамдардың қайсыбірі рухани қажеттіліктерін оятып, ең
жоғарғы сатыға кетерілді деп айту шындыққа жатпас еді. Өкінішке қарай,
материалдық құндылықтарға құмартқан көпшілік бүгінгі таңда соның шырмауынан
шыға алмай жатыр.
Егер қайсыбір жануардың қажеттіліктері оның инстинктері арқылы берілсе,
адамның қажеттіліктері оның сана-сезімдерінен етіп, белгілі бір мүдделерге
айналады. Жануарлар бір нәрсеге мүдделі деп айту ақылға сыймайды, ол - тек
адамға ғана тән нәрсе. Өз мүдделерін іске асыру үшін адам алдына неше түрлі
мақсат-мұраттар қояды. Соңғыны іске асыру жолында адам өз ырқын шыңдап,
неше түрлі қиындықтардан етуге дайын болуы керек. Орындалған мақсат-мұрат
келесі сатыда жаңа құндылықтарға бағыттайды
Құндылықтарды зерттеу барысында оның өзіндік ерекшелігін, оны
айшықтаушысын (материалдық және рухани игіліктер), оған берілетін бағаны
ажырата білу керек. Құндылықтардың өзінің айшықтаушыларынан айырмашылығы -
олар өзінің субъектілерінің өмірдегі көңіл-күйлерімен біріге отырып,
көрініс береді, яғни шындықта анықталуы "Адам Әлем" қарым- қатынасына
байланысты. Ал бағалау жүйесі әр түрлі тарихи-нақты кезеңде, әлеуметтік
болмыста, тіптен, әлеуметтік-демографиялық топта әр түрлі кейіпте
байқалады.
Әлемдегі құбылыстарға адамның құндылықтық қатынасы екі түрлі формада
көрініс береді - "нәрселік құндылықтар" және "субъектілік құндылықтар".
Әлемнің көп түрлі құрылымы "нәрселік қүндылықтар" түрінде сипатталып, олар
жақсылық пен зұлымдық, ақиқат пен жалғандық, әсемдік пен құбыжықтық,
әділдік пен әділетсіздік және т.б. дилеммаларда көзқарастық сұрыптаулардан
өтеді. Бүл құндылықтарға адамды қоршаған табиғи орта және оның өз қолымен
жасаған туындылары (материалдық және рухани) жатады. "Субъектілік
құндылықтарға" - әр түрлі нормаларды танытатын принциптер, рәміздер,
ұстанымдар, талаптар, бағалаулар, шектеулер, ділдік ерекшеліктер және т.б.
жатады.
Құндылықтар негізінен, адам арқылы анықталатындықтан жәнс олар адам үшін,
оның дамуы, жетілуі үшін қажет болғандықтан әлеуметтік сипатқа ие болады.
Сондықтан адамның іс-әрекетінсіз, әлеуметтік тәжірибесінсіз ешқандай
құбылыс құндылықтық маңызға дейін көтеріле алмайды. Адам құндылықтың мәнін
анықтауы үшін алдымен әлеуметтік дүниеде өмір сүруі керек.
"Талғамда Талас жоқ", - деген қанатты сөзден-ақ құндылықтар жүйесін,
иерархиясын қалыптастыруда адамдардың сан алуап түрге бөлінетіндігіміз
көрінеді. Сондықтан әрбір субъектініц өзіндік құндылықтар жүйесі болғандығы
жалпы ғаламныц көптүрлілігіне сәйкес келеді және еркіндік заңдылығының адам
үшін маңыздылығын танытады. "Қарға балапанын аппағым", -дейді, "Кірпі
баласын жұмсағым" - дейді. Ләйліні тек Мәжнүннің көзімен көріп қана
жүрегімен шынайы сүйе білуге болады (естен танып, құлап қалардай).
Философиялық әдебиеттерде құндылықтарды әр түрлі тәсілдермен жіктейді,
топтайды. Мәселен, мақсат-құндылықтар, немесе жоғарғы (абсолютті)
құндылықтар және құрал-құндылықтар (инструменталды қүндылықтар). Материалды
жәис рухани құндылықтар, оң және теріс сипаттағы (жалған) құндылықтар деп
бөлу де кездеседі. Бұл бөлінудің бәрі салыстырмалы түрде екені белгілі,
өйткені олардың бәрі адам өмірінің біртұтас әлемін құрайды.
