Қазақ хандығының құрылуы және Қазақ халқының қалыптасуы

1.Қазақ хандығының құрылуы.

2.Қазақ халқының шығу тегіндегі антропологиялық және этникалық жақтары.

3.Қазақ халқының құрылуының негізгі кезеңдері және этнос ретінде қалыптасуының аяқталуы.
Әрбір халықтың жеке халық болып қалыптасуы үшін көптеген тарихи кезеңдерді басынан өткізуіне тура келеді. Бұл күрделі процесс бір немесе екі ғасырдың ішінде болмайды, халық болу үшін бірнеше ғасырларды керек етеді. Мысалы, Қазақстан жерінде халық болып құрылу процесі алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, одан кейін қола дәуірі мен (б.д.д. II-I м.ж. кезеңі) темір дәуірі (б.д.д. VII-IV) кезеңдермен, немесе бұл кезде өмір сүрген ру-тайпалардың өсіп-өркендеуінен басталады. Олар Қазақстанның ұлан-ғайыр территориясын ежелден мекендеген байырғы (автохонды) тайпалар мен тайпалар бірлестіктерінен құралған.

Орта Азия мен Қазақстанның ерте дәуірдегі кезеңдерін зерттеп жүрген ғалымдардың пікірлеріне қарағанда, біздің жерімізде қола дәуірі (Андрон, Беғазы-Дәндібай мәдениеттері) мен темір дәуірінде өмір сүрген тайпалардың (сақ, сармат т.б.) иран тілдес болғандығы айтылады.

Сондай-ақ, ғалымдардың көрсетуінше бұл кездегі тайпалар антропологиялық жағынан монголоидтық белгілері бар европеидтік нәсілдер екендігі көрсетіледі.

Қазақ халқының бастауы болып табылатын, сақ тайпаларының тікелей жалғасы болып үйсін, қаңлы тайпалары саналады. Оны қытай деректері "Өзі сары, көзі көк, ат жақты сэ (сақ) тайпалары үйсіндердің арасында жүр” – деп көрсетеді.

Қазақ халқының шыққан тегі туралы көптеген аспектілері ішінен өзекті ретінде лингвистикалық және антропологиялық мәселелерін бөлшектеп алған жөн.

Орта Азия мен Қазақстан өңірінде осы екі процестің екеуі де қатар дамып отырған. Қазақстанның ертедегі тарихын екі аумақты кезеңге: үндіеу- ропалық және түріктік кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезеңде лингвистикалық тіл жағынан Қазақстан тұрғындары үндіеуропалық топтың ежелгі иран тобына кіреді, яғни бұл кез б.з.д. III-I мың жылдықтарды қамтиды.

Екінші кезеңде Қазақстан территориясына шығыс жақтан көптеген көшпелі тайпалардың соның ішінде ғұндардың Батысқа қарай қоныс аударуына байланысты, сақ және сариат тайпаларының жалғасы – үйсін мен қаңлылар ғұн тайпаларымен араласып, ассимиляцияға түскен.

Б.з.б. I ғасырда Солтүстік ғұндардың құрамына кірген көптеген түркі тілдес тайпалардың бір бөлігі Орталық Азиядан Тянь-Шань арқылы өтіп, қаңлы тайпалық бірлестігімен көрші-қолаң отырды, ғұндардың Қазақстанға өтуінің екінші толқыны б.з. II ғасырдың бірінші жартысында орын алды. Бұл кезде Солтүстік ғұндардың толып жатқан тайпалары Шығыс Қазақстан мен Жетісуға қоныс аударып VI ғасырға дейін өмір сүрген Юэбань мемлекетін құрды.

Ғұндардың біріктіруші рөлінің арқасында сырттан келген тайпалармен байырғы тұрғындардың этникалық жақындасуы іске асты.

Сөйтіп, үйсіндер мен қаңлылардың монголоидтық тәсілге өтуі басталды.

Б.з. VI ғасырынан бастап оңтүстік аймақта шығыстан, Алтай, Сібір жақтан келген түркі тайпаларының басымдылығы байқалды. VI ғасырда Қазақстан жері түгелдей құдіретті бір тұтас мемлекет – Түркі қағанаты құрамына кірді. Жазба деректерден алғаш Түрік қағанатының (542 ж.) одан кейін Батыс Түрік қағанаты (603 ж.) сияқты феодалдық мемлекеттер құрылғандығы белгілі. Одан кейін Түргеш қағанаты (704-756 жж.), Қарлұқ қағанаты (756-940 жж.), Оғыз мемлекеті (IX ғ. соңы – XI ғ. басы), Қимақ қағанаты (893 – XI ғ. басы), Қыпшақ хандығы (XI – 1219 ж.), Қарахан мемлекеті (942-1212 жж.) өмір сүрді. Осы мемлекеттердің ішінде қазақтардың халық болып қалыптасуына, әсіресе екі мемлекеттің тарихи рөлі ерекше болған. 1) Қарахан мемлекеті. Бұл мемлекеттің кезінде халық болып қалыптасу пісіп – жетіліп, қалалық өмір өркендеп, отырықшылық жанданып, қолөнер дамып, көрші жатқан елдермен сауда қатынасы артып, жалпы мәдени экономикалық дамуы өскен. Алғаш рет ислам дінін – мемлекеттік дін ретінде қабылдаған.

