Қазақ ағартушы-педагогтарының отбасылық тәрбие туралы ой-пікірлері


Қазақстанда XX ғасырдың басы – 30 жылдарында этнопедагогика ғылымының дамуына айрықша үлес қосып, ұлттық тәлім-тәрбие ілімін қалыптастырған қазақ ағартушы-педагогтары А.-Байтұрсынов, М.-Дулатов, Ж.-Аймауытов, М.-Жұмабаев, т.б. еңбектеріндегі отбасы тәрбиесі туралы айтқан ой-пікірлерінің тәлімдік маңызы ерекше.
1. Қазақтың ұлы ағартушы-педагогы, ақын, тілші, әдебиетші, түріктанушы Ахмет Байтұрсыновтың туып өскен ортасы әділеттілікті жақтау, қиянатқа төзбеу, батырлықты, билікті салт қылған ірі мінезді адамдары көп, атадан балаға қалған сондай мұраларды қастерлеген отбасы болған.
Ахметтің жеке тұлға болып қалыптасуына осындай отбасы тәрбиесінің ықпалы зор болғанын, ол өмір сүрген кездегі қоғамдық-саяси ағымның отбасына әсері және оның ұлтжандылық сезімінің қалыптасуы туралы С.-Кәкішевтің «Ахаң туралы ақихат» атты кітапшасында баяндалған. Онда қуғынға ұшыраған қазақ зиялысы, білікті ғалымы, жазушысы Ахмет Байтұрсыновтың өміріндегі бізге белгісіз болып келген тұстары: шыққан тегі, туыстары, өскен ортасы, басына түскен ауыр күндері бар шындығымен алдымызға тартылған. Сондай-ақ бұл шығармада Ахметтің үрім-бұтағының кешегі, бүгінгі тіршілік-тынысы да әңгімеленеді [1].
Жоғарыда айтылғанды ескеріп, Ахмет Байтұрсыновтың «Маса» атты еңбегіндегі отбасы тәрбиесі туралы ой-пікірлерінің тәлімдік мүмкіндіктеріне қысқаша тоқталуды жөн көрдік.
Ахмет Байтұрсыновтың «Маса» атты кітапшасында негізінен отбасылық, әлеуметтік, қоғамдық ойлар, азаматтық идеялар айтылады. Өзін-өзі күйттеген, байлық үшін, мансап үшін «өз абыройын сатқан», жақсылығы өз басынан артылмаған «бос белбеу», « босаң туған бозбала», «бір тойғанын ар қылмаған шалдар», «қайырсыз кеще сараң байлар», мәз болып құр түймеге «жарқылдаған жастар» сыналады. Мысалы, «Туысыма», «Досыма хат», «Қазақ қалпы», «Қазақ салты», «Жұртыма», «Көк есектерге» т.б. соған мысал бола алады. Ал ақынның «Анама хат», «Жауға түскен жан сөзі» өлеңдерінде зорлық-зомбылыққа мойымаған, бостандық, еркіндік жолында бәріне көнген қайратты ерлер тұлғасы мүсінделген. Мысалы, Ахметтің Семей түрмесінде отырғанда жазған «Анама хат» деген өлеңін келтірелік [2]:
Қарағым, дұғагөйім, қамқор анам,
Арнап хат жазайын деп алдым қалам.
Сені онда, мені мұнда аман сақтап,
Көруге жазған еді хақ тағалам !
Отырмын абақтының бөлмесінде,
Бұйрықсыз көз жетеді өлмесіме.
Есіктің құлпы мықты, күзетші көп,
Ажалдан басқа ешкім келмесіне,
- деп анасына сағынышын, түрмеден шығып, анасымен көрісуді арман еткені айтылған.
Байтұрсынов өзінің «Тәні саудың жаны сау» атты мақаласында қазақ халқының отбасында көп айтылатын «Қайғысыз қара суға да семіреді» – қайғы-қасыреттің тәнге қалай әсер ететіні; «Бір күн ашыққаннан қырық күн ақыл сұрама» – тәннің ашыққаны ақылға қалай әсер ететінін көрсетеді; «Бірінші байлық – денсаулық» – байлық көзі денсаулық екенін тән мен жанның сабақтығын, бір-бірімен байланысын нақты мысалдар арқылы көрсеткені сөз болады.