Мақсат-құндылыққа көп зерттеушілер адам өмірін, ақиқатты, еркіндікті,
әсемдікті, әділдікті, жақсылықты жатқызады1.
Құрал-құндылықтарға - әлеуметтік, саяси, экономикалық құбылыстарды
жатқызуға болады. Олар тарихи үрдістің, мәдени кеңістіктің қоғам алдына
қойған мәселелерімен байланыста көрініс беретін құндылықтар.
Қоғамда дәстүрлі құндылықтармен қатар әрбір тарихи кезең туындататын, әрбір
әлеуметтік қауымдастық үшін маңызы бар ерекше құндылықтар өмір сүреді.
Этникалық қауымдастықтар өзіндік ұлттық құндылықтарын түзсе, жалпы
адамзатқа ортақ құндылықтар бәрімізді біріктіреді.
Құндылықтар қоғамда адамға маңыздылығы жағынан кейде орындарын ауыстырып
отырады. Бүл көбінесе қоғамдағы үрдістердің даму логикасына байланысты
болып келеді. Бірақ, кейде түлғаның өмірде әр түрлі себептерге байланысты
құндылықтық бағдарларын күрт өзгертуіне де тәуелді болып келетін кездері
болады. Сондықтан жағымды мағынадағы тұрақты доминанта - құндылық өте сирек
кездесетін құбылыс. Ол тек жоғарғы идеалды үнемі биік ұстап, рухани дамудың
белгілі бір деңгейіне көтерілген адамдардың қасиеті.
Енді құндылықтардың негізгі типологиясына тоқтала кетелік. С.Пеппер
құндылықтарды әлеуметтік, мәдени, тұлғалық, биологиялық тірі қалу құндылығы
деп жіктеп, Парсонстың төрт саладан тұратын әлеуметтік іс-қимыл жүйесіне
сүйенеді (мәдениет, қоғам, тұлға, ағза).
Р.Вильямс мақсат-құндылық пен құрал-құндылықтардан басқа, доминанта-
құндылықтар болғандықтан оларға бағынышты-құндылықтар болады деген пікірді
білдіреді.
Ресчер өзі ұсынған құндылықтарды анықтау типологиясын адамның әр түрлі
қажеттіліктері, мүдделері мен қалауларына байланыстыра қалыптастырады. Бұл
типологияны төменгі кестеден көруге болады.
Н.Ресчер жіктемесіндегі құндылықтар категориясы:
1. Материалдық және денелік (денсаулық, жайлылық, денелік қауіпсіздік)
2. Экономикалық (Экономикалық сенімділік, өндіргіштік, тиімділік)
3. Моральдық (адалдық, әділеттілік)
4. Әлеуметтік (қайырымдылық, сыпайыгершілік)
5. Саяси (еркіндік, теңқұқықтық, заңдылық)
6. Эстетикалық (әсемдік, үйлесімділік, симметрия)
7. Діни (мойынсұнушылық, төзімділік, сананың нұрлануы)
8. Интеллектуалды (білім, анықтылық, логикалық)
9. Кәсіби (табыс, мойындату)
10. Сезімдік (махаббат, тартымдылық, достық)
М.Рокич өзінің еңбектерінде құндылықтардың екі тобы бар екенін
айтады: 1) адам көзімен көретін, нәрсе түріндегі құндылық болса, 2)
әлеуметтік сананың, өзіндік сананың элементі ретіндегі құндылықтар. Ол
сонымен қатар құрал-құндылықтарды инструменталды, мақсат-құндылықтарды –
терминалды құндылықтар деп атайды. Осы сонғы терминалды құндылықтардың
ішінде интраперсоналды, яғни адамның жеке басына байланысты ( жанды
құтқару, өмір мәнді мәселелер) және интереперсоналді, яғни әр түрлі
топтарға бағытталған ( әділдік, бауырмалдық сияқты мәселелер) салалар бар.