Қыпшақ хандығы (XI – XIII) Ертіс пен Еділ арасындағы кең жерді иемденді. Хандықтың құрылуына байланысты этникалық процестер жаңа даму кезеңіне аяқ басты. Бұл кезде қазақ тілінің негізі - әдеби қыпшақ тілі құрылып, сонымен бірге қазақтардың өзіне тән антропологиялық кескіні қалыптасты. Қазақ этногенезінде қыпшақтар этнос ретінде маңызды рөл атқарды, "Қазақ” сөзінің шығу тегінің өзі қыпшақтар мекен еткен аймақтар- да пайда болды.

Бірақ, осындай сапырылыс кезеңде шығыстан кидандардың (қарақытай- лардың) шапқыншылығы болып, Қарахан мемлекетінің жағдайы нашарлады. XIII ғасырдың басында енді дамып келе жатқанда моңғол шапқыншылығы басталды, сөйтіп халық болып қалыптасу процесі тоқталды. Халық болып қалыптасу процесі XV ғасырға дейін, немесе 200 жылдай уақытқа кешеуілдейді.

Қазақстан жерінде қаншалықты жойқын шапқыншылықтар болғынымен халық болып қалыптасудың негізгі шарты тіл бірлігі жойылмады. Керісінше, уақыт өткен сайын моңғол – шапқыншылығының өздері жергілікті халықтың түркі тіліне, әдет-ғұрпына, салт-санасына көшіп XIV ғ. толық түркіленіп кетеді.

XIV-XV ғасырларда феодалдық қатынастардың нығаюы негізінде Моғолстан, Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасында толассыз тоқтамай жүріп жатқан феодалдық соғыстарға қарамастан, халықтар арасында өзара бірігу, топтасуға ұмтылу процестері белең алды. Қазақстан- ның ежелгі тайпалары тарихи-географиялық, экономикалық және саяси жағдайларына байланысты үш негізгі этникалық шаруашылыққа топқа бөлінді. Олар: Ұлы, Орта және Кіші жүз. Ұлы жүз Сырдариядан бастап Жетісу жерін түгел жайлайды. Оның құрамына үйсін, қаңлы, дулат, албан, суан, сіргелі, ысты, ошақты, шапырашты, жалайыр, шанышқылы, қатаған т.б. ру – тайпалар кіреді. Орта жүз Орталық Қазақстан аудандары мен Солтүстік – Шығыс Қазақстанның бір бөлігін қоныс етеді. Оның құрамында қыпшақ, арғын, найман, қоңырат, керей, уақ, тарақты тайпа – рулары бар. Кіші жүздің мекені – Сырдарияның төменгі жағы, Арал теңізінің жағалауы, Каспий ойпатының
        