1. Кәкішев С. Ахаң туралы ақиқат. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 112 б.
2. Байтұрсынов А. Ақ жол. Шығармалары, өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
3. Байтұрсынов А. Тәні саудың – жаны сау. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 128 б.
4. Қалиев С., Орынбаева Р. Нәзипа Құлжанова және А.Байтұрсынов // Қазақстан мектебі, №7, 1997. – 73-75 б.
5. Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. – 382 б.
6. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 160 б.
7. Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 448 б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 9 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚ АҒАРТУШЫ-ПЕДАГОГТАРЫНЫҢ ОТБАСЫЛЫҚ ТӘРБИЕ ТУРАЛЫ ОЙ-ПІКІРЛЕРІ

Л.Н. Ибраимова
Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, Тараз қ.

Қазақстанда XX ғасырдың басы – 30 жылдарында этнопедагогика ғылымының
дамуына айрықша үлес қосып, ұлттық тәлім-тәрбие ілімін қалыптастырған қазақ
ағартушы-педагогтары А.-Байтұрсынов, М.-Дулатов, Ж.-Аймауытов, М.-Жұмабаев,
т.б. еңбектеріндегі отбасы тәрбиесі туралы айтқан ой-пікірлерінің тәлімдік
маңызы ерекше.
1. Қазақтың ұлы ағартушы-педагогы, ақын, тілші, әдебиетші, түріктанушы
Ахмет Байтұрсыновтың туып өскен ортасы әділеттілікті жақтау, қиянатқа
төзбеу, батырлықты, билікті салт қылған ірі мінезді адамдары көп, атадан
балаға қалған сондай мұраларды қастерлеген отбасы болған.
Ахметтің жеке тұлға болып қалыптасуына осындай отбасы тәрбиесінің ықпалы
зор болғанын, ол өмір сүрген кездегі қоғамдық-саяси ағымның отбасына әсері
және оның ұлтжандылық сезімінің қалыптасуы туралы С.-Кәкішевтің Ахаң
туралы ақихат атты кітапшасында баяндалған. Онда қуғынға ұшыраған қазақ
зиялысы, білікті ғалымы, жазушысы Ахмет Байтұрсыновтың өміріндегі бізге
белгісіз болып келген тұстары: шыққан тегі, туыстары, өскен ортасы, басына
түскен ауыр күндері бар шындығымен алдымызға тартылған. Сондай-ақ бұл
шығармада Ахметтің үрім-бұтағының кешегі, бүгінгі тіршілік-тынысы да
әңгімеленеді [1].
Жоғарыда айтылғанды ескеріп, Ахмет Байтұрсыновтың Маса атты
еңбегіндегі отбасы тәрбиесі туралы ой-пікірлерінің тәлімдік мүмкіндіктеріне
қысқаша тоқталуды жөн көрдік.
Ахмет Байтұрсыновтың Маса атты кітапшасында негізінен отбасылық,
әлеуметтік, қоғамдық ойлар, азаматтық идеялар айтылады. Өзін-өзі күйттеген,
байлық үшін, мансап үшін өз абыройын сатқан, жақсылығы өз басынан
артылмаған бос белбеу, босаң туған бозбала, бір тойғанын ар қылмаған
шалдар, қайырсыз кеще сараң байлар, мәз болып құр түймеге жарқылдаған
жастар сыналады. Мысалы, Туысыма, Досыма хат, Қазақ қалпы, Қазақ
салты, Жұртыма, Көк есектерге т.б. соған мысал бола алады. Ал ақынның
Анама хат, Жауға түскен жан сөзі өлеңдерінде зорлық-зомбылыққа
мойымаған, бостандық, еркіндік жолында бәріне көнген қайратты ерлер тұлғасы
мүсінделген. Мысалы, Ахметтің Семей түрмесінде отырғанда жазған Анама хат
деген өлеңін келтірелік [2]:

Қарағым, дұғагөйім, қамқор анам,
Арнап хат жазайын деп алдым қалам.
Сені онда, мені мұнда аман сақтап,
Көруге жазған еді хақ тағалам !

Отырмын абақтының бөлмесінде,
Бұйрықсыз көз жетеді өлмесіме.
Есіктің құлпы мықты, күзетші көп,
Ажалдан басқа ешкім келмесіне,

- деп анасына сағынышын, түрмеден шығып, анасымен көрісуді арман еткені
айтылған.