Біздің ойымызша, осы терминалды құндылықтардың жүйесі негізінен, қоғамдағы
рухани құндылықтар жүйесін құрайды.
Енді қоғамдағы түрақты әлеуметтік субъектілердің қатарына жататын әр
түрлі халықтардың этникалық санасындағы қүндылықтардың атқаратын
функцияларына (қызметтеріне) тоқтала кетелік:
1.этникалық артық көрушіліктерге сәйкес (әрбір этностың
өзінің қүндылықтар жүйесіндегі этноцентризм қағидаларының
деңгейлеріне қарай бағалауларына байланысты) реттеу функциясы
(әрбір этникалық топ өзінің этникалық мүдделеріне тиімдірек
бағытта реттелгенін қалайды);
2.біріктіруші (консолидация жасаушы) функция - бүл негізінен
белгілі бір рәміздер арқылы, моральдік нормалар арқылы
ішкітоптық ынтымақтастыққа қол жеткізу;
3.этнодиференциациялау функциясы (бүл этноцентризм мен
этномәдени төзімділіктің қайшы келуінен туындайтын құбылыстар);
4.идеологиялық функция - ұжымдық этникалық іс-
қимылдардың ақ-қарасын саралауда жағымсыз істерді "ақтау",
қиындықтар мен қайшылықтарды жеңуге этносты жұмылдыру.
Мәдени құндылықтарды бағалау жүйесі ғасырлар бойы қалыптасқан және
олардың (құндылықтардың) иерархиясы нақты тарихи кезеңде өз бейнесін
айшықтай түседі. Қазіргі XXI ғасырға келіп қалған биіктіктен тарихтағы
құндылықтар жүйелеріне (әр түрлі өркениеттегі) үстірт баға беру мардымды іс
емес. Өйткені, тарих қойнауындағы әрбір іс-әрекеттің, әрбір қатынастың,
әрбір ой-талғамдардың рухы өз күшін жоғалтқан жоқ, оның бәрі
әрқайсымыздың түпкі санамызда орналасқан, оның көріністері бейсаналық іс-
қимылдар түрінде байқалып отырылады.
Сондықтан әрбір халықтың мәдениетінің әлеуметтік портретін анықтау үшін -
олардың құндылықтар жүйесін зерттеу қажет. Сол құндылықтар жүйесінде
адамсүйгіштік, ізгілікті нормалар басымдық танытса, онда рухани құндылықтар
әлемінің қалыптаса бастағаны, ал оның орнына өзімшілдік, өзгеге деген
қаскөйлік етек алса, онда бұндай қоғамның "белді құндылықтар жүйесі" осы
әлеуметтік-этникалық ортаның түбіне жетеді, әр түрлі жанжалдар мен
кикілжіңдер туындауына себепкер болады. Мәселен, кезіндегі жоңғарлардың
құрып кетуіне себепкер болған факторға - олардың жаугершілік менталитетін,
құндылықтық бағдарларын жатқызуға болатын сияқты. Ал енді тікелей соғысқа
қатыспай-ақ, іштей іріп-шіріп, құлдырауға "жол ашылуы" мүмкін. Мәселен,
маскүнемдік пен нашақорлық жайлаған жерде осындай құндылықтар жүйесінің
деградациялану үрдісі жүруі заңды құбылыс. Қазіргі Америка жеріндегі
"құндылықтар жүйесі" әлемге тасымалдануда, сол бұқаралық мәдениеттің
элементтері әлемнің әр түкпірінен табылады. Бұл адамзаттың технократиялық
дамуды пір тұтқан, сырты жылтыраққа әуестенген уақытша кезеңі деген
ойдамыз. Өйткені, адамның шынайы мәні оның өз бойындағы руханилығын ашқанда
ғана байқалады, ол өзінің негізгі байлығы етіп рухани құндылықтарды
атағанда көрінеді деген ойдамыз.
Ал енді жоғарыда атап өткен "құндылықтар жүйесінің" адамның рухани мәніне
сәйкес келмейтін, оны адасуға, ауытқуға бейімдейтін түрлерінің, типтерінің
көпшілікке сіңімді болуы, әлеуметтік кеңістікте кең таралуы неліктен?
Г.Ақмамбетов атап өткендей, әлеуметтік ортада әр түрлі адамгершіліктік
қайшылықтар белең алуы мүмкін: адам мен қоғам арасында, тіптен адамның
рухани, адам мен қоғамдық топтың, қоғамдық пікірдің арасында, әлемінде де
моральді сананың қайшылығы құндылықтық бағдардың өзгеруінен туындауы
мүмкін. Құндылықтар қайшылығынан шығудың осындай алдамшы түрі де болуы
ғажап емес. Сөйтіп, адам әлеміндегі қайшылықтардың түпкі тамыры сол әрбір
пенденің ішкі рухани әлемінде жатқаны белгілі болып отыр. [5; 361-367]

ІІ. Қазіргі қоғамдағы рухани құндылықтардың дамуы мен қалыптасуы.
2.1 Құндылықтар әлеміндегі дін мен отаншылдықтың рөлі.
Моральдық саланың ең биік көрінісі – сүйіспеншілік. Тек сол
арқылы ғана адами болмысқа жетуге болады. Керісінше жағдайда адам
толыққанды өмір сүре алмайды. Оны шығармашылыққа жетелейтін, өмірді терең
түсінуге жол ашатын, басқалардың терең ішкі сырын аша алатын – тек
қана сүйіспеншілік.
Көне грек ойшылы Эмпедокл алғашқы рет сүйіспеншілік ұғымына
ғарыштық мән беріп, жеккөрушілікке қарсы қойды. Оның ойынша, алғашында
Ғарыш сүйіспеншіліктің негізінде сапа жағынан әлі бөлінбеген
біртұтастықты құрайды. Содан кейін жаугершілік сүйіспеншілікті ысрып,
біртектілікті бір-біріне қосып, әр тектілікті бір-бірінен ажыратады.
Келесі сатыда сүйіспеншілік қайта оралып, әртектіні бір-бірімен қосып,
біртектілерді бір-бірімен ажыратады. Соның арқасында тіршілік дүниеге
келеді екен. Эмпедоклдың ойларының түйіні мынада: Дүние қайшылықты
жаратылған. Заттар мен құбылысиардың қарама-қарсы жақтары бір-бірінсіз
өмір сүре алмайды, бір-бірін тартып (Эмпедоклдың сүйіспеншілігі), сонымен
қатар өз болмысын сақтау жолында итереді (жаугершілік).
Платон да өз еңбектерінде сүйіспеншілік мәселесіне көңіл
бөледі. Ол философиялық деңгейде грек мифологиясындағы Эротты (жыныстық
сүйіспеншілік) талдайды. Оның ойынша, Эроттың екі түрі бар: біреуі –
жердегі сезімдік құмарту болса, екіншісі- аспандағы идеалды, ой арқылы
ғана жетуге болатын түрі. Эрот – байлықтың құдайы Порос пен кедейліктің
құдайы – Пенидің баласы. Сондықтан ол қайшылықты. Ол өне бойы төменнен
жоғары қарай және әсемдікке ұмтылады. Адамдардың ең үлкен арманы -
өлместікке жету болса, Эрот шығармашылық шабытын тудырып, сүйіспеншілік
арқылы жаңа ұрпақтарды дүниеге әкеледі, ал оны өзі адамға ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Философиялық антропологияның қайнар көзі және болашағы
Дүниеге көзқарас түрлері
ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫ ДҮНИЕТАНЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ ОРНЫ
Шығыс философиясы тарихындағы сенімнің орын алуы және еркін ойлау мәселесі
Философиядағы сана мәселесі
Шығыс философиясы тарихындағы сенімнің орын алуы және еркін ойлау мәселесі жайлы
ҚАЗАҚ БАСПАСӨЗІНДЕГІ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ МӘСЕЛЕСІ
Фиолософия дәрістер курсы
Зиялыларымыздың рухани тұлғасы ұлт болмысымен сабақтас
Дүниеге философиялық көзқарас
Пәндер