        Қазақ хандығының құрылуы және Қазақ халқының қалыптасуы.
1.Қазақ хандығының ... ... шығу ... ... және этникалық жақтары.
3.Қазақ халқының құрылуының негізгі кезеңдері және ... ... ... ... жеке ... ... ... үшін көптеген тарихи кезеңдерді
басынан өткізуіне тура келеді. Бұл күрделі процесс бір немесе екі ... ... ... болу үшін ... ... ... етеді. Мысалы,
Қазақстан жерінде халық болып құрылу процесі ... ... ... одан ... қола ... мен ... II-I м.ж. кезеңі) темір дәуірі
(б.д.д. VII-IV) кезеңдермен, немесе бұл кезде өмір сүрген ... ... Олар ... ... ... мекендеген байырғы ... ... мен ... ... Азия мен Қазақстанның ерте дәуірдегі кезеңдерін зерттеп жүрген
ғалымдардың пікірлеріне қарағанда, ... ... қола ... ... ... мен ... ... өмір сүрген тайпалардың
(сақ, сармат т.б.) иран тілдес болғандығы айтылады.
Сондай-ақ, ғалымдардың көрсетуінше бұл ... ... ... монголоидтық белгілері бар ... ... ... ... ... ... табылатын, сақ тайпаларының тікелей жалғасы
болып үйсін, қаңлы тайпалары саналады. Оны қытай деректері "Өзі ... ... ат ... сэ (сақ) ... ... ... жүр” – деп көрсетеді.
Қазақ халқының шыққан тегі туралы ... ... ... ... ... және ... ... бөлшектеп алған
жөн.
Орта Азия мен Қазақстан өңірінде осы екі ... ... де ... дамып
отырған. Қазақстанның ертедегі тарихын екі аумақты кезеңге: үндіеу- ропалық
және түріктік ... ... ... ... ... лингвистикалық тіл
жағынан Қазақстан тұрғындары үндіеуропалық ... ... иран ... яғни бұл кез б.з.д. III-I мың жылдықтарды қамтиды.
Екінші кезеңде Қазақстан территориясына шығыс ... ... ... ... ... ... Батысқа қарай қоныс аударуына
байланысты, сақ және сариат тайпаларының жалғасы – үйсін мен ... ... ... ... түскен.
Б.з.б. I ғасырда Солтүстік ғұндардың құрамына кірген көптеген түркі тілдес
тайпалардың бір бөлігі Орталық Азиядан ... ... ... ... ... көрші-қолаң отырды, ғұндардың Қазақстанға өтуінің
екінші толқыны б.з. II ... ... ... орын алды. Бұл кезде
Солтүстік ғұндардың толып жатқан тайпалары Шығыс ... мен ... ... VI ... ... өмір ... Юэбань мемлекетін құрды.
Ғұндардың біріктіруші рөлінің арқасында сырттан келген тайпалармен байырғы
тұрғындардың этникалық жақындасуы іске асты.
Сөйтіп, үйсіндер мен ... ... ... өтуі басталды.
Б.з. VI ғасырынан бастап оңтүстік аймақта шығыстан, ... ... ... түркі тайпаларының басымдылығы байқалды. VI ғасырда Қазақстан жері
түгелдей құдіретті бір тұтас мемлекет – ... ... ... кірді.
Жазба деректерден алғаш Түрік қағанатының (542 ж.) одан кейін Батыс ... (603 ж.) ... ... ... құрылғандығы белгілі. Одан
кейін Түргеш қағанаты (704-756 жж.), Қарлұқ қағанаты (756-940 жж.), ... (IX ғ. соңы – XI ғ. ... ... ... (893 – XI ғ. ... ... (XI – 1219 ж.), Қарахан мемлекеті (942-1212 жж.) өмір ... ... ... ... ... болып қалыптасуына, әсіресе екі
мемлекеттің тарихи рөлі ерекше болған. 1) ... ... ... ... халық болып қалыптасу пісіп – жетіліп, қалалық ... ... ... ... ... көрші жатқан елдермен сауда
қатынасы артып, жалпы ... ... ... өскен. Алғаш рет ислам
дінін – мемлекеттік дін ретінде қабылдаған.
Қыпшақ хандығы (XI – XIII) ... пен Еділ ... кең ... ... ... байланысты этникалық процестер жаңа даму кезеңіне аяқ
басты. Бұл ... ... ... ... - ... қыпшақ тілі құрылып, сонымен
бірге қазақтардың өзіне тән антропологиялық кескіні қалыптасты. Қазақ
этногенезінде ... ... ... ... рөл ... ... сөзінің
шығу тегінің өзі қыпшақтар мекен еткен аймақтар- да пайда болды.
Бірақ, ... ... ... ... ... (қарақытай- лардың)
шапқыншылығы болып, Қарахан мемлекетінің жағдайы ... XIII ... енді ... келе ... ... шапқыншылығы басталды, сөйтіп халық
болып қалыптасу процесі тоқталды. Халық болып қалыптасу процесі XV ... ... 200 ... ... ... жерінде қаншалықты жойқын шапқыншылықтар болғынымен халық болып
қалыптасудың негізгі шарты тіл бірлігі ... ... ... ... ...... ... жергілікті халықтың түркі тіліне,
әдет-ғұрпына, салт-санасына көшіп XIV ғ. толық түркіленіп кетеді.
XIV-XV ғасырларда феодалдық қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... Ордасында толассыз тоқтамай жүріп жатқан