Байтұрсынов өзінің Тәні саудың жаны сау атты мақаласында қазақ
халқының отбасында көп айтылатын Қайғысыз қара суға да семіреді – қайғы-
қасыреттің тәнге қалай әсер ететіні; Бір күн ашыққаннан қырық күн ақыл
сұрама – тәннің ашыққаны ақылға қалай әсер ететінін көрсетеді; Бірінші
байлық – денсаулық – байлық көзі денсаулық екенін тән мен жанның
сабақтығын, бір-бірімен байланысын нақты мысалдар арқылы көрсеткені сөз
болады.
Тәні саудың – жаны сау атты мақаласында ол тән мен жанның мән-
мағынасын, арақатынасын түсіндіреді. Тән тозса, жанның да тозып, адам
азғындап, хайуан қатарына жететінін дәлелдеуге, қазақ халқының тәнін де,
жанын да тоз-тоз еткен ашаршылық көріністерінен мысал келтіруінің
философиялық, психологиялық және тәрбиелік мәні зор. Тән саулығының
қажеттілігін, қымбаттығын айта келе, тәнді тоздырмай, оның саулығы үшін
қажет нәрселерге қысқаша былай тоқталады [3]:
1) Тәннің өзіне керек нәрселерді (ауа, тамақ, сусын сияқты нәрселерді)
мезгілімен тиісті күйінде, керек мөлшерімен алып тұруы;
2) Ағзамыз әр түрлі қызметін мезгілімен дұрыс басқарып, дұрыс атқарып
тұруы керек, мәселен, тамақтың қарында қайнап пісуі, бойға сіңуі, қан
мезгілімен тарап тұруы сияқты қызметтер.
3) Тәнге зиян келтіретін ауру құрты, у, суық сияқты нәрселерден тәнді
қорғау.
Бұл үш шартты орнына келтіру үшін – әуелі демалатын ауа, жейтін тамақ,
ішетін сусындардың жәй-мәнісін білу керек.
Екінші, тұратын үй, киетін киім, тұтынатын нәрсе, істейтін жұмыс, тән
тәрбиесіне керек толып жатқан нәрселер бар – олардың жай-мәнісін білу
керек.
Үшінші, тәнге зиян келтіретін нәрселердің тәнге кіретін жолдары бар,
ауру құрттарының өсетін, көбейетін орындары бар-оларды білу керек,- дейді.
Яғни оның тән саулығының тамыры тазалықта, жан саулығының тамыры тән
саулықта деген қағидаларының тәрбиелік мәні өте зор. Әсіресе, мұндай
түсініктерді балаға отбасында, бастауыш сыныпта қалыптастыру қажет.
Қазақстанда мектепке дейінгі тәрбиенің негізін салған ағартушылардың
бірі – Н.-Құлжанова. Оның Мектептен бұрынғы тәрбие, Ана мен бала атты
еңбектері бала тәрбиесінің мектепке дейінгі кезеңін қамтитын ұлттық
негіздегі құнды еңбектер. Мектептен бұрынғы тәрбие атты еңбегіне А.-
Байтұрсынов алғы сөз жазған. Онда: Баланы бастан тәрбиелеу деген - баланы
жас басынан дұрыс тәрбиемен өсіру деген сөз. Дұрыс тәрбиемен өскен бала
тіршілік ісіне икем, бейнетіне берік болып өспек. Дұрыс тәрбиенің асылы-
баланың жанымен, тәнімен керек деп танылған істерді бала табиғатының
әуенімен істеу – сол дұрыс тәрбие болады [4] деп, бала тәрбиесі мен
дамудың жас ерекшелік кезеңдерінің байланысын, мектепке дейінгі тәрбиенің
маңызын аса жоғары бағалаған.
А.-Байтұрсынов пен Н.-Құлжанованың бала тәрбиесі туралы
көзқарастарындағы ортақ ой, нақты мақсат – бала тәрбиесін салауатты өмір
салтына негіздеп ұйымдастыру. Баланың дамуына негізгі әсер ететін ойын
әрекеті екендігіне тоқтала отырып: Баланың ойыны қайсы жұмысы қайсы,
айыруға болмайды. Ойыны да ойын, жұмысы да ойын, бәрін де ойын үстінде,
ойын үшін істейді... Жас балаларға жақсы іс, дұрыс білім үйрету дегенде
мектеп балаларына сабақ үйрету үлкендерге іс үйрету сияқты емес, әлгі
айтылған сияқты балалар табиғаты тілейтін жолмен үйрету айтылады. Яғни,
баланы ойынға үйрету, қатыстыру арқылы ойыны қайсы, үйретуі қайсы екенін
балалар айырмастай, сезбестей етіп үйрету деп білу керек [5] деп, А.-
Байтүрсынов мектепке дейінгі тәрбиенің өзіндік ерекшелігін және жүргізілу
тәсілін сөз етеді.
2. Жалынды публицист, жауынгер ақын, тарихшы, саяси қайраткер Ыбырай мен
Ахметті ұстаз тұтқан педагог Міржақып Дулатов өзінің шығармаларында бала,
ана, әйел, ғашықтық, денсаулық туралы отбасына қатысты мәселелерді
көтерген.
Міржақыптың Шешенің балаларды сүюі өлеңінде балаға деген ана
махаббаты, оның шексіз-шетсіз мөлдірлігі сөз болады. Сондай-ақ ол
Жастарға, Балдызға, Жесір даулары хақында, Жігіттер, Жігіттерге,
Қамар сұлуға, Сұлу қызға, Екі сұлуға, Қобызшы ініме, т.б.
өлеңдерінде отбасында жастарды тәрбиелеу, сұлулық, ғашықтық туралы
жырлаған.
Міржақып Дулатов ұстазы Ахмет Байтұрсынов сияқты отбасындағы тазалық
тәрбиесіне де көңіл бөліп, өзінің Қирағат атты оқу құралындағы Денсаулық
жайынан бөлімінде адам организімінің әрбір мүшелерінің аман болуы,
салауаттық пен дене саулығын сақтау үшін қажетті гигиеналық шарттарын
жүйелеп, оларды сақтау және орындау керектігін ұсынған [52].
Нақтырақ айтсақ, баланың құлағы, мұрыны, тынысы, көзі аман болу үшін,
жұмыс істегенде салауаттық сақтау үшін, дененің саулығын сақтау үшін бала
алдынала қандай іс-әрекет жасауы, оны орындау тәртібі өте түсінікті тілмен
баяндалған. Мысалы, Дененің саулығын сақтау үшін тарауында алдын алу
ережелері мынадай:
Үйіңе таза ауа көп кірсін, күннің сәулесі (шуағы) көп түссін, саламаттықты
сақтау үшін таза ауа, күннің шуағы өте кажет нәрсе.
Тұла бойыңды, ең болмағанда, мойныңды, көкірегіңді, арқаңды күнде салқын
сумен жуып тұр, көнпісті боласың. Денеңді таза ұста, жұмасына бір рет жылы
суға шомылып тұр.
Жылы мезгілде бос суға көбірек шомыл. Ең артығы күннің шуағынан жылынған
суға түсу, шомылуға қолайлы уақыт сәске мен намазгер (екінді). Тал түсте
күн қызып тұрғанда суға түспе, шомылардың алдында жалаңаш отырма,
терлейсің. Тамақтың соңынан тоқ қарынга суға түспе, қызып я терлеп тұрып
суға түспе, әуелі қызуынды басып, теріңді кетір. Терлеген дене жылдам
салқындайды, суық тез тиеді. Шешінісіңмен басынды сула да суға
түс, суға жүгіріп келіп каргып я секіріп түспе. Суға кетіп қалуға мүмкін.
Су ішінде бір орында тұрма, отырма, жүз, жүр, көбірек қимылда. Су ішінде он-
жиырма минуттан артық болма. Дірілдей бастасаң, тезірек судан шық. Судан
шығысымен әуелі денеңді сүртіп құрғат. Киініп алған соң жылынғанша қыдыр,
жылы, тынық күні судан шыққан соң біраз жалаңаш отыр, үстіңе күн тиіп тұла
бойынды жел қақсын. Әлсіз, аурудан әбден айыққан адамға тымық жылы күні
ғана суға түсуге болады. Суға түсу шарттарын әбден үғып ал. Осы шарттарды
елемегендіктен адам баласы түрлі бақытсыз уақиғаларға душар болады.
Жуынғанда тұла бойдағы кір кетеді. Терінің бітеліп калған тесіктері
ашылады. Адамның терісі көнпісті болып жарайды. Сондықтан жиірек жуын. Жылы
суда кір жылдамырақ ериді. Сабын жылдамырақ көпіреді. Сондықтан салқын
судан гөрі жылы су денедегі кірді жылдамырақ кетіреді. Өте жылы су,
әсіресе, күнде жуынғанда адамның қанын тасытып, денесін босатып
нәзіктендіріп жібереді. Бұл есіңде болсын. Жылы суға, я моншаға түскеннен
кейін денеңді жайымен бірден бірге салқындатып суықтан сақтан.
Шомылып шыққаннан кейін үстіңді таза орамалмен (сүлгі) я жаймамен әбден
сүртіп құрғат. Денеңді таза ұстау үшін жуынумен барабар іш киімді (көйлек-
дамбалыңды) жиі ауыстырып тұр. Ең болмаганда шамаң келсе көйлек-дамбалыңды
жетісіне бір рет алмастыр (алмала), кара жұмыс (қол жұмыс) пен еңбек
қылатын адамның екі киімі болуы керек. Күндіз кигенін түнде шешіп жәйіп,
түнде кигенін күндіз жәйіп алмалау қажет. Тер, түлеген тері, май адамның
терісінен шыққан басқа зиянды нәрселердің бәрі ішкі киімге сіңеді. Бұл
нөрселер тез-ақ шіри бастайды. Шіріктің әсерінен қолтық-башпайлардың арасы
секілді орындарга қолаңса шуаш пайда болады. Шіріктің салдарынан адамның
терісі желіп түлейді. Қызыл шақа болады, түрлі жара түседі.
4. Өзіңді, тамағыңды таза ұста, ішкен, жеген сайын және де ертеңді-кеш
аузынды тазалап шайқа. Аузыңды таза ұстасаң тіс аурудың көбінен құтыласың.
Тамақ жеген сайын тісіңді масуекпен (тіс тазалагыш) жақсылап тазала. Ең
болмағанда тісіңді күнде ертемен бір тазала. Масуектің қылы тым қатты не
өте жұмсақ болмасын. Көнеперіштен жасалған тіс тазалагыш қолдануға жарайды.
Таза ауада (сыртта) көбірек қимылда (жүр, ойна, жүгір)...
Денеңді тар киім белбеумен, түрлі баумен байлап қыспа.
Аяқ киімің (етіктің ұлтаны табанына лайық болсын) өкшесі жалпақ аласа
болсын. Биік өкше өте зиянды болады.
Өте көп ішіп, жеме. Бұзылган астан, сіңбейтін тамақтан, әсіресе тәттіден
қашық бол. Жас балага тәтті беріп үйретпе. Асты реттеп ішіп, же. Күніне үш
мезгілден артық тамақтанба. Уыттаған тамаққа әуес болма. Жәйша даярланған
асқа көндік. Пияз, тұз сықылды нәрселерді асқа көп салма. Қызыл бұрыш, кран
сықылды нәрселерді салма, арақ, боза сықылды есірткіш нәрселерге жолама,
шикі я шала піскен етті, жемісті жеме.
Ерте жат, ерте тұр. Оянғансын төсекте тыраңдап жатпа. Оянысымен төсектен
тұрып кет. Оянысымен төсекті тастамаған кісі ететін жұмысын көңілді болып
бастамайды.
Кешке ұйықтардың алдында ауыр жұмыс істеп шаршама. Болдырған кісі дұрыстап
ұйықтай алмайды.
Ұйқы адамға күш жинап, қуат береді. Адамға пайдалы ұйқы. Түссіз қатты ұйқы.
Түнде ұзақ отырып істеген ми жүмысы адамның ұйқысын бұзады, адамды ұмытшақ
қылады. Сондықтан саулық сақтау ғылымы саған ерте жат, ерте тұр, сонда
ғана ұйқы сені тынықтырады деп бұйырады. Ұйқының ұзақтығы жасқа қарай
түрліше болады. Тәулікте емшектегі балаға он алты-жиырма сағат, он-он
екідегі балаға тоғыз сағат, боз балаларға сегіз сағат, үлкен кісіге алты-
жеті сағат ұйқы керек. Наша шекпе, көкнар (апиын)
жеме, диуана боласың.
Сонымен, М. Дулатов өзінің Денсаулық жайынан мақаласында отбасында
баланың денсаулығын сақтау үшін гигиеналық талаптарды орындау қажеттігін
ұсынған екен.
3. Қазақ халқының ұлы ақыны М.Жұмабаев ата-ананың әділдігімен,
адамгершілік парасаттылығымен тәрбиеленген, ұстаздары А.Байтұрсынов пен
М.Дулатовтан дәріс алып, олардан үлгі-өнеге алған ағартушы, әрі педагог
болған.
Мағжанның Шамам келгенше қазақ жанына қабыстыруға тырыстым деп жазған
Педагогика атты тұңғыш ұлттық оқу құралында бала тәрбиелеуде ата-ананың
рөлі туралы ой-пікірлері баршылық.
Оқу құралының бірінші бөлімі педагогиканың жалпы мәселелеріне арналған.
Мағжанның пікірінше, тәрбие түрі төртке бөлінеді. Олар: дене, жан, ақыл
тәрбиесі, сұлулық пен құлық тәрбиесі. Автор олардың бір-бірімен табиғи
тамырластығын тәптештей түсіндіре келіп, былай дейді: Егер де адам
баласына осы төрт тәрбие тегіс берілсе, оның тәрбиесі түгел болғаны. Егер
де ол ыстық, суық, аштық, жалаңаштық сықылды тұрмыста жиі ұшырайтын
күштерді елемейтін мықты берік денелі болса, түзу ойлайтын, дұрыс шешетін,
дәл табатын ақылды болса, сұлу сөз, сиқырлы әуен, әдемі түрден ләззат алып,
жан толқындырарлық болса, жамандықтан жаны жиреніп, жақсылықты жаны тілеп,
тұратын құлықты болса ғана адам баласының дұрыс тәрбие алып, шын адам
болғандығы. Балам адам болсын дейтін ата-ана осы төрт тәрбиені дұрыс
орындасын... [6] деп, ата-анаға талап қояды.
Мағжан өз халқының патриоты ретінде оны халқының, ұрпағының болашағы
үнемі толғандырып, тәрбиенің басты міндеттерінің бірі бала бойында ұлттық
сезімдерді ерте қалыптастыру оларды халықтың рухани мәдениеті мен, әдет-
ғұрпы, салт-дәстүрімен кеңінен қарулардыру қажет деп санайды. Ұлт тәрбиесі
баяғыдан бері сыналып, бұрын қолданып келе жатқан тақтық жол болғандықтан,
әрбір тәрбиеші сөз жоқ үлгі тәрбиесімен тәрбие қылуға міндетті деп, ата-
анаға отбасында балаға ұлттық тәрбие беру қажеттігін ерекше айтып отыр.
Баланың мінез-құлқы, табиғатқа қатынасы айналадағы басқа адамдармен
қатынасқа түсу арқылы қалыптасатын болғандықтан Мағжан баланың отбасындағы
қатынасқа түсетін адамдардан, олардың мінез-құлқынан үлгі алатындығын және
бала үшін бұл әсердің өте маңыздылығын көрсетеді. Сондықтан, баланың
айналасындағы адамдардың мінез-құлқының дұрыс, жағымды болуына айрықша ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ахмет Байтұрсынов шығармаларындағы халықтық идеяның тәрбие берудегі орны
Болашақ мұғалімдерді 12-жылдық мектеп оқушыларына ұлттық тәрбие беруге дайындау тұжырымдамасы
Қазақ елінде жастарға ұлттық тәрбие беру идеяларының мазмұндық ерекшеліктері және оларды оқу-тәрбие ісінде қолдану қажеттігі
Ұлттық педагогикалық ойлар
А.Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарасы мен қызметі
А. Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік ойларды ғылыми-педагогикалық тұрғыдан негіздеу
Қазақ халқының ұлы ағартушылары
Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, М. Дулатовтың педагогикалық көзқарастары
Ыбырай алтынсариннің педагогикалық көзқарасының қалыптасуы
XX ғасырдың 20-30-шы жылдарындағы қазақ жазушы-педагогтарының шығармашылықтарындағы халықтық идеяның қоғамдық тәрбие берудегі тағылымына концептуальды талдау
Пәндер