феодалдық ... ... ... ... өзара бірігу, топтасуға
ұмтылу процестері белең алды. Қазақстан- ның ... ... ... экономикалық және саяси жағдайларына байланысты үш негізгі
этникалық шаруашылыққа топқа ... ... Ұлы, Орта және Кіші жүз. ... ... ... ... ... түгел жайлайды. Оның құрамына үйсін,
қаңлы, дулат, албан, суан, сіргелі, ысты, ... ... ... ... т.б. ру – тайпалар кіреді. Орта жүз Орталық Қазақстан
аудандары мен Солтүстік – Шығыс Қазақстанның бір бөлігін ... ... ... қыпшақ, арғын, найман, қоңырат, керей, уақ, тарақты тайпа –
рулары бар. Кіші ... ...... ... ... Арал теңізінің
жағалауы, Каспий ойпатының теріскей бөлігі. Оның құрамындағы тайпалар одағы
- Әлімұлы (қаракесек, ... ... ... ... ... Байұлы
(адай, алшын, жаппас, алаша, байбақты, беріш, есентемір, қызылқұрт, шеркеш,
ысық, таз, ... ... ... тама, кердері, жағалбайлы, кереит,
төлеу, ... ... ... ... ... ... әлі жете
зерттелмеген.
Әрбір жүздің тайпалары жалпы шаруашылық мүдделер негізінде топтасқан, өз
шекарасында ... ... ... еді. ... ... ... мәдениеті жөнінен басқа жүздердің тайпаларынан ... ... жоқ. XV ... ... бұл ... ... тектес халық болып
топтасты да, кейінірек «қазақ» деген ... ... ... ие ... халықтың қалыптасу процесі негізінен аяқталады. ... ол ... ... кешеуілдеп барып іске ... Оған ... ... құрамына кірген тайпалардың бірнеше мемлекет ... ... жеке ... ... ... ... ... болды. XIV-
XV ғғ. көпте- ген ... ... ... орын ... ғ. – II ... мен XVI ғ. ... халқының негізгі этникалық
территориясын мемлекет етіп біріктіру, халықтың да ... ... ... ... мен ... Батыс Жетісудың территориясы баяғыдан бері
қазақ халқының құрылып, қалыптасуының басты этникалық ... ... ... ірі екі ... ... ... жері жатты. Олар –
Орталық, Солтүстік және Оңтүстік Қазақстандағы қыпшақ тайпалар одағы мен
Оңтүстік – Шығыс ... ғы ... ... ... ... ... ... арқылы Кіші жүз тайпалары келіп қосылады.
XV ғ. – II ... ... ... ... ... ... ... деген атпен белгілі болған.
Қазақ этнонимінің туу тарихы ұзақ ... бойы ... қызу ... ... ... ... бұл термин әлеуметтік мәнінде
қолданылған "қашақ” ... ... ... деп ... ... ... ... пен Керей бөлініп көшіп кеткен рулық одақтарды білдіру үшін
бастапқы кезде ... ... ... деп ... ... термині 1245 жылы Мамлюк мемлекетіндегі ... ... ерте ... ... ... (түрік-араб) сөздігінде
кездеседі. Мұнда "қазақ” деген сөз ... бос – ... ... ... ... ... де ... этникалық терминінің ғылыми тұрғыдан дәлелденіп,
тұрақты бір ... ... ... пайда болуы Қазақстан жерінде XIV-XV ғас. орын ... және ... ... ... заңды
қоғамдық құбылыс.
XV ғас. 50-70 жылдар арасында Әбілхайыр ... ... Шу мен ... ... 200 мыңдай адам көшіп келді. Олардың бұл ... ... ... ... қол ... ... ... болса,
екіншісі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей мен ... ... ... келе ... ... ... дербес мемлекетін құру. Ол кезде
жетісуды билеген Моғолстан ханы Есенбұға (1434-1462) бұл ... қарс ... үшін ... ... ... ... ... Мұхаммед
Хайдар Дулати «Тарихи-Рашиди» атты еңбегінде былай дейді: «Ол кезде ... ... хан ... Ол жошы ... ... сұлтандарға күн
көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп ... хан ... жая ... ... Моғолстанның батыс шегіндегі Шу мен
Қозыбас аймақтарын берді».
Қазақстанның алғашқы ханы болып Керей ... (1458-73 ж.) одан ... ... ... берік қорғанысы бар Жәнібек пен ... ... ... ... ... ... ... билеу жолындағы күресіне
қосылды. Бұл 1468 жылы ... ... ... ... ... ... XV ғ. 70 жылдары қазақ хандығының шекарасы кеңейді.
Оңтүстік Қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек
ханнан кейін ... ... ... ... ... хан (1480-1511 жж.)
тұсында да тоқтамады.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының қалыптасуы мен Қазақ хандығының құрылуы8 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы8 бет
Қазақ хандығы: 15-17 ғғ. халқы және шаруашылығы8 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Абылай хан7 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь